საქმე №ას-318-303-2016 30 სექტემბერი, 2016 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მოსამართლეები:

ზურაბ ძლიერიშვილი, პაატა ქათამაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – მ. გ-ე, ს. დ-ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 9 ნოემბრის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მოსარჩელეების მოთხოვნა და სარჩელის ფაქტობრივი საფუძვლები:

1.1. მ. გ-ემ და ს. დ-მა (შემდგომში _ მოსარჩელეები, აპელანტები, კასატორის მოწინააღმდეგე მხარეები ან მფლობელები) სარჩელი აღძრეს სასამართლოში სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (შემდგომში _ მოპასუხე, აპელანტის მოწინააღმდეგე მხარე, კასატორი ან მესაკუთრე) მიმართ მოპასუხისათვის 455 868 ლარის დაკისრების მოთხოვნით.

1.2. სარჩელი ემყარება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს: 2005 წლის 13 ოქტომბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მოსარჩელეებმა შ. გ-ისაგან (შემდგომში _ გამყიდველი) შეიძინეს ქ.თბილისში, მ-ის პროსპექტზე, „შ-ის“ მიმდებარედ „ო-ასა“ და ადმინისტრაციულ შენობას შორის მდებარე 290 კვ.მ მიწის ნაკვეთი. გამყიდველს მიწის ნაკვეთზე საკუთრება მოპოვებული ჰქონდა სასამართლო გადაწყვეტილების საფუძველზე, რომელიც უძრავი ნივთის გასხვისების შემდგომ ბათილად იქნა ცნობილი, ხოლო გამყიდველის სარჩელი უძრავი ნივთის მესაკუთრედ ცნობის შესახებ დარჩა განუხილველად. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სარჩელი და ბათილად იქნა ცნობილი მოსარჩელეებსა და გამყიდველს შორის 2005 წლის 13 ოქტომბერს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება. სასამართლო გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში. მიწის ნაკვეთი დაუბრუნდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს. მიწის ნაკვეთის შესყიდვის შემდეგ მოსარჩელეებმა ააშენეს კომერციული დანიშნულების ორსართულიანი შენობა, შესაბამისად, მოპასუხეს დაუბრუნდა არა თავისუფალი მიწის ნაკვეთი, არამედ მასზე არსებული შენობაც, რომლის აშენების ხარჯი გასწიეს მფლობელებმა. ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, შენობის საბაზრო ღირებულება (მიწის ნაკვეთის ფასის გარეშე) 455 868 ლარს შეადგენს და სწორედ ამ ოდენობის თანხით უსაფუძვლოდ გამდიდრდა მოპასუხე.

2. მოპასუხის პოზიცია:

მოთხოვნის გამომრიცხავი შესაგებლით მოპასუხემ არ ცნო სარჩელი და განმარტა, რომ მიწა, რომელზედაც მდებარეობს შენობა, წარმოადგენს საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის მე-2 მუხლის „თ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრულ რკინიგზის გასხვისების ზოლს. სადავო უძრავი ქონება ლიანდაგის უშუალო სიახლოვეს 3-5 მეტრის მანძილზე მდებარეობს, რაც ეწინააღმდეგება საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის მე-5 მუხლის მე-2 ნაწილით დადგენილ რეგულაციას. ამ ტერიტორიაზე უძრავი ქონების არსებობა კანონშეუსაბამოა და აღნიშნულის გამოსწორებამ შესაძლოა გამოიწვიოს სახელმწიფოსათვის გაუთვალისწინებელი დანახარჯი. მოსარჩელეები ჯერ კიდევ 2006 წელს შპს „ს-ის“ ხელმძღვანელობისაგან გაფრთხილებული იყვნენ, რომ მასთან შეთანხმების გარეშე არ ეწარმოებინათ მიწაზე არანაირი სამუშაოები მიწის ნაკვეთის განსაკუთრებული ადგილმდებარეობიდან და მნიშვნელობიდან გამომდინარე. გასათვალისწინებელია, რომ მოსარჩელეებმა თავიდანვე უფლებრივად ნაკლიანი ნივთი შეიძინეს, რაც მათ ნაკლიდან გამომდინარე მოთხოვნის უფლებას წარმოუშობდა გამყიდველის მიმართ. მოსარჩელეებს, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის შესაბამისად, არ წარუდგენიათ მტკიცებულება, რომ შენობა ნამდვილად მათი აშენებულია, გარდა ამისა, მოპასუხემ სადავოდ გახადა მოთხოვნილი თანხის ოდენობა, კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 987-ე მუხლის მე-2 ნაწილზე მითითებით მან განმარტა, რომ გამდიდრების გათანაბრება ხორციელდება იმ მომენტის შესაბამისად, როდესაც მესაკუთრეს უბრუნდება ნივთი ან იგი ღირებულების გაზრდის შედეგად სხვაგვარად იღებს სარგებელს

3. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 26 ნოემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

4. აპელანტების მოთხოვნა:

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

5. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 9 ნოემბრის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეცვლით მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც სარჩელი დაკმყოფილდა, მოპასუხეს მოსარჩელეების სასარგებლოდ დაეკსირა 455 868 ლარის გადახდა.

6. კასატორის მოთხოვნა:

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საქმის მასალები, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთებულობა, საკასაციო საჩივრის საფუძვლები და მიიჩნევს, რომ იგი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

1. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის იმავე სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების ფაქტობრივი და სამართლებრივი დასაბუთება:

1.1. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. ამავე მუხლის მომდევნო ნაწილი გვთავაზობს იმ გარემოებათა ჩამონათვალს, თუ რა განიხილება კანონის იმგვარ დარღვევად, რასაც გადაწყვეტილების გაუქმება შეიძლება მოჰყვეს შედეგად და მას განეკუთვნება ქვემდგომი სასამართლოს მხრიდან მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის არასწორი გამოყენება-განმარტება. რაც შეეხება საპროცესო სამართლის წესების დარღვევას, ზემოხსენებული ნორმის მე-3 ნაწილიდან გამომდინარე, იგი გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი მხოლოდ მაშინ შეიძლება გახდეს, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

1.2. განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ უძრავი ქონების შეძენისას მოსარჩელეები წარმოადგენდნენ კეთილსინდისიერ შემძენებს, მათ სადავო შენობის აშენებაზე გასწიეს ხარჯები, თუმცა, მოსარჩელეთა საკუთრების უფლების წარმომშობი დოკუმენტის (ნასყიდობის ხელშეკრულების) სასამართლოს მიერ ბათილად ცნობის გამო, სახელმწიფოს სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე გადაეცა მფლობელების ხარჯით აშენებული კომერციული ფართი, რასაც შედეგად მიწის მესაკუთრის უსაფუძვლო გამდიდრება მოჰყვა. კასატორი არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს შეფასებებსა და დასკვნებს და პრეტენზიას სწორედ სამართლის ნორმის არასწორად გამოყენება-განმარტების, ასევე, სასამართლოს მხრიდან დავის ფაქტობრივი გარემოებების სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მოთხოვნათა (სსსკ-ის 105-ე მუხლი) დარღვევით დადგენის თვალსაზრისით გამოთქვამს. იმის შესამოწმებლად, თუ რამდენად არსებითი შედავება იქნა წარმოდგენილი კასატორის მხრიდან, პალატა ყურადღებას გაამახვილებს ქვემდგომი სასამართლოს მიერ დადგენილ, დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე:

1.2.1. 2005 წლის 13 ოქტომბერს გამყიდველსა და მოსარჩელეებს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ქ.თბილისში, მ-ის პროსპექტზე, „შ-ის“ მიმდებარედ, „ო-ასა“ და ადმინისტრაციულ შენობას შორის მდებარე 290 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და 33,734 კვ.მ საერთო ფართის შენობა-ნაგებობა დარეგისტრირდა მოსარჩელეების საკუთრებად;

1.2.2. გამყიდველს ნასყიდობის საგანზე საკუთრების უფლება სოხუმის საქალაქო და რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 20 სექტემბრის დაუსწრებელი გადაწყვეტილების საფძველზე ჰქონდა მოპოვებული, რომელიც ქონებაზე ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისა და შემძენის მიერ ხარჯების გაწევის შემდეგ იქნა ცნობილი ბათილად;

1.2.3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილებით ბათილად იქნა ცნობილი ასევე გამყიდველსა და მოსარჩელეებს შორის 2005 წლის 13 ოქტომბერს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება. გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში;

1.2.4. მფლობელებმა ქ.თბილისში, მ-ის პროსპექტზე, „შ-ის“ მიმდებარედ, „ო-ასა“ და ადმინისტრაციულ შენობას შორის მდებარე 290 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე ააშენეს კომერციული დანიშნულების ორსართულიანი შენობა, რომლის საბაზრო ღირებულება, ექსპერტიზის დასკვნის შესაბამისად, 455 868 ლარია.

1.3. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

1.4. საკასაციო სასამართლო ვერ დაეთანხმება კასატორის მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელეები არაკეთილსინდისიერ პირებს წარმოადგენენ. ამ თვალსაზრისით კასატორი საკუთარ პოზიციას ამყარებს საქმეში წარმოდგენილ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 27 მარტის კანონიერ ძალაში შესულ გადაწყვეტილებაზე. მართალია, ამ გადაწყვეტილების საფუძველზე ბათილად იქნა ცნობილი გამყიდველსა და კასატორის მოწინააღმდეგე მხარეებს შორის 2005 წლის 13 ოქტომბერს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება, თუმცა, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ეს გარემოება ვერ გახდება მესაკუთრის პოზიციის უპირობოდ გაზიარების საფუძველი, კერძოდ:

1.4.1. საკასაციო სასამართლო იზიარებს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამართლებრივ დასაბუთებას იმის თაობაზე, რომ კეთილსინდისიერება წარმოადგენს სამართლის საკითხს, აქვე განმარტავს, რომ დადგენა იმისა, პირი ამა თუ იმ მოვლენის მიმართ არის თუ არა კეთილსინდისიერი, სწორედ იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტების შეფასების შედეგად უნდა განხორციელდეს, თავის მხრივ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, განსახილველ დავაში მონაწილე მხარეების მიმართ სხვა სამოქალაქო საქმეზე მიღებული, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილით დადგენილი ფაქტისათვის პრეიუდიციული ძალის მინიჭების საკითხის გადაწყვეტისას სასამართლო უნდა დარწმუნდეს იმაში, რომ კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი ეფუძნება იმ ფაქტებს, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ეს ფაქტები პრეიუდიციულად არ მიიჩნევა და ისინი უნდა იქნან შეყვანილი მტკიცების საგანში, ასევე გასათვალისწინებელია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 266-ე მუხლის დათქმა, რომლის თანახმადაც, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საფუძველზე, აგრეთვე სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი.

1.4.2. სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ ა) გამყიდველსა და მოსარჩელეებს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საგანს წარმოადგენდა რკინიგზის „გასხვისების ზოლში“ მდებარე უძრავი ქონება; ბ) 2005 წლის 13 ოქტომბერს დადებული ხელშეკრულების საგანი მდებარეობს რკინიგზის უშუალო სიახლოვეს, 3-5 მეტრის დაშორებით.

1.4.3. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროს მოქმედი რედაქციის საქართველოს სარკინიგზო კოდექსის მე-2 მუხლის „თ“ ქვეპუნქტზე, რომლის თანახმადაც „გასხვისების ზოლი“ განმარტებული იყო, როგორც რკინიგზის მფლობელობაში არსებული მიწის ვაკისი, რომელზედაც განლაგებულია ხელოვნური და სახაზო-სალიანდაგო ნაგებობები, რკინიგზის ელექტრომომარაგებისა და კავშირგაბმულობის მოწყობილობები, რკინიგზის სადგურები, დამცავი ტყე-ნარგავები და რკინიგზის ფუნქციონირებისათვის საჭირო შესაბამისი ობიექტები და რკინიგზის სტრუქტურული ერთეულები, ხოლო ამავე კოდექსის მე-5 მუხლის მე-2 ნაწილის ძალით, გასხვისების ზოლი განისაზღვრება დადგენილი ნორმებისა და საპროექტო-სახარჯთაღრიცხვო დოკუმენტების შესაბამისად, ამასთან, ისე, რომ გზის განაპირა ორივე მხარეს იგი იყოს არანაკლებ 20-20 მეტრისა.

1.4.4. ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროს მოქმედი რედაქციის სარკინიგზო კოდექსის ზემოხსენებული დებულებების თელეოლოგიური განმარტება იძლევა დასკვნის საფუძველს, რომ კანონმდებლობა ადგენდა რკინიგზის ფუნქციონირების შეუფერხებლობის, მომეტებული საფრთხის წყაროს გადაადგილებისათვის შესაბამისი უსაფრთხო გარემოს შექმნის წინაპირობებს, რომელიც კანონით დადგენილი ნორმატივების დაცვით განსაზღვრული ტერიტორიის გასხვისებას დაუშვებლად მიიჩნევდა. 2005 წლის 13 ოქტომბრის ნასყიდობის ხელშეკრულება, როგორც კანონის ამკრძალავი ნორმის საწინააღმდეგოდ დადებული, სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლისა და სარკინიგზო კოდექსის სპეციალური ნორმების საფძველზე მიჩნეულ იქნა უცილოდ ბათილად (რამდენადაც კანონით დადგენილი წესის ხელყოფის შედეგად დადებული გარიგების შედეგი სავალდებულოა, მათ შორის სასამართლოსათვის), რომლის წინააღმდეგაც შემძენი ვერ დაიცვა სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლით გათვალისწინებულმა კეთილსინდისიერების ინსტიტუტმა, რაც დასტურდება კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით.

1.4.5. ამდენად, არარა ნების გამოვლენის პირობებში, საჯარო რეესტრში განხორციელებული ჩანაწერის მიმართ (რომელსაც გამსხვისებლის უფლების დამდგენ დოკუმენტად საფუძვლად სასამართლოს გადაწყვეტილება ედო) მოსარჩელეთა სუბიექტურმა დამოკიდებულებამ ვერ შეაფერხა ნამდვილი მესაკუთრის (სახელმწიფო) უფლებების აღდგენა. თუკი მხედველობაში მივიღებთ იმ გარემოებას, რომ კეთილსინდისიერება არც ფაქტის და არც სამართლებრივი ურთიერთობის კატეგორიას არ მიეკუთვნება (სსსკ-ის 266-ე მუხლი), უდავოდ მივალთ სააპელაციო სასამართლოს შეფასების გაზიარებამდე სამოქალაქო კოდექსის 8.3 მუხლის კონტექსტში, რამდენადაც, მიუხედავად ბათილი გარიგების შედეგების სავალდებულო ძალისა, მესამე პირის ნდობა დაცული უნდა იყოს, რაც მისთვის მეორადი მოთხოვნის უფლების რეალიზაციის შესაძლებლობაში ვლინდება.

1.5. პალატა დაუსაბუთებლად მიიჩნევს კასატორის შედავებას ქვემდგომი სასამართლოს მხრიდან სადავო ნაგებობის მშენებლობის კანონიერად მიჩნევის თაობაზე. ამ თვალსაზრისით მესაკუთრე პრეტენზიას ძირითადად იმ საფუძვლით აცხადებს, რომ იგი ქვემდგომ ინსტანციებში სარკინიგზო კოდექსის დებულებებზე მითითებით სადავოდ ხდიდა ნაგებობის აღმართვის მართლზომიერებას, ამასთან, უფლება აქვს, „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის საფძველზე მოსთხოვოს მოსარჩელეებს სახელმწიფო ქონებით უნებართვოდ სარგებლობის გამო საფასურის გადახდა. საკასაციო პალატა კასატორის ამ პოზიციის საპირისპიროდ, ყურადღებას გაამხვილებს სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილ იმ გარემოებაზე, რომ მიუხედავად შესაგებელში მითითებისა, თბილისის საქალაქო სასამართლოში გამართულ მოსამზადებელ სხდომაზე, რომელიც შემდგომ გადაიზარდა მთავარ სხდომაში, მოპასუხემ მხარი არ დაუჭირა საკუთარ შედავებას ნაგებობის მოსარჩელეების მიერ აშენების თაობაზე და სწორედ ამ საფუძვლით აღარ გახდა საჭირო სასამართლო სხდომაზე იმ მტკიცებულებების წარდგენა, რომლებიც ადმინისტრაციული ორგანოს ნებართვის საფძველზე შენობის აშენების ფაქტს დაადასტურებდა (იხ. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 03.11.2014წ. სხდომის ოქმი: 14:16:40 სთ; 14:17:16 სთ). საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოპასუხის მიერ შეუდავებელ გარემოებაზე დაყრდნობით სასამართლოს არ დაურღვევია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლით გარანტირებული შეჯიბრებითობის პრინციპი, რამდენადაც სწორედ ამ პრინციპდან გამომდინარეობს სასამართლოს მიერ მტკიცების საგნის განსაზღვრა (გამიჯვნა სადავო და უდავო გარემოებებისა). აღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მითითებას საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2015 წლის 20 იანვრის გადაწყვეტილებით (#ბს-367-363(კ-14)) განმარტებულ ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედების მიმართ მხარის კანონიერი ნდობის პრინციპზე და მიიჩნევს, რომ მშენებლობის ნებართვაზე სახელმწიფოს მიერ თანხმობის გაცხადებისა და შესაბამისი ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარების პირობებში, მშენებლობის ფაქტის მიმართ მხარის კანონიერი ნდობის გასაბათილებელად ვერ მიიჩნევა კასატორის აპელირება „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონით მინიჭებული თანხის გადახდის მოთხოვნის ზოგად უფლებაზე. ამ შემთხვევაში, გასათვალისწინებელია სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეების მიერ აშენებული ნაგებობა დღესაც ფუნქციონირებს და მასში კომერციულ საქმიანობას აწარმოებენ მფლობელები.

1.6. რაც შეეხება კასატორის სამართლებრივ არგუმენტაციას იმის თაობაზე, რომ ქვემდგომმა სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 980-ე მუხლზე დაყრდნობით არასწორად დააკმაყოფილა სარჩელი, პალატა მას ნაწილობრივ იზიარებს და განმარტავს შემდეგს:

1.6.1. სამოქალაქო დავის სწორად გადაწყვეტას მნიშვნელოვნად განაპირობებს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის ზუსტად განსაზღვრა, რაც სასამართლოს პრეროგატივაა, თუმცა, ასევე არანაკლებ მნიშვნელოვანია სასამართლომ მართებულად დაადგინოს დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ფაქტების (მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების) ამომწურავი ჩამონათვალი, რათა მთელი სამართალწარმოება საძიებელ ფაქტებზე იქნეს ორიენტირებული. სამართალწარმოების ამ ამოცანის მიღწევა შესაძლებელია იმგვარად, რომ სასამართლომ უნდა მოძებნოს სამართლის ნორმა, რომელიც მიესადაგება განსახილველ შემთხვევას (მოსარჩელის მიერ მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს). მოთხოვნის მარეგულირებელი ნორმის აღწერილობით ნაწილში მოცემული აბსტრაქტული წანამძღვრები წარმოადგენს მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების ამომწურავ ჩამონათვალს, ამ გზით სასამართლომ უნდა შეამოწმოს სარჩელის დასაბუთებულობა, რაც გამოიხატება შემდეგში _ უნდა შემოწმდეს მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები პასუხობს თუ არა გამოსაყენებელი ნორმის ელემენტებს (შემადგენლობას). აქვე საგულისხმოა, რომ დამფუძნებელი ნორმის მოძიებისას სასამართლო არ არის შეზღუდული მხარეთა სამართლებრივი მოსაზრებებით.

1.6.2. წინამდებარე განჩინების სამოტივაციო ნაწილის 1.2.1.-1.2.4, ასევე, 1.4. პუნქტებში განვითარებული მსჯელობის გათვალისწინებით პალატა მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეები წარმოადგენენ ბათილი განკარგვის საფუძველზე მიღებული ნივთის კეთილსინდისიერ, თუმცა, არამართლზომიერ მფლობელებს, რაც დღის წესრიგში აყენებს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის კონკურენციას: დავა გამომდინარეობს პოსესორული თუ კონდიქციური ურთიერთობიდან. სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით მფლობელობა დიფერენცირებულია ობიექტური და სუბიექტური ფაქტორების მიხედვით (სკ-ის 160-ე- 164-ე მუხლები), კანონი მიჯნავს კეთილსინდისიერი მფლობელის მოთხოვნასა (160-ე-161-ე მუხლები) და მართლზომიერი მფლობელის მოთხოვნას (162-ე მუხლი), ასევე, არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელის ვალდებულებებსა (163-ე მუხლი) და არაკეთილსინდისიერი მფლობელის ვალდებულებებს (164-ე მუხლი), ამასთან ერთად, გასათვალისწინებელია, რომ კეთილსინდისიერი (არაკეთილსინდისიერი) მფლობელობის ინსტიტუტში, ასევე არსებობს განსხვავებები კეთილსინდისიერი მფლობელისა და არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელის უფლება-ვალდებულებებში. სამოქალაქო კოდექსის 163-ე მუხლის ძალით, როდესაც არამართლზომიერი კეთილსინდისიერი მფლობელისგან ნივთის ვინდიცირება განხორციელდება, ნივთის დაბრუნების მოთხოვნის წაყენებამდე მფლობელს ეკუთვნით ნივთისა და უფლების ნაყოფი. მასვე შეუძლია უფლებამოსილ პირს მოსთხოვოს იმ გაუმჯობესებისა და ხარჯების ანაზღაურება, რაც ნივთზე კეთილსინდისიერი მფლობელობის დროს იქნა გაღებული და რაც არ არის კომპენსირებული ამ ნივთით სარგებლობითა და მისგან მიღებული ნაყოფით. მფლობელის ბრალით მიუღებელი ნაყოფის ღირებულება უნდა გამოიქვითოს. იგივე წესი ვრცელდება ისეთ გაუმჯობესებებზე, რომელთა შედეგადაც გაიზარდა ნივთის ღირებულება, თუკი გაზრდილი ღირებულება ნივთის დაბრუნების მომენტისათვის ჯერ კიდევ არსებობდა. რაც შეეხება კანონისმიერი ვალდებულების (კონდიქცია) ფარგლებში კეთილსინდისიერი არამართლზომიერი მფლობელის უფლებრივ მდგომარეობას, მას სამოქალაქო კოდექსის 980-ე მუხლის პირველი ნაწილი არეგულირებს. მითითებული ნორმა ითვალისწინებს კონდიქციური ვალდებულების განსაკუთრებულ შემთხვევას, როცა ქონების უსაფუძვლოდ მიმღებს, იგი სამუდამოდ შეძენილად მიაჩნდა და ამასთან დაკავშირებით განსაზღვრული ხარჯები გაიღო ამ ქონების გაუმჯობესებისათვის ან წარმოეშვა ქონებრივი დანაკლისი. უფლებამოსილი პირის გამოჩენის შემთხვევაში, მიმღები მოვალეა, დააბრუნოს ქონება, მაგრამ მას უფლება აქვს, მოითხოვოს გაწეული ხარჯების ან მიღებული ქონებრივი დანაკლისის ანაზღაურება. მიმღების მიერ გაწეული ხარჯები ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოვალე (პირი, რომელსაც დაუბრუნდა ქონება) ამით გამდიდრდა. თუ გამდიდრების ფაქტი არ არსებობს, მაშინ მხოლოდ ხარჯების გაწევა არ წარმოშობს კონდიქციურ ვალდებულებას. გამდიდრების ფაქტის დასადგენად უნდა გაირკვეს, თუ რა სახით იყო ნივთი გადაცემული და რა სახით ბრუნდება იგი, ანუ უნდა დადგინდეს გამდიდრების ხარისხი. ამ ფაქტის დადგენა აუცილებელია, რადგან გაწეული ხარჯები უნდა ანაზღაურდეს გამდიდრების ოდენობის შესაბამისად, ამასთან, კონდიქციურმა მოთხოვნამ არ უნდა გამოიწვიოს გამდიდრებული პირის ქონების იმაზე მეტად შემცირება, რითაც იგი გამდიდრდა. ანაზღაურების ვალდებულება გამორიცხულია, თუ გადაცემული საგანი არ იძლევა იმის საფუძველს, რომ იგი მიჩნეულ იქნეს სამუდამოდ შეძენილად (იხ. სუსგ №ას-303-285-2014, 30 ოქტომბერი, 2015 წელი). ერთ-ერთ საქმეზე სადაც გადაცემული საგანი წარმოადგენდა უძრავ ქონებას, საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ ასეთი ქონება სამუდამოდ შეძენილად შეიძლება მივიჩნიოთ იმ შემთხვევაში, თუ მიმღები ამ ქონების მესაკუთრედ იყო რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, რადგანაც საჯარო რეესტრში უძრავი ქონების მოსარჩელის სახელზე რეგისტრაცია, იძლეოდა იმის საფუძველს, რომ მოსარჩელეს იგი სამუდამოდ შეძენილად მიეჩნია (იხ. სუსგ-ებები: №ას-243-565-05, 26 ივლისი, 2005 წელი; №ას-1245-1265-2011, 31 იანვარი, 2012 წელი; №ას-303-285-2014, 30 ოქტომბერი, 2015 წელი).

