საქმე №ას-211-196-2014 25 იანვარი, 2017 წელი
№ას-211-196-2014 მ.-ე ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ბესარიონ ალავიძე, ნინო ბაქაქური
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე
საკასაციო საჩივრის ავტორი – ჯ. მ.-ე, მ. ც.-ე (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – რ. ქ.-ის უფლებამონაცვლე ნ. გ.-ე (მოპასუხე)
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 17 იანვრის განჩინება
საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება
დავის საგანი – უძრავი ნივთით სარგებლობაში ხელშეშლის აღკვეთა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
სასარჩელო მოთხოვნა:
1. ჯ. მ.-ემ და მ. ც.-ემ (შემდგომში – მოსარჩელეები, აპელანტები, კასატორები) სარჩელი აღძრეს სასამართლოში რ. ქ.-ის (შემდგომში – მოპასუხე, მოწინააღმდეგე მხარე) მიმართ და მოითხოვეს 719 კვ.მ მიწის ნაკვეთით და მასზე განლაგებული ნაგებობით სარგებლობაში მოპასუხის მხრიდან უკანონო ხელშეშლის აღკვეთა, ასევე, მოპასუხის კუთვნილი ნივთების გატანა.
სარჩელის საფუძვლები:
2. მოსარჩელე ჯ.მ.-ის განმარტებით, 1963 წლიდან იგი მუშაობდა „ს. რ.-აში“. იმჟამად დაწესებულების დირექტორის ნებართვით მხარეს სარგებლობაში გადაეცა რ.-ის კუთვნილი ქ.თბილისში, ...-ე კმ-თან მდებარე საბაღე მიწის ნაკვეთი. რ.-ის ხელმძღვანელობასთან შეთანხმებით უძრავ ნივთს მასთან ერთად უვლიდა მ.ც.-ე. 1996 წლიდან მოსარჩელეები ფლობდნენ ნაკვეთს და ჰქონდათ მეურნეობა.
3. 2008 წელს მოპასუხის თხოვნით მოხდა სადავო ფართში მისი კუთვნილი სამუშაო იარაღის შენახვა იმ საბაბით, რომ მოპასუხე აპირებდა მიმდებარე სახლის სახურავის შეკეთებას. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ მოპასუხე ფაქტობრივად უნებართვოდ დაეპატრონა მოსარჩელეთა სარგებლობაში არსებულ ნაკვეთს და იქ განლაგებულ მათ ნივთებს, რის შემდეგ ძალისმიერი მეთოდების გამოყენებით ცდილობს მოსარჩელეთა მხრიდან სადავო მიწით სარგებლობაში ხელშეშლას.
4. მოსარჩელეებმა აღნიშნეს, რომ მოპასუხე სადავო ნაკვეთს ფლობს ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე. იგი არც „ს. რ.-ის“ თანამშრომელი ან უფლებამოსილი პირი არ ყოფილა.
მოპასუხის პოზიცია:
5. მოპასუხე რ. ქ.-ემ სარჩელი არ ცნო და მოითხოვა მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:
6. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2013 წლის 10 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით ჯ. მ.-ისა და მ. ც.-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
7. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება მოსარჩელეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:
8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 17 იანვრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა.
9. სააპელაციო პალატამ საქმეზე დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
10. 1983 წლიდან სადავო მიწის ნაკვეთი და მასზე განლაგებული შენობა-ნაგებობა წარმოადგენდა ჯ. მ.-ის მფლობელობის საგანს. 1996 წლიდან ჯ. მ.-ესთან შეთანხმების საფუძველზე სადავო უძრავი ქონების პირდაპირ მფლობელობას აგრძელებდა მ. ც.-ე. 2008 წლიდან დღემდე მას ფლობს რ. ქ.-ე.
11. სადავო 719 კვ.მ მიწის ნაკვეთი მასზე განლაგებულ შენობა-ნაგებობასთან ერთად წარმოადგენს შპს „ს. რ.-ის“ საკუთრებაში არსებული 10907 კვ.მ დაზუსტებული ფართის მქონე მიწის ნაკვეთის ნაწილს.
12. მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის გარემოება, რომ საქმეში წარმოდგენილ ამონაწერში მითითებული მისამართი ქ.თბილისი, ... – ..., ა.-ი და სარჩელში მითითებული მისამართი ქ.თბილისი, ა.-ის დასახლება ...-ე კილომეტრის მიმდებარედ ასახავენ ერთსა და იმავე სადავო, 719 კვ.მ ფართის მქონე მიწის ნაკვეთის მდებარეობას.
