№ ას-825-791-2016 12 ივნისი, 2017 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
საკასაციო საჩივრის ავტორი – შპს „გ-ი" (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ლ. ქ-ა (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 11 თებერვლის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – თანხის დაკისრება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი
1. ლ. ქ-ამ (შემდგომში - „მოსარჩელე“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „გ-ის“ (შემდგომში - „მოპასუხე“, „მოპასუხე კომპანია“, „საზოგადოება“, „კომპანია“, „კასატორი“ ან „საკასაციო საჩივრის ავტორი“) მიმართ და მოითხოვა მოპასუხისათვის ვალდებულების გარეშე გადახდილი თანხის 4 501 157 ლარის დაკისრება.
2. სარჩელი ეფუძნება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:
2.1. მოპასუხე კომპანიის პარტნიორების - ი. ე-ის, რ. ც-ისა და რ. ქ-ას (შემდგომში - „მოპასუხე კომპანიის პარტნიორები“) თხოვნით, მოსარჩელემ საზოგადოებას სამეწარმეო საქმიანობის დროული და შეუფერხებელი განხორციელებისათვის 2007 წლიდან 2011 წლამდე პერიოდში გადასცა თავისი კუთვნილი თანხა 4 501 157 ლარი;
2.2. ვინაიდან კომპანიის ერთ-ერთი პარტნიორი არის მოსარჩელის მამა, ხოლო დანარჩენი პარტნიორები მასთან და მის ოჯახთან მჭიდროდ დაკავშირებული პირები იყვნენ, მოსარჩელეს მიაჩნდა, რომ მის მიერ კომპანიისათვის გადაცემულ თანხას დაუბრუნებდნენ უპრობლემოდ, ყოველგვარი სამართლებრივი დავის გარეშე;
2.3. 2010 წელს მოსარჩელემ მოითხოვა კომპანიისათვის გადაცემული თანხის დაბრუნება. კომპანიის პარტნიორებმა, მათ შორის, მოსარჩელის მამამ, განუცხადეს, რომ კომპანიისათვის შეუძლებელი იყო ამ ოდენობის თანხის გადახდა. შეთანხმდნენ, რომ მოსარჩელეს გადაუფორმებდნენ კომპანიის 100%-იან წილს. შესაბამისად, გაუფორმეს „სრული შინაარსის“ მინდობილობა და 2010 წლის 1 მარტს კომპანიის 100%-იანი წილი მოსარჩელემ ნასყიდობის ხელშეკრულებით გააფორმა თავის მეუღლეზე;
2.4. ამის შემდეგ, კომპანიის ყოფილმა პარტნიორებმა ი. ე-მა და რ. ც-მა მიმართეს სასამართლოს და ნასყიდობის ხელშეკრულებაში დაფიქსირებული თანხა მათი წილის პროპორციულად მოსთხოვეს მოსარჩელეს, როგორც მათ მინდობილ პირსა და მათი სახელით თანხის მიმღებ პიროვნებას. აღნიშნულ დავაში ჩაერთო მოსარჩელის მამაც. სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით ნასყიდობის ხელშეკრულება ბათილად იქნა ცნობილი და აღდგა პირვანდელი მდგომარეობა;
2.5. აღნიშნულიდან დავიდან ცხადი გახდა, რომ მოსარჩელის მამის პარტნიორებმა გადაწყვიტეს მოსარჩელის კუთვნილი თანხის მითვისება მათ საკუთრებაში არსებული კომპანიის მეშვეობით. ვინაიდან მათ ზემოთ აღნიშნული დავით უარი განაცხადეს, რომ მოსარჩელეს საზოგადოებისათვის გადაცემული თანხის სანაცვლოდ მიეღო კომპანიის წილი, მოსარჩელეს წარმოეშვა სამართლებრივი საფუძველი იმისა, რომ მან კომპანიას მოსთხოვოს მის მიერ კომპანიისათვის გადაცემული თანხა, როგორც ვალდებულების გარეშე გადახდილი. მოსარჩელე არ ყოფილა და არ არის სამართლებრივად დაკავშირებული პირი მოპასუხე კომპანიასთან, იგი მხოლოდ ერთ-ერთი პარტნიორის შვილია და მისი ქმედება - თანხის გადაცემა კომპანიისათვის არ გამომდინარეობს რაიმე სამართლებრივი ვალდებულებიდან;
2.6. 2014 წლის 11 სექტემბერს მოსარჩელემ კიდევ ერთხელ მიმართა მოპასუხე კომპანიას და მოითხოვა მის მიერ კომპანიისათვის გადაცემული თანხის დაბრუნება, მაგრამ უშედეგოდ. კომპანია ბუღალტრული დოკუმენტაციით აღიარებს, რომ მოსარჩელეს საზოგადოებისთვის გადაცემული აქვს თანხა, მაგრამ თანხას არ აბრუნებს.
