№330210014618265
საქმე №ას-15-15-2016 01 მარტი, 2016 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ბესარიონ ალავიძე, ნინო ბაქაქური
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – თ-- ე-ვილი (მოპასუხე)
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 21 სექტემბრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, ავტომანქანის ღირებულების ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
I. სასარჩელო მოთხოვნა და სარჩელის ფაქტობრივი გარემოებები:
1. თ- ე-ვილმა სარჩელი აღძრა სასამართლოში მოპასუხეების: საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და ავტომანქანის ღირებულების ანაზღაურების მოთხოვნით.
2. სარჩელის ფაქტობრივ გარემოებად მითითებულია, რომ მოსარჩელემ, გამოძიების პროცესში, მასზე განხორციელებული ზეწოლის შედეგად, 2011 წლის 25 თებერვალს, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსთან გააფორმა ჩუქების ხელშეკრულება ავტომანქანა BMW X5-ზე. აღსანიშნავია, რომ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მომენტისათვის მოსარჩელესა და მისი ოჯახის წევრებს გირაოს თანხა უკვე გადახდილი ჰქონდათ და ავტომანქანის ჩუქება არანაირ კავშირში არ იყო არც გირაოსთან და არც საპროცესო შეთანხმებასთან. მოსარჩელეს მიაჩნია, რომ გარიგების ბათილად ცნობის ნაწილში, მოპასუხეს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო წარმოადგენდა, ხოლო, ვინაიდან, სადავო მოძრავი ნივთი, დღეის მდგომარეობით, რეალიზებული იყო, მისი ღირებულების გადახდის ვალდებულება უსაფუძვლო გამდიდრების შესახებ ნორმების საფუძველზე საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ვალდებულება იყო.
II. მოპასუხის პოზიცია
3. საქართველოს ფინანსთა სამინისტრომ წარმოდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ იგი მოცემულ საქმეში არასათანადო მოპასუხეს წარმოადგენდა.
4. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ წარადგინა როგორც მოთხოვნის გამომრიცხავი, ისე მოთხოვნის განხორციელების ხელშემშლელი (ხანდაზმულობა) შესაგებელი.
III. პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნებზე მითითება
5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 05 იანვრის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკამაყოფილდა. ბათილად იქნა ცნობილი მხარეებს შორის 2011 წლის 25 თებერვალს გაფორმებული ჩუქების ხელშეკრულება ავტომანქანაზე ,,BMW X5 3.0”, სახ. № SAL 0-, საიდენტიფიკაციო NWBAFA11090LT-. მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 40 400 ლარის გადახდა. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსათვის 40 400 ლარის სოლიდარულად დაკისრების ნაწილში მოსარჩელეს ეთქვა უარი.
IV. სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნა. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლები.
6. გადაწყვეტილებაზე სააპელაციო საჩივარი წარადგინა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ და მოითხოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 05 იანვრის გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარს თქმა.
7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 21 სექტემბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:
8. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
- 2011 წლის 25 თებერვალს, ერთი მხრივ, თ- ე–ვილსა და მეორე მხრივ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს შორის ჩუქების ხელშეკრულება დაიდო, რომლის საფუძველზეც, მოსარჩელემ საკუთრებაში არსებული 40400 ლარის ღირებულების ავტომანქანა „BMWX5 3.0“ გამოშვების წელი 2006, ფერი შავი, საიდენტიფიკაციო NWBAFA11090LT-; სახ. NSAL–0- მოპასუხეს აჩუქა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით თ-- ე–ვილი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით ს– ე–ვილი–ი–ვილი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით ზ- ი–ვილი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით თ- მ-იანი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 15 ნოემბერს თ- ე-ვილმა სააღსრულებო ბიუროს ანგარიშზე შეიტანა თ-- ე-ვილის საქმესთან დაკავშირებით საპროცესო თანხა 6 000 000 ლარის ოდენობით.
- 2014 წლის 11 თებერვლის განაჩენით თ- მ-იანი, ს- ი–ვილი–ე-ვილი, თ- ე-ვილი და ზ- ი–ვილი წარდგენილ ბრალდებებში გამართლდნენ.
