№ას-54-53-2014 30 აპრილი, 2015 წელი

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა/მოსამართლეები:

პაატა ქათამაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ვასილ როინიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – ნ. კ-ა (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – თ. ბ-ო (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 21 ნოემბრის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას მიღება

დავის საგანი – ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2012 წლის 30 მაისს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას სარჩელით მიმართა თ. ბ-ომ (შემდეგში მოსარჩელე) მოპასუხე ნ. კ-ას მიმართ (შემდეგში მოპასუხე) და მოითხოვა ქ.თბილისში, დ. მ-ის მე-.. კვარტლის .. კორპუსში მდებარე №.. ბინაზე 2008 წლის 21 აპრილს დადებული ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 14 სექტემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 21 ნოემბრის გადაწყვეტილებით: მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, სარჩელი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის 2008 წლის 21 აპრილს გაფორმებული უძრავი ქონების ჩუქების ხელშეკრულება და დ. მ-ის მე-.. კვარტლის .. კორპუსში მდებარე №.. ბინა საკუთრების უფლებით აღირიცხა მოსარჩელის სახელზე.

სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

2008 წლის 21 აპრილის ჩუქების ხელშეკრულების თანახმად, მოსარჩელემ (ბებიამ) მოპასუხეს (შვილიშვილს) აჩუქა კუთვნილი უძრავი ქონება, კერძოდ, ქ.თბილისში, დ. მ-ის მე-.. კვარტლის .. კორპუსში მდებარე ბინა N.., ფართით 72.00კვ.მ. მოპასუხე დარეგისტრირდა უძრავი ქონების მესაკუთრედ;

ზემოხსენებული უძრავი ქონების გაჩუქებისა და მხარეთა შორის წინამორბედი დავის (საქმე N /1789) დასრულების, კერძოდ, 2010 წლის 2 ივლისის შემდგომ, მოსარჩელე მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა და მას არ შეეძლო საკუთარი თავის რჩენა. ხსენებულ დასკვნამდე სააპელაციო სასამართლო მივიდა იმ გარემოებათა გათვალისწინებით, რომ ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გაიზარდა მოსარჩელის მკურნალობაზე გაწეული და გასაწევი ხარჯების ოდენობა, ასევე მოსარჩელეს არ შეეძლო დამოუკიდებლად გადაადგილება და მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა უკიდურესად მძიმე იყო, რის გამოც მას მუდმივად სჭირდებოდა დამხმარე.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, თუ ჩუქების შემდეგ მჩუქებელი მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა და არ შეუძლია საკუთარი თავის ან მის კმაყოფაზე მყოფი პირების რჩენა, მას უფლება აქვს დასაჩუქრებულს მოსთხოვოს გაჩუქებული ნივთი, თუ ეს უკანასკნელი რეალურად არსებობს და დაბრუნება დასაჩუქრებულს არ ჩააყენებს მძიმე მდგომარეობაში.

სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოცემული ნორმის შესაბამისად, კანონმდებელი დასაშვებად მიიჩნევს ჩუქების გაუქმებას შემდეგი ფაქტობრივი წანამძღვრების არსებობისას: ა. ჩუქების შემდეგ მჩუქებელი აღმოჩნდა მძიმე მდგომარეობაში, მისი განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის გარეშე; ბ. რეალურად არსებობს გაჩუქებული ნივთი; გ. გაჩუქებული ნივთის დაბრუნება დასაჩუქრებულს არ ჩააყენებს მძიმე მდგომარეობაში. ამ ნორმის განმარტებისათვის სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა თავად ჩუქების ხელშეკრულების სამართლებრივ ბუნებასა და ხასიათზე. ჩუქების ხელშეკრულება, ქონების საკუთრებაში გადაცემის სხვა ხელშეკრულებებისგან განხვავებით, უსასყიდლო ხასიათიაა. მისი ამგვარი ბუნება განაპირობებს კანონმდებლის შერბილებულ ნებას, გადაცემული ნივთის უკან გამოთხოვის მიზნით, სხვისი საკუთრების სფეროში ჩარევის შესაძლებლობასთან დაკავშირებით, რასაც ვერ ვიტყვით ქონების გადაცემის სასყიდლიან ხელშეკრულებებზე, რა დროსაც კანონმდებლის მიერ საკუთრების უფლებაში ჩარევასთან დაკავშირებული სტანდარტი გაცილებით მკაცრი და მაღალია. საკუთრების გარანტიას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს დემოკრატიულ საზოგადოებაში. საკუთრების გარანტია გულისხმობს მესაკუთრის ხელში საკუთრების კონკრეტული არსის გარანტიას, რომლის მთავარი ფუნქცია ის არის, რომ ცალკეულ პირს შეუნარჩუნოს უფლება – სუბიექტის თავისუფალი სივრცე ქონებრივ-სამართლებრივ სფეროში და ამით შესაძლებლობა მისცეს პიროვნული განვითარებისა და ცხოვრებისეული პასუხისმგებლობის გამოვლენისთვის, მაგრამ საკუთრების შინაარსის ამგვარი შინაარსი ერთგვარ ჩარჩოშია მოქცეული ჩუქების სამართლებრივ ურთიერთობებში. ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმების ნორმატიული ნების გამოვლენისას კანონმდებელი იხრება გამჩუქებლის, როგორც ქონების სარგებლის გარეშე გამცემი პირის ინტერესის სასარგებლოდ, იძლევა რა იმის შესაძლებლობას, გამჩუქებლისათვის საუარესოდ წარმოშობილი კონკრეტული გარემოების პირობებში, ქონება გამოთხოვილ იქნეს მესაკუთრისგან – დასაჩუქრებულისგან. ანუ, საკუთრების ის შინაარსი, რაზეც ზემოთ იყო საუბარი, სხვაგვარ სოციალურ მოდელში ექცევა და აჩენს კითხვას – ქმნის თუ არა საჩუქრად გადასული ქონება საკუთრების მუდმივად, შეუქცევადად დაგულვების განცდას, თუკი ამ ქონების მესაკუთრის (დასაჩუქრებულის) საკუთრებიდან გასვლა დამოკიდებულია გამჩუქებლის ირგვლივ შექმნილ კონკრეტულ მდგომარეობაზე. მაშასადამე, ამ ტიპის ურთიერთობაში დასაჩუქრებული მესაკუთრე იძენს მერყევად მდგრად უფლებას ქონებაზე, რომელიც შესაძლოა გამჩუქებლის მძიმე ეკონომიური მდგომარეობის კვალობაზე შეიცვალოს. თუმცა კანონმდებელი სოციალური სამართლიანობის დასაბალანსებლად, დასაჩუქრებულის მდგომარეობასაც ითვალისწინებს, კერძოდ, – ხომ არ აღმოჩნდება გაჩუქებული ნივთის გამოთხოვით მისი მდგომარეობა მძიმე. ვინაიდან ისტორიულად ჩუქების ინსტიტუტი ჩამოყალიბდა, როგორც ზნეობრივი კატეგორია, ივარაუდება, რომ დასაჩუქრებული პირი იმსახურებს საჩუქრის მიღებას, რისი შედეგიცაა ჩუქების აქტი, რომელიც, უმეტესწილად, სიყვარულის, მადლიერების, პიროვნული დამოკიდებულების ნიშნად იქმნება. სწორედ ამიტომ, კანონმდებელმა საჩუქრის მიმღების, როგორც ზნეობივად მაღალღირებული ურთიერთობის მონაწილის მდგომარეობაც გაითვალისწინა, როდესაც ჩუქების გაუქმების წინაღობად გაჩუქებული ნივთის გამოთხოვის შემდეგ ამ უკანასკნელის მძიმე მდგომარეობა დაასახელა. სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი ეს დანაწესი, დავის შემთხვევაში მტკიცების ტვირთს დასაჩუქრებულს აკისრებს, კერძოდ, მან უნდა ამტკიცოს, რომ ჩუქების საგნის უკან გამოთხოვით დამძიმდება მისი მდგომარეობა, რაშიც, უპირველესად, ეკონომიკური ასპექტი მოიაზრება.

საააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ზემოაღნიშნული გარემოების შეფასებისას გასათვალისწინებელი იყო ის ფაქტი, რომ ჩუქების საგანს განსახილველ საქმეში წარმოადგენდა მატერიალური სიკეთე – უძრავი ქონება და დასაჩუქრებულის საკუთრებიდან მისი გამოთხოვა, ყველა შემთხვევაში, ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებას გამოიწვევდა, თუმცა, სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლით გათვალისწინებულ მძიმე მდგომარეობაში იგულისხმება არა ნებისმიერი, არამედ ისეთი მდგომარეობა, როდესაც სადავო უძრავი ქონება წარმოადგენს მხარეთათვის ერთადერთ შემოსავლის წყაროს, ან როდესაც უძრავი ქონება დატვირთულია რაიმე სანივთო-სამართლებრივი უფლებით, რის გამოც მისი საკუთრებიდან გამოთხოვა არსებით ზიანს მიაყენებს დასაჩუქრებულ პირს. ასეთი ფაქტობრივი წინაპირობები დასაჩუქრებულ პირს – მოწინააღმდეგე მხარეს – სასამართლოსათვის არ წარუდგენია. მაშასადამე, ამ მხრივ არ არსებობდა ჩუქების გაუქმების გამომრიცხავი წინაპირობა. გარდა ამისა, საქმეზე ფაქტობრივ გარემოებად დადგინდა, რომ უძრავი ქონების გაჩუქების შემდეგ, მოსარჩელე აღმოჩნდა მძიმე მდგომარეობაში.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ.

საკასაციო საჩივრის საფუძვლები:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 272-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, სასამართლო თავისი ინიციატივით, შეწყვეტს საქმის წარმოებას, თუ არსებობს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება ან განჩინება, რომელიც გამოტანილია დავაზე იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით. მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლომ არ შეწყვიტა საქმის წარმოება და დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს არ მისცა სწორი სამართლებრივი შეფასება, რაც არსებითად ეწინააღმდეგება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2013 წლის 10 ივლისის განჩინებას. დასახელებული განჩინების მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს უნდა ემსჯელა, არსებობდა თუ არა საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლები, კერძოდ, გადაწყვეტილება გამოტანილი იყო თუ არა იმავე მხარეების მიმართ; რა იყო სარჩელის მოთხოვნა; იყო თუ არა დავის საგანი იდენტური, რას წარმოადგენდა სარჩელის საფუძვლები. უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოცემულ საქმეზე მოსარჩელე მოითხოვდა 2008 წლის 21 აპრილის ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმებას მისი ქონებრივი მდგომარეობის დამძიმების საფუძვლით. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ამ სარჩელის განხილვა შესაძლებელი იქნებოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი მოსარჩელე ისეთ ფაქტებზე მიუთითებდა, რის შესახებაც არ ჰქონდა მითითებული 2010 წლის სარჩელში, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოცემულ სარჩელზე საქმის წარმოება უნდა შეწყვეტილიყო. კასატორი აღნიშნავს, რომ მხარეებს შორის არსებული და წარმოებადასრულებული პირველი საქმის გამოთხოვის პირობებში, სააპელაციო სასამართლოს ნათლად უნდა დაენახა მოცემული საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლები. მიუხედავად ამისა, სააპელაციო სასამართლომ საქმის წარმოება არ შეწყვიტა;

სააპელაციო სასამართლომ, სარჩელის დაკმაყოფილებას ერთ-ერთ საფუძვლად დაუდო ცნობა მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, რომლითაც უტყუარად დადასტურებულად ჩათვალა მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მკვეთრად გაუარესების ფაქტი. კასატორის მოსაზრებით, დასახელებული ცნობა არ შეიცავს იმ აუცილებელ ინფორმაციას, რასაც ითვალისწინებს სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლი, კერძოდ, ცნობა არ შეიცავს ინფორმაციას ბინის გაჩუქებამდე მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ. ასეთი ინფორმაციის არსებობის შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს შესაძლებლობა მიეცემოდა, უტყუარად დაედგინა ჯანმრთელობის მოსალოდნელზე მკვეთრად და ამასთან, იმგვარად გაუარესების ფაქტი, რაც იმოქმედებდა მოსარჩელის ფინანსურ მდგომარეობაზე და ეს უკანასკნელი აღმოჩნდებოდა მძიმე მდგომარეობაში. მოსარჩელეს არ წარმოუდგენია იმის მტკიცებულება, თუ როგორი იყო მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა ჩუქების ხელშეკრულების დადებამდე, ამიტომ შეუძლებელია იმის კატეგორიულად მტკიცება, რომ მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობა მკვეთრად გაუარესდა სწორედ ჩუქების ხელშეკრულების დადების შემდეგ;