3. მოპასუხემ სარჩელთან დაკავშირებით წერილობითი შესაგებელი არ წარადგინა.
4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა იმ საფუძვლით, რომ მასში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად არ ამართლებდა სასარჩელო მოთხოვნას.
5. საქალაქო სასამართლომ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტზე დაყრდნობით, მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის ვალდებულებითი ურთიერთობა არ წარმოშობილა უსაფუძვლო გამდიდრების სამართლებრივი ურთიერთობიდან, რადგან მოსარჩელე არ მიუთითებდა და, შესაბამისად, დადგენილი არ იყო ფაქტობრივი გარემოება მხარეთა შორის ბათილი გარიგების არსებობისა და ამ გარიგების საფუძველზე, მოპასუხის მიერ მოსარჩელის კუთვნილი თანხების მიღების თაობაზე. გამომდინარე აქედან, მოპასუხე კომპანიას არ წარმოშობია მოსარჩელის მიმართ სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე გადაცემული თანხის დაბრუნების ვალდებულება. მოსარჩელე არ იყო უფლებამოსილი მოეთხოვა მოპასუხისაგან თანხის გადახდის ვალდებულების შესრულება.
6. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.
7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 11 თებერვლის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.
8. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემობები:
8.1. 2014 წლის 26 დეკემბერს მოსარჩელემ სარჩელით მიმართა სასამართლოს მოპასუხე კომპანიის მიმართ და მოითხოვა 4 501 157 ლარის დაკისრება;
8.2. მოპასუხემ არ წარადგინა შესაგებელი;
8.3. აღნიშნულის მიუხედავად, სასამართლომ არ გამოიტანა დაუსწრებელი გადაწყვეტილება, დანიშნა სასამართლოს მთავარი სხდომა და სარჩელი არ დააკმაყოფილა იმ საფუძვლით, რომ მასში მითითებული გარემოებები იურიდიულად არ ამართლებდა სასარჩელო მოთხოვნას, რასაც არ დაეთანხმა მოსარჩელე და მიიჩნია, რომ სასამართლოს ასეთი დასკვნა საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მცდარი სამართლებრივი შეფასებიდან გამომდინარეობდა.
9. სააპელაციო პალატამ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შესაბამისად, დადგენილად მიიჩნია, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხე კომპანიის პარტნიორებს შორის ზეპირი შეთანხმების საფუძველზე, მოსარჩელემ, კომპანიის სამეწარმეო საქმიანობის დროული და შეუფერხებელი განხორციელებისათვის, საზოგადოებას გადასცა 4 501 157 ლარი. მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე, მოსარჩელე და კომპანიის პარტნიორები შეთანხმდნენ, რომ თანხის სანაცვლოდ მოსარჩელეს გადასცემდნენ კომპანიის 100%-იან წილს, რომლის განხორციელება რეალურად ვერ მოხდა. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სარჩელში აღნიშნულ გარემოებაზეც, რომ კომპანია ადასტურებს მოსარჩელის მიმართ ზემოაღნიშნული თანხის ოდენობით დავალიანების ფაქტს, თუმცა არ ასრულებს გადახდის ვალდებულებას.
10. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე მიუთითებდა სახელშეკრულებო ურთიერთობაზე, რომელიც მხარეთა შორის დაიდო ზეპირად და, რომლის შესაბამისად, მოსარჩელემ კომპანიას გადასცა 4 501 157 ლარი იმ პირობით, რომ კომპანია თანხას დააბრუნებდა. პირველი ინსტანციის სასამართლოს, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 230-ე მუხლის საფუძველზე, დამტკიცებულად უნდა ჩაეთვალა სარჩელში მითითებული აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოება. მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დაკმაყოფილების კანონისმიერ სამართლებრივ საფუძვლებზე მიუთითებდა, სასამართლოს უნდა ემსჯელა ხომ არ არსებობდა სარჩელის დაკმაყოფილების სხვა სამართლებრივი საფუძველი.
11. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ სრულყოფილად არ იქნა გამოკვლეული და დადგენილი სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებსაც უნდა მისცემოდა სათანადო სამართლებრივი შეფასება. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, საქმის ხელახლა განხილვისას პირველი ინსტანციის სასამართლოს უნდა შეეფასებინა საქმეზე დაუსწრებელი გადაწყვეტილების მიღების წინაპირობების არსებობა, გამოეკვლია მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებდა თუ არა მოთხოვნას და დავა შესაბამისად გადაეწყვიტა.
12. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.
13. კასატორმა მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:
13.1. სააპელაციო სასამართლომ არასწორად და ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება, რომ „მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე მიუთითებს სახელშეკრულებო ურთიერთობაზე, რომელიც მხარეთა შორის დაიდო ზეპირად და რომლის შესაბამისად, მოსარჩელემ კომპანიას გადასცა 4 501 157 ლარი იმ პირობით, რომ კომპანია თანხას დააბრუნებდა“. კასატორის მოსაზრებით: ა) მოსარჩელეს არ მიუთითებია მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობაზე; ბ) მოსარჩელეს არ მიუთითებია, რომ მათ შორის ზეპირად დაიდო ხელშეკრულება; გ) მოსარჩელეს არ მიუთითებია, რომ მოსარჩელემ მოპასუხეს თანხა გადასცა მასთან დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე; დ) მოსარჩელეს არ მიუთითებია, რომ მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულებით კომპანიამ იკისრა თანხის დაბრუნების ვალდებულება. ამასთან, სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში ასევე მითითებულია, რომ „მოსარჩელესა და კომპანიის პარტნიორებს შორის ზეპირი შეთანხმების საფუძველზე, მოსარჩელემ კომპანიის სამეწარმეო საქმიანობის დროული და შეუფერხებელი განხორციელებისათვის, კომპანიას გადასცა 4 501 157 ლარი“. ამდენად, გასაჩივრებული განჩინება წინააღმდეგობრივია, ერთ შემთხვევაში, ზეპირი შეთანხმება დადებული ყოფილა მოსარჩელესა და კომპანიას შორის, ხოლო მეორე შემთხვევაში, - მოსარჩელესა და კომპანიის პარტნიორებს შორის. მოცემული განსხვავება პრინციპული მნიშვნელობისაა, ვინაიდან პირველ შემთხვევაში ვალდებულ პირს წარმოადგენს კომპანია, ხოლო, მეორე შემთხვევაში - პარტნიორები. სააპელაციო სასამართლომ შეცვალა ზეპირი შეთანხმების მხარეები და, ფიზიკური პირების ნაცვლად, შეთანხმების მხარედ კომპანია მიუთითა;
13.2. სააპელაციო სასამართლო გასცდა სააპელაციო საჩივრის ფარგლებს, ვინაიდან სააპელაციო საჩივარში და სააპელაციო სასამართლოს სხდომაზე მოსარჩელეს არ მიუთითებია, რომ მხარეთა შორის არსებობდა სახელშეკრულებო ურთიერთობა. პირიქით, მოსარჩელე კატეგორიული იყო იმაში, რომ მხარეთა შორის რაიმე ვალდებულებითი ურთიერთობა არ არსებობდა;
13.3. სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა. კერძოდ, სააპელაციო სასამართლომ სარჩელში მითითებული გარემოება - პარტნიორებთან დადებული შეთანხმების შესაბამისად კომპანიის საწესდებო კაპიტალში თანხის შეტანა არ შეაფასა „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ნორმების საფუძველზე და სარჩელში მითითებული გარემოებებიდან გამომდინარე არ დაადგინა სათანადო მოპასუხე (მოპასუხეები);