9. მოსარჩელის მითითებასთან დაკავშირებით, რომ ა/მანქანის ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებისას მჩუქებლის ნების გამოვლენა მოხდა მასზე, ასევე, მისი ოჯახის წევრებსა და ახლობლებზე განხორციელებული იძულებისა და ზეწოლის შედეგად, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა შემდეგი:
სამოქალაქო კოდექსის 86-ე მუხლის დანაწესით გარიგების ბათილად ცნობას საფუძვლად უნდა დაედოს ისეთი იძულება, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე და აფიქრებინოს, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება და ამასთან, მითითებული ნორმის მეორე ნაწილი მიუთითებს, რომ იძულების ხასიათის შეფასებისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გამოცდილებანი. ასევე, კანონი ითვალისწინებს, რომ ხელშეკრულების იძულებით დადების ფაქტი შესაძლოა განპირობებული იყოს გარიგების მხარის ახლობლის ან ოჯახის წევრის მიმართ მოსალოდნელი საფრთხით.
პალატის მოსაზრებით, არ არის აუცილებელი, რომ იძულებითი მდგომარეობა უშუალოდ ხელშეკრულების მონაწილე პიროვნებას შეეხოს, საკმარისია, რომ პიროვნება თავს გრძნობდეს იძულების მდგომარეობაში ჩაყენებულად, რადგან, ასეთ მდგომარეობაში, მოხვდა მისი ნათესავი ან ახლობელი.
ყურადღება მიექცა იმ გარემოებასაც, რომ სადავო ხელშეკრულების დადებას წინ უსწრებდა მოსარჩელის დაპატიმრება, გირაოს სახით სოლიდური თანხის – 6 000 000 ლარის გადარიცხვა და სისხლის სამართლებრივი დევნის აღძვრა მისი ოჯახის წევრების მიმართ, რა დროსაც, განხორციელდა მოსარჩელის იძულება ხელშეკრულების დადებასთან დაკავშირებით.
სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, ასეთი ფაქტების დროს, იძულების დადასტურება პირდაპირი მტკიცებულებებით ძალიან რთულია და ამ დროს, გათვალისწინებული უნდა იყოს მხარის ობიექტური შესაძლებლობა, წარმოუდგინოს სასამართლოს იძულების მამტკიცებელი პირდაპირი მტკიცებულებები, მით უმეტეს, ისეთ ვითარებაში, როდესაც, მოსარჩელის განმარტებით, იძულება ხორციელდებოდა პროკურატურის მაღალჩინოსნების მხრიდან, რომელთაც გააჩნდათ დიდი ბერკეტი მოსარჩელის სისხლის სამართლებრივი დევნის მიმდინარე პროცესში. ცხოვრებისეული გამოცდილება აჩვენებს, რომ იძულების განმახორციელებელი პირები ყოველთვის იკავებენ თავს მათ მიერ გამოვლენილი არასათანადო მოპყრობის ფაქტების დაფიქსირებისა და გამხელისაგან, მით უმეტეს, მაშინ, როდესაც შესაძლებელია მათი ქცევა აღიქმებოდეს დანაშაულის ჩადენად, დანაშაულის ფაქტის დაფარვად. იძულების განმახორციელებელი პირი ყოველთვის მოქმედებს გააზრებულად და ფრთხილად მისთვის საინტერესო მიზნის მიღწევის პროცესში, რის გამოც, ძალიან რთული ხდება საჭირო მტკიცებულებების მოპოვება. ამიტომ, მნიშვნელოვანია მტკიცებულებები შეფასდეს გონივრულობის, ჯეროვანების პრინციპიდან გამომდინარე.
ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში, გუზინსკი რუსეთის წინააღმდეგ, განმარტა, რომ სისხლის სამართლებრივი პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს.
სააპელაციო სასამართლოს სხდომაზე მოსარჩელემ განმარტა, რომ მას ჩუქების ხელშეკრულების დადება მოსთხოვეს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, დაემუქრნენ მისი და მისი რძლის (ვაჟიშვილის მეუღლის) საპატიმრო დაწესებულებაში მოთავსებით. მაშასადამე, მუქარით დაყოლიებული გახდა მოსარჩელე, რადგან მუქარა ნების გამოვლენის გამომწვევი იყო, ხოლო ამის სუბიექტური წინაპირობაა, შესაბამისი დამმუქრებლის ნება, აიძულოს პირი, ვისაც ემუქრებიან, ფაქტობრივად გამოავლინოს ნება.
