№ ას-929-894-2016 12 ივნისი, 2017 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ქ. კ-ი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ზ. ც-ე (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 14 ივნისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – შვილისთვის გვარის მინიჭება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. ზ. ც-ემ (შემდგომში „მოსარჩელე“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ქ. კ-ის (შემდგომში „მოპასუხე“, „კასატორი“ ან „საკასაციო საჩივრის ავტორი“) მიმართ და მოითხოვა მცირეწლოვანი ა. კ-ის მიმართ მოსარჩელის მამობის დადგენა და შესაბამისი ცვლილებების შეტანა ბავშვის დაბადების სააქტო ჩანაწერში, კერძოდ, მამის გრაფაში მოსარჩელის სახელისა და გვარის მითითება, ხოლო ბავშვის გვარად - მოსარჩელის გვარის განსაზღვრა.

2. სარჩელის თანახმად, მოსარჩელე და მოპასუხე 2009 წლის სექტემბრის თვიდან იმყოფებიან არარეგისტრირებულ ქორწინებაში, გარკვეული პერიოდი ცხოვრობდნენ რუსეთის ფედერაციაში და ეწეოდნენ საერთო მეურნეობას. ერთად ცხოვრების პერიოდში, 2010 წლის 3 ნოემბერს, მათ შეეძინათ შვილი - ა. იმის გამო, რომ მოსარჩელე არალეგალურად იმყოფებოდა რუსეთის ფედერაციაში, ბავშვის დაბადების მოწმობაში, მამის გრაფაში, ვერ იქნა მითითებული მოსარჩელის სახელი და გვარი, მამის გრაფა ცარიელია და გასმულია ხაზი - ტირე, ბავშვს მიენიჭა დედის გვარი - „კ-ი“. ამასთან, ბავშვის მამის სახელად დაფიქსირებულია მოსარჩელის სახელი.

3. 2011 წლის მაისის თვეში მოსარჩელე და მოპასუხე საცხოვრებლად ჩამოვიდნენ საქართველოში, მოსარჩელის ოჯახში, მაგრამ მოსარჩელესთან მომხდარი უთანხმოების გამო მოპასუხე წავიდა მისი სახლიდან და ბავშვი დატოვა მოსარჩელესთან.

4. სარჩელის აღძვრის მიზეზი გახდა ის ფაქტი, რომ მოპასუხეს სურს შვილი წაიყვანოს საცხოვრებლად რუსეთის ფედერაციაში, რასაც ეწინააღმდეგება მოსარჩელე. მისი განმარტებით, ბავშვი შეჩვეულია გარემოს, დაბადებიდან ცხოვრობს მოსარჩელესთან, დადის ქობულეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ა-ის საბავშვო ბაღში, არის საქართველოს მოქალაქე და არ სურს სხვაგან წასვლა.

5. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ მან არაერთხელ სთხოვა მოპასუხეს ერთობლივი განცხადების საფუძველზე განეხორციელებინათ მამობის დადგენის რეგისტრაცია სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოში, მაგრამ მოპასუხე უარს აცხადებდა იმ მიზეზით, რომ ესარგებლა მარტოხელა დედისათვის გათვალისწინებული შეღავათებით როგორც საქართველოში, ისე - რუსეთის ფედერაციაში.

6. მოპასუხემ წარმოდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო, თუმცა, 2015 წლის 30 აპრილის მოსამზადებელ სხდომაზე მოპასუხემ სარჩელი ცნო მამობის დადგენის ნაწილში. რაც შეეხება ბავშვის გვარად მამის გვარის განსაზღვრის საკითხს, მისი განმარტებით, ბავშვისთვის, მისი ინტერესებიდან გამომდინარე, უმჯობესია დედის გვარს ატარებდეს. ამასთან, იმის გამო, რომ ბავშვს მინიჭებული აქვს დედის გვარი, მოპასუხე რუსეთში იღებს სოციალურ დახმარებას და უზრუნველყოფილია სხვა სიკეთით, რის გამოც გვარის შეცვლას არ მიიჩნევს საფუძვლიან მოთხოვნად.