13. ასევე, უდავოა, რომ სადავო 719 კვ.მ ფართის მქონე მიწის ნაკვეთი მასზე განლაგებულ შენობა-ნაგებობასთან ერთად, საქმეში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ამონაწერის თანახმად, თბილისში, ... – ..., ა.-ი მისამართზე მდებარე შპს „ს. რ.-ის“ საკუთრებაში არსებული 10907 კვ.მ დაზუსტებული ფართის მქონე მიწის ნაკვეთის ნაწილია (საკადასტრო კოდი №...).
14. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეები სადავო უძრავი ნივთის მფლობელობას ახორციელებდნენ სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე. ამასთან, მოსარჩელეებს გონივრული წინდახედულობის ფარგლებში უნდა სცოდნოდათ მათი მფლობელობის ხარვეზიანობის შესახებ.
15. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა მასზე, რომ ჯერ კიდევ ჯ. მ.-ის მხრიდან სადავო უძრავ ქონებაზე პირდაპირი დაწყების დროს – 1983 წელს და შემდეგ მ. ც.-ის მხრიდან იგივე სახის მფლობელობის დაწყების დროს – 1996 წელს მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსის თანახმად, ქონებით სარგებლობის უფლების განმაპირობებელი ხელშეკრულებები საჭიროებდა წერილობითი ფორმის დაცვას. აღნიშნული კოდექსის 290-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო და საზოგადოებრივი საბინაო ფონდის სახლებში საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობა ხორციელდება საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელიც იდება გამქირავებელს – საბინაო-საექსპლუატაციო ორგანიზაციასა და დამქირავებელს – მოქალაქეს შორის, რომლის სახელზეც გაცემულია ორდერი. ამავე კოდექსის 335-ე მუხლი განსაზღვრავს ქონებით უსასყიდლო სარგებლობის ხელშეკრულების ცნებას. ამ მუხლის მე-2 აბზაცის თანახმად, ქონებით უსასყიდლოდ სარგებლობის ხელშეკრულებაზე ვრცელდება 270-ე მუხლის მეორე ნაწილი. თავის მხრივ ეს ნორმა ითვალისწინებდა ერთ წელზე მეტი ვადით დადებული ქირავნობის ხელშეკრულებისათვის წერილობითი ფორმის დაცვას. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არ მოიპოვება რაიმე სახის წერილობითი მტკიცებულება, რაც სარწმუნოს გახდიდა მოსარჩელეთა მტკიცებას, რომ ჯერ კიდევ 1983 წელს ჯ. მ.-ეს და სახელმწიფო საწარმო „ს. რ.-ას“ შორის დაიდო რაიმე სახის ხელშეკრულება. ამასთან, რაიმე მტკიცებულება, რაც დაადასტურებდა მოსარჩელეთა მიერ მითითებულ გარემოებას მასზე, რომ ნივთის მფლობელობის დაწყებისას მათ გააჩნდათ რ.-ის მაშინდელი ხელმძღვანელის თანხმობა, საქმეში წარმოდგენილი არ არის. პალატის აზრით, თბილისის საქალაქო სასამართლომ მართებულად არ გაიზიარა მოსარჩელის მტკიცება, რომ მოსარჩელეებმა მესაკუთრის მხრიდან მიეცათ სადავო ნივთით სარგებლობის უფლებამოსილება. ამასთან იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მფლობელობის საგანს წარმოადგენდა უძრავი ნივთი, მისი რაიმე ფორმით სარგებლობაში გადაცემის თაობაზე მტკიცებულების არარსებობის პირობებში უძრავი ნივთის არამართლზომიერ მფლობელებს უნდა სცოდნოდათ მათი მფლობელობის ხარვეზის თაობაზე.
16. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომში – სსკ) 160-ე, 159-ე მუხლებით და აღნიშნა, რომ დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ნივთის მფლობელობას ახორციელებდნენ სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე – არამართლზომიერად. ამასთან, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მფლობელობის საგანს წარმოადგენდა უძრავი ნივთი, მისი რაიმე ფორმით სარგებლობაში გადაცემის თაობაზე მტკიცებულების არარსებობის პირობებში, უძრავი ნივთის არამართლზომიერ მფლობელებს უნდა სცოდნოდათ მათი მფლობელობის ხარვეზიანობის თაობაზე, რაც არამართლზომიერ მფლობელობასთან ერთად მიუთითებს მოსარჩელეთა არაკეთილსინდისიერ მფლობელობაზე, შესაბამისად, დგინდება რომ მოსარჩელეებს არ გააჩნიათ სადავო უძრავი ნივთის რ. ქ.-ის მფლობელობიდან გამოთხოვაზე მოთხოვნის უფლება და არ არსებობს სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძველი.
საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა და საფუძვლები:
17. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:
18. კასატორების განმარტებით, განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხეს სააპელაციო შესაგებელი არ წარმოუდგენია, აღნიშნულის მიუხედავად, სააპელაციო სასამართლომ საქმე არსებითად განიხილა, ისე რომ არ დაასაბუთა დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის მიზანშეუწონლობა.
19. სააპელაციო სასამართლომ სხდომაზე მოპასუხისგან მოისმინა ახსნა-განმარტება ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით. სასამართლოს მოპასუხისთვის არ განუმარტავს, რომ მას, შესაგებლის წარუდგენლობის გამო, აღნიშნულის უფლება არ გააჩნდა, პირიქით, ფაქტობრივი გარემოებების თაობაზე დამაზუსტებელი შეკითხვები დაუსვა მას.
20. ამასთან, გასაჩივრებული განჩინება არ შეიცავს მითითებას, თუ რატომ მიიჩნია სასამართლომ, რომ აპელანტის მიერ მითითებული გარემოებები იურიდიულად არ ამართლებდა სასარჩელო მოთხოვნას და დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის წინაპირობა არ არსებობდა.
21. კასატორთა მოსაზრებით, ცალსახაა, განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხის მიერ შესაგებლის წარუდგენლობას სასამართლოს მხრიდან არანაირი რეაგირება არ მოჰყოლია, აღნიშნული კი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ მოთხოვნათა დარღვევას წარმოადგენს. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომში – სსსკ) 201-ე, 387-ე და 2321 მუხლების დარღვევით, სააპელაციო სასამართლომ სხდომაზე მოისმინა მოპასუხის ახსნა-განმარტება ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით და არ განუმარტა მხარეს, რომ მას, შესაგებლის წარუდგენლობის გამო, აღნიშნული უფლება არ გააჩნდა. მეტიც, სასამართლომ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით დამაზუსტებელი შეკითხვებიც დაუსვა.
22. სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი.
23. სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას საფუძვლად დაედო სასამართლოს დასკვნა მასზე, რომ საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე, აპელანტების, როგორც სადავო უძრავი ქონების მფლობელობის, კეთილსინდისიერება არ დადასტურდა.
24. საქმის სწორად გადაწყვეტისთვის არსებითი მნიშვნელობისაა კეთილსინდისიერ და მართლზომიერ მფლობელს შორის არსებული, კანონისმიერი განსხვავების გამოკვეთა.
25. სააპელაციო სასამართლომ არასწორად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება სსკ-ის 159-ე მუხლთან დაკავშირებით და აღნიშნა, რომ „რაიმე მტკიცებულება რაც დაადასტურებდა მოსარჩელეთა მიერ მითითებულ გარემოებას მასზე, რომ ნივთის მფლობელობის დაწყებისას მათ გააჩნდათ რ.-ის მაშინდელი ხელმძღვანელის თანხმობა, საქმეში წარმოდგენილი არ არის“.
26. ფლობის საფუძვლისადმი მოსარჩელის სუბიექტურ დამოკიდებულებას, აღნიშნულთან დაკავშირებით სასამართლომ მიუთითა, რომ გონივრული წინდახედულობის მოთხოვნიდან გამომდინეარე, აპელანტს უნდა სცოდნოდა მისი უფლების ხარვეზის თაობაზე, წინდახედულობა შეფასებითი კატეგორიაა, და კონკრეტულ ვითარებაში საქმის გარემოებების, მათ შორის, პირის სუბიექტური აღქმის უნარის გათვალისწინებით უნდა იქნას დადგენილი.
