№330210014608181

საქმე №ას-225-215-2016 25 მაისი, 2016 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

პაატა ქათამაძე, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

პირველი კასატორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე, აპელანტი)

მეორე კასატორი - ი- პ–ი (მოსარჩელე, მოწინააღმდეგეგ მხარე)

თავდაპირველი მოპასუხე - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 13 იანვრის გადაწყვეტილება

პირველი კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

მეორე კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივი გაუქმება

დავის საგანი – ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, ზიანის ანაზღაურება

აღწერილობითი ნაწილი:

I. სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ი- პ–მა (შემდეგში: მოსარჩელე ან მოწინააღმდეგე მხარე) სარჩელი აღძრა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა (შემდეგში: მოპასუხე) და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს (შემდეგში: თავდაპირველი მოპასუხე) მიმართ, ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და ზიანის ანაზღაურების თაობაზე.

II. მოპასუხის პოზიცია:

2. მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს.

III. პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნებზე მითითება:

3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 13 იანვრის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა. ბათილად იქნა ცნობილი 2010 წლის 06 მაისს სახელმწიფო ქონების აღრიცხვისა და პრივატიზების კახეთის სამხარეო სამმართველოსა და მოსარჩელეს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულება. თავდაპირველ მოპასუხეს დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ, ზიანის ანაზღაურება 90,615 ლარით.

IV. სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნა:

4. გადაწყვეტილების გაუქმებისა და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის მოთხოვნით სააპელაციო საჩივარი წარადგინა მოპასუხემ და თავდაპირველმა მოპასუხემ.

V. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლები:

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 13 იანვრის გადაწყვეტილებით საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 19 მაისის გადაწყვეტილების 1.2 და 2 პუნქტები და ამ ნაწილში, მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 90 615 ლარის ანაზღაურება. სარჩელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ მოთხოვნის ნაწილში არ დაკმაყოფილდა.

6. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ 2010 წლის 6 მაისს, მოსარჩელესა და სახელმწიფო ქონების აღრიცხვისა და პრივატიზების კახეთის სამხარეო სამმართველოს შორის გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც მოსარჩელემ სახელმწიფოს უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადასცა ხაზობრივი ნაგებობა - გაზსადენი, 3 214 მეტრი, მდებარე - გ--ის რაიონი, სოფ. ქ–ო; ზონა - 51; სექტორი - 00; ხაზოვანი ობიექტი - ..; ობიექტის ტიპი - მილსადენი; ობიექტის აღწერა - გაზსადენი.

7. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 2010 წლის 15 ოქტომბრის ბრძანებით ხაზობრივი ნაგებობა - გაზსადენი, 3 214 მეტრი, საკუთრებაში გადაეცა სს „ი–ოს“, ხოლო 2014 წლის 18 ივნისის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე აღირიცხა შპს ,,ს -ს’’ საკუთრებაში.

8. თელავის რაიონული სასამართლოს 2013 წლის 18 თებერვლის განაჩენით, ა. ბ-ი ცნობილი იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული მართლსაწინააღმდეგო ბრალეულ ქმედებაში (სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება) და სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 1 წლის ვადით. განაჩენით დადგენილია, რომ 2009 წელს საქართველოს შსს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის კახეთის რეგიონული სამმართველოს უფროსის ზ. ლ-–ის დავალებით ა. ბ-ა ზეწოლა განახორციელა გ--ის რაიონის ცალკეულ სოფლებში არსებული გაზსადენების მფლობელ მოქალაქეებზე, რის შედეგადაც მესაკუთრეებმა გ-ის რაიონის სოფლებში არსებული გაზსადენები უსასყიდლოდ გადასცეს სახელმწიფოს. ამ უკანასკნელის მიმართ სისხლის-სამართლებრივი საქმის წარმოებისას, 2013 წლის 18 მარტის დადგენილებით, მოსარჩელე ცნობილი იქნა დაზარალებულად;

9. აუდიტის 2014 წლის 28 თებერვლის დასკვნის თანახმად ხაზობრივი ნაგებობის ღირებულება განისაზღვრა 90 615 ლარის ოდენობით. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ დასკვნა წარმოადგენს სათანადო მტკიცებულებას სადავო გარემოების დადგენისათვის, რომლის საწინააღმდეგოდ, რაიმე მტკიცებულება მოპასუხეებს არ წარმოუდგენიათ.