7. 2015 წლის 4 მაისის მთავარ სხდომაზე ბათუმის საქალაქო სასამართლომ მოსარჩელის შუამდგომლობის საფუძველზე მიიღო ნაწილობრივი გადაწყვეტილება, რომლის თანახმად 2010 წლის 3 ნოემბერს დაბადებული ა. კ-ის (დაბადების რეგისტრაციის თარიღი: 24/11/2010წ. დაბადების სააქტო ჩანაწერის №..., დაბადების მოწმობა გაცემული ქ. მოსკოვის მმაჩის სამმართველოს მედვედკოვოს მმაჩის განყოფილების მიერ) მამად ცნობილ იქნა მოსარჩელე (პ/ნ ...); დადგინდა ა. კ-ის (პ/ნ ...) დაბადების სააქტო ჩანაწერში ცვლილებების განხორციელება და მამის გრაფაში მოსარჩელის სახელისა და გვარის (პ/ნ ...) მითითება.

8. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 6 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა; 2010 წლის 3 ნოემბერს დაბადებულ ა. კ-ს (დაბადების რეგისტრაციის თარიღი: 24/11/2010წ. დაბადების სააქტო ჩანაწერის №..., დაბადების მოწმობა გაცემული ქ. მოსკოვის მმაჩის სამმართველოს მედვედკოვოს მმაჩის განყოფილების მიერ) გვარად მიენიჭა მამის გვარი - ,,ც-ე’’. დადგინდა, რომ გადაწყვეტილება ა. კ-ის დაბადების სააქტო ჩანაწერში რეგისტრირებული მონაცემების ცვლილების საფუძველია.

9. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 6 მაისის გადაწყვეტილება მოპასუხემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

10. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 14 ივნისის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 6 მაისის გადაწყვეტილება.

11. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია დავის გადაწყვეტისთვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

12. ა. კ-ი დაიბადა 2010 წლის 3 ნოემბერს, რუსეთის ფედერაციაში, ქალაქ მოსკოვში. იგი რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეა და საქართველოს პრეზიდენტის 2013 წლის №... ბრძანებულებით ასევე მინიჭებული აქვს საქართველოს მოქალაქეობა. ა. კ-ი არის მოსარჩელისა და მოპასუხის შვილი.

13. ა. კ-ი, დედასთან და მისი ოჯახის წევრებთან ერთად, 2011 წლის 20 იანვრიდან რეგისტრირებულია ქალაქ მოსკოვში, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ოტრადნოეს რაიონში, ი-ის გამზირის №… სახლში. ქალაქ მოსკოვის საბინაო ფონდის დეპარტამენტის 2014 წლის 22 ივლისის №... განკარგულების საფუძველზე, ა-ს დედის ოჯახს მიღებული აქვს სუბსიდია 2918299.23 რუბლის ოდენობით, საცხოვრებელი ან ასაშენებელი ფართების შესაძენად. ა. კ-ს რუსეთის ფედერაციაში 2014-2015 წლებში მიღებული აქვს სოციალური სუბსიდიები, კერძოდ: ბავშვის ყოველთვიური შემწეობები (2015 წლის იანვარ-მაისში საერთო ჯამში 18500 რუბლის ოდენობით); ბავშვების ცხოვრების გაძვირებასთან დაკავშირებული ყოველთვიური საკომპენსაციო ხარჯების ანაზღაურების გადასახადები - 2014-2015 წლებში საერთო ჯამში 4350 რუბლის ოდენობით.

14. ა. 2011 წლიდან ცხოვრობდა საქართველოში, ქობულეთის მუნიციპალიტეტში, მამის ოჯახში; 2014 წლის 1 სექტემბრიდან ჩაირიცხა სოფელ ა-ის საბავშვო ბაღშიც.

15. ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 5 თებერვლის №2/76-15 განჩინებით დადგინდა, რომ ა. კ-ი უნდა გადასცემოდა მოპასუხეს, ამ უკანასკნელის მიერ არამართლზომიერად დაკავებული ბავშვის დაბრუნების თაობაზე სარჩელზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე. ეს განჩინება აღსრულდა მხოლოდ 2015 წლის 4 ივლისს, რადგან მოსარჩელე ხელს უშლიდა მის აღსრულებას, რისთვისაც მას დაედო ადმინისტრაციული სახდელი საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173¹³ მუხლით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის („სასამართლო გადაწყვეტილებით განსაზღვრული მშობლის მიერ მეორე მშობლისათვის შვილის გადაცემის შესახებ მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს მოთხოვნის შეუსრულებლობა”) ჩადენისათვის. საბოლოოდ, ა. კ-ი, ზემოთ აღნიშნული დროებითი ღონისძიების საფუძველზე, გადაეცა მოპასუხეს და იგი, სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის მომენტისათვის, ცხოვრობს რუსეთის ფედერაციაში, დედასთან ერთად.

16. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ დავის საგანია ბავშვისათვის უკვე მიკუთვნებული გვარის შეცვლა. სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1196-ე მუხლის მე-2 ნაწილზე, რომლის თანახმად, მშობელს, რომელთანაც არასრულწლოვანი შვილი საცხოვრებლად დარჩა ქორწინების შეწყვეტის ან ბათილად ცნობის შემდეგ, უფლება აქვს, შვილის ინტერესების შესაბამისად, მიმართოს სასამართლოს შვილისათვის თავისი გვარის მიკუთვნების შესახებ და განმარტა, რომ აღნიშნული ნორმა გამოიყენება ერთმანეთთან დაუქორწინებელ მშობლებსა და ბავშვებს შორის წარმოშობილი ურთიერთობის მოსაწესრიგებლად, რადგან საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით თანაბარი უფლებებით არიან აღჭურვილნი დაქორწინებული და დაუქორწინებელი მშობლებისგან წარმოშობილი ბავშვები.

17. სააპელაციო პალატამ დადასტურებულად მიიჩნია, რომ საქმის განხილვისას მოსარჩელისა და მოპასუხის ერთ ოჯახად ცხოვრება ფაქტობრივად შეწყვეტილი იყო, რის შემდეგაც ა. კ-ი ცხოვრობდა და იზრდებოდა მამასთან, ვიდრე 2015 წლის 4 ივლისს იგი გადაეცემოდა დედას, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 351¹⁰-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დროებითი ღონისძიების სახით. ამდენად, მოსარჩელეს ჰქონდა უფლება - აღეძრა სარჩელი შვილისათვის მისი გვარის მიკუთვნების თაობაზე; სასამართლოს კი დავა უნდა გადაეწყვიტა ბავშვის საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად.

18. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ერთადერთი მოტივი, რის გამოც მოპასუხე ეწინააღმდეგებოდა ა-სათვის მამის გვარის მიკუთვნებას, იყო ის, რომ ბავშვი დაკარგავდა რუსეთის ფედერაციაში მისთვის განკუთვნილ სოციალურ შეღავათებს. თუმცა, მოპასუხემ ვერ წარმოადგინა მტკიცებულება და ვერც რუსეთის ფედერაციის კანონმდებლობის რომელიმე ნორმაზე მიუთითა, რაც განაპირობებდა ა-ს გვარის ცვლილებისათვის ამგვარი შედეგის დადგომას. ამდენად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოპასუხის პოზიცია დაუსაბუთებელი იყო.

19. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-2 მუხლის მე-4 ნაწილზე, რომელიც უფლებას აძლევს სასამართლოს - დავის გადაწყვეტისას გამოიყენოს ამა თუ იმ ქვეყანაში არსებული ჩვეულებაც, თუ ის არ ეწინააღმდეგება სამართლისა და ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ ნორმებს ან საჯარო წესრიგს. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „ა” ქვეპუნქტის შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ დადასტურებულად მიიჩნია ის ფაქტი, რომ საქართველოშიც და რუსეთის ფედერაციაშიც, ისევე როგორც მსოფლიოს უმეტეს ქვეყნებში, საზოგადოებაში დამკვიდრებული ჩვეულების შესაბამისად, თუ ბავშვის მამა იდენტიფიცირებულია, ბავშვი ატარებს მამის გვარს. აღსანიშნავია ისიც, რომ ეს ჩვეულება არ ეწინააღმდეგება სამართლისა და ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ ნორმებს, ან საჯარო წესრიგს.

20. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით მიუთითა 1989 წლის 29 ნოემბრის „ბავშვის უფლებათა კონვენციის“ პრეამბულაზე, რომლის თანახმად, ბავშვის დაცვისა და ჰარმონიული განვითარებისათვის აუცილებელია სათანადოდ იქნეს გათვალისწინებული ყოველი ხალხის ტრადიცია და კულტურული ფასეულობების მნიშვნელობა. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ ა-ს საუკეთესო ინტერესის დაცვისა და მისი ჰარმონიული განვითარებისათვის მიზანშეწონილი იყო, მისი გვარიც განსაზღვრულიყო როგორც დედის, ისე - განსაკუთრებით მამის წარმოშობის ქვეყანაში დამკვიდრებული ტრადიციის (ჩვეულების) შესაბამისად, რომლის თანახმადაც, ბავშვმა უნდა ატაროს მამის გვარი. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, ამა თუ იმ საზოგადოებაში ფართოდ დამკვიდრებული ტრადიციის (ჩვეულების) შესაბამისად მოქმედება არის სწორედ ამ საზოგადოებაში იოლი ადაპტაციის ერთ-ერთი საუკეთესო საშუალება.

21. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქალაქო სასამართლოს დასკვნა, რომ ა-ს უნდა მიკუთვნებოდა მამის გვარი, დასაბუთებული იყო და ემყარებოდა მოქმედი კანონმდებლობის ნორმების არსებითად სწორ განმარტებას.

22. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 14 ივნისის განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

23. კასატორის განმარტებით, მიუხედავად იმისა, რომ სააპელაციო სასამართლომ დასაშვებად ცნო მის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებები, რომელთა საფუძველზეც სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია საქმის განხილვის დროს ა. კ-ის რუსეთის ფედერაციაში დედასთან - მოპასუხესთან - ერთად ცხოვრების, ა. კ-ზე რუსეთის ფედერაციის მიერ სოციალური სუბსიდიების ყოველთვიურად გაცემისა და სხვა პრივილეგიებით სარგებლობის ფაქტი, სააპელაციო სასამართლომ დაუსაბუთებლად გაიზიარა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ა. კ-ის გვარად ც-ის განსაზღვრის თაობაზე და მამის ინტერესის გათვალისწინებით, იხელმძღვანელა რა საზოგადოებაში ფართოდ დამკვიდრებული ტრადიციით (ჩვეულებით), სრულებით უგულებელყო თავად ბავშვის ინტერესები, რომელიც უკვე ცხოვრობს რუსეთის ფედერაციაში დედასთან ერთად, სადაც კანონმდებლობით განსაზღვრულია, რომ თუკი მშობლებს შორის არსებობს სასამართლო დავა ბავშვისთვის გვარის განსაზღვრის შესახებ, სასამართლო პრივილეგიას ანიჭებს იმ მშობლის გვარს, ვისთან ერთადაც ცხოვრობს ბავშვი.

24. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ უსაფუძვლოდ არ გაიზიარა ის ფაქტი, რომ ბავშვი უკვე მუდმივად ცხოვრობს რუსეთის ფედერაციაში, კერძოდ ქალაქ მოსკოვში, შესაბამისად, იმ საზოგადოებაში, სადაც ის ცხოვრობს და სწავლობს, მისი იოლი ადაპტაციისთვის ერთ-ერთი საუკეთესო საშუალება იქნება ა-სთვის დედის გვარის განსაზღვრა, მით უმეტეს, თუ გავითვალისწინებთ იმ გარემოებას, რომ იგი დაბადების დღიდან ამ დრომდე დედის გვარს ატარებს.

25. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 21 ნოემბრის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

26. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 1 ივნისის განჩინებით დადგინდა მოპასუხის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხის მხარეთა დასწრებით განხილვა.

27. 2017 წლის 7 ივნისს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი განიხილა ზეპირ სხდომაზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

28. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ზეპირ სხდომაზე განხილვის შედეგად, მიიჩნევს, რომ მოპასუხის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად, შემდეგ გარემოებათა გამო:

29. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

30. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ ჩამოთვლილი საფუძვლით.

31. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანს მცირეწლოვანი ა-სთვის გვარის განსაზღვრის კანონიერების შემოწმება წარმოადგენს.

32. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ, იხელმძღვანელა რა საზოგადოებაში ფართოდ დამკვიდრებული ტრადიციით (ჩვეულებით), ბავშვისთვის მამის გვარის მიკუთვნებისას არ გაითვალისწინა ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომ ბავშვი დაბადების დღიდან ამ დრომდე დედის გვარს ატარებს, რუსეთის ფედერაციაში დედასთან - მოპასუხესთან - ერთად ცხოვრობს და ყოველთვიურად იღებს რუსეთის ფედერაციის მიერ დადგენილ სოციალურ სუბსიდიებს, ასევე სარგებლობს სხვა პრივილეგიებით.

33. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების დასაბუთებაზე, რომლის თანახმად, ა-ს საუკეთესო ინტერესის დაცვისა და მისი ჰარმონიული განვითარებისათვის მიზანშეწონილია, მისი გვარიც განისაზღვროს მამის წარმოშობის ქვეყანაში დამკვიდრებული ტრადიციის (ჩვეულების) შესაბამისად და ბავშვმა ატაროს მამის გვარი.

34. საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-2 მუხლის მე-4 ნაწილზე, რომლის თანახმად, ჩვეულებანი გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, თუ ისინი არ ეწინააღმდეგება სამართლისა და ზნეობის საყოველთაოდ აღიარებულ ნორმებს ან საჯარო წესრიგს და განმარტავს, რომ ამა თუ იმ ქვეყანაში დამკვიდრებული ტრადიციები და ჩვეულებები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ინდივიდებს შორის წარმოშობილი ურთიერთობების მოწესრიგებაში, თუმცა მხოლოდ ტრადიციებსა და ჩვეულებებზე მითითება ვერ გამოდგება ბავშვისათვის გვარის მინიჭების განმსაზღვრელ მთავარ ფაქტორად. ბავშვთან დაკავშირებული დავების განხილვისას სახელმწიფოს უპირველესი საზრუნავია ბავშვის საუკეთესო ინტერესის დაცვა, ხოლო ტრადიციებთან ბავშვის ინტერესის კონკურენციისას ამ უკანასკნელს უნდა მიენიჭოს უპირატესობა.

35. „ბავშვის უფლებების შესახებ“ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1989 წლის კონვენციის მე-3 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ბავშვების მიმართ ყველა მოქმედებაში, იმის მიუხედავად, მიმართავენ მას სოციალური უზრუნველყოფის საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო თუ კერძო დაწესებულებები, სასამართლოები, ადმინისტრაციული თუ საკანონმდებლო ორგანოები, უპირველესი ყურადღება ეთმობა ბავშვის საუკეთესო ინტერესების უზრუნველყოფას, ამავე კონვენციის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, მონაწილე სახელმწიფოები ვალდებულებას კისრულობენ პატივი სცენ ბავშვის უფლებას შეინარჩუნოს თავისი ინდივიდუალობა, მათ შორის, მოქალაქეობა, სახელი და ოჯახური ურთიერთობა, როგორც გათვალისწინებულია კანონით, ამასთან, არ დაუშვან კანონსაწინააღმდეგო ჩარევა.

36. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ არასრულწლოვანის უპირატესი ინტერესის დაცვისას დაუშვებელია სახელმწიფოს მხრიდან არა მხოლოდ ნეგატიური ჩარევა, რაც იმას ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ არ უნდა დაარღვიოს არასრულწლოვანისათვის კანონით მინიჭებული უფლებები, არამედ სახელმწიფოს ეკისრება პოზიტიური ვალდებულება – განახორციელოს აქტიური მოქმედებები არასრულწლოვანის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესის დაცვისათვის. სახელმწიფოს სახელით გამოტანილი სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელიც შეეხება არასრულწლოვანის ინტერესებს, არის სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების შესრულების ყველაზე ნათელი მაგალითი.

37. ბავშვის საუკეთესო ინტერესების უპირატესობა დადგენილია, ასევე, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით.

38. სასამართლოსათვის ამოსავალი პრინციპია, ბავშვის არა დაცვის ობიექტად მიჩნევა, არამედ მისი, როგორც სუბიექტის უფლებების აღიარება და დაცვა. აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ბავშვის უფლებასთან და საუკეთესო ინტერესთან დაკავშირებული თითოეული საქმის განხილვისა და ინდივიდუალური შეფასებისას, რათა ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილებებში, იქ, სადაც საქმე ეხება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლით გათვალისწინებული მშობლისა და ბავშვის უფლებებს, უპირატესობა მიენიჭოს ბავშვის უფლებებს. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ საჭიროა ინტერესთა დაბალანსება, პრიორიტეტულია ბავშვის საუკეთესო ინტერესის კვლევა და მისი შესატყვისი გადაწყვეტილების მიღება (იხ. ელსჰოლცი გერმანიის წინააღმდეგ - Elsholz v. Germany, # 25735/94, 31.07.2000, პარ. 52 და TK და KM გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ - TK and KM v. UK, # 28945/95, 10.05.2001, პარ.72) (სუსგ №ას-967-916-2015, 2016 წლის 25 თებერვალი).

39. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მშობლების ბავშვთან ურთიერთობასთან დაკავშირებულ დავებზე არაერთხელ აღნიშნა, რომ ბავშვის ინტერესები არის განსაკუთრებული მნიშვნელობის (Krasicki v. Poland, no. 17254/11, § 83, 15 April 2014). ბავშვის საუკეთესო ინტერესები უნდა იყოს უპირველესი საზრუნავი (Gnahore v. France, n. 40031/98, § 59, ECHR 2000-IX) და შესაძლებელია, თავისი შინაარსიდან და სერიოზულობიდან გამომდინარე, გადასწონოს მშობლების ინტერესი (Sahin v. Gernamy [GC], no. 30943/96, § 66, ECHR 2003-VIII). კერძოდ, კონვენციის მე-8 მუხლიდან გამომდინარე, მშობელს არა აქვს ისეთი ღონისძიებების მოთხოვნის უფლება, რომელთა განხორციელებამ შესაძლებელია ზიანი მიაყენოს ბავშვის ჯანმრთელობას და განვითარებას (Krasicki v. Poland, no. 17254/11, § 83, 15 April 2014, Scozzari and Giunta v. Italy [GC], nos. 39211/98 and 41963/98, § 169, ECHR 2000-VIII, and P., C. And S. v. The United Kingdom, no. 56547/00, § 177, ECHR 2002-VI).

40. აღნიშნულმა პრინციპმა საქართველოს შიდა ნორმატიულ აქტებშიც ჰპოვა ასახვა. კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1199-ე მუხლის თანახმად, მშობლების უფლებები არ უნდა განხორციელდეს ისე, რომ ამით ზიანი მიადგეს ბავშვის ინტერესებს.

41. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლომ უნდა შეამოწმოს მცირეწლოვანი ა-სთვის მამის გვარის მინიჭების შესაბამისობა მის საუკეთესო ინტერესებთან. სასამართლომ უნდა დაადგინოს, მოცემულ შემთხვევაში მშობლის უფლების განხორციელების შედეგად ადგება თუ არა ზიანი მცირეწლოვნის ინტერესებს.

42. კასატორი საკასაციო საჩივარში მიუთითებს, რომ ბავშვი ყოველთვიურად სარგებლობს რუსეთის ფედერაციის მიერ გაცემული სოციალური სუბსიდიებითა და სხვა პრივილეგიებით. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საკასაციო საჩივრის ავტორი (აპელანტი) სააპელაციო სასამართლოშიც მიუთითებდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების სწორედ ზემოაღნიშნულ საფუძველზე, თუმცა, ვერც პირველი ინსტანციის და ვერც სააპელაციო სასამართლოში (იხ. მოცემული განჩინების მე-18 პუნქტი) მან ვერ წარადგინა იმის დამადასტურებელი მტკიცებულება, რომ სწორედ გვარის ცვლილება განაპირობებს ბავშვისთვის სოციალური შეღავათების მოხსნას, რის შედეგადაც მას მიადგება ზიანი.

43. საკასაციო სასამართლო კასატორს მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის XLIII თავით განსაზღვრულია საოჯახო-სამართლებრივი ურთიერთობიდან წარმოშობილი დავების განხილვა ინკვიზიციურობის პრინციპით, მაგრამ აღნიშნული არ გულისხმობს იმას, რომ მხარე გათავისუფლებულია მის მიერ წარმოდგენილი ფაქტებისა და გარემოებების მტკიცების ტვირთისაგან. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. კასატორმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ზეპირ სხდომაზე განხილვისას ვერ მიუთითა ზემოაღნიშნული გარემოების დასადასტურებლად მის მიერ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებში წარდგენილ მტკიცებულებებზე და ვერც რუსეთის ფედერაციის კანონმდებლობის რომელიმე კონკრეტულ ნორმაზე, რომლითაც დადგინდებოდა, რომ სწორედ გვარის ცვლილებამ შეიძლება გამოიწვიოს მომავალში ბავშვზე სოციალური სუბსიდიების გაცემის შეწყვეტა.

44. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სოციალური სუბსიდიების მიღება დაკავშირებულია მარტოხელა დედის სტატუსთან. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში, საქმის მომზადების ეტაპზე, მოპასუხემ მამობის დადგენის ნაწილში სარჩელი ცნო და ამ ნაწილში სასამართლოს გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში (იხ. მოცემული განჩინების მე-6 პუნქტი), რაც თავისთავად გამოიწვევს მარტოხელა დედის სტატუსის გაუქმებას. [საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1191¹ მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, მარტოხელა დედა არის პირი, რომელსაც ჰყავს ქორწინების გარეშე დაბადებული 18 წლამდე ასაკის შვილი, თუ ბავშვის დაბადების აქტის ჩანაწერში არ არის შეტანილი ჩანაწერი ბავშვის მამის შესახებ. საქართველოს იუსტიციის მინისტრისა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2015 წლის 16 ივნისის №79/№01-18/ნ ერთობლივი ბრძანებით დამტკიცებული მარტოხელა მშობლის სტატუსის დადგენისა და შესაბამის პირთა შესახებ მონაცემების წარმოების წესის მე-10 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-9 მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მარტოხელა მშობლის სტატუსი უქმდება, თუ ბავშვს დაუდგინდება მეორე მშობელი.] შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ბავშვის მიმართ მამობის დადგენა განაპირობებს მარტოხელა დედისთვის განკუთვნილი სოციალური შეღავათებისა და სუბსიდიების გაცემის შეწყვეტას და არა - ბავშვისთვის გვარის შეცვლა.

45. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორის პრეტენზია, რომ გვარის შეცვლით ბავშვს ზიანი ადგება, დაუსაბუთებელია.

46. რაც შეეხება საკასაციო საჩივრის ავტორის არგუმენტს ბავშვის დედასთან ცხოვრების ფაქტთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ბავშვის რომელიმე მშობელთან ცხოვრების ფაქტს მართლაც ენიჭება სამართლებრივი მნიშვნელობა გვარის განსაზღვრის საკითხის გადაწყვეტისას, გამომდინარე იქედან, რომ აღნიშნული ფაქტი უფლებას აძლევს მშობელს, რომელთანაც საცხოვრებლად დარჩა ბავშვი, მოითხოვოს სასამართლოს გზით ბავშვისთვის თავისი გვარის მიკუთვნება. კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1196-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, მშობლებს, რომლებთანაც არასრულწლოვანი შვილი საცხოვრებლად დარჩა ქორწინების შეწყვეტის ან ბათილად ცნობის შემდეგ, უფლება აქვთ, შვილის ინტერესების შესაბამისად, მიმართონ სასამართლოს შვილისათვის თავიანთი გვარის მიკუთვნების შესახებ.

47. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ზემოაღნიშნული ნორმა ვრცელდება ასევე არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფ მშობლებზეც და არეგულირებს იმ შემთხვევას, როდესაც სასამართლოს მიერ ან მშობელთა შეთანხმებით განსაზღვრულია ბავშვის მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი.

48. მოცემულ შემთხვევაში კი სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ ბავშვი დედას გადაეცა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 351¹⁰-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დროებითი ღონისძიების საფუძველზე, რომელიც ითვალისწინებს არამართლზომიერად გადაადგილებული ან არამართლზომიერად დაკავებული ბავშვის დაბრუნებასთან ან ბავშვთან ურთიერთობის უფლების გამოყენებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე ბავშვის შესაბამის პირთან ან დაწესებულებაში მოთავსებას.

49. ამასთან, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს მოსარჩელის, როგორც მამის, უფლებაზე, რომელიც მას პირველი ინსტანციის სასამართლოს ნაწილობრივი გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის შემდეგ წარმოეშვა (იხ. მოცემული განჩინების მე-7 პუნქტი), მოითხოვოს შვილის საცხოვრებელ ადგილად მამის საცხოვრებელი ადგილის განსაზღვრა.

50. შესაბამისად, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოცემულ ეტაპზე მცირეწლოვანი ა-ს საცხოვრებელ ადგილად რომელიმე მშობლის საცხოვრებელი ადგილი განსაზღვრული არ არის.

51. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორის მითითება იმ ფაქტზე, რომ მცირეწლოვანი ცხოვრობს დედასთან, რუსეთის ფედერაციაში, ვერ ჩაითვლება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1196-ე მუხლის მე-2 ნაწილით მშობლისთვის მინიჭებული უფლებით სარგებლობის წინაპირობად.

