საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
საქმე №ას-212-201-2017 15 მაისი, 2017 წელი,
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: პაატა ქათამაძე,
ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორი – საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – შპს ,,ა-ი“ (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, შესრულებული სამუშაოს ღირებულების ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა (შემდეგში: მოპასუხე, შემკვეთი, სამინისტრო ან კასატორი) და შპს „ა-ს“ (შემდეგში: მოსარჩელე, მენარდე, საწარმო ან აპელანტი) 2012 წლის 24 იანვარს შორის გაფორმდა სამუშაოების უსასყიდლოდ მიწოდების შესახებ ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მენარდემ იკისრა ვალდებულება, უსასყიდლოდ შეესრულებინა მარნეულის იუსტიციის სახლისა და რუსთავის რაიონული პროკურატურის სამშენებლო სარემონტო სამუშაოები. შესასრულებელი სამუშაოების ღირებულებამ შეადგინა 594 436.93 ლარი (იხ. ხელშეკრულება - ტ. 1, ს.ფ. 14-16 ; საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის, შემდეგში: სსკ, 629-ე მუხლი).
2. შემკვეთსა და მენარდეს შორის 2013 წლის 9 იანვარს გაფორმდა მიღება-ჩაბარების აქტი 585 515.57 ლარის ღირებულების სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულებისა და შემკვეთის მიერ შესრულებული სამუშაოს მიღების შესახებ (იხ. მიღება-ჩაბარების აქტი - ტ. 1, ს.ფ. 18).
3. სასარჩელო მოთხოვნა და საფუძვლები
3.1. მენარდემ 2014 წლის 24 ოქტომბერს სარჩელი აღძრა შემკვეთის წინააღმდეგ და მოითხოვა მხარეთა შორის გაფორმებული ნარდობის ხელშეკრულების (იხ. ამ განჩინების პირველი პუნქტი) იმ პირობის ბათილად ცნობა, რომლითაც მან უსასყიდლოდ იკისრა სამუშაოების შესრულება და შემკვეთისათვის გადაცემა, ასევე, მოპასუხისათვის 594 436. 93 ლარის დაკისრება;
3.2. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ მასსა და სამინისტროს შორის 2012 წლის 24 იანვარს გაფორმდა სამუშაოს უსასყიდლოდ მიწოდების შესახებ ხელშეკრულება, რომლის მე-2 მუხლის საფუძველზე, მენარდეს უნდა შეესრულებინა მარნეულის იუსტიციის სახლისა და რუსთავის რაიონული პროკურატურის სამშენებლო-სარემონტო სამუშაოები. შესასრულებელი სამუშაოების ღრებულებამ 594 436. 93 ლარი შეადგინა, ხოლო მხარეთა შორის 2013 წლის 9 იანვარს ხელმოწერილი მიღება-ჩაბარების აქტით დასტურდება, რომ მენარდის მიერ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოები ჩატარდა და მისმა ღირებულებამ 585 515.57 ლარი შეადგინა;
3.3. ხელშეკრულების პირობა სამუშაოთა უსასყიდლოდ შესრულების თაობაზე არ შეესაბამებოდა საწარმოს დირექტორის რეალურ ნებას და ამ პირობით გარიგების დადება განპირობებული იყო იძულების ზეგავლენით, რაც გამოიხატა იმაში, რომ თითქმის ყოველდღე საწარმოს დირექტორს პროკურატურაში იბარებდნენ.
4. მოპასუხის შესაგებელი
4.1. სამინისტრომ არ ცნო მის წინააღმდეგ აღძრული სარჩელი და განმარტა, რომ მოთხოვნა განხორციელებადი არ იყო ხანდაზმულობის გამო. მოსარჩელე ვერ ადასტურებდა გარიგების სადავო პირობის იძულების ზეგავლენით დადების ფაქტს და სარჩელი უსაფუძვლობის გამო არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო.
5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება და დასკვნები
5.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილებით მენარდის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
5.2. საქალაქო სასამართლომ წინამდებარე განჩინების 1-2 პუნქტებში ასახულ უდავო გარემოებებზე მიუთითა, ხოლო სადავო გარემოებებზე მსჯელობისას დაადგინა, რომ მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულების სადავო პირობის - სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულების შესახებ იძულების ზეგავლენით დადების ფაქტი არ დგინდებოდა.
5.3. სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 102-ე მუხლის პირველი ნაწილზე დაყრდნობით განმარტა, რომ თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამ გარემოებათა დამტკიცება შეიძლება თვით მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით.
5.4. სასამართლომ აღნიშნა, რომ მენარდე სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად, მიუთითებდა იმ გარემოებაზე, რომ სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულების შესახებ ნება გამოვლინდა მუქარის ზემოქმედებით, კერძოდ, საწარმოს დირექტორს სისტემატურად იბარებდნენ პროკურატურაში სხვადასხვა ცრუ ბრალდების საქმეზე.
5.5. მოპასუხის მიერ საქმეზე წარდგენილი საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2014 წლის 6 თებერვლის წერილით დგინდება, რომ 2012 წლის 20 აგვისტოს საქართველოს მთავარი პროკურატურის ანტიკორუფციულ დეპარტამენტში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 210-ე მუხლის პირველი ნაწილით. ამავე წერილის თანახმად, საქმეზე დადგინდა, რომ საწარმოს დირექტორმა 2007 წლის იანვრის ბოლოს დაამზადა ყალბი სასაქონლო ზედნადებები და მოათავსა საწარმოს ბუღალტერიაში. 2012 წლის 4 ოქტომბერს შ. შ-ის მიმართ გამოყენებულ იქნა განრიდება და განრიდების პირობად განისაზღვრა ფულადი თანხის - 500 ლარის გადახდა(იხ. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 06.02.2013წ. # 13/7318 წერილი - ტ.1, ს.ფ. 57). სასამართლოს შეფასებით, აღნიშნულ წერილში ასახული ინფორმაციის საფუძველზე, დგინდება, რომ საწარმოს დირექტორის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოება დაიწყო სადავო ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ; ასეთ ვითარებაში, ფსიქოლოგიური ზეწოლის შედეგად ნების გამოვლენაზე მითითება უსაფუძვლო იყო.
5.6. ამდენად, სასამართლომ საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე დაასკვნა, რომ სადავო გარიგების დადებამდე საწარმოს დირექტორის მიმართ განხორციელებული იძულების ფაქტები არ დგინდებოდა, მხოლოდ მხარის განმარტებით კი, სასამართლო აღნიშნულ გარემოებას დადასტურებულად ვერ მიიჩნევდა.
5.7. განსახილველი დავის სამართლებრივი შეფასებისას, სასამართლომ მიუთითა სსკ-ის 50-ე მუხლზე: „გარიგება არის ცალმხრივი, ორმხრივი ან მრავალმხრივი ნების გამოვლენა, რომელიც მიმართულია სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ“ და განმარტა, რომ ყოველგვარი გარიგება არსებობს ცალმხრივი, ორმხრივი ან მრავალმხრივი ნების გამოვლენის საფუძველზე. ნების გამოვლენის მეშვეობით მხარეები მიზნად ისახავენ გარკვეული სამართლებრივი შედეგის მიღწევას. ისინი თანხმდებიან არა მხოლოდ სამართლებრივ შედეგზე, არამედ წესებზეც, რომლის მიხედვითაც უნდა იმოქმედონ სამართლებრივი შედეგის მისაღწევად. ნება, რომლის საფუძველზეც პირი კისრულობს ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ თვითშებოჭვას, უნდა იყოს „ნამდვილი“, პირის მიერ გამოვლენილი ნება უნდა ემთხვეოდეს მის შინაგან ნებას, იმდენად, რამდენადაც ის თავისუფალია გარიგების დადებაში. ნების (გადაწყვეტილების მიღება) თავისუფლებასთან ერთად ნების გამოვლენისათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება ნების სწორად გამოხატვასა და ფორმირებას. ამ კომპონენტების ხარვეზი იწვევს ნების ნაკლს.
5.8. სასამართლომ აღნიშნა, რომ პირი სამართლებრივ ურთიერთობაში ჩასაბმელად ნების გამოვლენისათვის გადის რამდენიმე ეტაპს, რომლის უნაკლო გავლაც ნების გამოვლენის წინაპირობაა. პირველ ეტაპზე ხდება პირის მიერ გარკვეული წარმოდგენის ჩამოყალიბება, თუ რისთვის ავლენს იგი ნებას. მხარეს წარმოეშობა გარკვეული მოთხოვნილება, რომლის დასაკმაყოფილებლადაც ის იწყებს საშუალებების ძიებას. მეორე ეტაპზე ის ირჩევს მიზნის მიღწევის ხერხს, ირჩევს კონტრაჰენტს და ნების გამოვლენის საშუალებას, რომელიც მას დაეხმარება სასურველი შედეგის მიღწევაში. პირი სწორად უნდა აფასებდეს გარემოებებს და ნების გამოვლენის სავარაუდო შედეგს. მესამე ეტაპია უშუალოდ ნების გამოვლენა. აუცილებელია, რომ ზუსტად და გასაგებად მოხდეს შინაგანად ფორმირებული ნების გამოხატვა (უნდა იყოს აღქმადი) ნების მიმღებთან, რაც შემდგომში იქნება მხარეთა შეთანხმების საფუძველი.
5.9. სსკ-ის 85-ე მუხლის თანახმად, გარიგების დადების მიზნით იმ პირის იძულება (ძალადობა ან მუქარა), რომელმაც დადო გარიგება, ანიჭებს ამ პირს გარიგების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას მაშინაც, როცა იძულება მომდინარეობს მესამე პირისაგან. იმავე კოდექსის 86-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების თანახმად, გარიგების ბათილობას იწვევს ისეთი იძულება, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე და აფიქრებინოს, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება. იძულების ხასიათის შეფასებისას მხედველობაში მიიღება პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გარემოებანი.
5.10. სასამართლომ განმარტა, რომ იძულებად ჩაითვლება ისეთი მოქმედებები, რომლებიც ხორციელდება მართლსაწინააღმდეგო მიზნით მართლსაწინააღმდეგო საშუალებათა გამოყენებით, შესაბამისად, თუ გარიგების დადებისას საშუალება და მიზანი შეუსაბამოა, ეს გარემოება გარიგების ბათილობის საფუძველს წარმოადგენს. სასამართლომ დაასკვნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში საქმის მასალებით არ დგინდებოდა საწარმოს დირექტორის მიმართ განხორციელებული იძულების ფაქტი, რომლის ზეგავლენითაც მენარდე უსასყიდლოდ დაეთანხმა სამუშაოების შესრულებას.
5.11. სსკ-ის 54-ე მუხლის მიხედვით „ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს“. ამ მუხლის თანახმად, გარიგების ბათილობას იწვევს შემდეგი სამი სახის ფასეულობათა დარღვევა: კანონით დადგენილი წესი და აკრძალვები, საჯარო წესრიგი და ზნეობის ნორმები. სასამართლომ განმარტა, რომ დებულება - „ბათილია კანონით დადგენილი წესისა და აკრძალვების დარღვევით დადებული გარიგებანი“ - ბათილობის საერთო ცნების გამომხატველი დებულებაა. ამდენად, ერთი მხრივ, მხედველობაშია, როგორც ყველა ის გარიგება, რომელსაც გააჩნია ბათილობის კანონით განსაზღვრული საფუძველი, მათ შორის, იძულებით დადებული გარიგებები, ისე ცალკეული გარიგებისათვის დამახასიათებელი სპეციალური საფუძვლები. მართალია, იძულება ზოგადად არღვევს სამოქალაქო სამართლისათვის დამახასიათებელ ნდობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპს და ამდენად, კანონით დადგენილ წესსაც ეწინააღმდეგება, მაგრამ იგი ბათილობის დამოუკიდებელი საფუძველია, როგორც ნების გამოვლენის ნაკლის გამო.