10. სააპელაციო პალატამ მხარის მითითების საფუძველზე საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო განსახილველ დავაში არასათანადო მოპასუხედ მიიჩნია (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ-ის) 85-ე მუხლი). ამ თვალსაზრისით, იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ-ის) 24-ე მუხლის მე-4 ნაწილით, რომლის თანახმად, სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეული სამოქალაქო-სამართლებრივ ურთიერთობებში მონაწილეობენ ისევე, როგორც კერძო სამართლის იურიდიული პირები. სახელმწიფოს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის უფლებამოსილებებს ამ დროს ახორციელებენ მისი ორგანოები (უწყებები, დაწესებულებები და ა. შ.), ისე, რომ ისინი არ არიან იურიდიული პირები.

„საქართველოს მთავრობის სტრუქტურის, უფლებამოსილებისა და საქმიანობის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მთავრობა აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებს სამინისტროების, მათი მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებების, მთავრობის უშუალო დაქვემდებარებაში არსებული აღმასრულებელი ხელისუფლების სპეციალური დანიშნულების გასამხედროებული დაწესებულების, აგრეთვე სპეციალური დანიშნულების სხვა სახელმწიფო დაწესებულებების მეშვეობით.

მოსარჩელის პოზიციის მიხედვით, ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის ნაწილში მოპასუხეა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, ხოლო ზიანის ანაზღაურების ნაწილში - მოპასუხეა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, როგორც სახელმწიფოს საფინანსო-საბიუჯეტო საკითხებში უფლებამოსილი სამინისტრო, ასევე მოსარჩელის წარმომადგენლის განმარტებით კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების აღსრულებისათვის ტექნიკური თვალსაზრისით ეს თანხა უნდა დაეკისროს ფინანსთა სამინისტროს, ვინაიდან იგი განკარგავს საბიუჯეტო სახსრებს, წინააღმდეგ შემთხვევაში გადაწყვეტილება დარჩება აღუსრულებელი და საჭირო გახდება ახალი სასარჩელო წარმოება.

გაზიარებულ იქნა განმარტება, რომ მოცემულ დავაში მოპასუხეა სახელმწიფო, თუმცა სადავო საკითხი, თუ რომელი სამინისტროთი უნდა ყოფილიყო სახელმწიფო წარმოდგენილი, გადაწყდა სსკ-ის 54-ე და 976-ე მუხლების სამართლებრივი შინაარსის გათვალისწინებით. ამ თვალსაზრისით, სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში, არ დგინდებოდა თავდაპირველი მოპასუხის წარმომადგენლების მონაწილეობა სადაო გარიგების დადებისას, თავდაპირველი მოპასუხე არ წარმოადგენდა სადაო გარიგების მხარეს, ასევე არ დგინდებოდა მისი გამდიდრების ფაქტი. რაც შეეხება კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების აღსრულების უზრუნველყოფისათვის თავდაპირველი მოპასუხის საქმეში მოპასუხედ ჩართვის აუცილებლობას, „საქართველოს მთავრობის სტრუქტურის, უფლებამოსილებისა და საქმიანობის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-14 მუხლის თანახმად, სამინისტრო იქმნება კანონის საფუძველზე, სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი ცხოვრების განსაზღვრულ სფეროში სახელმწიფო მმართველობის უზრუნველსაყოფად. ამავე კანონის მე-16 მუხლის თანახმად, სამინისტროს მმართველობის სფერო განისაზღვრება სამინისტროს დებულებით.