13.4. სარჩელის თანახმად, პარტნიორთა თხოვნის საფუძველზე მოსარჩელემ საზოგადოებას გადასცა თავისი კუთვნილი 4 501 157 ლარი, რომელსაც პარტნიორები დაუბრუნებდნენ უპრობლემოდ. აუდიტორული შემოწმებით დადგინდა, რომ მითითებული თანხა არის მოპასუხე კომპანიაში შეტანილი თანხის 96,74546%. მოგვიანებით, მოსარჩელე და საზოგადოების პარტნიორები შეთანხმდნენ, რომ მოსარჩელისთვის დასაბრუნებელი თანხის სანაცვლოდ მას გადაეცემოდა მოპასუხე კომპანიის 100%-იანი წილი. ზემოაღნიშნული გარემოებების საფუძველზე, დადგენილად მხოლოდ ის შეიძლება იქნეს მიჩნეული, რომ მოსარჩელეს ფიზიკური პირების (პარტნიორების) წინაშე აღებული ჰქონდა ვალდებულება, მათ ნაცვლად საწარმოს კაპიტალში შეეტანა თანხა, ხოლო ფიზიკურმა პირებმა იკისრეს ვალდებულება, გარკვეული პერიოდის შემდეგ მისთვის დაებრუნებინათ აღნიშნული თანხა. თუ აღნიშნული დადგენილად ჩაითვლება, მაშინ სახეზე იქნება არა ვალდებულების გარეშე განხორციელებული გადახდა, არამედ - მოსარჩელესა და მითითებულ ფიზიკურ პირებს შორის სესხის სამართლებრივი ვალდებულებიდან გამომდინარე გადახდა. თუ ადგილი ჰქონდა ისეთ გარემოებას, რომ მოსარჩელე და პარტნიორები შეთანხმდნენ დასაბრუნებელი თანხის სანაცვლოდ მოსარჩელისათვის საზოგადოების 100%-იანი წილის გადაცემის შესახებ, იგი მხოლოდ იმის დამადასტურებელია, რომ მათ შორის სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობდა. შესაბამისად, თანხის დაბრუნების ვალდებულებაც ამ ფიზიკურ პირებს შეიძლება ჰქონდეთ. გამომდინარე აქედან, საზოგადოება მოცემული ფაქტობრივი გარემოებების ფარგლებში არ წარმოადგენს სათანადო მოპასუხეს;
13.5. სარჩელის თანახმად, პარტნიორებმა მოსარჩელეს დასაბრუნებელი თანხის სანაცვლოდ გაუფორმეს „სრული შინაარსის მინდობილობა“, რომლის გამოყენებით „კომპანიის 100% წილი ლ. ქ-ამ ნასყიდობის ხელშეკრულებით გააფორმა თავის მეუღლეზე - მ. მ-ზე“ და შემდეგ სასამართლომ ეს ხელშეკრულება ბათილად ცნო ფიქტიურობის გამო. პარტნიორების თავიანთ წილებში აღდგენამ აფიქრებინა მოსარჩელეს, რომ მას მიეცა საზოგადოებისაგან თანხის მოთხოვნის უფლება. თუმცა, მითითებული გარემოების საფუძველზე მხოლოდ ის შეიძლება ჩაითვალოს დადგენილად, რომ მოსარჩელემ და პარტნიორებმა შეწყვიტეს მათ შორის თავდაპირველად არსებული სესხის ხელშეკრულება და დადეს წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომელიც თითქოს არ შეასრულეს პარტნიორებმა, არ გადასცეს რა მოსარჩელეს ნასყიდობის საგანი - მათ მფლობელობაში არსებული წილები. შესაბამისად, მოცემული გარემოების არსებობის შემთხვევაში მოსარჩელეს წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე შეეძლო ედავა პარტნიორებთან წილის გადაცემის მოთხოვნით. გამომდინარე აქედან, მოპასუხე კომპანია მოცემული ფაქტობრივი გარემოებების ფარგლებში ასევე არის არასათანადო მოპასუხე;
13.6. მოსარჩელის მითითებით, მან საზოგადოებაში თანხა შეიტანა პარტნიორების თხოვნით, შეტანილი თანხის ამ უკანასკნელთა მიერ უკან დაბრუნების პირობით. ამდენად, მათ შორის დაიდო ხელშეკრულება მესამე პირის (საზოგადოების) სასარგებლოდ და აღნიშნული ურთიერთობა რეგულირდება მესამე პირთა სასარგებლოდ დადებული ხელშეკრულების წესებით, თუმცა არც მითითებული ნორმების საფუძველზეა შესაძლებელი სარჩელის დაკმაყოფილება, ვინაიდან ვალდებულება მესამე პირს (საზოგადოებას) არ წარმოეშობოდა;
13.7. ის გარემოება, რომ მოსარჩელემ საზოგადოების კაპიტალში შეიტანა თანხა პარტნიორების თხოვნით და მათ ნაცვლად, მაგრამ ვალდებულების გარეშე, მიუთითებს, რომ მოსარჩელეს, როგორც მესამე პირს, შეუსრულებია კრედიტორის (საზოგადოების) წინაშე მოვალე პარტნიორების ვალდებულება. სამოქალაქო კოდექსის 371-ე და 372-ე მუხლების შესაბამისად, მოსარჩელეს შეიძლება წარმოშობოდა მოთხოვნა პარტნიორების მიმართ და არა - კომპანიის მიმართ. მოცემული კი კომპანიის მიმართ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველია;
13.8. ამასთან, გასაჩივრებულ განჩინებაში სასამართლომ გამოტოვა ის გარემოება, რომელიც პარტნიორების თხოვნის შესაბამისად, თანხის საწესდებო კაპიტალში შეტანაზე მიუთითებდა. სარჩელიდან ირკვევა, რომ კომპანია ადასტურებს მისთვის თანხის შეტანას, მაგრამ არა - მისი დაბრუნების ვალდებულების აღებას. მოცემული განპირობებულია იმით, რომ კომპანია არ არის ვალდებული დააბრუნოს საწესდებო კაპიტალში შენატანი და, რომ აღნიშნული იმ პარტნიორების ვალდებულებაა, რომელთა ნაცვლადაც მოხდა საწესდებო კაპიტალში თანხის შეტანა.
14. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.
15. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 2 ივნისის განჩინებით მოპასუხის საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი
16. საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოპასუხის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 11 თებერვლის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.
17. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს შემოწმების საგანი უპირველესად არის საკითხი - სწორად დაუბრუნა თუ არა სააპელაციო სასამართლომ საქმე პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.
18. სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების მართებულობის შეფასებისას, სასამართლომ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გაითვალისწინოს: (1) რა პროცესუალური გარემოებები მიუთითებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის უკან დაბრუნებაზე; (2) ამ გარემოებების გათვალისწინებით, რამდენად მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება, და (3) ხომ არ გამოიწვევს ეს საქმის უსაფუძვლოდ გაჭიანურებას (იხ. სუსგ №ას-1118-1145-2011, 2012 წლის 10 იანვარი).
19. სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლებს განსაზღვრავს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლი, რომლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუკი ადგილი აქვს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებს [გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლები], სააპელაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს უბრუნებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად, ხოლო ამავე მუხლის მე-2 ნაწილი სააპელაციო სასამართლოს შესაძლებლობას აძლევს, არ გადააგზავნოს საქმე უკან და თვითონ გადაწყვიტოს იგი.
20. ამრიგად, აღნიშნული მუხლი, ერთის მხრივ, უთითებს პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის დაბრუნების საფუძვლებზე, ხოლო, მეორეს მხრივ, სასამართლოს აძლევს უფლებას, ამ საფუძვლების არსებობისას, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სამართლიანი მართლმსაჯულების განხორციელების სტანდარტიდან გამომდინარე, შეაფასოს, რა უფრო მართებულია - მის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანა თუ საქმის ხელახლა განსახილველად პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნება (იხ. სუსგ №ას-1234-1175-2014, 2015 წლის 23 თებერვალი).
21. ზემოაღნიშნული განპირობებულია სამართლიანი სასამართლოს უფლებით, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის თანახმად, ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა და თავის თავში მოიცავს ადამიანის უფლებას მისი საქმე გონივრულ ვადაში, სწრაფად და ეფექტიანად განიხილოს სასამართლომ (Profitis and Others v. Greece, §93; Tierce v. San Marino, §31; Surmeli v. Germany [GC], §129; Capuano v. Italy, §§30-31; Versini v. France, §29), რაც წარმოშობს სახელმწიფოს ვალდებულებას ისე მოაწყოს თავისი სამართლებრივი სისტემა, რომ სასამართლოებმა უზრუნველყონ თითოეული პირის უფლება გონივრულ ვადაში მიაღწიოს საბოლოო გადაწყვეტილებას დავაზე, რომელიც მისი სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალებების განხორციელებას ეხება (Scordino v. Italy (no.1) [GC] §183, Surmeli v. Germany [GC], § 129). თუმცა, ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი მოითხოვს რა, რომ მართლმსაჯულება იყოს სწრაფი და ეფექტიანი, ხაზს უსვამს, რომ ამით არ უნდა დაზარალდეს მართლმსაჯულების სწორად (სათანადოდ) განხორციელების პრინციპი (Von Maltzan and Others v. Germany (dec.) [GC], §132), რომელიც სამართლიანი სასამართლოს უფლების უფრო ზოგადი პრინციპია (იხ. სუსგ №ას-1234-1175-2014, 2015 წლის 23 თებერვალი).