27. არც პირველი ინსტანციის და არც სააპელაციო სასამართლოს გაუთვალისწინებია საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულება (რ.-ის იმჟამინდელი დირექტორის მეუღლის, ამავე დროს, რ.-ის თანამშრომლის ჩვენება), რომელიც არაპირდაპირ, თუმცა მაინც მიუთითებდა ფლობის საფუძვლებისადმი აპელანტის კეთილსინდისიერ დამოკიდებულებაზე, აგრეთვე, ის ფაქტი, 1980-იან წლებში რ.-ის მიერ მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების თანამშრომლებზე სარგებლობის უფლებით გაცემა ჩვეულებრივ მოვლენას წარმოადგენდა. აპელანტი ჯ. მ.-ე სადავოდ გამხდარ ქონებაში თვითნებურად/ძალისმიერი მეთოდებით არ შეჭრილა, აღნიშნულზე მას ჰქონდა რ.-ის მაშინდელი ხელმძღვანელის თანხმობა. გასათვალისწინებელია, რომ მითითებული პირი შრომით ურთიერთობებში რ.-ის სახელით გამოდიოდა მუშა-მოსამსახურეებთან, შესაბამისად, მისი თანხმობისადმი ჯ.მ.-ის ნდობა ლოგიკურია და მფლობელობის კეთილსინდისიერების შეფასებისას სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო. სასამართლომ ყურადღების მიღმა დატოვა ის გარემოებაც, რომ წლების განმავლობაში რ.-ას, როგორც მესაკუთრის მხრიდან, ჯ. მ.-ის მიმართ ქონებით სარგებლობის შეწყვეტის თაობაზე მოთხოვნა არ გამოუთქვამს.
28. ჯ. მ.-ეს რ.-ის მიერ გაცემული მფლობელობის დამადასტურებელი დოკუმენტი რომ წარედგინა, სახეზე იქნებოდა მართლზომიერი მფლობელობა, შესაბამისად, კეთილსინდისიერების შემოწმება არც გახდებოდა საჭირო. ნორმის განმარტებისას მნიშვნელოვანია კანონმდებლის ნებისა და ნორმის მიზნის გამოკვეთა. კანონმდებელმა სადავო ნორმის დეფინიცირებისას გამოიყენა ტერმინი „კეთილსინდისიერი მფლობელი“ და არა „მართლზომიერი“. აღნიშნული დანაწესით დასახელებული ნორმის სუბიექტთა წრე გაფართოვდა, გაიმიჯნა მართლზომიერი და კეთილსინდისიერი მფობელობის ცნება. სსკ-ის 160-ე მუხლის ფარგლებში უფლების დაცვის შესაძლებლობა მიეცა ამ მფლობელებსაც, რომლებსაც ფლობის საფუძვლებისადმი თავიანთი კეთილსინდისიერი დამოკიდებულების დამადასტურებელი, ობიექტურად გამოხატული მტკიცებულება არ გააჩნიათ. გასაჩივრებული გადაწყვეტილება აიგივებს რა კეთილსინდისიერ და მართლზომიერ მფლობელს, უგულებელყოფს კანონმდებლის ნებას და ნორმის მიზანს.
29. განსახილველ საქმეზე სასამართლომ მიიჩნია, რომ აპელანტს თავად უნდა ემტკიცებინა საკუთარი კეთილსინდისიერება (სუბიექტური კატეგორია, რომელიც ობიექტურად გამოხატული მტკიცებულებებით დადასტურებას არ ექვემდებარება) და ამისთვის მას დაეკისრა ნორმატიულად დადგენილზე აღმატებული მტკიცების ტვირთი – კეთილსინდისიერი მფლობელისთვის გათვალისწინებული სიკეთის მისაღებად მოსთხოვა მართლზომიერი მფლობელისათვის წაყენებული მოთხოვნის დაკმაყოფილება.
30. „იმ შემთხვევაში, როდესაც სასამართლო არასწორად ანაწილებს მტკიცების ტვირთს, იგულისხმება, რომ სასამართლომ არასწორად განმარტა სადავო ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმა. ხშირად მტკიცებითი ვალდებულებების არასწორად განაწილებას საფუძვლად უდევს მატერიალურ სამართალში არსებული პრეზუმფციების არასწორი გაგება“. (თოდრია, „ფაქტობრივი გარემოებების მნიშვნელობა საკასაციო სასამართლოში“, თბილისი, 2010).
31. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ემყარება რა, კანონის არასწორ განმარტებას, სასამართლოს გადაწყვეტილება მასზე, რომ აპელანტები კეთილსინდისიერ მფლობელებს არ წარმოადგენენ, უკანონოა და უნდა გაუქმდეს.
32. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 6 მარტის განჩინებით ჯ. მ.-ის, ხოლო ამავე სასამართლოს 2014 წლის 10 მარტის განჩინებით მ. ც.-ის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე სასამართლოს 2014 წლის 14 ნოემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად.