52. რაც შეეხება კასატორის არგუმენტს, რომ ბავშვი დაბადების დღიდან ამ დრომდე დედის გვარს ატარებს, აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო, უპირველეს ყოვლისა, ყურადღებას ამახვილებს სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილ იმ ფაქტობრივ გარემოებებზე, რომ მცირეწლოვანი ა., რომელიც დაბადებულია 2010 წლის 3 ნოემბერს, არის საქართველოს მოქალაქე და 2011 წლიდან ცხოვრობდა საქართველოში, ქობულეთის მუნიციპალიტეტში, მამის ოჯახში; 2014 წლის 1 სექტემბრიდან ჩაირიცხა სოფელ ა-ის საბავშვო ბაღშიც. 2015 წლის 4 ივლისს გადაეცა დედას. ამასთან, სარჩელიდან ირკვევა, რომ ბავშვის დაბადების მოწმობაში მამის გრაფაში მოსარჩელის სახელისა და გვარის მითითება ვერ განხორციელდა იმ მიზეზით, რომ იგი არალეგალურად იმყოფებოდა რუსეთის ფედერაციაში. ბავშვის დაბადების მოწმობაში დაფიქსირებულია მხოლოდ მამის სახელი (იხ. ტომი I, ს.ფ. 24, 25). ის გარემოება, რომ ა. ბავშვობიდან იზრდებოდა საქართველოში, მამის ოჯახში, იძლევა იმ დასკვნის გაკეთების საშუალებას, რომ ფაქტობრივად სწორედ მამის საცხოვრებელი ადგილი იყო მისთვის ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი, შესაბამისად, მას გაუცხოება არ ექნება არც მამის გვართან, ამასთან, იმ ფაქტობრივი გარემოების გათვალისწინებითაც, რომ მცირეწლოვნის მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი არ არის განსაზღვრული, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოცემულ ეტაპზე სწორედ ბავშვის ინტერესების შესაბამისია ასოცირდებოდეს საკუთარ ოჯახთან და წარმომავლობასთან, იმ ადგილთან, სადაც გაიზარდა და ატარებდეს მამის გვარს, როგორც მამასთან არსებული უწყვეტი კავშირის გარეგან გამოხატულებას.

53. ამასთან, საკასაციო პალატა დამატებით მიუთითებს ბავშვის უფლებაზე, სრულწლოვანების მიღწევის შემდეგ, თავად განსაზღვროს რომელ გვარს ატარებდეს. კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-17 მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილების თანახმად, ყოველ ფიზიკურ პირს აქვს სახელის უფლება, რაც მოიცავს სახელსა და გვარს. სახელის შეცვლა დასაშვებია. ამისთვის საჭიროა პირის დასაბუთებული განცხადება, რომელიც დადგენილი წესით უნდა განიხილოს სათანადო ორგანომ. აღნიშნული უფლების კანონიერი წარმომადგენლების თანხმობის გარეშე რეალიზების წინაპირობას წარმოადგენს პირის მიერ სრუწლოვანების მიღწევა, რადგან სწორედ სრულწლოვანების მიღწევისთანავე პირი იძენს ქმედუნარიანობას ანუ უნარს, თავისი ნებითა და მოქმედებით სრული მოცულობით შეიძინოს და განახორციელოს სამოქალაქო უფლებები და მოვალეობები. შესაბამისად, მცირეწლოვანი ა., რომლის გვარის განსაზღვრა მისი მცირეწლოვნობიდან გამომდინარე დამოკიდებულია მშობელთა შეთანხმებაზე, ხოლო შეთანხმების არარსებობისას - სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე, სრულწლოვანების მიღწევისას უფლებამოსილი იქნება თავად გადაწყვიტოს აღნიშნული საკითხი.

54. ამრიგად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კასატორმა ვერ მიუთითა ისეთ გარემოებებზე, მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების ისეთ დარღვევაზე, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მცირეწლოვანი ა-ს საუკეთესო ინტერესებშია მის გვარად მამის გვარის განსაზღვრა და კასატორის საკასაციო პრეტენზია საფუძველს მოკლებულია.

55. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ კასატორს დასაბუთებული პოზიცია არ წარმოუდგენია არც ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან ან/და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით, შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი აღნიშნული საფუძვლით არ არის დასაშვები.

56. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ არ არსებობს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი წინაპირობა, რომლის საფუძველზე საკასაციო სასამართლო დასაშვებად ცნობს წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარს. შესაბამისად, უარყოფილია საკასაციო განაცხადის დასაშვებად ცნობა.

57. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. ამდენად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს უნდა დაუბრუნდეს მის მიერ სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილი 300 (სამასი) ლარის 70% – 210 (ორას ათი) ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. ქ. კ-ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. კასატორს ქ. კ-ს (პ/ნ: …) დაუბრუნდეს მის მიერ 2016 წლის 7 ნოემბერს #... საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 300 ლარის 70% – 210 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე