საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
საქმე №ას-111-104-2017 28 ივლისი, 2017 წელი,
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: პაატა ქათამაძე,
ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორი – სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ჯ. ე-ე (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 24 ნოემბრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – ქონების უმკვიდროდ ცნობა, მესაკუთრედ ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. ქ. ბათუმში, ჯ-ის ქ. №78-ში, №65 ბინა (შემდეგში: უძრავი ქონება) ტექ. ინვენტარიზაციის ბიუროში რეგისტრირებულია ფ. ლ-ის (შემდეგში: მესაკუთრე) საკუთრებად, უფლების დამდგენი დოკუმენტია 1992 წლის 14 დეკემბრის პრივატიზაციის ხელშეკრულება №5865 (იხ. ს/ფ 17).
2. ჯ. ე-ე (შემდეგში: მოსარჩელე ან მფლობელი) უძრავ ქონებაში ოჯახთან ერთად ცხოვრობს 1987 წლიდან, ხოლო 1991 წლიდან -რეგისტრირებულია მასში (იხ. ს/ფ 24-26).
3. მესაკუთრის შვილმა ლ. ლ-ემ და მოსარჩელის მამამ ი. ე-ემ 1989 წლის 18 იანვარს იქორწინეს, ხოლო 1992 წლის 30 აპრილს - განქორწინდნენ (იხ. ს/ფ 29, 31-34).
4. მესაკუთრე გარდაიცვალა 1996 წლის 14 ივლისს, ხოლო მისი შვილი - 1998 წლის 14 ოქტომბერს (იხ. ს/ფ 28 და 30).
5. მოსარჩელემ 2003 წელს ქ. ბათუმის მთავარი არქიტექტორისგან მიიღო ნებართვა, უძრავ ქონებაზე მიეშენებინა აივანი, რაც მან 2015 წლის 9 მარტის საექსპერტო დასკვნის მიხედვით განახორციელა (იხ.ს/ფ 35).
6. სს „ე-ას“ მონაცემების მიხედვით, უძრავი ქონების ელექტროენერგიის გადამხდელი აბონენტი, 1990-2015 წლებში, მოსარჩელე იყო (იხ. ს/ფ 21-23).
7. სსიპ საქართველოს ნოტარიუსთა პალატის 2016 წლის 9 ივნისის ინფორმაციის, ერთიანი ელექტრონული სამემკვიდრეო რეესტრის მიხედვით მესაკუთრის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე არ არის რეგისტრირებული ჩანაწერი (იხ. ს/ფ 102).
8. სს „ს-ის“2016 წლის 31 ოქტომბრის მონაცემების თანახმად, ბინის სატელეფონო ნომერი 1994 წლის 25 მაისს მოსარჩელის სახელზე დაიდგა და დღემდე აღნიშნულ უძრავ ქონებასა და მოსარჩელეზე ირიცხება (იხ. ს/ფ 176).
9. მოწმეების ვ. ვ-ისა და ქ. ფ-ის (მოსარჩელის მეზობლები) ჩვენებების მიხედვით, მესაკუთრე, პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე, საჯარო რეესტრში უძრავი ქონების დარეგისტრირების შემდეგ, მოსარჩელეს ნასყიდობის ხელშეკრულების დასადებად ტექ-ბიუროში აღარ გაჰყვა. მათივე ჩვენებების თანახმად, მოსარჩელის ოჯახი უძრავ ქონებაში 1987 წლიდან ცხოვრობს.
10. სარჩელის საფუძვლები
10.1. მოსარჩელემ 2015 წლის 4 ნოემბერს სარჩელი აღძრა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წინააღმდეგ ქონების უმკვიდროდ ცნობისა და უძრავი ქონების უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის მოთხოვნით.
10.2. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 7 მარტის საოქმო განჩინებით საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, როგორც არასათანადო მოპასუხე, შეიცვალა სათანადო მოპასუხით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოთი (შემდეგში: სააგენტო, მოპასუხე, აპელანტი ან კასატორი) საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 85-ე მუხლის საფუძველზე (იხ. ს/ფ 60-63).