33. საკასაციო სასამართლოს განცხადებით მიმართა მ. ც.-ემ და მოითხოვა საქმის წარმოების შეჩერება რ. ქ.-ის გარდაცვალების გამო. განცხადებას დაერთო მოპასუხის გარდაცვალების მოწმობა.
34. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 18 მაისის განჩინებით საქმის წარმოება შეჩერდა რ. ქ.-ის უფლებამონაცვლის დადგენამდე. ამავე სასამართლოს 2017 წლის 10 იანვრის განჩინებით კი, სამოქალაქო საქმის წარმოება განახლდა, ხოლო რ. ქ.-ის უფლებამონაცვლედ საქმეში ჩაება ნ. გ.-ე (მეუღლე).
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
35. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლები, შეამოწმა სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთება და მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გასაჩივრებული განჩინება გაუქმდეს და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
36. განსახილველი საკასაციო საჩივრის ერთ-ერთ საფუძველს წარმოადგენს ის გარემოება, რომ აპელანტის მოწინააღმდეგე მხარეს, კანონით დადგენილი წესით სააპელაციო საჩივრის ასლის ჩაბარების მიუხედავად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ ვადაში და არც შემდეგ სააპელაციო საჩივრისაგან თავდასაცავად შესაგებელი არ წარუდგენია.
37. კასატორმა მიუთითა სსსკ-ის 2321 მუხლზე, რომლის თანახმად, მოპასუხის მიერ ამ კოდექსის 201-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით დადგენილ ვადაში პასუხის (შესაგებლის) წარუდგენლობისას, თუ ეს გამოწვეულია არასაპატიო მიზეზით, მოსამართლეს ზეპირი მოსმენის გარეშე გამოაქვს დაუსწრებელი გადაწყვეტილება. ამასთანავე, მოსამართლე დააკმაყოფილებს სარჩელს, თუ სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას; წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსამართლე ნიშნავს სხდომას, რის შესახებაც ეცნობებათ მხარეებს ამ კოდექსის 70-ე–78-ე მუხლებით დადგენილი წესით. სხდომის ჩატარების შემთხვევაში მოპასუხისაგან მტკიცებულებათა მიღება არ ხდება და სასამართლო მოისმენს მოპასუხის მხოლოდ სამართლებრივ მოსაზრებებს სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით.
38. მხარის პრეტენზია ეფუძნება იმას, რომ მოპასუხის მიერ სააპელაციო საჩივარზე შესაგებლის წარუდგენლობით მან დაკარგა აპელანტთან ფაქტობრივ გარემოებებზე შედავების უფლება და შესაძლებლობა ჰქონდა საკუთარი მოსაზრება მოეხსენებინა სასამართლოსათვის მხოლოდ დავის სამართლებრივი შეფასების ნაწილში. სააპელაციო სასამართლომ კი, მითითებული ნორმის დანაწესის გვერდის ავლით, მოისმინა აპელანტის მოწინააღმდეგე მხარის ახსნა-განმარტება საქმის ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებითაც და დაზუსტების მიზნით კითხვებიც დაუსვა მას.
39. საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ სააპელაციო პალატას სათანადოდ არ შეუფასებია მოპასუხის მიერ სააპელაციო საჩივარზე შესაგებლის წარუდგენლობის ფაქტი და არასწორად მოუსმინა მოწინააღმდეგის ახსნა-განმარტებას დავის ფაქტობრივ ნაწილში, თუმცა აღსანიშნავია, რომ დასახელებულ საპროცესო დარღვევა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი ვერ გახდება.
40. სააპელაციო სასამართლომ სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას საფუძვლად დაუდო არა მოპასუხის მიერ პროცესზე მითითებული ფაქტები, არამედ ის გარემოება, რომ მოსარჩელეებმა ვერ დაადასტურეს სადავო უძრავი ნივთის ვერც მართლზომიერად და ვერც კეთილსინდისიერად ფლობის ფაქტი.