10. სააპელაციო პალატამ ასევე არ გაიზიარა აპელანტის არგუმენტი ხანდაზმულობასთან მიმართებით და აღნიშნა, რომ სკ-ის 89–ე მუხლით გათვალისწინებულია შეცილების ვადა, ერთი წელი – იძულების დამთავრების მომენტიდან. შეცილება და ხანდაზმულობა განსხვავებული სამართლებრივი ინსტიტუტებია, სხვადასხვა სამართლებრივი შედეგებით. ხანდაზმულობა სამართალში ფაქტის საკითხია და მასზე მითითება მოპასუხის ვალდებულებაა, განსხვავებით შეცილების ინსტიტუტისგან. საცილო გარიგებებში, შეცილების ვადა სარჩელის მატერიალური დაკმაყოფილება–არდაკმაყოფილების წინაპირობაა, რომლის შეცილების განხორციელება ვადაში მუხლის ნორმატიული შემადგენლობის კომპონენტია. არ აქვს მნიშვნელობა, მოპასუხე უთითებს თუ არა მოსარჩელის მიერ გამოყენებულ, გარიგების შეცილების ვადაზე, მოსამართლემ თავად უნდა გამოარკვიოს, თუ როდის და რა მეთოდით გახადა საცილო მოსარჩელემ სადავო გარიგება. თუკი სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელემ არ გამოიყენა შეცილების ვადა, იმისდა მიუხედავად, მოპასუხე უთითებს თუ არა ამ გარემოებაზე, სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, განსხვავებით ხანდაზმულობის ინსტიტუტისგან, როცა ხანდაზმული სარჩელის დაკმაყოფილებაცაა შესაძლებელი, თუკი, მოპასუხე არ უთითებს ხანდაზმულობასთან დაკავშირებულ ფაქტებზე.
რაც შეეხება მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევას, საკითხი იმის მიხედვით უნდა გადაწყდეს, თუ როდის დამთავრდა მოპასუხის მიმართ იძულება – გარიგების დადებისთანავე თუ დროის სხვა მონაკვეთში.
იძულება უფლების განგრძობადი დარღვევაა, ამას ზემოთ მითითებული 89–ე მუხლიც მიუთითებს, რადგან კანონი შეცილების ვადის ათვლის საკითხს უკავშირებს იძულების დამთავრების მომენტს. იგივე ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, კანონი უშვებს, რომ ხელშეკრულების მხარის იძულება შეიძლება ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგაც გაგრძელდეს, რადგან შეცილების ვადის ათვლა დამოკიდებული არ არის ხელშეკრულების დადების მომენტზე. ცხადია, აქ არსებობს განსხვავება გარიგების დადებისათვის განხორციელებულ იძულებასა და მას შემდეგ არსებულ მდგომარეობას შორის, რადგან შედეგის მიღწევის შემდეგ ის პირი, რომელმაც განახორციელა ხელშეკრულების დადებაზე იძულებითი სახით ზემოქმედება, შეიძლება აღარ ახორციელებდეს აქტიურ მოქმედებებს, მაგრამ ამასთან, ერთად კვლავ არსებობდეს ზემოქმედების საფრთხე. ამიტომ, შეცილების ვადის ათვლა უნდა განხორციელდეს მხარის პიროვნული გათავისუფლების მომენტიდან, როდესაც იგი ფიქროს, რომ მის მიმართ აღარ არსებობს რეალური საფრთხე, რომელსაც მისი მოქმედებებზე ზემოქმედება შეუძლია.
მოცემულ შემთხვევაში, სასამართლომ მიიჩნია, რომ შეცილების ვადის ათვლის მომენტად მიჩნეული უნდა ყოფილიყო მოსარჩელის მიმართ 2014 წლის 11 თებერვლის გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის მომენტი. გადაწყვეტილების მიღებამდე მოქმედებდა პრეზუმფცია, რომ მოსარჩელე განიცდიდა საფრთხეს, არ განმეორებულიყო მსგავსი ქმედება, შესაბამისად, ვადის ათვლაც უნდა დაიწყოს 2014 წლის 11 თებერვლიდან. მაშასადამე, მოსარჩელეს სარჩელი აღძრული აქვს კანონით დადგენილ 1 წლიან ვადაში – 2014 წლის 13 ოქტომბერს.
11. გარიგების ბათილად ცნობის სამართლებრივი შედეგისა და თანხის უკან დაბრუნების ნაწილში, სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივ საფუძვლად მიეთითა სკ-ის 976–ე, 978–ე და 979–ე მუხლები და იმ უდავოდ დადგენილი გარემოების გათვალისწინებით, რომ გაჩუქებული ავტომანქანა არაერთხელ იქნა აყვანილილ სხვადასხვა სახელმწიფო უწყების ბალანსზე და სარჩელის აღძვრის მომენტისათვის იგი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკუთრებაში იმყოფებოდა, თანხის გადახდაზე ვალდებულ პირად სწორედ იგი იქნა მიჩნეული.
V. კასატორის მოთხოვნა და კასაციის საფუძვლები
12. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება აპელანტმა გაასაჩივრა საკასაციო წესით, მოითხოვა მისი გაუქმება და მოცემულ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
13. საკასაციო საჩივარი იმ გარემოებას ეფუძნება, რომ მხარეებს შორის დადებული გარიგების ბათილად ცნობა არ გამომდინარეობდა საქმის მასალებიდან და დასკვნა გარიგების დადებამდე მხარეზე განხორციელებული იძულების შესახებ უმართებულო იყო. კასატორი მიუთითებს, რომ მჩუქებელმა გამოხატა ნება თავის საკუთრებაში არსებული ავტომანქანის სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ გადაცემის შესახებ. კანონით კი, გათვალისწინებული არ არის რაიმე ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარების ვალდებულება ჩუქების მოტივის დასადგენად.
სასამართლომ არასწორად გაიზიარა მოსარჩელის არგუმენტი იმასთან დაკავშირებით, რომ მასზე ხორციელდებოდა მუქარა, რაც იმაში გამოიხატებოდა, რომ თუკი იგი არ გადასცემდა ავტომანქანას სახელმწიფოს, მას და მის ახლობლებს არ გაუფორმებდნენ საპროცესო შეთანხმებას და შეაბრუნებდნენ ციხეში. კასატორის მოსაზრებით, აღნიშნული მოკლებულია სამართლებრივ საფუძველს გამომდინარე იქიდან, რომ აღმკვეთი ღონისძიების გამოყენება არ წარმოადგენს საგამოძიებო ორგანოს უფლებას, არამედ იგი სასამართლოს უფლებამოსილების სფეროში შედის.
კასატორის მოსაზრებით, არასწორადაა განმარტებული გარიგების შეცილების ვადებიც, კერძოდ, შეცილების ვადის ათვლის მომენტად მიჩნეული იქნა სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული განაჩენის გამოტანის თარიღი -11.02.2014წ.
სკ-ის 89-ე მუხლის თანახმად კი, იძულებით დადებული გარიგება შეიძლება საცილო გახდეს მხოლოდ ერთი წლის განმავლობაში. ვადის ათვლა იწყება იძულების დამთავრების მომენტიდან. შესაბამისად, თუკი მიჩნეული იქნებოდა, რომ გარიგება დაიდო იძულების საფუძველზე, მაშინ იძულების დამთავრების მომენტად მიჩნეული უნდა ყოფილიყო გარიგების გაფორმების თარიღი - 25.02.2011წ..
საკასაციო საჩივარში აღნიშნულია, რომ კასატორს არ უნდა დაკისრებოდა ავტომანქანის ღირებულება 40 400 ლარი. აღნიშნული თანხა არასწორად დაანგარიშდა გარიგების დადების დროისათვის, მისი ღირებულება უნდა დაანგარიშებულიყო ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის მომენტისათვის.
სამოტივაციო ნაწილი:
VI. საკასაციო პალატის დასკვნები:
14. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 18 იანვრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.
15. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და მიიჩნევს, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:
16. კასატორი სადავოდ არ ხდის მოცემულ საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:
- 2011 წლის 25 თებერვალს, ერთი მხრივ, თ- ე–ვილსა და მეორე მხრივ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს შორის ჩუქების ხელშეკრულება დაიდო, რომლის საფუძველზეც, მოსარჩელემ საკუთრებაში არსებული 40400 ლარის ღირებულების ავტომანქანა „BMWX5 3.0“ გამოშვების წელი 2006, ფერი შავი, საიდენტიფიკაციო NWBAFA11090LT635--; სახ. NSAL–0-- მოპასუხეს აჩუქა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით თ- ე-ვილი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით ს- ე-ვილი–ი–ვილი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით ზ- ი–ვილი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 6 ივლისის დადგენილებით თ-- მ-იანი ბრალდებულის სახით სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა.