5.12. სასამართლომ აღნიშნა, რომ საჯარო წესრიგის დარღვევა შეიძლება გამოიხატოს სხვადასხვა პრინციპულ სამართლებრივ ფასეულობათა უარყოფაში. ზემოაღნიშნული ნორმის საფუძველზე, გარიგების ბათილობის საფუძველია საჯარო წესრიგის დარღვევა თვით გარიგებით ან მისი შინაარსით მოხდეს. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ნარდობის ხელშეკრულების საფუძველზე მენარდის მიერ შემკვეთის სასარგებლოდ სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულება შეესაბამებოდა სახელშეკრულებო ვალდებულებითი ურთიერთობის შინაარსს, რაც გათვალისწინებულია სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილით. ამდენად, სასამართლომ დაასკვნა, რომ გარიგების სადავო პირობა არ შეიძლებოდა განხილულიყო ისეთ პირობად, რომელიც არღვევდა საჯარო წესრიგს.
6. მენარდის სააპელაციო საჩივრის საფუძვლები
6.1. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მენარდემ, რომელმაც მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგ პრეტენზიებზე დაყრდნობით:
6.1.1. სასამართლომ მოსარჩელის არც ერთი შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა იმ სადავო ფაქტობრივი გარემოების დასადასტურებლად, რომლის დაუმტკიცებლობის გამოც სარჩელი არ დააკმაყოფილა. სასამართლომ ივარაუდა, რომ პროკურატურაში მოსარჩელის დირექტორის სისტემატური დაბარება წარმოებაში არსებულ სისხლის სამართლის საქმის განხილვასთან იქნებოდა დაკავშირებული და თავისი დასკვნა მხოლოდ ვარაუდს დაამყარა. სასამართლოს არ გასჩენია კითხვა, თუ რამ განაპირობა მოსარჩელის მხრიდან სახელმწიფოსათვის სოლიდური თანხების საფასურის სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულება, მით უმეტეს, როდესაც საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებებით დგინდებოდა, რომ აღნიშნული სამუშაოების შესასრულებლად საჭირო თანხა ბანკიდან სესხად იქნა აღებული და ეს ვალი საწარმოს დღეის მდგომარეობითაც გადასახდელი აქვს პროცენტებთან ერთად;
6.1.2. უდავოა, რომ მოგებაზე ორიენტირებული საწარმოს მიერ გარეშე პირთათვის სამუშაოების შესრულება მხოლოდ ანაზღაურებით იყო მოსალოდნელი. მოპასუხე მოსარჩელისგან შესრულებული სამუშაოს უსასყიდლოდ მიღებით ამ სამუშაოს ღირებულების თანხით უსაფუძვლოდ გამდიდრდა.
7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის გადაწყვეტილება და დასკვნები
7.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილებით მენარდის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელი დაკმაყოფილდა:
7.1.1. ბათილად იქნა ცნობილი მენარდესა და შემკვეთს შორის 2012 წლის 24 იანვარს დადებული ხელშეკრულების სადავო 1.2. პუნქტი;
7.1.2. მენარდის სასარგებლოდ შემკვეთს დაეკისრა 594 436. 93 ლარის გადახდა;
7.1.3. მენარდის სასარგებლოდ შემკვეთს დაეკისრა მოსარჩელის მიერ სარჩელზე და სააპელაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის- 12 000 ლარის ანაზღაურება.
7.2. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა წინამდებარე განჩინების 1-2 პუნქტებში მითითებულ უდავო ფაქტობრივ გარემოებებზე და მოპასუხის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებების შეფასებისას იმსჯელა, რომ საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2014 წლის 6 თებერვლის წერილით დასტურდებოდა, რომ 2012 წლის 20 აგვისტოს მთავარი პროკურატურის ანტიკორუფციულ დეპარტამენტში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 210-ე მუხლის პირველი ნაწილით. საქმეზე ჩატარებული გამოძიებით დადგინდა ამ განჩინების 5.5. ქვეპუნქტში ასახული ფაქტობრივი გარემოება და გამოტანილ იქნა დადგენილება განრიდების გამოყენების გამო, საწარმოს დირექტორის მიმართ სისხლისამართლებრივი დევნის დაწყებაზე უარის თქმის შესახებ (ტ. 1, ს.ფ. 57).
7.3. სააპელაციო სასამართლოში დაკითხული მოწმეების: მ. ხ-ის, გ. ლ-ის და ა. გ-ის ჩვენებებით დასტურდებოდა, რომ საწარმოს დირექტორს - შ. შ-ს, ბუღალტერს - მ. ხ-ეს და სხვა თანამშრომლებს 2011-2012 წლებში სისტემატურად იბარებდნენ საქართველოს მთავარ პროკურატურაში დაკითხვებზე კომპანიის ფინანსურ საქმიანობასთან დაკავშირებით (იხ. სააპელაციო სასამართლოს 2016 წლის 15 დეკემბრის სხდომის ოქმი).
7.4. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, 2012 წლის 24 იანვარს შემკვეთსა და მენარდეს შორის, სამუშაოების უსასყიდლოდ მიწოდების შესახებ ხელშეკრულების იძულებით დადების ფაქტი საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დასტურდებოდა.
7.5. სასამართლომ განმარტა, რომ გარიგების იძულებით დადებულად მიჩნევის მიზნებისათვის საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებებით უნდა დადასტურებულიყო იძულების ფაქტი, რაც მოიცავს როგორც ფიზიკურ, ასევე ფსიქოლოგიურ იძულებასაც. მოცემულ შემთხვევაში აპელანტი ფსიქოლოგიურ ზეწოლაზე უთითებდა, რაც საწარმოს დირექტორის მიმართ სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრების მუქარაში გამოიხატებოდა.
7.6. სასამართლომ მიზანშეწონილად მიიჩნია ხაზი გაესვა ამ მიმართულებით მოსარჩელის მტკიცების ნაკლზე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, „სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები“. ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს.
7.7. სასამართლოს შეფასებით, კონკრეტულ შემთხვევაში იმ გარემოების მტკიცების ტვირთი, რომ მოსარჩელის დირექტორის მიერ ნების გამოვლენა მასზე განხორციელებული იძულების შედეგი იყო, მოსარჩელეს ეკისრებოდა, რომელმაც სათანადო მტკიცებულებებზე მითითებით ვერ შეძლო მისი მტკიცების საგანში შემავალი სადავო ფაქტობრივი გარემოების დამტკიცება. ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ საქართველოს მთავარი პროკურატურის თანამშრომლები საწარმოს დირექტორზე იძულებას ახორციელებდნენ, გარდა თავად დირექტორის განმარტებისა, სხვა არც ერთი მტკიცებულებით არ დასტურდებოდა. საქმეზე დაკითხული მოსარჩელის თანამშრომლების განმარტებებით, ისინი საწარმოს დირექტორზე განხორციელებული იძულების ფაქტს არ შესწრებიან. მათი დაკითხვა ხდებოდა კომპანიის ფინანსურ საქმიანობასთან დაკავშირებით, რა დროსაც მათზე უკანონო ზეწოლას ადგილი არ ჰქონია (იხ. სააპელაციო სასამართლოს 15.12.2016 წ. სხდომის ოქმი).
7.8. სასამართლოს შეფასებით, იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელე სადავო ფაქტობრივი გარემოების დამტკიცებას ცდილობს მხოლოდ საკუთარი განმარტებით, ხოლო მოპასუხე ამ განმარტებას არ ეთანხმება, მარტოოდენ ერთი მხარის განმარტების საფუძველზე სასამართლო სადავო ფაქტობრივ გარემოებას დადასტურებულად ვერ მიიჩნევდა.
7.9. სსკ-ის 54-ე მუხლის მიხედვით „ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს“. სასამართლომ განმარტა, რომ სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს როგორც კანონი, ასევე მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და შესაბამისად, ბათილად ითვლება. სსკ-ის 54-ე მუხლის მიზანია, თავიდან იქნეს აცილებული ისეთი გარიგებები, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს. სსკ-ის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად „სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილენი ვალდებულნი არიან კეთილსინდისიერად განახორციელონ თავიანთი უფლებები და მოვალეობები“. აღნიშნული ნორმა მხოლოდ დეკლარაციული ხასიათის არ არის და ნდობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპის დამრღვევისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების მოთხოვნის დამოუკიდებელ საფუძველს წარმოადგენს. აღსანიშნავია, რომ მისი დარღვევა, უმეტეს შემთხვევაში, დადებულ გარიგებას მართლსაწინააღმდეგოდ და ამორალურად აქცევს.
7.10. სასამართლომ ასევე განმარტა, რომ გარიგების მართლსაწინააღმდეგოობისა და ამორალურობის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ნებას ენიჭება, თუმცა, აუცილებელი არ არის მხარეთა ნება თანხვედრი იყოს, ანუ გარიგების დადების ამორალური და მართლსაწინააღმდეგო მოტივი და მიზანი ორივე მხარეს ამოძრავებდეს. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის მიზნებისათვის საკმარისია გარიგების ერთ-ერთი მხარის არამართლზომიერი, ამორალური განზრახვა. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ კვალიფიკაციისათვის მნიშვნელოვანია გარიგების ნეგატიური, კანონსაწინააღმდეგო, ან ამორალური შედეგის დადგომა.
7.11. სასამართლომ განმარტა, რომ სამართალურთიერთობის საფუძველი მორალურად ყოველთვის გამართლებული უნდა იყოს. აღნიშნული პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი სამართალურთიერთობის არსებობისას, როდესაც ამავე ურთიერთობის მხარეებს შორის ნდობისა და კეთილსინდისიერების სტანდარტი მაღალია. სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ყველა იმ სამართალურთიერთობაში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხი განსაკუთრებულად მაღალია, უფრო მეტიც, მიუხედავად სამართალურთიერთობის კერძოსამართლებრივი ბუნებისა, კერძო სამართლის სუბიექტების მხრიდან კონტრაჰენტი ძლიერი მხარის, სახელმწიფოს ქმედებების მიმართ კანონიერი ნდობის პრინციპი მოქმედებს. შესაბამისად, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების მიმართ კანონსშესაბამისობის და მორალური სტანდარტების დაცვის პრეზუმფცია არსებობს, აღნიშნული პრეზუმფცია კი შეცილებისთანავე ქარწყლდება და მტკიცების ტვირთი ბრუნდება. სასამართლომ განმარტა, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების შედეგად, მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის. სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, კანონისა და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა. აღნიშნული დასკვნა ეფუძნება, სახელმწიფოს, როგორც გარიგების ძლიერი მხარის ვალდებულებას, განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით დაიცვას ყველა პირის ქონებრივი უფლებები. თუმცა, აღნიშნული იმას არ ნიშნავს, რომ შემცილებელი გარიგების ბათილობის საფუძვლების (ფაქტების) მითითებებისაგან თავისუფლდება.