41. საკასაციო სასამართლო მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, განმარტოს მფლობელობის ინსტიტუტის სამართლებრივი ბუნება. სამოქალაქო კოდექსის 162-ე მუხლით მართლზომიერ მფლობელად ითვლება პირი, რომელიც სამართლებრივ საფუძველზე ახორციელებს ნივთის მიმართ ფაქტობრივ ბატონობას, განსხვავებით კეთილსინდისიერი მფლობელისაგან, რომელსაც არ გააჩნია ნივთის ფლობის კანონისმიერი საფუძველი. კეთილსინდისიერება და არაკეთილსინდისიერება მიუთითებს სუბიექტურ კრიტერიუმებზე, რაც განისაზღვრება პირის დამოკიდებულებით ნივთის ფლობის სამართლებრივი საფუძვლების მიმართ. მართლზომიერი და არა მართლზომიერი მფლობელობა მიგვითითებს ობიექტურად არსებულ ფაქტორებზე, რაც ვლინდება მფლობელობის სამართლებრივი საფუძვლის არსებობაში. ამრიგად, მართლზომიერი მფლობელია მესაკუთრე და ის პირები, რომელთა მფლობელობაც მესაკუთრის მფლობელობიდანაა ნაწარმოები. ნივთის მართლზომიერი მფლობელობა ვრცელდება მანამ, სანამ არსებობს მართლზომიერი ფლობის საფუძველი. სამოქალაქო კოდექსის 159-ე მუხლის დისპოზიციაში მოცემულია კეთილსინდისიერი მფლობელის განმარტება, რომლის არსის დადგენისათვის აუცილებელია მართლზომიერი (არამართლზომიერი) მფლობელობისა და კეთილსინდისიერი (არაკეთილსინდისიერი) მფლობელობის რეალიზაციასთან დაკავშირებული სამართლებრივი დანაწესების განმარტება. სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, დიფერენცირებულია მფლობელობა ობიექტური თუ სუბიექტური ფაქტორების მიხედვით (160-ე-164-ე მუხლები). კანონი გამიჯნავს კეთილსინდისიერი მფლობელის მოთხოვნას (160-ე-161-ე მუხლები) და მართლზომიერი მფლობელის მოთხოვნას (162-ე მუხლი). ასევე, არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელის ვალდებულებებს (163-ე მუხლი) და არაკეთილსინდისიერი მფლობელის ვალდებულებებს (164-ე მუხლი) (სუსგ №ას-524-493-2012, 4 ოქტომბერი, 2012 წელი).
42. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში დავის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანია, გაირკვეს მოსარჩელეთა მხრიდან სადავო უძრავი ნივთის მფლობელობის საკითხი.
43. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ნივთი – მიწის ნაკვეთი და შენობა წარმოადგენს სს „ს. რ.-ის“ საკუთრებას.
44. მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის გარემოება, რომ საქმეში წარმოდგენილ ამონაწერში მითითებული მისამართი ქ.თბილისი, ... – ..., ა.-ი და სარჩელში მითითებული მისამართი ქ.თბილისი, ა.-ის დასახლება ...-ე კილომეტრის მიმდებარედ ასახავენ ერთსა და იმავე სადავო, 719 კვ.მ ფართის მქონე მიწის ნაკვეთის მდებარეობას.
45. ასევე, უდავოა, რომ სადავო 719 კვ.მ ფართის მქონე მიწის ნაკვეთი მასზე განლაგებულ შენობა-ნაგებობასთან ერთად, საქმეში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ამონაწერის თანახმად, თბილისში, ... – ..., ა.-ი მისამართზე მდებარე შპს „ს. რ.-ის“ საკუთრებაში არსებული 10907 კვ.მ დაზუსტებული ფართის მქონე მიწის ნაკვეთის ნაწილია (საკადასტრო კოდი №...).
46. 1983 წლიდან მას დაეუფლა მოსარჩელე ჯ. მ.-ე, ხოლო 1996 წლიდან ჯ.მ.-ის ნებართვით – მ. ც.-ე. 2008 წლიდან კი, სადავო უძრავი ქონების ფლობა დაიწყო მოპასუხემ.
47. მოსარჩელეთა მითითებით, მოპასუხე უკანონოდ შეიჭრა მიწის ნაკვეთსა და სახლში, სადაც ჯერ კიდევ ინახება მოსარჩელეთა ნივთები და მოსარჩელეთა მიმართ ახორციელებს უძრავი ნივთით სარგებლობის ხელშეშლას.
48. სადავო ქონების კეთილსინდისიერად ფლობის დასადასტურებლად ჯ. მ.-ემ მიუთითა შემდეგ მტკიცებულებებზე: სარჩელს დაერთო ჯ.მ.-ის განცხადება თბილისის საკვანძო ხაზის დისტანციის ს/ნაწილის უფროს რ.გ.-მი, რომლითაც მან მოითხოვა მიწის ნაკვეთის გამოყოფა, რადგან 1963 წლიდან მუშაობდა ამიერკავკასიის რ.-ის სამოქალაქო ნაგებობათა მე-5 დისტანციაში მძღოლად და არსად არ გააჩნდა მიწის ნაკვეთი; მოწმეთა ჩვენებებზე, რომლებიც ადასტურებენ მოსარჩელის რ.-აში მუშაობისა და მისთვის უძრავი ნივთის სარგებლობასა და მფლობელობაში გადაცემის ფაქტებს.