- 2010 წლის 15 ნოემბერს თ-- ე-ვილმა სააღსრულებო ბიუროს ანგარიშზე შეიტანა თ- ე-ვილის საქმესთან დაკავშირებით საპროცესო თანხა 6 000 000 ლარის ოდენობით.
- 2014 წლის 11 თებერვლის განაჩენით თ- მ-იანი, ს-ი–ვილი–ე-–ვილი, თ-- ე–ვილი და ზ ი–ვილი წარდგენილ ბრალდებებში გამართლდნენ.
17. მოცემულ საქმეში, სადავოა 2011 წლის 25 თებერვალს, ერთი მხრივ, თ- ე–ვილსა და მეორე მხრივ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულების ნამდვილობა. საქმის განმხილველმა სააპელაციო სასამართლოს შემადგენლობამ, სადავო გარიგება, როგორც ნების იძულებით გამოვლენის შედეგი ბათილად ცნო. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა და მხარეთა ახსნა-განმარტებების ერთობლივი შეფასების საფუძველზე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სადავო გარიგებით წარმოშობილი იურიდიული შედეგის ანულირება მართებულია, თუმცა, სამოქალაქო კოდექსის 86-ე მუხლის სამართლებრივი საფუძვლით სადავო ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის სამართლებრივ კვალიფიკაციასთან მიმართებით საკასაციო პალატა ვერ დაეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას და მითითებულ სამართლებრივ საკითხთან მიმართებით საკასაციო პალატა განმარტავს შემდეგს:
ცხადია, მოსარჩელისა და მისი ოჯახის წევრების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე, მოსარჩელის მიერ, მის საკუთრებაში არსებული 40400 ლარის ღირებულების ა/მანქანის სახელმწიფოსათვის უსასყიდოლოდ საკუთრებაში გადაცემის შესახებ, გარეგნულად გამოვლენილი ნება არ ასახავდა ნების გამომვლენის ნამდვილ, შინაგან, მოტივირებულ ნებას, რის გამოც, იგი ერთმნიშვნელოვნად, ნაკლის მქონედ უნდა იქნეს მიჩნეული. სასამართლოს ეს მოსაზრება გამყარებულია იმ მოსალოდნელი შედეგით, რაც შეიძლებოდა მოჰყოლოდა მოსარჩელისა და მისი ოჯახის წევრების მიმართ წარმოებულ სისხლის სამართლის საქმის მსვლელობას და შეიძლებოდა მოტივირებული ყოფილიყო მოსალოდნელი პასუხისმგებლობისაგან საკუთარი და ოჯახის წევრების დაღწევისა ან სასჯელის შემსუბუქების მცდელობად. ამგვარი დასკვნის საფუძველს ამყარებს ისიც, რომ სადავო გარიგების დადებას წინ უსწრებდა მოსარჩელისა და მისი ოჯახის წევრების დაპატიმრება და მათი სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა, გირაოს სახით, სოლიდური თანხის – 6 000 000 ლარის სააღსრულებო ბიუროს ანგარიშზე შეტანა და სისხლის სამართლებრივი დევნის აღძვრა, ხოლო ავტომანქანის სახელმწიფო საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემის შემდეგ, 2014 წლის 11 თებერვლის განაჩენით მოსარჩელისა და მისი ოჯახის წევრების წარდგენილ ბრალდებებში გამართლება.
18. ზემოთ მითითებულ გარემოებათა ერთობლიობაში შეფასება საკასაციო პალატას აძლევს დასკვნის საფუძველს გარიგების იმგვარ ნაკლთან მიმართებაში, რომელიც უალტერნატივოდ იწვევს მისი იურიდიული შედეგის გაბათილებას. კონკრეტული გარიგების ბათილად ცნობის სამართლებრივ შედეგს კი, საკასაციო პალატის მოსაზრებით, შეიცავს სწორედ სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი, რომლის დანაწესით, ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს.