არასწორია სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი მეორე ფაქტობრივი გარემოება იმის შესახებ, რომ დავალიანების გადაუხდელობის გამო მოსარჩელეს 2010 წლის 2 ივლისის შემდგომ შეუწყდა ბუნებრივი აირის მიწოდება. მართალია, მოსარჩელეს 2011 წლის მარტიდან 2012 წლის ივლისამდე შეწყვეტილი ჰქონდა გაზმომარაგება, მაგრამ მისივე განმარტებით, იგი სარგებლობდა თხევადი აირით, დიდი რაოდენობა არ სჭირდებოდა (იხ. სააპელაციო სასამართლოს სხდომის ოქმი). საქმეში არსებული შპს „ყ-თ-ის“ ცნობის შესაბამისად, მოსარჩელეს გაზმომარაგება შეუწყდა 2010 წლის აგვისტოში, ანუ სწორედ იმ პერიოდში, როდესაც სასამართლო განიხილავდა მის პირველ სარჩელს სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში (დასახელებული დავა დასრულდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით, 2011 წლის 28 აპრილს). სასამართლო დავის მსვლელობის არც ერთ ეტაპზე მოსარჩელეს აღნიშნულ პრობლემაზე არ მიუთითებია. გაზმომარაგების შეწყვეტა გამოწვული იყო არა გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობის გაუარესებით, არამედ იმით, რომ მოსარჩელემ მრიცხველის გვერდის ავლით ბინაში გაიყვანა გაზის მილი. ამის გამო, მოპასუხეს (კასატორს) მოუხდა, როგორც საჯარიმო თანხის, აგრეთვე გაზმომარაგების აღდგენის ხარჯების დაფარვა 1727.10 ლარის ოდენობით. მოსარჩელე თავს არიდებდა გადასახადების გადახდას და ამ მიზნით იგი იყენებდა სოციალურად დაუცველის სტატუსს. სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლის მიხედვით, გაჩუქებული ნივთის გამოთხოვა არ შეიძლება, თუ გამჩუქებელმა განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით ჩაიგდო თავი მძიმე მდგომარეობაში;

სააპელაციო სასამართლომ არასწორად გაანაწილა მხარეებს შორის მტკიცების ტვირთი, კერძოდ, აღნიშნული ტვირთი მოსარჩელიდან მოპასუხეზე გადაიტანა. მოსარჩელეს არ წარუდგენია არანაირი მტკიცებულება, რომლითაც დადასტურდებოდა, რომ მას რომელიმე კომუნალური მომსახურების (ელექტროენერგია, დასუფთავება, წყალმომარაგება) დავალიანება გააჩნია. რაც შეეხება მოპასუხის მტკიცების ტვირთს, მან დაფარა გაზმომარაგების აღდგენის ხარჯები, რომლის დამადასტურებელი ქვითრებიც თან ერთვის შესაგებელს, შემდგომი პერიოდის გადასახაადებს დღემდე ყოველთვიურად ფარავს;

გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიხედვით, მოსარჩელე რეგისტრირებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში, სარეიტინგო ქულით 52840. სააპელაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ დასახელებული ამონაწერი მომზადებულია 2011 წლის 5 ნოემბრის მდგომარეობით, ე.ი. 2010 წლის 2 ივლისის ჩუქების ხელშეკრულების დადების შემდეგ. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად დაადგინა მითითებული ფაქტობრივი გარემოება, კერძოდ, სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიანი ბაზიდან ამონაწერში ნათლად არის აღნიშნული, რომ მოსარჩელე ჯერ კიდევ ბინის შვილიშვილზე გაჩუქებამდე (2008 წლის 21 აპრილამდე) იყო აღრიცხული მოცემულ ბაზაში, კერძოდ, იგი ბაზაში რეგისტრირებული იყო ჯერ კიდევ 2007 წლის18 ივნისიდან.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 12 თებერვლის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

მოგვიანებით საკასაციო სასამართლოში განცხადება წარმოადგინა მოპასუხის წარმომადგენელმა, რომელმაც მიუთითა, რომ გარდაიცვალა მოსარჩელე და წარმოადგინა აღნიშნული გარემოების დამადასტურებელი მოსარჩელის გარდაცვალების მოწმობის ასლი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის შედეგად მიიჩნევს, რომ მოცემული საქმის წარმოება უნდა შეწყდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე მუხლის თანახმად, საქმის განხილვა საკასაციო სასამართლოში წარმოებს იმ წესების დაცვით, რომლებიც დადგენილია სააპელაციო სასამართლოში საქმეთა განხილვისათვის, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომელთაც ეს თავი შეიცავს. ამავე კოდექსის 372-ე მუხლის მიხედვით, საქმის განხილვა სააპელაციო სასამართლოში წარმოებს იმ წესების დაცვით, რაც დადგენილია პირველი ინსტანციით საქმეთა განხილვისათვის, ამ თავში მოცემული ცვლილებებითა და დამატებებით.