10.3. მოსარჩელის განმარტებით, მან 1986 წელს მესაკუთრესთან ზეპირი შეთანხმების საფუძველზე შეიძინა უძრავი ქონება, 20 000 მანეთად, რომელსაც დღესაც ფლობს და სარგებლობს, შესაბამისად, მას მესაკუთრისგან მფლობელობის უფლება მოპოვებული აქვს, უძრავი ქონების სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით, ამის დასადასტურებლად მოსარჩელემ ამ გადაწყვეტილების 1-9 პუნქტებში ასახულ გარემოებებზე მიუთითა და დამატებით აღნიშნა, რომ 1989 წლის 18 იანვრის ქორწინება იყო ფიქტიური იმ მიზნით, რომ მისი და მისი ოჯახის წევრების რეგისტრაცია მომხდარიყო უძრავ ქონებაში, რადგან იმ დროისთვის ბინების ყიდვა-გაყიდვა ნებადართული არ იყო, მიზნის მიღწევის შემდეგ კი ქორწინება შეწყდა.
10.4. მოსარჩელემ თავისი სასარჩელო მოთხოვნა „საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობისას წარმოშობილი ურთიერთობების შესახებ“ საქართველოს კანონს (შემდეგში: სპეციალური კანონი) დააფუძნა.
11. მოპასუხის შესაგებელი
11.1. მოპასუხემ მის წინააღმდეგ აღძრული სარჩელი არ ცნო და აღნიშნა, რომ სარჩელზე თანდართული კომუნალური გადასახადების გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტებით დასტურდებოდა მხოლოდ 2007-2015 წწ. წარმოებული გადახდები, რაც არ წარმოადგენდა სპეციალური კანონით წარმოშობილი უფლებების მოსარჩელის მიერ განხორციელების საკმარის საფუძველს.
11.2. მოპასუხის განმარტებით იმისთვის, რომ დადგენილიყო ქონების უმკვიდრობა, სრულყოფილად უნდა გამოკვლეულიყო შემდეგი გარემოებები: კანონისმიერი და/ან ანდერძისმიერი მემკვიდრეების არსებობა, მემკვიდრეთაგან სამკვიდრო მასის მიღებაზე უარის თქმა და მემკვიდრეთათვის მემკვიდრეობის უფლების ჩამორთმევა.
11.3. წარმოდგენილი მასალა არ ქმნიდა იმის საფუძვლებს, რომ სადავო ქონება უმკვიდროდ, ხოლო მოსარჩელე სპეციალური კანონით განსაზღვრულ მოსარგებლედ მიჩნეულიყო, ასევე, პრივატიზაციის ხელშეკრულების არსებობა გამორიცხავდა 1986 წელს მესაკუთრესა და მოსარჩელეს შორის საცხოვრებელ სადგომზე საკუთრების უფლების დათმობის თაობაზე ზეპირი შეთანხმების დადებას.
12. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება და დასკვნები
12.1. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, უძრავი ქონება ცნობილი იქნა უმკვიდროდ და მოსარჩელეს საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაეცა.
12.2. სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ ბინაში 1987 წლიდან ცხოვრობს მოსარჩელის ოჯახი, რაც მოწმეთა ჩვენებებით, კომუნალური გადასახადებით და აივნის მიშენებით დასტურდებოდა, ასევე, 1990-იანი წლების შემდეგ აღნიშნულ უძრავ ქონებაში მოსარჩელის ოჯახის გარდა არავის უცხოვრია; მოსარჩელე ბინაში რეგისტრირებულია 1991 წლიდან. სასამართლოს განმარტებით მოსარჩელის მამისა და მესაკუთრის შვილის ქორწინება ადასტურებდა, რომ მოსარჩელეს აწუხებდა 1987 წელს შეძენილ უძრავ ქონებასთან სამართლებრივი კავშირი. სასამართლომ აღნიშნა, მესაკუთრე თვლიდა, რომ აღარ იყო უძრავი ქონების გადაფორმება საჭირო. მესაკუთრემ მოსარჩელეს ბინა ფაქტობრივად გადასცა და ესეც საკმარისი იყო მოსარჩელის საკუთრების უფლების წარმოშობისათვის; შესაბამისად, მოსარჩელემ თანხის გადახდით მოიპოვა უძრავი ქონებით სარგებლობის უფლება, თუმცა, მის მიერ განხორციელებული თითოეული მოქმედება უფრო ნასყიდობად უნდა შეფასებულიყო, ვიდრე - საცხოვრებელი სადგომის დათმობა; თვითონ მესაკუთრე 1987 წელს ჯერ კიდევ არ იყო მესაკუთრე და მოსარჩელეს ვერ მიჰყიდდა ბინას, ამიტომ მხარეთა აღნიშნული ურთიერთობა საცხოვრებელი სადგომის დათმობად უნდა მიჩნეულიყო.
12.3. სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელის მიერ უძრავი ქონების კანონიერად სარგებლობის ფაქტს ადასტურებდა ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელის მამა უძრავ ქონებაში დარეგისტრირდა 1989 წელს, თვითონ მოსარჩელე კი 1991 წელს, იმის მიუხედავად, რომ საქმეში წარდგენილი საინფორმაციო ბარათები, ასევე მოწმეების ჩვენებები და სხვა მტკიცებულებები არ წარმოადგენენ ადმინისტრაციულ აქტებს, მაგრამ ასაბუთებდნენ, რომ სახელმწიფოს გამოვლენილი ჰქონდა ნება ბინაში მათი შესახლების შესახებ, შესაბამისად, მოსარჩელე ბინის მოსარგებლედ უნდა მიჩნეულიყო.
12.4. სასამართლომ იხელმძღვანელა სპეციალური კანონის 11 მუხლის „ა“ პუნქტით, რომლითაც გათვალისწინებულია სამი სახის მოსარგებლის არსებობა: ა) მოსარგებლე, რომელიც კანონის მიღების მომენტისთვის კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს მესაკუთრესთან სანოტარო ფორმის დაცვის გარეშე დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე; ბ)მოსარგებლე, რომელსაც მფლობელობის უფლება მიღებული აქვს საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით; გ) მოსარგებლე, რომელსაც სარგებლობის უფლება მოპოვებული აქვს ადმინისტრაციული აქტით. მოსარჩელის მტკიცებით, ის ზემოხსენებული „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული მოსარგებლეა. სასამართლომ გამოიყენა სპეციალური კანონის მე-2 მუხლის მე-12-13-ე პუნქტები (24.06.2016 წლამდე არსებული რედაქცია), რომელთა მიხედვითაც მოსარგებლეს შეუძლია ქონების უმკვიდროდ ცნობის მოთხოვნა, სასამართლო გადაწყვეტილებით კი ასეთი ქონება მოსარგებლეს გადაეცემა უსასყიდლოდ, რისთვისაც მან უნდა დაამტკიცოს, რომ მოთხოვნილი უმკვიდრო ქონების მოსარგებლეა.
12.5. სასამართლოს განმარტებით, მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ მას უძრავი ქონება შეძენილი ჰქონდა ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე, რასაც მოპასუხე არ ეთანხმებოდა. სასამართლომ აღნიშნა, რომ საცხოვრებელი სახლის ფლობა ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე უნდა დასტურდებოდეს ადმინისტრაციული აქტით, რეგისტრაციით და კომუნალური გადასახადების გადახდით; მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებებით კი დასტურდება, რომ ის არის მოსარგებლე, რომელიც 1996 წლის 27 ივნისამდე კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობდა უძრავ ქონებას ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე, შესაბამისად, უფლება ჰქონდა, მოეთხოვა ბინაზე საკუთრების უფლების აღიარება.
13. სააპელაციო საჩივრის საფუძვლები
13.1. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგ არგუმენტებზე მითითებით მოითხოვა:
13.2. ის ფაქტი, რომ მოწმეთა ჩვენებების თანახმად, მოსარჩელეს მესაკუთრე არ გაჰყვა ნასყიდობის ხელშეკრულების დასადებად მიუთითებს, რომ ამ უკანასკნელს არ გამოუხატავს ნება უძრავი ქონების დათმობასთან დაკავშირებით. გაურკვეველია ასევე, თუ რა მტკიცებულებებზე დაყრდნობით დაადგინა სასამართლომ მესაკუთრისათვის თანხის გადაცემის ფაქტი;
13.3. სასამართლოს მსჯელობა დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლოა, რადგან მან არ გამოიკვლია 1987 წლის მდგომარეობით მესაკუთრე წარმოადგენდა თუ არა უფლებამოსილ პირს, რომელსაც შეეძლო მის საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი ფართი დაეთმო დაინტერესებული პირისთვის მაშინ, როდესაც სასამართლო მიუთითებს, რომ ამ პერიოდში ის არ იყო ქონების მესაკუთრე;
13.4. სასამართლომ ერთ შემთხვევაში მიუთითა, რომ სახეზეა ნასყიდობის ხელშეკრულება, ხოლო შემდგომი მსჯელობიდან გამომდინარე გამორიცხა გარიგების არსებობა და მიიჩნია, რომ მესაკუთრემ დაუთმო უძრავი ქონება მოსარჩელეს, საბოლოოდ კი დაადგინა, რომ სახელმწიფოს მხრიდან მოხდა უძრავი ქონების მოსარჩელისათვის გადაცემა;
13.5. სასამართლომ ვერ დაასაბუთა, რა სახის სამართლებრივ ურთიერთობასთან ჰქონდა საქმე და გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა ის კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა. აპელანტმა აღნიშნა, რომ არ არის წარდგენილი კომუნალური მომსახურების ქვითრები, ხოლო მხოლოდ რეგისტრაციის ფაქტით მოსარგებლედ მიჩნევა წინააღმდეგობაშია საკანონმდებლო მოთხოვნებთან, ასევე, უცნობია რა გზით განახორციელა რეგისტრაცია მოსარჩელემ;
13.6. სასამართლოს არ გამოუკვლევია ანდერძისმიერი მემკვიდრეების არსებობა-არარსებობის საკითხი.
14. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს განჩინება და დასკვნები
14.1. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 24 ნოემბრის განჩინებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
14.2. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტები და მათი სამართლებრივი შეფასება და მიუთითა მათზე (სსსკ-ის 390.3-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი).
14.3. სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოსარჩელეს საცხოვრებელ სადგომზე მფლობელობის უფლება მიღებული აქვს საცხოვრებელ სადგომზე სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით (მტკიცებულებები: რეგისტრაცია და კომუნალური გადასახდების გადახდა) და ის წარმოადგენს სპეციალური კანონით გათვალისწინებულ მოსარგებლეს, ასევე, სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ უძრავი ქონება უმკვიდროა, რადგან მესაკუთრის მემკვიდრეებს სამკვიდრო ქონების მისაღებად ნოტარიუსისათვის არ მიუმართავთ.
14.4. სპეციალური კანონის 11 მუხლის „ა“ პუნქტისა და მეორე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მესაკუთრესა და მოსარჩელეს შორის შედგა საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის დათმობის თაობაზე გარიგება, რაც უნდა დადასტურდეს საცხოვრებელ სადგომში რეგისტრაციით და კომუნალური გადასახადების გადახდით ან/და მესაკუთრისათვის გარკვეული ოდენობის საფასურის გადახდით. განსახილველ შემთხვევაში ის გარემოება, რომ მოსარჩელე ცხოვრობს უძრავ ქონებაში და რეგისტრირებულია 1991 წლიდან, ასევე, იხდის კომუნალურ გადასახადებს, საკმარისი გარემოებაა, რომ მოსარჩელე მიჩნეულ იქნეს სადავო უძრავი ქონების მართლზომიერ მოსარგებლედ.
14.5. სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 1343-ე მუხლის [თუ არც კანონით და არც ანდერძით მემკვიდრეები არ არიან, ან არც ერთმა მემკვიდრემ არ მიიღო სამკვიდრო, ანდა, როცა ყველა მემკვიდრეს ჩამოერთვა მემკვიდრეობის უფლება, უმკვიდრო ქონება გადადის სახელმწიფოზე...] საფუძველზე და საქმეზე წარდგენილი მტკიცებულებით უძრავი ქონება უმკვიდრო ქონებად მიიჩნია, ხოლო სპეციალური კანონის მეორე მუხლის მე-12 და მე-13 პუნქტების თანახმად, უძრავი ქონება უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაეცემა მოსარგებლეს და საჯარო რეესტრში რეგისტრირდება სასამართლო გადაწყვეტილების საფუძველზე.
15. საკასაციო საჩივრის საფუძვლები
15.1. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო წესით გასაჩივრებით მოპასუხემ მისი გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
15.2. კასატორის ძირითადი საკასაციო პრეტენზიები ამ გადაწყვეტილების 13.2-13.6 პუნქტებში დასახელებული სააპელაციო საჩივრის გარემოებების იდენტურია.
15.3. კასატორის მტკიცებით, მოწმეთა ჩვენებების გარდა, საქმეში არ არის წარდგენილი სარჩელის საფუძვლიანობის დამადასტურებელი არც ერთი მტკიცებულება, ხოლო მოწმეთა ჩვენებებით დასტურდება, რომ მესაკუთრე მოსარჩელეს ბინის გასაფორმებლად არ გაჰყვა (იხ. ამ გადაწყვეტილების მე-9 პუნქტი).