19. პალატა განმარტავს, რომ სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება.
სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს.
საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზოგადად, ყველა მართლწესრიგი სამართლის სუბიექტთა ქცევის წესს კეთილსინდისიერების პრინციპზე აფუძნებს და ამ პრინციპს ნორმატიულ კონცეფციად განიხილავს. სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილენი ვალდებულნი არიან კეთილსინდისიერად განახორციელონ თავიანთი უფლებები და მოვალეობები. კეთილსინდისიერების პრინციპი დიდწილად დაკავშირებულია მორალურ სტანდარტებთან. კეთილსინდისიერება ნიშნავს გულწრფელობას, მიუკერძოებლობას, ობიექტურობას, სამართლიანობასა და სხვ.
კეთილსინდისიერების ინსტიტუტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამოქალაქო სამართლისათვის და იგი მთლიანად კერძო სამართლის უმთავრეს პრინციპს წარმოადგენს. გარიგების მართლსაწინააღმდეგობისა და ამორალურობის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ნებას ენიჭება, თუმცა, აუცილებელი არ არის მხარეთა ნება თანხვედრი იყოს, ანუ გარიგების დადების ამორალური და მართლსაწინააღმდეგო მოტივი და მიზანი ორივე მხარეს ამოძრავებდეს. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის მიზნებისათვის საკმარისია გარიგების ერთ-ერთი მხარის არამართლზომიერი, ამორალური განზრახვა.
სამართალურთიერთობის საფუძველი მორალურად ყოველთვის გამართლებული უნდა იყოს. აღნიშნული პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი სამართალურთიერთობის არსებობისას, როდესაც ამავე ურთიერთობის მხარეებს შორის ნდობისა და კეთილსინდისიერების სტანდარტი მაღალია. პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ყველა იმ სამართალურთიერთობაში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხი განსაკუთრებულად მაღალია. ამ შემთხვევაში, არ უნდა შეიქმნას პრობლემა კეთილსინდისიერების პრინციპის ფართოდ განმარტებასა და გამოყენებაში. გამოსავალი ამ შემთხვევაში სტრუქტურული დისბალანსის აღდგენაში უნდა ვეძებოთ, უპირატესობა უნდა მიენიჭოს კეთისინდისიერების ქცევის სტანდარტს, მორალს, ნდობას - ეს სწორედ ის პრიორიტეტებია, რომლებსაც განსაზღვრავს თავად მოვალეობა - დავიცვათ კერძო ავტონომიის ფარგლებში დადებული გარიგებები. კერძო ავტონომიის ფარგლებში დადებული გარიგებების არსებობის პირობებში დაცული უნდა იქნეს ხელშეკრულების მონაწილე სუსტი მხარის ინტერესი თავად გარიგების მიმართ და კეთილსინდისიერი შემძენის არსებობის შემთხვევაში, სოციალური თანასწორობის აღდგენისაკენ სწრაფვისას არ უნდა დაგვავიწყდეს სუსტი მხარის ინტერესების დაცვა. უფრო მეტიც, მიუხედავად სამართალურთიერთობის კერძოსამართლებრივი ბუნებისა, კერძო სამართლის სუბიექტების მხრიდან კონტრაჰენტი ძლიერი მხარის, სახელმწიფოს ქმედებების მიმართ კანონიერი ნდობის პრინციპი მოქმედებს. რადგანაც, ამ შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია საჯარო წესრიგის დაცვა. ,,საჯარო წესრიგის“ ცნება სამოქალაქო კოდექსში მორალურ იმპერატივებთანაა დაკავშირებული. საჯარო წესრიგი ხელს უწყობს ზნეობრივი და სამართლიანი სამოქალაქო ბრუნვის დამკვიდრებას. საჯარო წესრიგის დარღვევით ილახება არა მხოლოდ ვინმეს კერძო ინტერესები, არამედ საჯარო ინტერესები. ეს იმიტომ, რომ საჯარო წესრიგით დაცული სიკეთე საზოგადო ფასეულობისაა და მისი დარღვევა ძირს უთხრის საზოგადოების არსებობის საფუძვლებს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი ბათილად მიიჩნევს ამ წესრიგის საწინააღმდეგო გარიგებას. აქედან აშკარა ხდება, რომ სამოქალაქო ბრუნვის თავისუფლება შებოჭილია და გარკვეული საზოგადოებრივი ინტერესების ფარგლებშია მოქცეული. მაშასადამე, ყოფილა ურთიერობანი, რაც არ შეიძლება იყოს მხოლოდ „კერძო ავტონომიის საქმე”.