49. ამავდროულად, კასატორთა განმარტებით, 1983 წლიდან დღემდე უძრავი ქონების მესაკუთრეს ჯ.მ.-ისა და, შესაბამისად, მ.ც.-ის მფლობელობის უფლება სადავო ნივთზე არანაირი ფორმით სადავოდ არ გაუხდია. მეტიც, მ.ც.-ე რეგისტრირებულია სადავო მისამართზე კომუნალური გადასახადების გადამხდელად.
50. რაც შეეხება მოპასუხეს (მოწინააღმდეგე მხარეს), უდავოა, რომ მას მესაკუთრისაგან უძრავი ქონების ფლობის არანაირი ნებართვა არ გააჩნია. სადავო ნივთზე მფლობელობის მოპოვების წინაპირობად მოპასუხემ მიუთითა მოსარჩელე მ.ც.-ესთან დადებულ ზეპირ შეთანხმებაზე უძრავი ნივთის ნასყიდობის შესახებ, რომლის საფუძველზე მ.ც.-ის ძმას გადასცა თანხა ბეს სახით.
51. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატას ამომწურავად აქვს დადგენილი საქმის ფაქტობრივი გარემოებანი და ისინი დამტკიცებულად უნდა იქნენ ცნობილი სსსკ-ის 407-ე მუხლის საფუძველზე, თუმცა საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივ დასაბუთებას მოსარჩელეთა არაკეთილსინდისიერ მფლობელებად ცნობის შესახებ.
52. დადგენილი ფაქტების იურიდიული თვალსაზრისით შეფასების შედეგად საკასაციო სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ მოსარჩელეებს (კასატორებს) უფლება გააჩნდათ, მოეთხოვათ მოპასუხისაგან სადავო ხელშეშლის აღკვეთა.
53. აღნიშნული დასკვნის საფუძველს იძლევა შემდეგი გარემოებები: საქმის მასალებით დადასტურებულია, რომ ორივე მოსარჩელე მუშაობდა სადავო ნივთის მესაკუთრე ორგანიზაციაში; საქმეში წარმოდგენილია მოწმეთა ჩვენებები, რომლებიც ადასტურებს, რომ ჯ.მ.-ეს სადავო უძრავი ნივთი გადაეცა, როგორც რ.-აში მომუშავე პირს; 1983 წლიდან მოსარჩელეები დაუბრკოლებლად ფლობდნენ და სარგებლობდნენ მიწის ნაკვეთითა და მასზე განთავსებული შენობით ისე, რომ მესაკუთრეს არანაირი ფორმით პრეტენზია არ გამოუთქვამს; მ.ც.-ე დაფიქსირებულია მითითებულ მისამართზე კომუნალური გადასახადების გადამხდელად.
54. ამდენად, არსებობს საფუძველი მივიჩნიოთ, რომ მესაკუთრისათვის ცნობილი იყო ან გონივრული წინდახედულების ფარგლებში უნდა სცოდნოდა, რომ მის კუთვნილ უძრავ ნივთს ათწლეულების განმავლობაში ფლობდნენ სხვა პირები – მოსარჩელეები. აღნიშნულის მიუხედავად, მესაკუთრეს არანაირი ფორმით არ გამოუთქვამს საკუთარი უკმაყოფილება და კანონით მისთვის მინიჭებული უფლებების რეალიზების გზით მოსარჩელეთა მფლობელობიდან მიწისა და ნაგებობის გამოთხოვა არ მოუთხოვია. შესაბამისად, არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ მოსარჩელეებს გააჩნდათ მესაკუთრის ნებართვა სადავო ქონების ფლობასთან დაკავშირებით. აღნიშნული კი, თავის მხრივ, მიუთითებს მოსარჩელეთა მფლობელობის კეთილსინდისიერებაზე.