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სადავო ან სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი სამართლებრივი ურთიერთობიდან ერთ-ერთი მხარის გასვლის შემთხვევაში (მოქალაქის გარდაცვალება, იურიდიული პირის რეორგანიზაცია, მოთხოვნის დათმობა, ვალის გადაცემა და სხვა) სასამართლო დაუშვებს ამ მხარის შეცვლას მისი უფლებამონაცვლით. მითითებული ნორმიდან გამომდინარეობს, რომ ერთ-ერთი მხარის გარდაცვალება წარმოადგენს საპროცესო უფლებამონაცვლეობის საფუძველს. ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ ასეთ დროს უფლებამონაცვლეობა დასაშვებია არა ყველა შემთხვევაში, არამედ მხოლოდ მაშინ, თუ სადავო სამართლებრივი ურთიერთობა დასაშვებად მიიჩნევს უფლებამონაცვლეობას, წინააღმდეგ შემთხვევაში, სასამართლო შეწყვეტს საქმის წარმოებას.

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 272-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, სასამართლო, მხარეთა განცხადებით ან თავისი ინიციატივით, შეწყვეტს საქმის წარმოებას, თუ საქმის ერთ-ერთ მხარედ მყოფი მოქალაქის გარდაცვალების შემდეგ, სადავო სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე, დაუშვებელია უფლებამონაცვლეობა.

კანონის ზემომითითებული ნორმიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საპროცესო უფლებამონაცვლეობა არ დაიშვება, თუ დაუშვებელია მატერიალურსამართლებრივი უფლებებისა და ვალდებულებების გადასვლა ერთი პირიდან მეორე პირზე. საპროცესო უფლებამონაცვლეობა – ესაა მხარეების და მესამე პირების შეცვლა იმ პირებით, რომლებზეც მათი უფლებები და მოვალეობები გადავიდა. ამდენად, საპროცესო უფლებამონაცვლეობა მთლიანად ეფუძნება უფლებამონაცვლეობას მატერიალურ სამართალში.

მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მოსარჩელე გარდაიცვალა 2014 წლის 17 დეკემბერს. ამდენად, საპროცესო უფლებამონაცვლეობის საფუძველია მოსარჩელის გარდაცვალება, შესაბამისად, უნდა გაირკვეს, სადავო სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე, დასაშვებია თუ არა უფლებამონაცვლეობა.

სარჩელის მიხედვით, მოსარჩელის მოთხოვნაა ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმება მჩუქებლის მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩენის გამო, შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნის მატერიალურსამართლებრივი საფუძველია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის თანახმად, თუ ჩუქების შემდეგ მჩუქებელი მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა და არ შეუძლია საკუთარი თავის ან მის კმაყოფაზე მყოფი პირების რჩენა, მას უფლება აქვს დასაჩუქრებულს მოსთხოვოს გაჩუქებული ნივთი, თუ ეს უკანასკნელი რეალურად არსებობს და დაბრუნება დასაჩუქრებულს არ ჩააყენებს მძიმე მდგომარეობაში.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, სამკვიდრო (სამკვიდრო ქონება) შეიცავს მამკვიდრებლის როგორც ქონებრივი უფლებების (სამკვიდრო აქტივი), ისე მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მას ჰქონდა სიკვდილის მომენტისათვის. ამავე კოდექსის 1330-ე მუხლის თანახმად კი, სამკვიდროში არ შედის ის ქონებრივი უფლებები და მოვალეობები, რომლებიც პირადი ხასიათისაა და მხოლოდ მამკვიდრებელს შეიძლება ეკუთვნოდეს, ასევე კანონით ან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული უფლებები და მოვალეობები, რომლებიც მოქმედებს მხოლოდ კრედიტორისა და მოვალის სიცოცხლეში და წყდება მათი სიკვდილით.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმების მოთხოვნის უფლება, მჩუქებლის მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩენის გამო, პირადი ხასიათისაა და მხოლოდ მჩუქებელს შეიძლება ეკუთვნოდეს. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მითითებული საფუძვლით ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმების მიზანია მჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესება, რათა მან შეძლოს საკუთარი თავის ან მის კმაყოფაზე მყოფი პირების რჩენა. მჩუქებლის გარდაცვალების შემთხვევაში, ცხადია, ეს მიზანი ვეღარ მიიღწევა. აქედან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ზემოხსენებული ქონებრივი უფლება მჩუქებლის სამკვიდროში არ შედის და, შესაბამისად, არც მის მემკვიდრეებზე გადადის (მოცემულ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია ისიც, რომ დასაჩუქრებული მჩუქებლის ერთადერთი პირველი რიგის მემკვიდრეა, ხოლო მჩუქებლის კმაყოფაზე ამა თუ იმ პირის ყოფნის ფაქტი, რომლის რჩენის ვალდებულებაც მჩუქებელს ექნებოდა, საქმის მასალებით არ დასტურდება და მასზე არც მჩუქებელს მიუთითებია). ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში უფლებამონაცვლეობა მატერიალურ სამართალში არ დაიშვება, დაუშვებელია ასევე საპროცესო უფლებამონაცვლეობაც, რაც განსახილველ სარჩელზე საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძველია.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სარჩელზე საქმის წარმოების შეწყვეტის გამო უნდა გაუქმდეს ამ საქმეზე მიღებული სასამართლოს გადაწყვეტილებები, მათ შორის, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 23 იანვრის განჩინება, რომლითაც ყადაღა დაედო ნ. კ-ას საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებას (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 199¹ მუხლი).