7.12. სასამართლომ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე (აპელანტი) საწარმოს დირექტორი უთითებდა, რომ მასთან დადებული ნარდობის ხელშეკრულების ის პუნქტი, რომლითაც მან უსასყიდლოდ იკისრა სამშენებლო-სარემონტო სამუშაოების გაწევა, იძულების საფუძვლით, ბათილი იყო. ამ გარემოებაზე მსჯელობისას, სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელემ (აპელანტმა) ვერ მიუთითა ფაქტები, რომელზე დაყრდნობითაც სასამართლო სადავო ხელშეკრულებაზე, როგორც იძულებით დადებულ გარიგებაზე, იმსჯელებდა. თუმცა, ფაქტობრივი გარემოებების შესწავლის შედეგად სასამართლო მივიდა დასკვნამდე, რომ სადავო გარიგება ბათილია არა იძულების, არამედ მართლწინააღმდეგობისა და ამორალურობის საფუძვლით.
7.13. სასამართლომ მიზანშეწონილად მიიჩნია ყურადღება გაემახვილებინა სსსკ-ის მე-4 მუხლზე და აღნიშნა, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით ადგენს, თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების გამოყენებით აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში და მხარის მიერ არასწორი ნორმატიული საფუძვლის მითითება არ შეიძლება გახდეს სარჩელზე უარის თქმის საფუძველი, თუმცა, სასამართლოს აღნიშნული დისკრეცია უნდა განხორციელდეს იმგვარად, რომ მოპასუხეს არ შეეზღუდოს კონკრეტულ საკითხზე შესაგებლის წარდგენის კანონმდებლობით განსაზღვრული უფლებამოსილება. საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში. სარჩელისაგან განსხვავებული სამართლის ნორმების გამოყენება არ გულისხმობს გარიგების შეცილების საფუძვლის შეცვლას. მხარის განმარტება, რომ მასთან გარიგება იძულების წესით დადეს, სარჩელის ფაქტობრივი შემადგენლობის ნაწილია და არა ნორმატიული საფუძველი (იხ. სუსგ # ას-1350-1275-2012, 25.03.2013წ.).
7.14. სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოცემულ შემთხვევაში, სადავო გარიგების ბათილობის ნორმატიული საფუძვლის შეცვლა, მოწინააღმდეგე მხარეს არც მატერიალურ და არც პროცესუალურ-სამართლებრივი საფუძვლით არათანაბარ მდგომარეობაში არ აყენებდა, კერძოდ, იძულებით დადებული გარიგების შეცილების ვადა 1 წელია მაშინ, როდესაც გარიგების ამორალურობის საფუძვლით ბათილობის მიმართ კანონმდებლობა შეცილების ვადას არ ითვალისწინებს, ხოლო სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა 10 წელს შეადგენს. მტკიცების თვალსაზრისითაც, სადავო გარიგების მართლსაწინააღმდეგოდ და ამორალურად მიჩნევის მიზნებისათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ახსნა-განმარტებებმა და საქმეში არსებული მტკიცებულებების ერთობლიობამ იქონია, უფრო ზუსტად კი, სასამართლომ სადავო გარიგების ბათილობის წინაპირობების არსებობა ამ განჩინების 1-2 პუნქტებში, ასევე, 5.5 ქვეპუნქტში ასახული ფაქტობრივი გარემოებების ერთობლივი ანალიზის შედეგად დაადგინა.
7.15. აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებისას, სასამართლომ მხედველობაში მიიღო ის ფაქტი, რომ სადავო ხელშეკრულება მხარეთა შორის დაიდო იმ პერიოდში, როდესაც მოსარჩელის დირექტორის და სხვა თანამშრომლების სისტემატური დაბარება ხდებოდა პროკურატურაში. სასამართლომ გაითვალისწინა ასევე ის ფაქტიც, რომ მიუხედავად იმისა, რომ გამოძიებით დადგინდა საწარმოს დირექტორის მიერ დანაშაულებრივი ქმედების ჩადენა, მის მიმართ განხორციელდა განრიდება და უარი ითქვა სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებაზე ჯარიმის მინიმუმის - 500 ლარის გადახდის სანაცვლოდ. სასამართლომ მხედველობაში მიიღო ასევე მოწინააღმდეგის განმარტება, რომ სამუშაოს უსასყიდლოდ მიწოდების ხელშეკრულებას საწარმოს დირექტორის მიმართ მიმდინარე სისხლისამართლებრივ გამოძიებასთან კავშირი არ ჰქონდა. დირექტორისავე განმარტებით, აღნიშნული ხელშეკრულება საწარმოს მხრიდან სახელმწიფოსათვის გაკეთებული საჩუქარი იყო, რაც კეთილი ნების ჟესტს წარმოადგენდა და არა იძულებით დადებულ გარიგებას (იხ. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2016 წლის 15 დეკემბრის სხდომის ოქმი).
7.16. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით სახელმწიფოს მიმართ გამოხატული კეთილი ნება, რაც კერძო პირის მხრიდან სახელმწიფოსათვის ქონების უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემაში გამოიხატება, არ შეიძლება განხილულ იქნეს მორალური კატეგორიის გარიგებად, რაღა თქმა უნდა, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ გარიგების დადების დროისათვის „გამჩუქებლის“ თანამშრომლებს (მათ შორის დირექტორს) სისტემატურად პროკურატურაში იბარებდნენ დაკითხვებზე, ხოლო მოსარჩელეს ბანკის მიმართ სოლიდური საკრედიტო დავალიანება გააჩნდა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 89-90). აღნიშნული დასკვნის სიცხადის მიზნებისათვის სასამართლომ ყურადღებაა გაამახვილა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საქმეზე „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი # 70276/01, 19.05.2004წ.), სადაც სასამართლომ განმარტა, რომ სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს.
7.17. სასამართლომ ასევე იმსჯელა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ სასამართლო დაადგენდა, რომ სადავო გარიგება განრიდების ნაწილს წარმოადგენდა, რომელიც, თავისი არსითა და ჩადენილი დანაშაულის სპეციფიკის გათვალისწინებით, სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას ემსახურებოდა, ასეთ ვითარებაში, მითითებული გარიგებები მართლსაწინააღმდეგო და ამორალურ გარიგებებად არ განიხილებოდა. აღნიშნული დასკვნის საფუძველს იძლეოდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ნაცვლიშვილი და ტოგონიძე საქართველოს წინააღმდეგ“ (საჩივარი # 9043/05, 29.04.2014წ.). აღნიშნულ საქმეზე ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ თუ საპროცესო შეთანხმების უკანონობა არ დასტურდება, ქონებრივი პასუხისმგებლობა, რომელიც აღნიშნული საპროცესო შეთანხმების შედეგად დადგა, არ შეიძლება ცალკე იქნეს გამოყოფილი და როგორც პასუხისმგებლობის დამოუკიდებელი სახე, უკანონოდ მიჩნეული. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ იგივე დასკვნა გააკეთა საქმეზე „გალსთიანი სასომხეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი # 26986/03 15.11.2007წ.). ამდენად, სასამართლომ მითითებული პრეცედენტების განზოგადების საფუძველზე დაასკვნა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ ქონებრივი პასუხისმგებლობა საპროცესო შეთანხმების (ან განრიდების) არსებითი შემადგენელი ნაწილი ან მისი თანმდევი შედეგია, აღნიშნული პასუხისმგებლობა, საპროცესო შეთანხმების კანონიერების პირობებში, არამართლზომიერად არ შეიძლება იქნეს მიჩნეული, მით უფრო, თუ ცალსახად დგინდება, რომ ქონებრივი პასუხისმგებლობა, რომელიც სახელმწიფოსათვის ქონების უსასყიდლოდ გადაცემაში გამოიხატება, სახელმწიფოსათვის დანაშაულით მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას ემსახურება.
7.18. განსახილველ შემთხვევაში, მენარდის სააპელაციო საჩივრის განხილვის ეტაპზე მხარეთა ახსნა-განმარტებისა და მტკიცებულებათა კვლევის საფუძველზე ცალსახად დადგინდა, რომ მენარდის მიერ სამინისტროსათვის (შემკვეთისათვის) სამუშაოს უსასყიდლოდ მიწოდება იმ დროისათვის, როდესაც პროკურატურაში მოკვლევა მიმდინარეობდა საწარმოს ფინანსურ საქმიანობასთან დაკავშირებით, არ წარმოადგენდა სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას. ასეთ ვითარებაში კი კეთილი ნების ჟესტით სახელმწიფოსათვის ქონების გადაცემა, სასამართლოს აზრით, სამოქალაქო სამართლებრივ კონტექსტში, ბათილი გარიგებაა, მითუმეტეს, რომ მოსარჩელე საწარმოს სადავო პერიოდში ბანკის მიმართ სოლიდური საკრედიტო დავალიანება გააჩნდა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 89-90). უფრო მეტიც, ზემოაღწერილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, ჩნდებოდა კითხვა, რომ არა საწარმოს მიერ სახელმწიფო ორგანოსათვის უსასყიდლოდ სამუშაოების შესრულება, მისი დირექტორის განრიდება განხორციელდებოდა თუ არა? აღნიშნულ კითხვაზე უარყოფითი პასუხის გაცემის შემთხვევაში, გარიგება არამართლზომიერია, ვინაიდან გამოდის, რომ საწარმოს დირექტორის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებაზე უარი გარკვეული ქონებრივი სარგებლის მიღების გამო ითქვა, ხოლო დადებითი პასუხის შემთხვევაში, გარიგება ამორალურია, ვინაიდან ეჭვმიტანილი პირის განრიდების შემდეგ სახელმწიფო ორგანოს მიერ, მადლიერების ნიშნად, ძვირადღირებული საჩუქრის მიღება მოხდა.
7.19. ამდენად, სასამართლომ დაასკვნა, რომ გამოვლენილი იყო გარიგების სადავო პუნქტის ბათილობის საფუძველი სსკ-ის 54-ე მუხლის დანაწესის შესაბამისად, რაც მხარეთა შორის ხელმოწერილი ხელშეკრულების (იხ. ამ განჩინების პირველი პუნქტი) სადავო 1.2 პუნქტი ბათილობის საფუძველი იყო.
7.20. სსკ-ის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად „პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში“. განსახილველ შემთხვევაში, იქიდან გამომდინარე, რომ ბათილად იქნა ცნობილი მენარდესა და შემკვეთს შორის 2012 წლის 24 იანვარს დადებული ხელშეკრულების 1.2. პუნქტი, შემკვეთი უსაფუძვლოდ გამდიდრდა 594 436.93 ლარის ღირებულების მომსახურების მიღებით, კერძოდ, ამ ოდენობის თანხის დაზოგვით, შესაბამისად, მითითებული სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე ხსენებული თანხა ექვემდებარებოდა დაბრუნებას.
8. შემკვეთის საკასაციო საჩივარი
8.1. შემკვეთმა საკასაციო წესით გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, მოითხოვა მისი გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, მენარდის სარჩელის უარყოფა შემდეგ საკასაციო პრეტენზიებზე დაყრდნობით:
8.1.1. საკასაციო განაცხადი დასაშვებია სსსკ-ის 391–ე მუხლის მე–5 ნაწილის „ა“, „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტების საფუძველზე, კერძოდ, საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებისათვის, აღნიშნული დანაწესიდან გამომდინარეობს, რომ კასაციის მიზანს, მხარეთა ინტერესების დაცვის პარალელურად, წარმოადგენს ერთიანი მართლმსაჯულების ჩამოყალიბება და სამართლის განვითარება. განსახილველ დავაში საკმაოდ მრავლადაა ისეთი საკითხები, რომლებიც არ არის ცალსახად და ერთმნიშვნელოვნად რეგულირებული მოქმედი კანონმდებლობით და არსებული სასამართლო პრაქტიკით; ასევე, განსახილველი კატეგორიის დავაზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილი განსხვავებული პრაქტიკა საქმეზე # ას–1224–1149–2015 მიღებული 2016 წლის 20 მაისის გადაწყვეტილება, რომლითაც მხოლოდ ნასყიდობის ფასის არაადეკვატურობა არ იქნა მიჩნეული სადავო გარიგების ამორალურ გარიგებად კვალიფიკაციისათვის საკმარის პირობად და შესაბამისად, გარიგების ამ საფუძვლით ბათილად ცნობის გადაწყვეტილება გაუქმებულ იქნა. მოცემულ შემთხვევაშიც, სააპელაციო სასამართლოს უნდა ემსჯელა ისეთი სუბიექტური ელემენტების არსებობა–არარსებობაზე, როგორიცაა მოსარჩელის მძიმე მდგომარეობა, გულუბრყვილობა, გამოუცდელობა და სხვა ამგვარი. თუმცა, სასამართლოს ამის თაობაზე არ უმსჯელია და ვერც იმსჯელებდა, რადგან სათანადო ფაქტებზე მითითება, რომ არაფერი ითქვას შესაბამის მტკიცებულებებზე, მოსარჩელეს აპელანტს თავის წერილობით თუ ზეპირ მოსაზრებებში, საქალაქო და სააპელაციო სასამართლოებში საქმის განხილვის არცერთ ეტაპზე არ განუხორციელებია. ამდენად, სასამართლომ ისე გამოიყენა სამართლის ნორმა, რომ მისი შემადგენლობის ყველა ელემენტის არსებობაზე მინიშნებაც კი არ გაუკეთებია;
8.1.2. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ, კასატორის მიერ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილება ეფუძნება სწორედ ხელშეკრულების უსასყიდლო ხასიათს და „ამორალურ გარიგებად“ არის მიჩნეეული;
8.1.3. გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მიღებულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, კერძოდ, საქმის მასალებით ცალსახად დგინდება, რომ მოწინააღმდეგე მხარე დავის საწყისი ეტაპიდანვე თავის მოთხოვნას და შესაბამის სამართლებრივ მსჯელობას ამყარებდა მხოლოდ სსკ-ის 85–ე მუხლზე („იძულებით დადებული გარიგება“). სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის ბოლო ეტაპზე, სასამართლოს სათათბირო ოთახში გასვლის წინ, და ისიც მხოლოდ პალატის თავმჯდომარის მითითების შემდეგ, აპელანტის წარმომადგენელმა შეცვალა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი და სსკ-ის 85–ე მუხლის ნაცვლად, მიუთითა ამავე კოდექსის 54–ე მუხლზე „ამორალური გარიგება“, ანუ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვიდან სააპელაციო ინსტანციაში სასამართლოს სათათბირო ოთახში გასვლამდე, სსკ-ის 54–ე მუხლი პროცესუალურ მოწინააღმდეგეს არ გაუჟღერებია. ამ კონტექსტში კასატორი აკრიტიკებს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მსჯელობას, რომელიც წინამდებარე განჩინების 7.13 ქვეპუნქტშია ასახული და უთითებს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სსსკ-ის მე–4 მუხლი, რადგან მოთხოვნის (ან შესაგებლის) დასაბუთება ნიშნავს არა მხოლოდ ფაქტობრივ გარემოებებზე მითითებას და მათი სათანადო მტკიცებულებებით გამყარებას, არამედ სამართლის იმ ნორმებზე მითითებასაც, რომლებიც იმ მოთხოვნას (ან შესაგებელს), მხარის აზრით, საფუძვლიანს ხდის. ამასთან, ისიც უნდა დასაბუთდეს, რომ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები კონკრეტული სამართლის ნორმების გამოყენებას შესაძლებელს ხდის. ამ ორს შორის შეუსაბამობა ნიშნავს, რომ მხარემ ვერ დაასაბუთა თავისი მოთხოვნა (ან შესაგებელი) და, რაც ყველაზე მთავარია, შეჯიბრებითობა სწორედ იმას ნიშნავს, რომ ეს ყველაფერი, საკუთარი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში, სწორედ იმ მხარემ უნდა ამტკიცოს, რომელიც აყენებს მოთხოვნას (ან შესაგებელს). სასამართლოს მიერ მტკიცების და დასაბუთების ამ პროცესის თუნდაც რომელიმე ნაწილის საკუთარ თავზე აღება ნიშნავს, რომ სასამართლომ დაარღვია შეჯიბრებითობის პრინციპი და თავად გახდა მხარე, რადგან საკუთარ თავზე, მთლიანად ან ნაწილობრივ, იმ ამოცანის შესრულება აიღო, რაც საპროცესო კანონით მხარეს აკისრია;
8.1.4. სააპელაციო სასამართლომ მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპი იმითაც დაარღვია, რომ განსახილველ დავაში მოპასუხეს (შემკვეთს) მოუსპო დრო და შესაძლებლობა, ადეკვატური პასუხი გაეცა მოსარჩელის მიერ წამოყენებული ახალი საფუძვლიათვის; სსსკ-ის 83–ე მუხლის მე–2 და მე–3 ნაწილებით დადგენილია, რომ მოსარჩელეს უფლება აქვს, საქმის წინასწარი სასამართლო განხილვისათვის მომზადების დამთავრებამდე შეცვალოს სარჩელის საფუძველი... საქმის წინასწარი სასამართლო განხილვისათვის მომზადების შემდეგ სარჩელის საფუძვლის ან საგნის შეცვლა დასაშვებია მხოლოდ მოპასუხის წინასწარი თანხმობით და ბოლოს, იმავე კოდექსის 381–ე მუხლის თანახმად, დაუშვებელია დავის საგნის შეცვლა ან გადიდება. სააპელაციო სასამართლში მოსარჩელის/აპელანტის მხრიდან სასამართლო პროცესის არც ერთ ეტაპზე არ ჰქონია ადგილი მსგავს ინიციატივას, უფრო მეტიც, ისეთ შემთხვევაში, როდესაც სააპელაციო სასამართლოში განხილვის ეტაპზე, პროცესის დასასრულს სხდომის თავმჯდომარის მითითებით ხდება სამართლებრივი საფუძვლის შეცვლა, ადგილი აქვს, როგორც ზემოხსენებული საპროცესო ნორმების, ისე მე–3 და მე–4 მუხლით დაცული „დისპოზიციურობისა“ და „შეჯიბრებითობის პრინციპის“ მნიშვნელოვან დარღვევას. ამდენად, საკასაციო საჩივრის არსებითად განსახილველად დასაშვებად გამოკვეთილია სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით დადგენილი სამი საფუძველი;
8.1.5. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღებისას, სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და არასწორად განმარტა იგი, რაც სსსკ-ის 393–ე მუხლის შესაბამისად, კანონის დარღვევით მიღებულ გადაწყვეტილებაზე მიუთითებს და ქმნის გადაწყვეტილების გაუქმების სამართლებრივ საფუძვლებს. ამასთან, დასახელებული მუხლის მე–3 ნაწილით დადგენილია, რომ საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა მიღებული;
8.1.6. კასატორი უთითებს სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში ასახულ მსჯელობაზე, რომლის თანახმად, სასამართლომ სრულად გაიზიარა სამინისტროს პოზიცია სარჩელის დაუსაბუთებლობის თაობაზე და აღნიშნა, რომ იმ გარემოების მტკიცების ტვირთი, რომ საწარმოს დირექტორის მიერ გამოვლენილი ნება ეფუძნებოდა მის იძულებას, მოსარჩელეს ეკისრებოდა, რომელმაც სათანადო მტკიცებულებებზე მითითებით ვერ შეძლო მტკიცების საგანში შემავალი სადავო ფაქტობრივი გარემოების დამტკიცება. სააპელაციო პალატამ დასკვნის სახით აღნიშნა, რომ მოსარჩელემ/აპელანტმა ვერ მიუთითა ფაქტები, რომელზე დაყრდნობითაც სასამართლო სადავო ხელშეკრულებაზე, როგორც იძულებით დადებულ გარიგებაზე იმსჯელებდა და ხაზი გაუსვა ამ მიმართულებით მოსარჩელის მტკიცების ნაკლზე;
8.1.7. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს ამ განჩინების 7.2. ქვეპუნქტში მითითებულ ფატქობრივ გარემოებაზე და აღნიშნავს, რომ სწორედ აღნიშნულ სისხლის სამართლის საქმეზე პროკურატურის ორგანოებში დაბარებასთან დაკავშირებით უთითებდა საწარმოს დირექტორი სარჩელში, კერძოდ, რომ სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულების შესახებ ნება გამოვლინდა მუქარის ზემოქმედებით, რაც გამოიხატებოდა მისი სხვადასხვა ცრუ ბრალდების საქმეზე პროკურატურაში სისტემატურ დაბარებაში. სამინისტრო აღნიშნავს, რომ პროკურატურის თანამშრომლები საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში ახორციელებდნენ მოქმედებებს საწარმოს დირექტორის მიმართ, შესაბამისად, რაიმე ფორმით მათი მართლსაწინააღმდეგო ხასიათის მოქმედებებად კვალიფიკაცია მოკლებულია ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძველს. მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებები ადასტურებდა სრულიად სხვა – პროკურატურის ლეგიტიმურ ქმედებათა განხორციელების ფაქტებს და არა – მუქარას ან იძულებას, როგორც ამას მოსარჩელე აცხადებს. ამავე კონტექსტში, კასატორი იმაზეც ამახვილებს ყურადღებას, რომ საწარმოს დირექტორი ერთი წლის განმავლობაში ასრულებდა სამუშაოებს, საბოლოო შესრულება მოხდა 2013 წლის 9 იანვარს. აღნიშნულის გათვალისწინებით, კასატორს გაუგებრად მიაჩნია, თუ რატომ უნდა აღექვა საწარმოს დირექტორს იძულებად სრულიად სხვა გარემოებების გამო სისხლის სამართლის საქმეზე პროკურატურაში დაბარება?! ან თუნდაც აღექვა ასეთად, რატომ უნდა გაეგრძელებინა სამუშაოების შესრულება სისხლის სამართლის საქმის დასრულების შემდეგ?! დასრულებული საქმის იძულების კონტექსტში განხილვა ყოველგვარ ლოგიკასაა მოკლებულია;
8.1.8. კასატორი იმასაც აღნიშნავს, რომ გამოძიება დაიწყო სადავო ხელშეკრულების დადების შემდეგ და არა მანამდე, კერძოდ, სადავო ხელშეკრულება დაიდო 2012 წლის იანვარში, გამოძიება კი აგვისტოში დაიწყო. ამდენად, არსებული ფაქტობრივი გარემოებების პირობებში, რაიმე სახის ფსიქოლოგიური ზეწოლის შედეგად ნების გრამოვლენაზე მითითება საფუძველს მოკლებულია. მოწმეთა ჩვენებებთან დაკავშირებით, კასატორი აღინიშნავს, რომ სააპელაციო წესით საქმის განხლვის დროს, მოწმის სახით დაიკითხნენ საწარმოს მთავარი ბუღალტერი – მ. ხ-ე და სამუშაოთა მწარმოებლები: ა. გ-ი და გ. ლ-ი. სხდომაზე დაკითხულმა მოწმეებმა ვერ დაადასტურეს ვერავითარი იძულების ფაქტი. ისინი მხოლოდ იმ ინფორმაციას გადმოსცემდნენ, რაც ისედაც იყო ცნობილი საქმეში წარმოდგენილი მასალებით. ასევე, მათ სასამართლოს მოახსენეს ისეთი ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებითაც იძულება ვერ დადასტურდებოდა. აღნიშნულთან დაკავშირებით თავად გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაშია აღნიშნული, რომ საქმეზე დაკითხული მოსარჩელის თანამშრომლების ჩვენებების თანახმად, ისინი საწარმოს დირექტორზე განხორციელებული იძულების ფაქტს არ შესწრებიან და საწარმოს საქმიანობასთან დაკავშირებულ დაკითხვაზე მათ მიმართ უკანონო ზეწოლას ადგილი არ ჰქონია;
8.1.9. კასატორი სსსკ-ის 102-ე და 105–ე მუხლებზე დაყრდნობით, აღნიშნავს, რომ მოსარჩელემ საქმის განხილვის ვერცერთ ეტაპზე ვერ წარადგინა საწარმოს დირექტორზე ზეწოლის ან და სხვაგვარად მასზე ზეგავლენის განხორციელების ფაქტი. სამინისტრო სსკ-ის 50-ე, 85-87-ე მუხლებზე უთითებს და აღნიშნავს, რომ ბათილობას იწვევს არა ყოველგვარი იძულება, არამედ ისეთი, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე, ასევე, მის ქონებაზე, მისი ოჯახის წევრებზე და სხვა ახლო ნათესავებზე. ზეგავლენის მოხდენა, თავის მხრივ, უნდა გულისხმობდეს რეალური საფრთხის არსებობას იმავე პირისათვის, მისი ქონებისთვის ან მასთან დაკავშირებული სხვა პირებისთვის იძულების ხასიათის შეფასებისას, მხედველობაშია მისაღები განხორციელებული ქმედების ხარისხი და მიზანი;
8.1.10. კასატორის მტკიცებით, გარიგების ამორალურად კვალიფიკაციისთვის მნიშვნელობა აქვს თავად ამ გარიგებით დაზარალებული პირის დამოკიდებულებას მის მიერ დადებულ გარიგებასთან. პირველ რიგში, სადავო გარიგებით სწორედ დაზარალებულდი მხარე უნდა აღიქვამდეს, რომ მის მიმართ განხორციელდა ქმედებათა ერთობლიობა, რომელთა შედეგადაც მან დადო ამორალური გარიგება; ასეთი დამოკიდებულება საწარმოს დირექტორს საქმის განხილვის არცერთ ეტაპზე არ ჰქონდა და შესაბამისად, არც მოთხოვნა აღუძრავს ხსენებული საფუძვლით. შესაბამისად, აბსოლუტურად გაუგებარია, რა მოცემულობით იხელმძღვანელა სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრდებული გადაწყვეტილების მიღებისას, როცა ასე ცალსახად დაასკვნა სადავო გარიგების ამორალურობის თაობაზე და ბათილად ცნო მისი 1.2 მუხლი;
8.1.11. გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში სააპელაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საქმეზე „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“ და, როგორც კასატორი აღნიშნავს, „ჩემულობს რომ თითქოს, აღნიშნულ გადაწყვეტილებაში ევროპულ სასამართლოს სადმე განეცხადებინოს, რომ სისხლის სამართლებრივი პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს“;
8.1.12. კასატორის მოსაზრებით, ამ საქმეში ევროპული სასამართლოს წინაშე საერთოდ არ იდგა საკითხი, რამდენად წარმოადგენს ან არ წარმოადგენს ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს სამოქალაქოსამართლებრივი გარიგება, რომელიც სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ეტაპზე იდება. კასატორი უთითებს: „აღნიშნული გადაწყვეტილების საზრისი ის არის, რომ გუსინსკის დაკავება და წინასწარი პატიმრობა უკანონო იყო ევროპული კონვენციის მე–5 მუხლის მიზნებისათვის და რომ ამასთანავე მისი დაკავება და წინასწარი პატიმრობა, კონვენციის მე–5 და მე–18 მუხლებიდან გამომდინარე, ემსახურებოდა არა მხოლოდ კონვენციის მე–5 მუხლის პირველი პუნქტის „ც“ ქვეპუნქტის მიზნებს, არამედ სხვა მიზნებსაც (იხ. „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“), ამდენად, ევროპული სასამართლოს ამ გადაწყვეტილების მოხმობა არარელევანტურია“;
8.1.13. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღებისას საერთოდ არ უმსჯელია იმაზე, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა ხანდაზმულია. სსკ-ის 89-ე მუხლის შესაბამისად, იძულებით დადებული გარიგება შეიძლება სადავო გახდეს ერთი წლის განმავლობაში იძულების დამთავრების მომენტიდან, რაც კონკრეტულ შემთხვევაში გულისხმობდა სარჩელის აღძვრას ან მოთხოვნის სხვა გზით წარდგენას 2013 წლის განმავლობაში. ამასთან, სსკ-ის 138–ე მუხლის შესაბამისად დადგენილია, რომ ხანდაზმულოლის ვადის დენა წყდება, თუ უფლებამოსილი პირი შეიტანს სარჩელს მოთხოვნის დასაკმაყფოილებლად ან მის დასადგეენად, ანდა შეეცდება დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სხვა საშუალებით, როგორიცაა სახელმწიფო ორგანოსათვის ან სასამართლოში განცხადებით მიმართვა მოთხოვნის არსებობის შესახებ;
8.1.14. მოცემულ საქმეზე იუსტიციის სამინისტროში და მთავარ პროკურატურაში საწარმოს დირექტორის მიერ წერილების წარდგენა არ უნდა იქნეს მიჩნეული ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტის საფუძვლად, ვინაიდან აღნიშნულ წერილებში მოთხოვნას წარმოადგენდა გაწეული სამუშაოების ღირებულების ანაზღაურება და არა ხელშეკრულების შესაბამისი ჩანაწერის ბათილად ცნობა. ხელშეკრულების უსასყიდლოდ შესრულების ჩანაწერის ბათილად ცნობის მოთხოვნის გარეშე კი თანხის ანაზღაურების მოთხოვნას საფუძველი არ ჰქონდა. სხვა სიტყვებით, ვალდებულების შესრულების საფუძველი იყო 2012 წლის 24 იანვრის ხელშეკრულების 1.2 პუნქტი, რომლის ხელშეკრულებაში ამ სახით არსებობის პირობებში, შეუძლებელი იყო სამუშაოს ღირებულების ანაზღაურების მოთხოვნის დაყენება და მისი შესრულება;
8.1.15. ხელშეკრულების ან მისი რომელიმე პუნქტის ბათილად ცნობა კი, როგორც ცნობილია შეუძლია მხოლოდ სასამართლოს. ამდენად, სარჩელი სადავო მუხლის ბათილობის თაობაზე აღძრული უნდა ყოფილიყო სასამართლოში იძულების განხორციელებიდან 1 წლის განმავლობაში, რაც არ ყოფილა. ამდენად, სამინისტროს მიაჩნია, რომ სარჩელის შეტანის მომენტისათვის იძულებით დადებული გარიგების კონტექსტში გარიგების პირობაზე შეცილება ხანდაზმული იყო, რაც სასამართლოს მიერ ამ დავის განხილვისას მხედველობაში უნდა ყოფილიყო მიღებული.
9. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი
9.1. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 23 თებერვლის განჩინებით შემკვეთის საკასაცო საჩივარი წარმოებაშია მიღებული სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, შემკვეთის საკასაციო განაცხადის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, ამიტომ იგი დაუშვებელია შემდეგი არგუმენტაციით:
10. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს (8.02.2017 N259; ახალი რედაქცია ამოქმედდა 2017 წლის 14 მარტიდან), რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.
12. განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად აქვს გამოკვლეული საქმის გადასაწყვეტად სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ყველა ფაქტობრივი გარემოება.
13. სსსკ-ის 407.2 მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილად ცნობილ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით კასატორს დასაბუთებული საკასაციო შედავება არ წარმოუდგენია.
14. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).
15. კასატორი წარმოდგენილი საკასაციო განაცხადის დასაშვებად ცნობას მოითხოვს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის “ა“, „ბ“ და „გ“ ქვეპუნტების საფუძველზე (საკასაციო საჩივრის აღძვრის დროისათვის მოქმედი რედაქციის მიხედვით; იხ. წინამდებარე განჩინების 8.1.1-8.1.3 ქვეპუნქტები), მითითებული წინაპირობები შეესატყვისება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში განხორციელებულ და 2017 წლის 14 მარტიდან ამოქმედებულ, დასახელებული ნორმის მოქმედი რედაქციის იმავე მე-5 ნაწილის „ა“, „დ“ და „ე“ ქვეპუნტებს (იხ. ამ განჩინების მე-10 პუნქტი). კასატორი უთითებს, რომ საკასაციო სასამართლოს პრაქტიკისაგან - საქმეზე # 1224-1149-2016, 20.05.2016წ. განჩინება - განსხვავებული გადაწყვეტილება მიიღო სააპელაციო სასამართლომ, რაც სხვა წინაპირობებთან ერთად წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის არსებითად განსახილველად დასაშვებად ცნობის ერთ-ერთი საფუძველია.
16. კასატორის პრეტენზიების საწინააღმდეგოდ, საკასაციო სასამართლო უარყოფს საკასაციო განაცხადის დასაშვებად ცნობისათვის საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი რომელიმე წინაპირობის არსებობას.
17. კასატორის ერთ-ერთი ძირითადი პრეტენზია იმაში მდგომარეობს, რომ მოსარჩელემ სააპელაციო სამართალწარმოების ეტაპის დასასრულს, „ისიც სხდომის თავმჯდომარის მითითებით“ შეცვალა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი და მოპასუხეს არ მისცა საშუალება და დრო, რომ ამომწურავად წარედგინა პროცესუალური მოწინააღმდეგისათვის კონტრარგუმენტები (იხ. 8.1.2-8.1.3 ქვეპუნტები), რაც მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპის ფუნდამენტური დარღვევაა.
18. საკასაციო სასამართლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილებაზე გაამახვილებს კასატორის ყურადღებას, რომელშიც მითითებულია (იხ. საქმე # ას -664-635-2016, 02.03.2017წ. ) „საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუსგ # ას 15-29-1443-2012, 09.12.2013წ.; შდრ. სუსგ საქმე #ას-973-1208-04); ამდენად, საკასაციო სასამართლო სავსებით ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ სამართლის ნორმის გამოყენება სასამართლოს კომპეტენციას განეკუთვნება და არასწორი ნორმატიული საფუძვლის მითითების გამო არ შეიძლება სარჩელის უარყოფა (იხ. ამ განჩინების 7.13 პუნქტი). კასატორის პრეტენზია, რომ მოსარჩელე თავდაპირველად სსკ-ის 85-ე მუხლზე უთითებდა, ხოლო შემდეგ შეცვალა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ეფუძნება სსკ-ის 54-ე მუხლის თაობაზე განვითარებულ მსჯელობას (იხ. ამ განჩინების 8.1.6 ქვეპუნქტი), არაკვალიფიციურ და დაუსაბუთებელ შედავებას წარმოადგენს, რადგან „სასარჩელო მოთხოვნის დამფუძნებელი სამართლებრივი ნორმის მისადაგება სასამართლოს პრეროგატივაა, ამ შემთხვევაში მთავარია სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შესატყვისი მტკიცებულებებით გამყარება, რაც მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მიუთითებლობის შემთხვევაშიც ან არასწორად მითითების დროსაც კი, მოწინააღმდეგის პოზიციისა და საქმეზე მტკიცებულებათა ერთობლიობით გაანალიზებისა და შეჯერების შედეგად, სასამართლოს კვლევისა და იურიდიული შეფასების საგანია (იხ. სუსგ- # ას-493-473-2016, 14.12.2016წ; ასევე შდრ. სუსგ-ებს # ას-1224-1149-2015, 20.05.2016წ.; #ას-920-870-2015, 09.06.2016წ.; #ას-101-97-2016, 15.07.2016წ.; #ას-195-183-2014, 21.10.2016წ.).