15.4. კასატორი აღნიშნავს, რომ გაურკვეველია რომელ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით მიიჩნია სასამართლომ დადგენილად, რომ მოსარჩელემ მესაკუთრეს თანხა გადაუხადა და ამ უკანასკნელმა მოსარჩელეს უძრავი ქონება დაუთმო. ასევე, სასამართლოს არ გამოუკვლევია ჰქონდა თუ არა მესაკუთრეს უფლება, 1987 წელს მოსარჩელისათვის დაეთმო ბინა.
15.5. კასატორი არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ სახელმწიფომ ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე უძრავი ქონება მოსარჩელეზე გაასხვისა, რადგან ამგვარი განმარტება არ გამომდინარეობს არც საკანონმდებლო მოწესრიგებიდან და არც განსახილველი საქმის მასალებიდან.
16. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი
16.1. კასატორის საკასაციო საჩივარი წარმოებაშია მიღებული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 6 თებერვლის განჩინებით, სსსკ-ის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.
16.2. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 13 აპრილის განჩინებით სააგენტოს საკასაციო საჩივარი, სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ და „ე“ ქვეპუნქტების საფუძველზე, დასაშვებად იქნა ცნობილი და მიღებულ იქნა არსებითად განსახილველად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზებისა და საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად, მიიჩნევს, რომ მოპასუხის საკასაციო განაცხადი დასაბუთებულია და უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგი არგუმენტაციით:
17. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებში და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, მოპასუხეს დასაბუთებული შედავება აქვს წარმოდგენილი.
18. საკასაციო სასამართლო, უპირველეს ყოვლისა, ყურადღებას გაამახვილებს იმაზე, თუ რომელი ნორმის საფუძველზე არის შესაძლებელი მოსარჩელისათვის სასურველი იურიდიული შედეგის მიღწევა და ამის შემდეგ შეამოწმებს სარჩელის ფაქტობრივ საფუძვლებს.
19. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა: „სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას“ (იხ. სუსგ ას-1529-1443-2012, ას-973-1208-04; ას 664-635-2016).
20. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ქონების უმკვიდროდ ცნობისა და უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის შესახებ მოსარგებლის სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი სპეციალური კანონის, 24.06.2016 წლამდე მოქმედი რედაქციის, მე-2 მუხლის მე-12 და მე-13 პუნქტებია. „საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ზემოაღნიშნული კანონით წესრიგდება არა ყველა ის ურთიერთობა, რაც უძრავი ნივთის თაობაზე დადებულ ფორმადაუცველ გარიგებასთანაა დაკავშირებული, არამედ მხოლოდ ისეთი, რომელიც მოითხოვდა სპეციალურ მოწესრიგებას. პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილენი ვალდებული იყვნენ დაეცვათ უძრავ ქონებაზე საკუთრების წარმოშობის იმ დროს მოქმედი წესები, მაგრამ ზოგიერთ შემთხვევებში ამ წესების დარღვევა უკავშირდებოდა გარკვეულ ობიექტურ გარემოებებს, რაც დამახასიათებელი იყო იმ დროს მოქმედი სამართლებრივი სივრცისათვის, კერძოდ, სამოქალაქო უფლებათა განხორციელება იმ დროს ბევრად იყო დამოკიდებული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ დანაწესებზე, რაც ხელს უშლიდა თავისუფალი სამოქალაქო ბრუნვის დამკვიდრებას. ასეთ ვითარებაში ხშირად მხარეთა ურთიერთობა არ სცილდებოდა მათი ფაქტობრივი ქონებრივი ურთიერთობის ფარგლებს. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სპეციალური მოწესრიგება უკავშირდება უშუალოდ ამ ურთიერთობების სპეციფიკას, კერძოდ, ურთიერთობებს, რომლებიც არსებობდა ზემოაღნიშნულ პერიოდში ფაქტის სახით, განსახილველმა კანონმა მიანიჭა იურიდიული მნიშვნელობა და დაუკავშირა მას კონკრეტული სამართლებრივი შედეგები. ეს კანონი აწესრიგებს საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრესა და მოსარგებლეს შორის 1921 წლის 25 თებერვლიდან 1996 წლის 27 იანვრამდე წარმოშობილ იმ ურთიერთობებს, რომლებიც სპეციალურ მოწესრიგებას მოითხოვს (კანონის პირველი მუხლი)“ -იხ. სუსგ ას-1193-1138-2013, 31.03.2015 წ.
21. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-20 პუნქტში მოხმობილი სამართლებრივი ნორმებისა და სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, უპირველესად, უნდა განისაზღვროს ურთიერთობის მონაწილე სუბიექტები, რათა სასამართლომ მიუსადაგოს ამ ურთიერთობას შესაბამისი სამართლებრივი ნორმა. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, იმისათვის, რომ განსახილველი დავა სპეციალური კანონით მოწესრიგდეს აუცილებელია ურთიერთობა საცხოვრებელი სადგომის მესაკუთრესა და მოსარგებლეს შორის არსებობდეს. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე საკუთარ თავს სპეციალური კანონის 11 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტით განსაზღვრულ მოსარგებლედ მიიჩნევს, რასაც საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს შემდეგ გარემოებათა გამო:
21.1. სპეციალური კანონის 11 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, ამ კანონის მიზნებისათვის მოსარგებლე არის პირი, რომელიც კანონის მიღების მომენტისათვის კეთილსინდისიერად ფაქტობრივად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს მესაკუთრესთან სანოტარო ფორმის დაცვის გარეშე დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ან მფლობელობის უფლება მიღებული აქვს საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით ან ადმინისტრაციული აქტით. სპეციალური კანონის 24.06.2016 წლის # 5601 რედაქცია მიღებულია 1998 წლის 25 ივნისს და აწესრიგებს მესაკუთრესა და მოსარგებლეს შორის 1921 წლის 25 თებერვლიდან 1996 წლის 27 ივნისამდე წარმოშობილ იმ ურთიერთობებს, რომლებიც სპეციალურ სამართლებრივ მოწესრიგებას მოითხოვს;
21.2. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს, რომ აწ გარდაცვლილ მესაკუთრეს უძრავი ქონება 1992 წლის 14 დეკემბრის #5865 პრივატიზაციის ხელშეკრულებით გადაეცა, რაც განსახილველ შემთხვევაში, წინამდებარე გადაწყვეტილების 10.4 ქვეპუნქტში მითითებული სპეციალური კანონის მოწესრიგების გამოყენებას გამორიცხავს.
21.3. განსახილველ შემთხვევაში, ცხადია, რომ სახელმწიფო ფონდის კუთვნილი ბინის პრივატიზება მოხდა (იხ. ამ გადაწყვეტილების პირველი პუნქტი), რომლის სამართლებრივი საფუძველია „საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაციის (უსასყიდლოდ გადაცემის) შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის #107-ე დადგენილება (შემდეგში: # 107-ე დადგენილება), რომლის მე-5 მუხლის თანახმად, საცხოვრებელი სახლი უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები იყვნენ. ამასთან, აღნიშნული დანაწესი ვრცელდებოდა სახელმწიფო და არა კოოპერატიული ბინების პრივატიზებაზე. ამ შემთხვევაში, საქმის მასალებით არ არის გამოკვლეული და დადგენილი პრივატიზებული ბინის რა წილი (მთლიანი, მისი ნაწილი) ეკუთვნოდა თავად მესაკუთრეს;
21.4. ქვემდგომი სასამართლოების მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით, მესაკუთრის შვილმა ლ. ლ-ემ და მოსარჩელის მამამ ი. ე-ემ 1989 წლის 18 იანვარს იქორწინეს, ხოლო 1992 წლის 30 აპრილს - განქორწინდნენ (იხ. ამ გადაწყვეტილების მე-3 პუნქტი), მესაკუთრემ 1992 წლის 14 დეკემბრის №5865 პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე დაიდგინა საკუთრების უფლება (იხ. ამ გადაწყვეტილების პირველი პუნქტი), ამ დროისათვის კი მისი შვილი უკვე განქორწინებული იყო მოსარჩელის მამასთან; შესაბამისად, მოსარჩელის მამა დამქირავებლის ოჯახის წევრის სტატუსი არ ჰქონია და არც მესაკუთრის შვილის მემკვიდრე გამხდარა (იხ. ამ გადაწყვეტილების მე-4 პუნქტი) და განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეს, როგორც # 107-ე დადგენილების საფუძველზე დამქირავებლის ოჯახის წევრის მემკვიდრეს, საკუთრების უფლება არ გადასცემია.