საკასაციო პალატა განმარტავს ასევე, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 272-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძვლით საქმის წარმოების შეწყვეტის შემთხვევაში, მხარეთა მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის დაბრუნების შესაძლებლობას საპროცესო კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს. განსახილველ შემთხვევაში არ არსებობს ასევე „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული საფუძველი. ამ ნორმის თანახმად, გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი ექვემდებარება მთლიანად ან ნაწილობრივ დაბრუნებას საქმის წარმოების შეწყვეტისას ან სარჩელის განუხილველად დატოვებისას, თუ საქმე სასამართლოში განხილვას არ ექვემდებარება, აგრეთვე როდესაც მოსარჩელე არ იცავს მოცემული კატეგორიის საქმეებისათვის წინასწარი დავის გადაწყვეტის დადგენილ წესს. მითითებული მუხლის დათქმა იმის შესახებ, რომ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი ექვემდებარება მთლიანად ან ნაწილობრივ დაბრუნებას საქმის წარმოების შეწყვეტისას, თუ საქმე სასამართლოში განხილვას არ ექვემდებარება, საკასაციო პალატის მოსაზრებით, გულისხმობს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 272-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ შემთხვევას, კერძოდ, როდესაც საქმე არ უნდა იქნეს განხილული სასამართლოში იმის გამო, რომ კანონის თანახმად მისი განხილვა სხვა უწყების კომპეტენციაში შედის. მოცემულ შემთხვევაში, საქმის წარმოება შეწყდა არა უწყებრივი ქვემდებარეობის გამო, არამედ იმის გამო, რომ დაუშვებელია საპროცესო უფლებამონაცვლეობა (სსსკ-ის 272-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტი). ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი დაბრუნებას არ ექვემდებარება.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 199¹-ე მუხლებით, 272-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტით, 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. შეწყდეს საქმის წარმოება თ. ბ-ოს სარჩელზე მოპასუხე ნ. კ-ას მიმართ ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმების თაობაზე;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 21 ნოემბრის გადაწყვეტილება და მოცემულ საქმეზე მიღებული სასამართლოს სხვა გადაწყვეტილებები;

3. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 23 იანვრის განჩინება, რომლითაც ყადაღა დაედო ნ. კ-ას საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებას: მდებარე, თბილისი, დ. მ-ი, მე-.. კვარტალი, .. კორპუსი, ბინა .. (ზონა - თბილისი - .., სექტორი - .. - .., კვარტალი .., ნაკვეთი .., კოდი .., დაზუსტებული ფართობი 2083.00 კვ.მ, ფართი 72.00 კვ.მ) და აღნიშნული ქონება გათავისუფლდეს ყადაღისაგან;

4. განემარტოთ მხარეებს, რომ სასამართლოში დავა იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით დაუშვებელია;

5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე პ. ქათამაძე

მოსამართლეები: ვ. როინიშვილი

ბ. ალავიძე