19. განსახილველ შემთხვევაში გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა და დასკვნები სსკ-ის 54-ე მუხლის გამოყენებას უკავშირდება. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე საკასაციო სასამართლოს სამართლებრივი შეფასების საგანია ის იურიდიული კვალიფიკაცია, რომელიც სადავო სამართალურთიერთობას მიენიჭა და სახელმწიფოსთან (სამინისტროს სახელით) გაფორმებული ხელშეკრულების ბათილობის ერთ-ერთ სამართლებრივ წინაპირობას უკავშირდება.
20. სახელმწიფო კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში მონაწილეობს საკუთარი დაწესებულებების მეშვეობით და ისეთ ვითარებაში, როგორც განსახილველი შემთხვევაა, კერძო სამართლის სუბიექტს წარმოადგენს (სსკ-ის 24.4 მუხლი), შესაბამისად, სსკ-ის მე-8 მეორე ნაწილით სახელმწიფო ორგანოების კერძოსამართლებრივი ურთიერთობები სხვა პირებთან წესრგდება სამოქალაქო კანონებით, თუკი ეს ურთიერთობები, სახელმწიფოებრივი ან საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე, არ უნდა მოწესრიგდეს საჯარო სამართლით. დასახელებული ნორმის მესამე ნაწილი კი ადგენს კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეების ქცევის მასშტაბს თითოეული მათგანის კეთილსინიდისიერების პრინიცპით მოქმედების ვალდებულების სახით, რაც ზნეობრივი მოვალეობაცაა. საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მე-8 მუხლის მესამე ნაწილი ნდობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპის დამრღვევისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების მოთხოვნის დამოუკიდებელ საფუძველს წარმოადგენს (იხ. ამ განჩინების 7.9 ქვეპუნქტის მეორე წინადადება) და განმარტავს, რომ მე-8 მუხლის მესამე ნაწილი მოთხოვნის დამფუძნებელ სხვა ნორმებთან კავშირში შეიძლება იქნეს განხილული მხარეთა ქმედებების შესაფასებლად. აღნიშნული იმას ნიშნავს, რომ სსკ-ის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილი, რომელიც კოდიფიცირებულ სისტემაში სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი დებულებების შესავალ დებულებებშია ასახული, დამოუკიდებლად ვერ იძლევა სამართლებრივ შედეგს, რადგან აღნიშნული მხოლოდ სხვა ნორმებთან ერთად არის შესაძლებელი, კერძოდ, კონკრეტული მუხლის წინაპირობების განხორციელების შემოწმების შედეგად. კეთილსინდისიერების პრინციპის ძირითადი ფუნქცია სამართლიანი შედეგების დადგომაა და იმავდროულად, აშკარად უსამართლო შედეგის თავიდან აცილება, რითაც მიღწეულ უნდა იქნეს სამოქალაქო ურთიერთობის სტაბილურობა და სიმყარე (იხ. სუსგ# ას-23-18-2011, 24.05.2011წ.)
21. გერმანულ კოდიფიკაციაში ქართული სსკ-ის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილის ანალოგს წარმოადგენს 242-ე პარაგრაფი, რომელსაც ეწოდება ვალდებულების შესრულება კეთილსინდისიერად და ადგენს: „მოვალე ვალდებულია, შესრულება განახორციელოს კეთილსინდისიერების პრინციპის შესაბამისად, ჩვეულების ნორმების გათვალისწინებით“ (იხ. იან კროპჰოლერი - გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის სასწავლო კომენტარი - 242-ე პარაგრაფი, გვ. 113). დასახელებული ნორმა, ქართული სამოქალაქო კოდექსის მოწესრიგების მსგავსად, კეთილსინდისიერების პრინციპით მოქმედების ვალდებულებას აკისრებს ყველა კონტრაჰენტს ერთმანეთის მიმართ, ხოლო თვითონ ნორმის შემდგომი დაკონკრეტება ხდება მისი ცალკეული ფუნქციის: განვრცობის, ზღუდის დაწესების, შესწორების მიხედვით სხვა ნორმებთან ერთად, რომლებიც კონკრეტულ სამართლებრივ შედეგს განსაზღვრავენ. ამდენად, გერმანულ მოდელშიც 242-ე პარაგრაფი კერძოსამართლებრივ ურთიერთობებში კონტრაჰენტთა კეთილსინდისიერების ზოგად სტანდარტს ადგენს.
22. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელემ, რომელმაც წერილობითი ხელშეკრულებით ივალდებულა უსასყიდლოდ შეესრულებინა სამშენებლო-სარემონტო სამუშაოები სამინისტროს (კასატორის) სასარგებლოდ, გარიგების იმ პუნქტის ბათილობა მოითხოვა, რომელიც ითვალისწინებდა 594 436.93 ლარის ღირებულების სამუშაოების უსასყიდლოდ განხორციელებას.
23. სააპელაციო სასამართლომ სსკ-ის 54-ე მუხლს მიუსადაგა მოსარჩელის მოთხოვნა და მოპასუხესთან (კასატორთან) გაფორმებული ხელშეკრულების სადავო 1.2 პუნქტი ბათილად ცნო იმ დასაბუთებით, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობა სამართალურთიერთობაში ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხს განსაკუთრებით მაღლა აყენებს, რადგან კერძო სამართლის სუბიექტების მხრიდან სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებულ გარიგებებში მაღალია ამ უკანასკნელის, როგორც ძლიერი სუბიექტის ქმედებების მიმართ კანონიერი ნდობის პრინციპი. სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელემ ვერ მიუთითა იმ ფაქტებზე, რომლებითაც დაამტკიცებდა, რომ მასზე განხორციელებული იძულების შედეგად დაიდო ხელშეკრულების სადავო 1.2 ქვეპუნქტი, ამასთან, განმარტა რომ 2011-2012 წლებში „გამჩუქებლის“ ანუ საწარმოს თანამშრომლებს, მათ შორის მის დირექტორსაც სისტემატურად იბარებდნენ დაკითხვებზე და ამ ვითარებაში, მოსარჩელის მიერ, რომელსაც ბანკის წინაშე სოლიდური დავალიანება გააჩნდა, სახელმწიფოს მიმართ გამოხატული კეთილი ნება, რომ კერძო პირს სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ გადაეცა საკუთრებაში ქონება არ შეიძლებოდა განხილულიყო მორალური კატეგორიის ღირებულებად (იხ. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება- ტ.2, ს.ფ.107- 4.4.ქვეპუნქტი, ს.ფ.110-111). ამავე კონტექსტში სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს რამდენიმე გადაწყვეტილებაზე და საბოლოოდ, დაასკვნა, რომ გამოვლენილი იყო გარიგების სადავო პუნქტის ბათილობის საფუძველი სსკ-ის 54-ე მუხლის შესაბამისად, რადგან ცალსახად დადგინდა, რომ მოსარჩელემ სამინისტროსათვის სამუშაოები უსასყიდლოდ შეასრულა იმ დროს, როდესაც პროკურატურაში მიმდინარეობდა მოკვლევა საწარმოს ფინანსური საქმიანობის შესახებ და სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ გადაცემული ქონება არ წარმოადგენდა ამ უკანასკნელისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას (იხ. წინამდებარე განჩინების 7.16-7.20 ქვეპუნქტები).
24. სამინისტრო საკუთარ საკასაციო საჩივარში საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ერთ-ერთ განჩინებას უთითებს (იხ. საქმე # ას-1224-1149-2015, 20.05.2016წ;), თუმცა, ამ განჩინების, რომლითაც საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა სააპელაციო სასამართლოს, კასატორისეული ინტერპრეტაცია არასწორია, რადგან განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ: „...სსკ-ის 54-ე მუხლი, თავისი არსით, ზოგადი ხასიათის ნორმაა და გარიგების ბათილობის სამ განსხვავებულ, ასევე, ზოგად საფუძველზე უთითებს, კერძოდ, გარიგება ბათილია, თუ იგი არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს. განსახილველ შემთხვევაში, გასაჩივრებული განჩინებით, სასამართლომ სწორედ ზნეობის საწინააღმდეგოდ, გასაკიცხ ქმედებად მიიჩნია მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულება ნასყიდობის ფასის არაადექვატურობის გამო... სადავო გარიგების ბათილად მისაჩნევად მარტოოდენ გარიგების ამორალურობის ზოგადი ნორმის გამოყენება არასაკმარისია და გადაწყვეტილების სამართლებრივ დაუსაბუთებულობაზე მიუთითებს. ხელშეკრულების გაფორმების დროს, 2011 წლის 7 თებერვალს, მოქმედი სსკ-ის 55-ე მუხლით (რომელიც სახელდებული იყო შემდეგნაირად: გარიგების ბათილობა ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების გამო; 08.05.2012წ. # 6151 ცვლილებამდე რედაქციით), დადგენილია კონკრეტული წინაპირობები გარიგების ბათილად მისაჩნევად და საჭიროა ორი პირობის კუმულატიურად არსებობა. დასახელებული ნორმის თანახმად, გარიგების ბათილობისათვის საკმარის საფუძველს არ წარმოადგენს მხოლოდ გარიგებით განსაზღვრულ შესრულებასა და ამ შესრულებისათვის გათვალისწინებულ ანაზღაურებას შორის აშკარა შეუსაბამობის შესახებ გარემოება, ამასთან ერთად, გარიგების ბათილად მისაჩნევად, აუცილებელია რომ მეორე წინაპირობაც იყოს სახეზე, კერძოდ, გარიგება დადებული უნდა იყოს მხოლოდ იმის წყალობით, რომ ხელშეკრულების ერთ-ერთმა მხარემ ბოროტად გამოიყენა თავისი საბაზრო ძალაუფლება ან ისარგებლა კონრტრაჰენტის მძიმე მდგომარეობით ან გულუბრყვილობით“.
25. განსახილველ შემთხვევაში სადავო გარიგების კონტრაჰენტია სახელმწიფო, რომლის მონაწილეობით დადებული ხელშეკრულებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის ანუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სსკ-ის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში. მიუხედავად იმისა, რომ სსკ-ის 319-ე მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კერძოსამართლებრივი გარიგების მონაწილეები კანონის ფარგლებში უფლებამოსილი არიან, თავისუფლად დადონ ისეთი ხელშეკრულებები, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას ანუ მოქმედებს პრინციპი ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის, დასახელებული ნორმის დეფინიციიდან გამომდინარე, სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული და აქედან გამომდინარე, როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სსკ-ის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა ზნეობის ნორმები. ასეთ ვითარებაში სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ ღებულობს გარკვეულ მომსახურებას, ქონებას საკუთრებაში და ა.შ. ანუ პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება, უსასყიდლოდ მოემსახუროს. განსახილველი შემთხვევა კი იმითაცაა გამორჩეული, რომ მომსახურების გამწევი და ქონების საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადამცემ საწარმოს დირექტორს, მის თანამშრომლებს ხელშეკრულების გაფორმებამდე პერიოდში, 2011-2012 წლებში იბარებდნენ პროკურატურაში დაკითხვაზე საწარმოს ფინანსური საქმიანობის შემოწმებასთან დაკავშირებით, აქედან გამომდინარე, შესაფასებელია, რამდენად შეეძლო აღნიშნულს სუბიექტურად გავლენა მოეხდინა საწარმოს დირექტორზე სადავო ხელშეკრულებაზე ხელმოწერისას, როდესაც ობიექტურად დადგენილია ფაქტი, რომ საწარმოს სოლიდური დავალიანება გააჩნდა ბანკისადმი და იგი უსასყიდლოდ ასრულებდა სამუშაოებს სახელმწიფოს სასარგებლოდ (იხ. ამ განჩინების 7.18 ქვეპუნქტი).