21.5.განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ მოსარჩელე, ოჯახთან ერთად, 1987 წლიდან ცხოვრობს ბინაში, ხოლო 1991 წლიდან რეგისტრირებულია მასში (იხ. ს/ფ 24-26). თუმცა, როგორც ამ გადაწყვეტილების 21.1. ქვეპუნქტში მითითებული ნორმის დეფინიციიდან ჩანს, პირის მოსარგებლედ მიჩნევისათვის მხოლოდ ქონების ფლობა და მასში რეგისტრაცია არ არის საკმარისი, რადგან პირი საცხოვრებელ სადგომს უნდა ფლობდეს მესაკუთრესთან სანოტარო ფორმის დაცვის გარეშე დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, ან მფლობელობის უფლება მიღებული უნდა ჰქონდეს საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით ან ადმინისტრაციული აქტით;
21.6. მოცემულ შემთხვევაში, თავად მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ მას მფლობელობის უფლება საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით აქვს მიღებული, რაც უძრავ ქონებაში მოსარჩელის რეგისტრაციით, კომუნალური გადახდებითა და უძრავ ქონებაზე განხორციელებული მიშენებით დასტურდება. საკასაციო სასამართლო მოსარჩელის ამ არგუმენეტებს დაუსაბუთებლად მიიჩნევს და დამატებით აღნიშნავს, რომ მოსარჩელეს სასამართლოსათვის არ წარუდგენია მასსა და მესაკუთრეს შორის სანოტარო ფორმის დაცვის გარეშე დადებული წერილობითი ნასყიდობის ხელშეკრულება, არც საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგების არსებობის დამადასტურებელი მტკიცებულება და არც ადმინისტრაციული აქტი (ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი არის ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ კანონმდებლობის საფუძველზე გამოცემული სამართლებრივი აქტი, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტი);
21.7. მოწმეთა ჩვენებებით დასტურდება, რომ მესაკუთრე მოსარჩელეს ბინის გასაფორმებლად არ გაჰყვა (იხ. ამ გადაწყვეტილების მე-9 პუნქტი). საქმეში არც იმის დამადასტურებელი მტკიცებულებაა წარმოდგენილი, რომ მოსარჩელემ მესაკუთრეს უძრავი ქონების დათმობის სანაცვლოდ თანხა გადაუხადა;
21.8. საქმის მასალების მიხედვით არ არის დადგენილი მესაკუთრისა და მისი შვილის გარდაცვალების შემდეგ, არსებობდნენ თუ არა სხვა მემკვიდრეები, ამასთან, რა შევიდა სამკვიდრო მასაში, რომელიც შემდეგ უმკვიდროდ უნდა ყოფილიყო ცნობილი.
22. საკასაციო სასამართლო სსსკ-ის 102-ე მუხლის დანაწესს მოიხმობს და აღნიშნავს, რომ ყველა ფაქტობრივი გარემოება (გარდა საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტებისა - სსსკ-ის 106-ე მუხლი) მტკიცებას საჭიროებს, მტკიცებულებათა სახეები კი სსსკ-ის მე-15-მე-20 თავებშია ჩამოთვლილი. მოსარჩელემ თავისი სასარჩელო მოთხოვნის მართებულობის მტკიცება ძირითადად საკუთარ ახსნა-განმარტებას დააფუძნა (ვინაიდან, საქმეში წარმოდგენილი საინფორმაციო ბარათებით, კომუნალური გადახდებითა და მოწმეთა ჩვენებებით მესაკუთრის მიერ მოსარჩელისათვის უძრავი ქონების დათმობის ფაქტი არ დასტურდება), ამასთან, მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებები არ არის დადასტურებული სამართლებრივად ვარგისი მტკიცებულებებით, რასაც სასამართლო ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად შეაფასებდა და ამის შემდეგ გადაწყვეტდა საკითხს (სსსკ-ის 105-ე მუხლი).
23. სასამართლო მტკიცება წარმოადგენს მტკიცებულებათა შეგროვების, შემოწმებისა და შეფასებისათვის სასამართლოსა და მხარეების სამართლით მოწესრიგებულ საქმიანობას, რომლის მიზანია საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების (ფაქტების) დადგენა. პირველი, რაც უნდა გააკეთოს მხარემ დამტკიცების მოვალეობის შესასრულებლად - ესაა მტკიცებულებათა წარმოდგენა სასამართლოში იმ ფაქტის დადგენის მიზნით, რომლის დამტკიცების მოვალეობაც მას ეკისრება. წარმოდგენილი მტკიცებულება ისეთ კავშირში უნდა იყოს დასადგენ გარემოებასთან, რომ შეიძლებოდეს ამ გარემოების არსებობა-არარსებობის შესახებ უტყუარი დასკვნის გაკეთება. მხარე საქმის შედეგით დაინტერესებული პირია, რამაც შესაძლოა გავლენა მოახდინოს მისი ახსნა-განმარტების სისწორესა და უტყუარობაზე. მხარის ყოველი განმარტება ფაქტების შესახებ, რომელიც გაკეთებულია მის სასარგებლოდ, მართალია მტკიცებულებაა, მაგრამ არასაკმარისია, რომელიც მოითხოვს დადასტურებას სხვა მტკიცებულების მეშვეობით (შდრ. ლილუაშვილი თ., ლილუაშვილი გ., ხრუსტალი ვ., ძლიერიშვილი ზ., სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, 1 ნაწილი, თბილისი, 2014, გამომცემლობა „სამართალი“, გვ: 259, 284, 308).