1.6.3. საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად მითითებული ფაქტების გათვალისწინებით, სამოქალაქო კოდექსის 980-ე მუხლის გამოყენებით, სააპელაციო სასამართლომ სწორად გადაჭრა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის კონკურენციის საკითხი, თუმცა, არასწორად განმარტა იგი, კერძოდ, სააპელაციო სასამართლომ ისე დააკმაყოფილა სასარჩელო მოთხოვნა ქონების საბაზრო ღირებულების ანაზღაურების თაობაზე, რომ არ დაუდგენია გამდიდრების ფაქტის არსებობა და მისი ოდენობა (იხ. სამოტივაციო ნაწილის 1.6.2. პუნქტი), რამდენადაც სამართლებრივ სიკეთეთა უსაფუძვლო გადანაცვლების შედეგად ქონებრივი წონასწორობის აღდგენას კანონმდებელი უკავშირებს ფულად ანაზღაურებას, რომელიც განისაზღვრება მფლობელის (დაზარალებულის) მიერ ფაქტობრივად გაწეული დანახარჯებით გამოწვეული გამდიდრებით და არა ამ დანახარჯების საფუძველზე განხორციელებული გაუმჯობესების საბაზრო ღირებულებით. ამ მხრივ, სასამართლოს არ გაუთვალისწინებია მოპასუხის მიერ შესაგებელში გამოთქმული შედავება, ისე დაეყრდნო საქმეში წარმოდგენილ ექსპერტიზის დასკვნას შენობის ღირებულების განსაზღვრის თაობაზე, რაც, როგორც აღინიშნა, კონდიქციური სარჩელის მოთხოვნებიდან არ გამომდინარეობს.

1.7. საკასაციო პალატა ხაზგასმით არ იზიარებს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მსჯელობას მოსარჩელეების მიმართ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმით გარანტირებული უფლების დარღვევის თაობაზე და განმარტავს, რომ უცილოდ ბათილი განკარგვის პირობებში მოსარჩელეებს საკუთრების უფლება არ მოუპოვებიათ, შესაბამისად, სახელმწიფოს მხრიდან პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლით აღიარებული საკუთრებით თავისუფალი სარგებლობის ნეგატიური ვალდებულების დარღვევაზე საუბარი გაუმართლებელია, რამდენადაც არ არსებობს დაცვის ობიექტი _ საკუთრების უფლება. სახელმწიფოს ნეგატიური ვალდებულების განსაზღვრებასა და განხორციელების წინაპირობას იძლევა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი, რომლის მიზანიც მესაკუთრის ნამდვილ უფლებაში ჩარევის აუცილებლობის საკანონმდებლო რეგლამენტაცია წარმოადგენს (იხ. მე-2 მუხლი), თუმცა, როგორც აღინიშნა, მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეებს გარიგების საფძველზე ეს უფლება არ მოუპოვებიათ, რაც, თავის მხრივ გამორიცხავს სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების დარღვევის ფაქტის შემოწმებასაც (რასაც შეეხება სააპელაციო პალატის მიერ მოხმობილი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული გადაწყვეტილებები იხ. ECHR judgements: JAHN AND OTHERS v. GERMANY; Oneryıldız v. Turkey).

1.8. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მიღებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების დარღვევით. ვინაიდან საკასაციო სასამართლო არ წარმოადგენს ფაქტების დამდგენ ინსტანციას, პალატა მიიჩნევს, რომ წინამდებარე განჩინებაში ჩამოყალიბებული დასაბუთების გათვალისწინებით, ქვემდგომმა სასამართლომ მხარეთა შედავების ფარგლებში მტკიცებულებების ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური გამოკვლევის გზით უნდა დაადგინოს სადავო გარემოებები და ამ გზით გადაწყვიტოს დავა.

2. სასამართლო ხარჯები:

„სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.1. მუხლი „უ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, სახელმწიფო ბიუჯეტის მიმართ ბაჟის გადახდის ვალდებულებისაგან კასატორი გათავისუფლებულია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 9 ნოემბრის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

3. კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია.

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ბ. ალავიძე

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

პ. ქათამაძე