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დებულების მე-3 მუხლის „ჰ.ვ“ ქვეპუნქტის თანახმად, სამინისტროს ფუნქციაა: ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის შესახებ“ ევროპის კონვენციის თანახმად საქართველოსათვის სავალდებულო ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს გადაწყვეტილებების ნებაყოფლობითი აღსრულების ფინანსური საკითხების გადაწყვეტა.

შესაბამისად, თავდაპირველი მოპასუხის ფუნქციებში არ შედის საქართველოს საერთო სასამართლოების გადაწყვეტილებების აღსრულების ფინანსური საკითხების გადაწყვეტა. ფინანსთა სამინისტრო უზრუნველყოფს მხოლოდ ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს გადაწყვეტილებების ნებაყოფლობითი აღსრულების ფინანსური საკითხების გადაწყვეტას.

შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, რომ განსახილველ დავაში, მოსარჩელის წინაშე პასუხისმგებელ პირს წარმოადგენდა არა თავდაპირველი მოპასუხე არამედ მოპასუხე ორივე მოთხოვნის ნაწილში.

11. დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების შედეგად პალატამ მიიჩნია, განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილი იყო, რომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზეც მოსარჩელემ სახელმწიფოს უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადასცა ხაზობრივი ნაგებობა - გაზსადენი. ასევე, გათვალისწინებული იქნა წინამდებარე განჩინების პპ: 8-ში დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, რაც სააპელაციო პალატის მოსაზრებით საკმარისი იყო დასკვნისათვის, რომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულებით დაირღვა, როგორც კანონით დადგენილი წესები და აკრძალვები, ასევე საჯარო წესრიგი, ვინაიდან გარიგება დაიდო არა თავისუფალი ნების პირობებში, არამედ საჯარო მოხელის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების შედეგად.

სსკ-ის 50-ე მუხლის საფუძველზე სააპელაციო პალატა მივიდა მეორე დასკვნამდე, რომ სადავო 2010 წლის 6 მაისის ხელშეკრულების დადებისას, მოსარჩელე არ მოქმედებდა თავისუფალი ნების ფარგლებში, რაც აღნიშნული გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველია.

სსკ-ის 976-ე მუხლი პირველი ნაწილის „ა“ პუნქტის თანახმად, პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ: ა. ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში.

იმის გათვალისწინებით, რომ ჩუქების საგანი დღეის მდგომარეობით აღარ ირიცხება სახელმწიფოს საკუთრებად და იგი კერძო პირის საკუთრებაა. შესაბამისად, ვერ მოხდება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა. სსკ-ის 979-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის გამო ან, თუ მიმღებს რაიმე მიზეზით არ შეუძლია საგნის უკან დაბრუნება, მაშინ მან უნდა აანაზღაუროს მისი საერთო ღირებულება.

აღნიშნული ნორმის საფუძველზე, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ვალდებული იყო ზიანის ანაზრაურების მიზნით მოსარჩელისათვის გადაეხადა - ხაზობრივი ნაგებობის გაზსადენის ღირებულება 90 615 ლარი.

12. სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილით და 130-ე მუხლით და აღნიშნა, რომ ხანდაზმულობის დაწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებდა, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. ამდენად, ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე. ხანდაზმულობის საერთო ვადა სსკ-ის 128-ე მუხლის მესამე ნაწილის შესაბამისად, შეადგენს ათ წელს. არც სსკ-ის 54-ე მუხლით გარიგების ბათილად ცნობას, არც უსაფუძვლო გამდიდრებიდან გამომდინარე უკუმოთხოვნას არ გააჩნია სამოქალაქო კოდექსის სახელშეკრულებო, უძრავ ნივთებთან დაკავშირებული ან სხვა რაიმე სპეციალური ხანდაზმულობის ვადები. შესაბამისად, მათ მიმართ მოქმედებს ხანდაზმულობის საერთო - 10 წლიანი ვადა, რაც მოსარჩელეს ჩუქების ხელშეკრულების დადებიდან სარჩელის აღძვრამდე, დაცული აქვს.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა იმის თაობაზე, რომ მოცემული დავის ფარგლებში სახელმწიფო ვერ ისარგებლებს ხანდაზმულობის ინსტიტუტზე მითითების სამოქალაქო - სამართლებრივი უფლებით, პალატამ არ გაიზიარა შემდეგი მოსაზრების გამო: აღნიშნული ეწინააღმდეგება სსკ-ის 24-ე მუხლის მე-4 ნაწილის დანაწესს, რომლის თანახმადაც სახელმწიფო სამოქალაქო-სამართლებრივ ურთიერთობებში მონაწილეობს ისევე, როგორც კერძო სამართლის იურიდიული პირი. შესაბამისად, სახელმწიფოს, როგორც სამოქალაქო სამართლის განსაკუთრებულ სუბიექტად აღიარება ეწინააღმდეგება სამოქალაქო სამართლის სუბიექტთა თანასწორობის პრინციპს და საფრთხეს უქმნის სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას. პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ არასწორად განმარტა სსკ-ის 24-ე მუხლის მე-4 ნაწილი, ასევე სსკ-ის მე-8-ე მუხლის მე-2 ნაწილი და 128-ე მუხლი, მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ სააპელაციო პალატამ სხვა კვალიფიკაცია მისცა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, კერძოდ პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის დარღვეული უფლების აღსადგენად გამოყენებული უნდა იქნეს სსკ-ის 54-ე და 976-ე მუხლები, რომლებიც სპეციალურ ხანდაზმულობის ვადებს არ ითვალისწინებენ, ხოლო სარჩელი აღძრულია საერთო 10 წლიანი ხანდაზმულობის ვადაში და შესაბამისად, ხანდაზმული არ არის, პალატამ მიზანშეწონილად აღარ მიიჩნია დამატებით ემსჯელა ხანდაზმულობის საკითხზე.

VI. კასატორის მოთხოვნა და კასაციის საფუძვლები:

13. გადაწყვეტილება გასაჩივრებულ იქნა საკასაციო წესით ორივე მხარის მიერ.

14. პირველი კასატორის მოთხოვნა და საკასაციო საჩივრის საფუძვლები:

კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

კასატორი სადავოდ ხდის საქმეში მოპასუხის სათანადოობის საკითხს. მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეს თანხის დაკისრების ნაწილში მოთხოვნა არ გააჩნდა მოპასუხის მიმართ და დასახელებულ მოთხოვნაზე სასამართლომ სამინისტრო სწორედ მოსარჩელის თანხმობის გარეშე დაადგინა, რითაც დაარღვია სსსკ-ის 85-ე მუხლის მოთხოვნები. სამინისტრო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით დაირღვა მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპი.

ამასთან, რადგან მოსარჩელის მოთხოვნა ორივე ინსტანციის სასამართლოში შემოიფარგლებოდა მხოლოდ გარიგების ბათილობის მოთხოვნით, სამინისტრო არ იყო ვალდებული თავი დაეცვა იმ მოთხოვნისგან, რომელიც მის მიმართ არ იყო მიმართული.

გარდა ზემო აღნიშნულისა კასატორი მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა თანხის დაკისრების თაობაზე არის ხანდაზმული.

კასატორი არ ეთანხმება გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას გარიგების ბათილობასთან დაკავშირებით, რადგან მხარეებს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულება წარმოადგენს ორმხრივ გარიგებას რადგან გამოვლენილია ორივე მხარის ნება. ხოლო, ბათილობის საფუძველი არ არის, რადგან არ არღვევს კანონით დადგენილ წესს. მაშასადამე, დადებული ჩუქების ხელშეკრულება არის კანონიერი, რადგან დაცულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული გარიგების დადების ფორმა.