26. მიუხედავად კასატორის კრიტიკისა, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობის იმ ნაწილს, რომელშიც ასახულია, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების შედეგად, მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის (იხ. ამ განჩინების 7.11 ქვეპუნქტი) და განმარტავს, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების მიმართ, თუკი მოსარჩელე კონკრეტულ ფაქტებზე მითითებით აცხადებს, რომ მასზე განხორციელდა იძულება (ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური), პრეზუმირებულია, რომ იძულება განხორციელდა და სახელმწიფოს უბრუნდება მტკიცების ტვირთი, რომ იძულებას ადგილი არ ჰქონია, მანვე უნდა დაამტკიცოს, რატომ არის შეუძლებელი ამგვარი პრეზუმფციის დაშვება, რაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გარიგების შინაარსის დეტალურ კვლევასა და გაანალიზებას მოითხოვს. სწორედ ამგვარ მყარ პრეზუმფციებს ეფუძნება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო საქმეში „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“, „ნაცვლიშვილი და ტოგონიძე საქართველოს წინააღმდეგ“, „გალსთიანი სასომხეთის წინააღმდეგ“, რაზედაც უთითებს სააპელაციო სასამართლო გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში (იხ. წინამდებარე განჩინების 7.16-7.17 ქვეპუნქტები).
27. სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებულ კერძოსამართლებრივ გარიგებებში, ისევე, როგორც ზოგადად სხვა პირთა შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებებში, შემოწმების საგანი არის არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან, შესაძლებელია გარიგების მოტივის ამორალურობა გარიგების ამორალურად მიჩნევასაც დაედოს საფუძვლად. არსებითია არა ის, თუ რამდენად იცოდნენ გარიგების მონაწილეებმა, რომ ზნეობის საწინააღმდეგოდ მოქმედებდნენ, არამედ ის, თუ რა შინაარსის გარიგება დადეს მათ. ამდენად, შეიძლება დავასკვნათ, რომ გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მისაჩნევად სსკ-ის 54-ე მუხლის საფუძველზე, გამოსაკვლევია და სამართლებრივად უნდა შეფასდეს არა გარიგების მონაწილეთა სუბიექტური ქცევა/ქმედება, არამედ თავად გარიგების შინაარსი ობიექტურად რამდენად შეესაბამება ზნეობის ნორმებს, სწორედ ამით განსხვავდება სსკ-ის 54-ე მუხლში მოცემული გარიგების ბათილობის სამი ალტერნატიული წინაპირობა ერთმანეთისაგან: 1. არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს (ამ შემთხვევაში კანონის კონკრეტული დანაწესის გარდა, მნიშვნელოვანია გარიგების მონაწილეთა ქცევა/ქმედებაში სუბიექტური ელემენტის კვლევა გარიგების შინაარსთან მიმართებით, როგორც ეს მიუთითა კიდეც საკასაციო სასამართლომ საქმეში #ას-1224-1149-2015 /იხ. ამ განჩინების 22-ე პუნქტი/); 2. ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს (კონკრეტულ დანაწესზე უნდა იქნეს მითითებული, ამ შემთხვევაშიც შესაძლებელია შეფასდეს გარიგების მხარეთა სუბიექტური დამოკიდებულება); 3. ზნეობის ნორმებს (როგორც უკვე ზემოთ აღინიშნა, შესაფასებელია გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობის ნორმებთან და არა სუბიექტურად კონტაჰენტთა სუბიექტური ცოდნა და შეხედულება, თუ რა შეიძლება იქნეს მიჩნეული ზნეობის საწინააღმდეგოდ).
28. სსკ-ის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა, ბლანკეტურ, მითითებით მოწესრიგებას წარმოადგენს და ამ განჩინების 25-ე მუხლში მითითებულ პირველ ორ წინაპირობაზე განცალკევებულად მსჯელობისას მარტოოდენ 54-ე მუხლი სხვა ნორმების, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, მითითების გარეშე არ უნდა იქნეს გამოყენებული, ხოლო ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად, შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი, თუმცა, ასეთ ვითარებაში, დამატებით შესაძლოა კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს სსკ-ის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეების სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისდმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება. სსკ-ის 54-ე მუხლის საფუძველზე გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მიჩნევის შემთხვევაში, გარიგებით მიღებული სარგებლის დაბრუნება კრედიტორმა მოვალეს შესაძლებელია მოსთხოვოს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების, კერძოდ, სსკ-ის 976.1-ე მუხლის “ა“ ქვეპუნქტისა და 979.1-ე მუხლების საფუძველზე.
29. განსახილველ შემთხვევაზე მსჯელობისას, საკასაციო სასამართლო მოიხმობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილებას (იხ/ საქმე # ას-664-635-2016;02.03.2017წ.), კერძოდ: „დიდი პალატა განმარტავს, რომ იძულება არა ფაქტის, არამედ სამართლებრივი შეფასების საკითხია. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო სასამართლომ დაასკვნა: „სამოქალაქო კოდექსის 85-ე-89-ე მუხლებით განსაზღვრული გარიგების იძულებით დადება სამართლებრივი კატეგორიაა და სასამართლო ნორმით გათვალისწინებული შედეგის განსაზღვრისას ხელმძღვანელობს მხარის მიერ მითითებული ფაქტებითა და ამ ფაქტების დადასტურების მიზნით წარდგენილი მტკიცებულებებით, რომლებიც ნორმით გათვალისწინებულ შემადგენლობას უნდა ქმნიდეს“ (იხ.სუსგ #ას-89-83-2015, 23.10.2015 წელი).
30. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტებისა და მათ უარსაყოფად მოპასუხის მიერ წარდგენილი შესაგებლის შეპირისპირებისას, კანონის წინაშე მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის ფუნდამენტური პრინციპების საფუძველზე, სავსებით დასაბუთებულად უნდა იქნეს მიჩნეული სასარჩელო მოთხოვნა საწარმოს დირექტორის მიმართ განხორციელებული იძულების ზეგავლენით გარიგების სადავო პუნქტის ხელმოწერის თაობაზე. ამ შემთხვევაშიც, სახელმწიფოს ეკისრება ვალდებულება ამტკიცოს, რომ მას არ გამოუყენებია იძულება საწარმოს დირექტორზე, რათა ამ უკანასკნელს ხელი მოეწერა ნახევარმილიონ ლარზე მეტი ღირებულების სამუშაოების უსასყილოდ შესრულებასა და ქონების სახელმწიფოსათვის საჩუქრად გადაცემის თაობაზე. კერძოსამართლებრივ ურთიერთობებში სახელმწიფოს, როგორც „ძლიერი“ მხარის მონაწილეობის შემთხვევაში არსებულ მყარ პრეზუმფციაზე ზემოთ უკვე მიუთითა საკასაციო სასამართლომ და შესაბამისად, მტკიცების ტვირთის განაწილების პრინციპზეც იმსჯელა, რა ნაწილშიც ასევე გაიზიარა სააპელაციო სასამართლოს დასკვნები.
31. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოსარჩელის სასარგებლოდ დაშვებული ზემოხსენებული პრეზუმფციის გაქარწყლების ვალდებულება მოპასუხეს ეკისრებოდა. მას ევალებოდა, მიეთითებინა ისეთ გარემოებებსა და მტკიცებულებებზე, რომლებიც გააქარწყლებდნენ გარიგების სადავო პუნქტის იძულებისა და მუქარის საფუძველზე დადების ვარაუდს. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოპასუხემ ამ ვარაუდის გაქარწყლება ვერ შეძლო, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სადავო გარიგების დადებისას საწარმოს დირექტორის მიერ გარეგნულად გამოვლენილი ნება არ ასახავდა მის ნამდვილ შინაგან ნებას და ცალსახად ნაკლის მქონედ უნდა ჩაითვალოს, რადგანაც იგი გამოვლენილი იყო არა სადავო ქონების მოპასუხისათვის ჩუქების სურვილით, არამედ საწარმოს დირექტორისათვის მოსალოდნელი სისხლისსამართლებრივი დევნის მუქარის შედეგად (შდრ. სუსგ-ებს #ას-692-662-2014, 24.09.2015წ; ას- 688-654-2015, 21.07.2015წ.).
32. განსახილველ შემთხვევაში სწორედ სასამართლოს კომპეტენციას განეკუთვნება სამართლებრივად შეაფასოს 2012 წლის 24 იანვარს გაფორმებული ხელშეკრულების შინაარსი, კერძოდ, შემკვეთის (სახელმწიფოს) სასარგებლოდ მენარდის მიერ შესასრულებელი სამშენებლო-სარემოენტო სამუშაოების უსასყიდლოდ შესრულებისა და გადაცემის მართლზომიერება იმ პირობებში, როდესაც საწარმოს დირექტორი აცხადებს, რომ მასზე პროკურატურა ახორციელებდა ზეწოლას მისი და სხვა თანამშრომლების უწყებაში სისტემატური დაბარების სახით, რამაც განაპირობა გარიგების სადავო 1.2 პუნქტზე ხელმოწერა.
33. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე იძულებაზე უთითებს, რაც სასამართლოს მიერ სსკ-ის 85-ე და 89-ე მუხლის წინაპირობების შემოწმებას საჭიროებს; სსკ-ის 85-ე მუხლი ადგენს: „გარიგების დადების მიზნით იმ პირის იძულება (ძალადობა ან მუქარა), რომელმაც დადო გარიგება, ანიჭებს ამ პირს გარიგების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას მაშინაც, როცა იძულება მომდინარეობდა მესამე პირისაგან“, ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ იძულებით დადებული გარიგების შეცილების ვადაა ერთი წელი, რომელიც აითვლება იმ მომენტიდან, როდესაც დამთავრდება პირის იძულების მომენტი; მნიშვნელოვანია, რომ იძულების მომენტის დასრულება უკავშირდება პირის სუბიექტურ აღქმას, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას, მისი ოჯახის წევრებს ან ახლო ნათესავებს აღარ ემუქრებათ რეალური საფრთხე. იძულებით დადებული გარიგების შემთხვევაში ვადის დენა იწყება იმ მომენტიდან, როდესაც იძულების სიტუაცია მთავრდება. გადამწყვეტია მომენტი, რომელშიც შეცილებაზე უფლებამოსილი პირი აღარ იმყოფება იძულებით განპირობებული შედეგის გავლენის ქვეშ. აღნიშნული იძულებული პირის სუბიექტური თვალთახედვიდან უნდა იქნეს შეფასებული (იხ. A. Arnold in Ermann BGB Kommentar 14. Aufl. Band. I. Köln 2014 §124 Rn 4) და არა იძულების განხორციელების მომენტიდან ერთი წლის განმავლობაში, როგორც ეს კასატორს მიაჩნია (იხ. ამ განჩინების 8.1.15 ქვეპუნქტი). სსკ-ის 89-ე მუხლით დადგენილია არა ხანდაზმულობის, არამედ სადავო გარიგების გამო შეცილების სპეციალური ერთწლიანი ვადა (იხ. ქვემოთ 34-ე პუნქტი). სსკ-ის 85-ე და 89-ე მუხლებში აღწერილი წინაპირობების განხორციელების დადასტურების შემთხვევაში, კრედიტორის მოთხოვნას მოვალისადმი სამართლებრივი საფუძველი გააჩნია, დასახელებულ ნორმებთან ერთად კონდიქციური სამართლის 978-ე მუხლის „პირს, რომელიც მეორე პირს გადასცემს რაიმეს არა ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იძულების ან მუქარის საფუძველზე, შეუძლია მოითხოვოს მისი უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მიმღებს უფლება ჰქონდა გადაცემულზე“ შესაბამისად.
34. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილებაში (საქმე # ას-664-635-2016; 02.03.3017წ.) მითითებულია: „იურიდიულ დოქტრინაში გამოთქმული მოსაზრებების თანახმად: „შეცილების უფლება არა მხოლოდ გარიგების გაუქმების უფლებაა, არამედ მისთვის ნამდვილობის მინიჭების უფლებაც. ამდენად, შეცილების უფლება მეტად ძლიერი საშუალებაა სამართლებრივ ურთიერთობაზე ზემოქმედებისათვის. ამიტომ ის არ შეიძლება იყოს შეუზღუდავი. წინააღმდეგ შემთხვევაში სამართლებრივი ურთიერთობების არასტაბილურობის საფრთხე ძალიან დიდი იქნებოდა. ამ საფრთხეს ითვალისწინებს კანონი და შეცილების უფლებას განსაზღვრულ ჩარჩოებში აქცევს“. უცილო (არარა) გარიგებების „ბათილობისაგან განსხვავებით, რაც კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში ავტომატურად დგება და არ საჭიროებს შესაბამის შედეგზე მიმართულ არანაირ დამატებით მოქმედებას (მაგალითად, რაიმე ფორმით ბათილად გამოცხადებას), საცილო გარიგება „დადების მომენტიდან“ ბათილი იქნება მხოლოდ ნამდვილი შეცილების შემთხვევაში. შესაბამისად, დადების მომენტში საცილო გარიგება ნამდვილია, თუმცა არსებობს გარემოებანი, რომელთა გამოც ის შეიძლება შემდგომში გახდეს ბათილი. შეცილება ცვლის არსებულ სამართლებრივ მდგომარეობას, ვინაიდან იგი მიმართულია არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის გაქარწყლებაზე. ამდენად, შეცილება სამართლებრივი ურთიერთობის ცალმხრივად „განმსაზღვრელი“ ნების გამოვლენა თუ გარიგებაა“. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან მოსარჩელემ განახორციელა ნამდვილი შეცილება, სადავო გარიგებები ბათილია მათი დადების მომენტიდან, მისგან გამომდინარე სამართლებრივი შედეგებით. დიდი პალატა იშველიებს იურიდიულ დოქტრინაში გამოთქმულ იმ მოსაზრებასაც, რომ: „თუკი იძულებისა და მოტყუების საფუძველზე, შემცილებელ პირს ადგება ზიანი, ასეთ შემთხვევაში, როგორც იძულება, ისე, მოტყუება უნდა განვიხილოთ არა მარტო, როგორც გარიგების ბათილობის სახელშეკრულებო გარემოებანი, არამედ, როგორც დაუშვებელი მოქმედებანიც...“, „იძულება იმდენად აშკარად და უხეშად ხელყოფს ნების თავისუფლების მდგომარეობას, რომ ზოგჯერ იგი დელიქტის სახესაც ღებულობს...“, „...შესაბამისად, უნდა გამოვიყენოთ 408-ე და 992-ე მუხლების წესები. ზიანის ანაზღაურება უნდა მოხდეს მისგან დამოუკიდებლად, ნების გამოვლენა შეცილებულია თუ არა. ამდენად, მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურებაზე შეიძლება წარდგენილ იქნეს ერთწლიანი ვადის გასვლის შემდეგაც“. აღნიშნულიდან გამომდინარე, დიდი პალატა მიიჩნევს, რომ კანონით დადგენილ ვადაში შეცილების განუხორციელებლობის შემთხვევაშიც, თუკი იკვეთება პირის ნების თავისუფალ ფორმირებაში აშკარა და უხეში ჩარევა, დაზარალებულს უფლება აქვს, ზიანის ანაზღაურებაზე მოთხოვნა დააფუძნოს დელიქტურ ნორმებს“ (იხ. გადაწყვეტილების 212-213 პუნქტები).
35. განსახილველ შემთხვევაში, ის ფაქტი, რომ საწარმოს დირექტორზე განხორციელდა იძულება არ ეწინააღმდეგება იმ მოსაზრებას, რომ ასევე გამოვლენილია გარიგების ბათილობის ისეთი სამართლებრივი წინაპირობა, როგორიცაა გარიგების შინაარსის ამორალურობა, რადგან იძულება, თანაც სახელმწიფოს მხრიდან, თავისთავად ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს და მართლსაწინააღმდეგოა.
36. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე და ამის შესაბამიად საქმის მასალებში მოთავსებულ შემდეგ მტკიცებულებებზე მიუთითებს: 2012 წლის 24 იანვრით დათარიღებული სადავო ხელშეკრულება, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე საწარმოსა და სამინისტროს შორის 2013 წლის 9 იანვარს ხელმოწერილი მიღება-ჩაბარების აქტი, რომლითაც დასტურდება საწარმოს მიერ სამინისტროს სასარგებლოდ უსასყიდლოდ შესრულებული სამუშაოების ჩაბარება შემკვეთისათვის; მოსარჩელის მიერ 2013 წლის 30 მაისს პროკურატურაში წარდგენილი განცხადება, სადაც საწარმოს დირექტორი აღწერს, თუ რა ფორმით ხორციელდებოდა მასზე იძულება და ითხოვს უსასყიდლოდ შესრულებული სამუშაოების გამო საქმის გამოძიებას (იხ. ტ.1, ს.ფ.14-16; 18; 26-28). საკასაციო სასამართლო დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე მიიჩნევს, რომ მოსარჩელემ მის წარმომადგენელზე (საწარმოს დირექტორზე) განხორციელებული იძულების თაობაზე შეცილება განახორციელა სახელმწიფოსათვის სამუშაოების უსასყიდლოდ გადაცემის შემდეგ დაახლოებით ოთხნახევარ თვეში, რაც სსკ-ის 85-ე მუხლის საფუძველზე, იძულების მოტივით გარიგების ბათილად ცნობის მოთხოვნისათვის სსკ-ის 89-ე მუხლით დადგენილ ერთწლიან ვადაში თავსდება; პირის (მოცემულ შემთხვევაში საწარმოს დირექტორის) სუბიექტური აღქმა, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას, ოჯახის წევრებსა თუ ახლო ნათესავებს აღარ ემუქრებოდათ რეალური საფრთხე, არის ის მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი წინაპირობა, საიდანაც უნდა იქნეს ათვლილი იძულების საფუძველზე გარიგების ბათილად ცნობისათვის კანონით დადგენილი შეცილების ერთწლიანი ვადა. 2014 წლის 24 ოქტომბერს კი საწარმომ სასამართლოს მეშვეობით სასარჩელო მოთხოვნა წარუდგინა მოპასუხეს.
37. საგულისხმოა, რომ რადგან სახელმწიფოს მხრიდან კერძო სამართლის სუბიექტის დირექტორზე განხორციელებულ იძულებას ეხება საქმე, რაც, როგორც ზემოთ აღინიშნა, იმდენად აშკარად და უხეშად ხელყოფს ნების თავისუფლებას, რომ ზოგჯერ იგი დელიქტის სახესაც ღებულობს, ასეთ ვითარებაში სასარჩელო მოთხოვნა შესაძლებელია 992-ე მუხლსაც დაეფუძნოს (იხ. ამ განჩინების 31-ე პუნქტი), დელიქტიური პასუხისმგებლობისათვის სავალდებულო წინაპირობების /ა) მოსარჩელის წინააღმდეგ მოპასუხის მიერ განხორციელებულია მართლსაწინააღმდეგო ქმედება - მოცემულ შემთხვევაში საწარმოს დირექტორის იძულება; ბ) მოპასუხის ბრალეულობა; გ) ზიანი - საწარმომ ქონებრივი დანაკლისი განიცადა, უსასყიდლოდ შეასრულა სამუშაოები და ქონება გადასცა სახელმწიფოს); დ) მიზეზ-შედეგობრიობა - მოსარჩელისათვის მიყენებული ზიანი გამოწვეულია მოპასუხის ქმედების შედეგად (კაუზალური ზიანი)/ განხორციელების დადასტურების შემთხვევაში. დელიქტის შემთხვევაში შესამოწმებელია არა შეცილების ერთწლიანი, არამედ ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა სსკ-ის 1008-ე მუხლის შესაბამისად: „დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის ვადა არის სამი წელი იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა პირმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ“. ამ სამართლებრივი კონსტრუქციის გამოყენების შემთხვევაშიც მოსარჩელის მოთხოვნას გააჩნია მატერიალურსამართლებრივი საფუძველი და დაცულია სამწლიანი ხანდაზმულობის ვადაც, რომელიც არათუ სამინისტროსთან 2013 წლის 9 იანვარს გაფორმებული მიღება-ჩაბარების აქტიდან, არამედ სადავო ხელშეკრულების ხელმოწერის დღიდან - 2012 წლის 24 იანვრიდანაც რომ ავთვალოთ, დაცულია, რადგან სარჩელი სასამართლოში წარდგენილია 2014 წლის 24 ოქტომბერს (იხ. ტ.1, ს.ფ.1), ხოლო 2013 წლის 30 მაისს საწარმოს მიერ საქართველოს პროკურატურაში განცხადების შეტანას თუ დავუკავშირებთ დელიქტური პასუხისმგებლობისათვის დადგენილი სპეციალური სამწლიანი ხანდაზმულობის ვადის ათვლას, მაშინ ამ თარიღიდანაც კი ხანდაზმულობის ვადის დენა შეწყდებოდა სსკ-ის 138-ე მუხლის საფუძველზე. სსკ-ის 992-ე მუხლის გამოყენების შემთხვევაში, ზიანის ანაზღაურების ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის შესატყვისი სამართლებრივი საფუძვლის მისადაგებისას საჭიროა სსკ-ის 408.1-ე მუხლის მოწესრიგებაზე დაყრდნობა.
38. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 85-ე მუხლის მე-3 პუნქტის საფუძველზე სამართალწარმოება ხორციელდება მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები (სსსკ-ის 4.1-ე მუხლი). განსახილველ დავაში სახელმწიფოს, როგორც კასატორს, სამართალწარმოების თითოეულ ეტაპზე მოეთხოვება მტკიცების ტვირთის სამართლებრივად ვარგისი და დამაჯერებელი არგუმენტებით რეალიზება, რაც განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხემ ვერ დაძლია, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება უცვლელად უნდა დარჩეს, რაც საკასაციო განაცხადის არსებითად განსახილველად დასაშვებად ცნობაზე უარის თქმის საფუძველია.
39. კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან „სახელმწიფო ბაჟის“ შესახებ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის „უ„ ქვეპუნქტის საფუძველზე.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;
2. კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია;
3. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი
მოსამართლეები: პ. ქათამაძე
ბ. ალავიძე