55. სსკ-ის 160-ე მუხლის პირველი წინადადების თანახმად, თუ კეთილსინდისიერ მფლობელს ჩამოერთმევა მფლობელობა, მას სამი წლის განმავლობაში შეუძლია ახალ მფლობელს ნივთის უკან დაბრუნება მოსთხოვოს. ამავე კოდექსის 161-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების ძალით, თუ კეთილსინდისიერ მფლობელს არ ჩამოერთმევა ნივთი, მაგრამ სხვაგვარად შეეშლება ხელი მისი მფლობელობის განხორციელებაში, მაშინ მას, მსგავსად მესაკუთრისა, შეუძლია მოითხოვოს ხელის შეშლის აღკვეთა.
56. კანონის მითითებული დანაწესი შესაძლებლობას აძლევს ნივთის კეთილსინდისიერ მფლობელს, მესაკუთრისათვის მინიჭებული ანალოგიური უფლების მსგავსად, დაიცვას თავისი მფლობელობის უფლება სხვა პირთა ხელყოფისაგან ისეთ ნივთზე, რომელიც მის მფლობელობაში იმყოფება. ასევე, კანონმდებელი იცავს კეთილსინდისიერი მფლობელის ინტერესებს იმ შემთხვევაშიც, თუ მას უკანონოდ ჩამოერთვა სადავო ნივთზე მფლობელობა.
57. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელეები ადასტურებენ, რომ სადავო ნაკვეთსა და ნაგებობაში დღესაც იმყოფება მათი ნივთები, დროდადრო ისინი სარგებლობდნენ სადავო ქონებით, თუმცა მოპასუხე ხელს უშლიდათ და ძალადობით აღკვეთა მოსარჩელეთა მხრიდან ნივთის ფლობა.
58. თავად მოპასუხემ ვერ დაადასტურა, რომ სადავო ნივთის ფლობის კანონით გათვალისწინებული რაიმე საფუძველი გააჩნია. რაც შეეხება მის მითითებას ბე სახით თანხის გადახდისა და ნივთის გაუმჯობესებისათვის დახარჯული თანხის შესახებ, აღნიშნული მოცემული დავის ფარგლებს სცდება და სასამართლოს განხილვის საგანი ვერ იქნება.
59. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს, გასაჩივრებული განჩინება გაუქმდეს, ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდეს და მოპასუხის მხრიდან მოსარჩელეების მიმართ სადავო უძრავი ქონების ფლობაში ხელშეშლა აღკვეთილ იქნეს.
60. სსსკ-ის 53-ე მუხლის შესაბამისად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება აგრეთვე სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, თუ ორივე მხარე განთავისუფლებულია სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან,მაშინ სასამართლოს მიერ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეულ ხარჯებს გაიღებს სახელმწიფო.
61. მოცემულ შემთხვევაში წარმოდგენილ სარჩელზე სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილ იქნა 120 ლარი, საკასაციო საჩივარზე მ. ც.-ის მიერ გადახდილ იქნა 300 ლარი, სააპელაციო საჩივარზე კი აპელანტები გათავისუფლდნენ სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.
62. ამდენად, რ. ქ.-ის უფლებამონაცვლე ნ. გ.-ეს უნდა დაეკისროს მოსარჩელეთა სასარგებლოდ 120 ლარისა და მ. ც.-ის სასარგებლოდ – 300 ლარის გადახდა.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. ჯ. მ.-ისა და მ. ც.-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2014 წლის 17 იანვრის განჩინება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება.
3. ჯ. მ.-ისა და მ. ც.-ის სარჩელი დაკმაყოფილდეს.
4. რ. ქ.-ის უფლებამონაცვლე ნ. გ.-ეს აეკრძალოს ჯ. მ.-ისა და მ. ც.-ის მიმართ შემდეგ მისამართზე მდებარე 719 კვ.მ მიწის ნაკვეთისა და მასზე განლაგებული ნაგებობის ფლობის ხელშეშლა: ქ.თბილისი, ... – ..., ა.-ი; ქ.თბილისი, ა.-ის დასახლება ...-ე კილომეტრის მიმდებარედ (საკადასტრო კოდი №...). მასვე დაევალოს აღნიშნული უძრავ ქონებიდან თავისი ნივთების გატანა.
5. რ. ქ.-ის უფლებამონაცვლე ნ. გ.-ეს დაეკისროს ჯ. მ.-ისა და მ. ც.-ის სასარგებლოდ სახელმწიფო ბაჟის – 120 ლარის, ხოლო მ. ც.-ის სასარგებლოდ – 300 ლარის გადახდა.
6. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი
მოსამართლეები: ბ. ალავიძე
ნ. ბაქაქური