24. საკასაციო სასამართლომ არაერთ განჩინებაში განმარტა, თუ ვინ და რა მტკიცებულებების საფუძველზე მიიჩნევა საცხოვრებელი სადგომის მოსარგებლედ, რაც ქონების უმკვიდროდ ცნობის შემთხვევაში მოსარგებლის მესაკუთრედ ცნობას განაპირობებს. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის საცხოვრებელი სადგომის მოსარგებლედ ცნობის დამადასტურებელი სათანადო მტკიცებულებები საქმეში წარმოდგენილი არ არის (იხ. სუსგ ას-174-164-2011, 23.06.2011 წ.; ას-81-77-2012, 01.03.2012 წ.; ას-22-22-2016, 15.03.2016 წ.).
25.საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის პრეტენზიას ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების არათანმიმდევრულ და დაუსაბუთებელ მსჯელობასა და სამართლებრივ დასკვნებთან დაკავშირებით და დადგენილად მიიჩნევს, რომ 1987 წლიდან, მაშინ როცა მოსარჩელე ოჯახთან ერთად უძრავ ქონებაში ცხოვრობდა, ამ გადაწყვეტილების პირველ პუნქტში დასახელებულ მესაკუთრეს უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება ჯერ კიდევ არ ჰქონდა წარმოშობილი და ბინა სახელმწიფო ფონდის კუთვნილება იყო. მოსარჩელის მამამ და მესაკუთრის შვილმა 1989 წლის 18 იანვარს იქორწინეს, მოსარჩელე უძრავ ქონებაში 1991 წლის 26 თებერვალს დარეგისტრირდა, უძრავი ქონების პრივატიზაცია კი 1992 წლის 14 დეკემბერს განხორციელდა მესაკუთრის სახელზე, რა დროსაც მოსარჩელის მამა და მესაკუთრის შვილი უკვე განქორწინებული იყვნენ.
26. ქვემდგომი სასამართლოების მიერ დადგენილი ზემოხსენებული ფაქტების ქრონოლოგიური თანმიმდევრობა არ იძლევა იმგვარი დასკვნის შესაძლებლობას, რომ სახელმწიფომ გამოხატა ნება, მოსარჩელისათვის დაეთმო ბინა, რასაც საქალაქო სასამართლო დაეფუძნა გადაწყვეტილების მიღებისას და რაც სააპელაციო სასამართლომაც გაიზიარა (იხ. ამ გადაწყვეტილების 12.3 ქვეპუნქტი).
27. ქვემდგომი სასამართლოების მიერ არ არის გამოკვლეული უძრავი ქონების უმკვიდროდ ცნობის წინაპირობები, თუმცა, მიუხედავად ამისა, ვინაიდან სპეციალური კანონის მოწესრიგება განსახილველ შემთხვევაზე არ ვრცელდება, ვერც ეს გარემოება (უძრავი ქონების უმკვიდროდ ცნობა) გამოდგება მოცემულ შემთხვევაში სარჩელის დასაკმაყოფილებლად.
28. ზემოხსენებული მოტივაციით, მოპასუხის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და, ახალი გადაწყვეტილებით, უარი უნდა ეთქვას მოსარჩელეს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე.
29. სსსკ-ის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე გათავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას, ხოლო, ამავე მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, შესაბამისად, შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. განსახილველ შემთხვევაში სახელმწიფო ბაჟის გადახდის ვალდებულებისაგან ორივე მხარე გათავისუფლებულია.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :
1. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;
2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 24 ნოემბრის განჩინება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;
3. ჯ. ე-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;
4. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი
მოსამართლეები: პ. ქათამაძე
ბ. ალავიძე