15. მეორე კასატორის მოთხოვნა და საკასაციო საჩივრის საფუძვლები:

კასატორმა მოითხოვა: გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება იმ ნაწილში, რომლითაც გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 19 მაისის გადაწყვეტილების 1.2 პუნქტი და ამ ნაწილში, მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლის შესაბამისად თავდაპირველი მოპასუხის ნაცვლად მოსარჩელის სასარგებლოდ 90,615 ლარის ანაზღაურება დაეკისრა მოპასუხეს. აგრეთვე, იმ ნაწილში, რომლითაც სარჩელი თავდაპირველი მოპასუხის მიმართ არ დაკმაყოფილდა. ახალი გადაწყვეტილების მიღებით კი, ზიანის დაკისრება სწორედ თავდაპირველი მოპასუხისათვის.

კასატორი სადავოდ ხდის საქმეში მოპასუხის სათანადოობის საკითხს. მას მნიშვნელოვანად მიაჩნია, ის გარემოება, რომ კასატორის მიერ სარჩელი აღძრული იყო სახელმწიფოს წინააღმდეგ, საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო კი განსახილველ დავაში სწორედ სახელმწიფოს წარმოადგენს ფულადი ვალდებულებების შესრულების საკითხთან დაკავშირებით.

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დებულების პირველი მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო არის საქართველოს კონსტიტუციისა და „საქართველოს მთავრობის სტრუქტურის, უფლებამოსილებისა და საქმიანობის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად შექმნილი აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანო, რომელიც ახორციელებს სახელმწიფო მმართველობას საფინანსო-საბიუჯეტო და საგადასახადო სფეროში; უზრუნველყოფს საქართველოს ტერიტორიაზე საბიუჯეტო და საგადასახადო კანონმდებლობის დაცვასა და შესრულების კონტროლს; ახორციელებს ეკონომიკური დანაშაულის სფეროში პრევენციულ ოპერატიულ-სამძებრო საქმიანობას, მოკვლევასა და წინასწარ გამოძიებას. ამავე დებულების ამავე მუხლის მე-3 პუნქტის მიხედვით, თავისი ფუნქციების განხორციელებისას საქარტველოს ფინანსთა სამინისტრო წარმოადგენს სახელმწიფოს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა მოსარჩელის წარმომადგენლის განმარტება იმის შესახებ, რომ მოცემულ დავაში მოპასუხეა სახელმწიფო, თუმცა მიიჩნია, რომ სახელმწიფო წარმოდგენილი უნდა იქნეს მხოლოდ მოპასუხე და იმ გარემოებაზე მითითებით, რომ უშუალოდ თავდაპირველი მოპასუხის წარმომადგენლები არ მონაწილეობდნენ სადავო გარიგების დადებაში და თავდაპირველი მოპასუხე სასამართლომ არ განიხილა უსაფუძვლოდ გამდიდრებულ პირად; თბილისის სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ სახელმწიფო თავდაპირველი მოპასუხით არ უნდა ყოფილიყო წარმოდგენილი. აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობისას გაზიარებული უნდა იქნეს მოსარჩელის პოზიცია და პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტებები: კერძოდ, მოსარჩელის წარმომადგენლის მიერ განმარტებული იქნა, რომ საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო არის სახელმწიფოს საფინანსო-საბიუჯეტო საკითხებში უფლებამოსილი სამინისტრო, იგი განკარგავს საბიუჯეტო სახსრებს. აღნიშნული პირდაპირ გამომდინარეობს ასევე, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დებულების პირველი მუხლის პირველი პუნქტიდან. პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად მიუთითა, რომ არა აქვს მნიშვნელობა, რომელი სტრუქტურული ერთეულის მეშვეობით ახორციელებდა სახელმწიფო ქმედებას, რადგან ეს გარემოება არ გამორიცხავს, მისი, როგორც ერთიანი სუბიექტის პასუხისმგებლობას.

სასამართლოს მიერ შსს-ს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის სამსახურის უფროსის მოადგილის - ა. ბ--–ის ქმედება სწორად იქნა განხილული, როგორც სახელმწიფოს მხრიდან განხორციელებული ზეწოლის კონტექსტით, ყველა სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით.

კონკრეტულ შემთხვევაში, საკუთრება წარმოეშვა სახელმწიფოს. მოპასუხე და თავდაპირველი მოპასუხე კი, განსახილველ დავაში სწორედ სახელმწიფოს წარმოადგენენ, როგორც მისი ქონების და ფინანსების მართვა-განკარგვაზე უფლებამოსილებით აღჭურვილი ადმინისტრაციული ორგანოები.

ზიანის ანაზღაურების ნაწილში - მოპასუხეა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, როგორც სახელმწიფოს საფინანსო-საბიუჯეტო საკითხებში უფლებამოსილი სამინისტრო. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების მიზნით 90 615 ლარის ანაზღაურების ვალდებულება უნდა დაეკისროს თავდაპირველ მოპასუხეს.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

VII. საკასაციო პალატის დასკვნები:

16. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ 2016 წლის 28 მარტს პირველი საკასაციო საჩივარი, ხოლო ამავე წლის 06 აპრილს მეორე საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სსსკ-ის 396-ე მუხლით და 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

17. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ისისნი არ აკმაყოფილებენ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც, მიჩნეულ უნდა იქნენ დაუშვებლად.

18. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრების პრეტენზიის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს საქმეში მოპასუხეთა სათანადოობის საკითხს და აღნიშნულთან დაკავშირებით მიუთითებს შემდეგზე:

სსკ-ის 85-ე მუხლის სამართლებრივი დანაწესის შედეგად ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებულ პირად საქმის განმხლველმა სააპელაციო სასამართლოს შემადგენლობამ სწორად მიიჩნია პირველი კასატორი, გამომდინარე იქიდან, რომ „საქართველოს მთავრობის სტრუქტურის, უფლებამოსილებისა და საქმიანობის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე მთავრობა აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებს სამინისტროების, მათი მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებების, მთავრობის უშუალო დაქვემდებარებაში არსებული აღმასრულებელი ხელისუფლების სპეციალური დანიშნულების გასამხედროებული დაწესებულების, აგრეთვე, სპეციალური დანიშნულების სხვა სახელმწიფო დაწესებულებების მეშვეობით. მოცემულ დავაში მოსარჩელე სწორედ თავდაპირველი მოპასუხისათვის ითხოვს ზიანის ანაზღაურების დაკისრებას და ამ მოთხოვნის საფუძვლად შემდეგ გარემოებებს ასახელებს: ჩუქების ბათილად ცნობის ნაწილში მოპასუხეა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, ხოლო ზიანის ანაზღაურების ნაწილში - მოპასუხეა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, როგორც სახელმწიფოს საფინანსო-საბიუჯეტო საკითხებში უფლებამოსილი სამინისტრო. ამასთან, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტლების აღსრულებისათვის თანხა უნდა დაეკისროს ფინანსთა სამინისტროს, ვინაიდან იგი განკარგავს საბიუჯეტო სახსრებს.

საკვანძო საკითხის სწორად გადაწყვეტისათვის საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს დადგენილ გარემოებას იმის თაობაზე, რომ საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო სასარჩელო მოთხოვნის - გარიგების ბათილობა, მიზნებისათვის არ წარმოადგენდა გარიგების მხარეს (სსკ-ის 54-ე მუხლი) და არც პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის შეუძლებლობის გამო, მეორადი მოთხოვნის ნაწილში - ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის მიიჩნეოდა ანაზღაურებაზე ვალდებულ პირად (სსკ-ის 976 მუხლი). შესაბამისად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სარჩელის ორივე მოთხოვნის მიმართ სათანადო მოპასუხეა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო.

რაც შეეხება პირველი კასატორის პრეტენზიას თანხის გადახდის დაკისრების მართლზომიერებასთან მიმართებით, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რა ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს მხარე თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა, რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რომლის მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომელთა შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით. ანუ, სასამართლომ უნდა დაადგინოს ნორმაში მოყვანილი აბსტარქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი შემადგენლობის არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას. საკასაციო პალატა დავის სამართლებრივი შეფასებისას აღნიშნავს, რომ სარჩელის საგანს წარმოადგენს ჩუქების ბათილობა და ზიანის ანაზღაურება. ამდენად, უნდა განისაზღვროს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

მოცემული საქმის მასალებით დადგენილია, რომ ადგილი ჰქონდა ჩუქების ხელშეკრულების დადების მიზნით მოსარჩელის იძულებას, რომელიც ამავდროულად, მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებაცაა, რადგანაც ამ დროს ირღვევა საჯარო წესრიგი [სამოქალაქო ბრუნვის ფუნდამენტური პრინციპები, სსკ-ის 54-ე მუხლი]. მოცემულ შემთხვევაში, შეილახა მოსარჩელის საკუთრების უფლება - მისი კუთვნილი, ხაზობრივი ნაგებობა - გაზსადენი, 3 214 მეტრი, მდებარე - გ---ის რაიონი, სოფ. ქ-ო; ზონა - 51; სექტორი - 00; ხაზოვანი ობიექტი - ..; ობიექტის ტიპი - მილსადენი; ობიექტის აღწერა - გაზსადენი, გადავიდა სახელმწიფო საკუთრებაში. ამდენად, მართალია, სსკ-ის 54-ე და 85-86 (1)-ე მუხლებით გათვალისწინებული ორივე შემადგენლობა განხორციელებულია, მაგრამ კონკრეტულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატის მოსაზრებით, გამოყენებული უნდა იქნას სსკ-ის 54-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი დანაწესი.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კონდიქციური ვალდებულების წარმოშობისათვის სახეზე უნდა იყოს ერთი პირის გამდიდრება მეორის ხარჯზე და ასეთი გამდიდრება მოკლებული უნდა იყოს სამართლებრივ საფუძველს, რომელიც ან თავიდანვე არ არსებობდა, ან შემდგომში მოიშალა. ამასთან, მნიშვნელობა არა აქვს იმ გარემოებას თუ, რის შედეგად დადგა უსაფუძვლო გამდიდრების ფაქტი – თავად დაზარალებულის მოქმედების, გამდიდრებულის მოქმედების, თუ მესამე პირთა მოქმედების შედეგად ან განხორციელდა იგი მათი ნების საწინააღმდეგოდ. ასევე, არ აქვს მნიშვნელობა ამ სამართალურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტთა ბრალეულობას, კეთილსინდისიერებასა და მათ მიერ განხორციელებული მოქმედებების მართლზომიერებას, თუ მართლწინააღმდეგობას. კონდიქციური ვალდებულების არსებობის სამართლებრივი საფუძვლით, სარჩელის დასაკმაყოფილებლად მნიშვნელოვანია დადგინდეს მხოლოდ ობიექტური შედეგი, რაც გულისხმობს ერთი პირის მიერ მეორე პირის ხარჯზე რაიმე სამართლებრივი სიკეთის შეძენას (დაზოგვას) შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის არსებობის გარეშე. ასევე, აუცილებელია, რომ გამდიდრება მოხდეს სხვის ხარჯზე, რის შედეგადაც ერთი პირის ქონების გაზრდა ხდება მეორე პირის ქონების შესაბამისი შემცირების ხარჯზე.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტის ნორმები აღჭურვილია დაცვითი ფუნქციით, უზრუნველყოფს რა არაუფლებამოსილი სუბიექტისაგან უსაფუძვლოდ მიღებული ქონების ამოღებას და მისი უფლებამოსილი პირისათვის გადაცემას. შედეგობრივი თვალსაზრისით, სამართლისათვის არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა საშუალებით გამდიდრდა პირი – მიიღო, თუ დაზოგა ქონება. ფაქტი ერთია – ვითომ კრედიტორის ქონებრივ სფეროში აღმოჩნდა ქონება, რომელსაც იქ არსებობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია და, აქედან გამომდინარე, ექვემდებარება უფლებამოსილი პირისათვის დაბრუნებას.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების მიზანი არის სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შეძენილი ქონების (რომელშიც უნდა ვიგულისხმოთ უფლების ან გარკვეული შეღავათის, უპირატესობის) ამოღება, რითაც უნდა უზრუნველყოფილი იქნეს სამართლიანობის აღდგენა ანუ იმ მდგომარეობის აღდგენა, რომელიც იარსებებდა არაუფლებამოსილი პირის მიერ დაზარალებულის ხარჯზე გარკვეული შეღავათის, უფლების, უპირატესობის მიღებამდე. შესაბამისად, შეცილების განხორციელების მომენტიდან, მოსარჩელის მიერ ნების გამოვლენა ითვლება ბათილად, რაც გულისხმობს იმ სამართლებრივი შედეგის გაუქმებას, რაც ამ გარიგებას მოჰყვა. სარჩელის დამაყოფილების მიზნებისათვის რელევანტურია სსკ-ის 978 მუხლი [„პირს, რომელიც მეორე პირს გადასცემს რაიმეს არა ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იძულების ან მუქარის საფუძველზე, შეუძლია მოითხოვოს მისი უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მიმღებს უფლება ჰქონდა გადაცემულზე“] და 979-ე მუხლის მე-2 ნაწილი [თუ უკან დაბრუნება შეუძლებელია გადაცემული საგნის მდგომარეობის გამო ან,... მაშინ მან უნდა აანაზღაუროს მისი საერთო ღირებულება..]. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

19. პირველი კასატორის ერთ-ერთ პრეტენზია მოთხოვნის ხანდაზმულობას შეეხება, რაც არ უნდა იქნეს გაზიარებული საკასაციო პალატის მიერ შემდეგი მოსაზრების გამო: საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მითითებულ განჩინებაში განვითარებული მსჯელობის გათვალისწინებით, გარიგების ბათილობის ხანდაზმულობაზე კასატორის მსჯელობა, არ წარმოადგენს, სამართლებრივად ვარგის პრეტენზიას, გამომდინარე იქიდან, რომ შეცილებისა და ხანდაზმულობის ვადები განსხვავებულ სამართლებრივ ცნებებს წარმოადგენენ. მოცემულ საქმეზე დადგენილია, რომ ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს სსკ-ის 54-ე, 976 და 979-ე მუხლები. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვინაიდან სახეზეა უცილოდ ბათილი გარიგება, მის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადა. შესაბამისად, ხანდაზმულობაზე კასატორის ზემოთმითითებული პრეტენზიას სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი არ გააჩნია.

ამასთან, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სახელმწიფო სამოქალაქო-სამართლებრივ ურთიერთობებში მონაწილეობს ისევე, როგორც კერძო სამართლის იურიდიული პირი. ამდენად, სახელმწიფოსაც შეუძლია მიუთითოს ხანდაზმულობაზე, როგორც მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელ გარემოებაზე. თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში, სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა გასული არ არის.

20. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის, 976-ე და 979-ე მუხლების სამართლებრივ საკითხებთან დაკავშირებით არსებობს მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი დაუშვას საკასაციო საჩივრები, რის გამოც, მათ უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

21. კასატორები გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან კანონის საფუძველზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. ი- პ-–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: პ. ქათამაძე

ბ. ალავიძე