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო ბრუნვის მნიშვნელოვანი თავისებურება ის არის, რომ ყოველი მხარე იმ ტვირთის მატარებელი შეიძლება იყოს, რომლის ზიდვაც მას შეუძლია. როცა დასტურდება, რომ იგი უძლურია ზიდოს ეს ტვირთი, პასუხისმგებლობის საკითხიც იხსნება. განსახილველ შემთხვევაში, სწორედ, სახელმწიფოს ეკისრება იმისი მტკიცების ვალდებულება, რომ მასსა და ფიზიკურ პირს შორის დადებული უსასყიდლო გარიგება არ ეწინააღმდეგებოდა მორალურ იმპერატივებს და სუსუტი მხარის ინტერესებს. ამ გარემოების სამტკიცებლად კი, კასატორი მხოლოდ იმაზე მითითებით შემოიფარგლა, რომ სახელმწიფოს არ ეკისრებოდა რაიმე სახის ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარებისა და იმისი გამორკვევის ვალდებულება თუ რა მოტივი გააჩნდა ჩუქებას (იხ., საკასაციო საჩივრის საფუძვლები), რაც საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ყოველგვარ სამართლებრივ დასაბუთებასაა მოკლებული.
ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში, გუზინსკი რუსეთის წინააღმდეგ, განმარტა, რომ სისხლის სამართლებრივი პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს.
20. კონკრეტულ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემობებისა და საკასაციო პალატის მიერ მითითებული დოქტრინალური განმარტებების საფუძველზე, პალატას ჩამოუყალიბდა მტკიცე შინაგანი რწმენა იმასთან დაკავშირებით, რომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნება ბათილია, მისი ამორალურობისა და მართლსაწინააღმდეგობის სამართლებრივი საფუძვლით (სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი).
21. კასატორის ერთ-ერთ არგუმენტი გარიგების შეცილების ხანდაზმულობას შეეხება, კერძოდ, კასატორის მოსაზრებით, იძულებით დადებული გარიგება შეიძლება საცილო გახდეს მხოლოდ ერთი წლის განმავლობაში. ვადის ათვლა იწყება იძულების დამთავრების მომენტიდან (სკ-ის 89-ე მუხლი). ეს ვადა კი, მოსარჩელის მიერ დარღვეულია.
საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მითითებულ განჩინებაში განვითარებული მსჯელობის გათვალისწინებით, გარიგების შეცილების ხანდაზმულობაზე კასატორის მსჯელობა, არ წარმოადგენს, სამართლებრივად ვარგის პრეტენზიას, გამომდინარე იქიდან, რომ შეცილებისა და ხანდაზმულობის ვადები განსხვავებულ სამართლებრივ ცნებებს წარმოადგენენ და ამასთან, გარიგების შეცილების ერთწლიანი ვადა ვრცელდება იძულებით დადებულ გარიგებაზე (სკ-ის 89-ე მუხლი).
მოცემულ საქმეზე კი დადგენილია, რომ 2011 წლის 25 თებერვალს გაფორმებული ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი (მართლსაწინააღმდეგო და ამორალური გარიგებანი). საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მატერიალური უფლების შეცილების ვადა ვრცელდება მხოლოდ საცილო გარიგებებზე. მოცემულ შემთხვევაში კი, ვინაიდან სახეზეა უცილოდ ბათილი გარიგება, მასზე შეცილების რაიმე ვადის გავრცელება სამოქალაქო კოდექსით ნაკარნახევი არ არის და მის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადა. შესაბამისად, ხანდაზმულობაზე კასატორის ზემოთმითითებული პრეტენზიას სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი არ გააჩნია.
22. ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ: ა) საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; გ) სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; დ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.
როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.
საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან.
23. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლების სამართლებრივ საკითხებთან დაკავშირებით არსებობს მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკა.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.
24. კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან კანონის საფუძველზე.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.
2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი
მოსამართლეები: ბ. ალავიძე
ნ. ბაქაქური