22. სამართლიანი სასამართლოს უფლებით დადგენილი სტანდარტის ჭრილში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული, სასამართლო გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლების განხილვა თვალსაჩინოს ხდის, რომ რამდენიმე მათგანი (კერძოდ, 394-ე მუხლის „ა-დ“ და „ვ-თ“ ქვეპუნქტები) პირდაპირ გამომდინარეობს მართლმსაჯულების სწორად განხორციელების პრინციპიდან, მათ შორის, საქმის განხილვაში მხარის მონაწილეობისა და სამართლიანი და საჯარო განხილვის ფუნდამენტური უფლებიდან, და ქმნის იმ შემთხვევას, როდესაც ცალსახაა, რომ საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმ სასამართლოს, სადაც მოხდა აღნიშნული დარღვევა. თუმცა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული კიდევ ორი საფუძველი, კერძოდ: ა) გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული; და ბ) გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია - წარმოადგენს ისეთ საფუძვლებს, რომლებიც იძლევა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, საქმის გარემოებების სრულყოფილი ანალიზის შედეგად და სამართლიანი სასამართლოს უფლების ჭრილში, საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების მართებულობა-არამართებულობის შეფასების საშუალებას (იხ. სუსგ №ას-1234-1175-2014, 2015 წლის 23 თებერვალი).
23. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება და არ დააბრუნოს საქმე უკან, როდესაც არ არსებობს მისი იურისდიქციიდან გამომდინარე შეზღუდვები და მხარეთა პროცესუალური უფლებრივი მდგომარეობის გათვალისწინებით საქმის უკან დაბრუნების აუცილებლობა (იხ. სუსგ №ას-1118-1145-2011, 2012 წლის 10 იანვარი). აღნიშნულს მოითხოვს, აგრეთვე, რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპები, რომლებიც გულისხმობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ, რომელიც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე, საქმის არსებითად განმხილველი სასამართლოა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე უნდა დაუბრუნოს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც მას თავად რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა ან კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით მართლაც მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება (იხ. სუსგ №ას-657-618-2012, 2012 წლის 10 დეკემბერი; №ას-1308-1234-2012, 2013 წლის 4 თებერვალი).
24. მოცემულ შემთხვევაში, ზემოაღნიშნული პრინციპების გათვალისწინებით, პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების მართებულობის შეფასებისათვის აუცილებელია მისი სამართლებრივი თავისებურების გათვალისწინება, რაც გამოწვეულია პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოპასუხის მიერ შესაგებლის წარუდგენლობით.
25. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 2321 მუხლის თანახმად, მოპასუხის მიერ ამ კოდექსის 201-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით დადგენილ ვადაში პასუხის (შესაგებლის) წარუდგენლობისას, თუ ეს გამოწვეულია არასაპატიო მიზეზით, მოსამართლეს ზეპირი მოსმენის გარეშე გამოაქვს დაუსწრებელი გადაწყვეტილება. მოსამართლე დააკმაყოფილებს სარჩელს, თუ სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსამართლე ნიშნავს სხდომას, რის შესახებაც ეცნობებათ მხარეებს ამ კოდექსის 70-ე–78-ე მუხლებით დადგენილი წესით. სხდომის ჩატარების შემთხვევაში მოპასუხისაგან მტკიცებულებათა მიღება არ ხდება და სასამართლო მოისმენს მოპასუხის მხოლოდ სამართლებრივ მოსაზრებებს სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით.
26. ზემოაღნიშნული ნორმიდან გამომდინარე, იმისათვის, რათა სასამართლომ დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის გზით დააკმაყოფილოს სარჩელი, მოსამართლე ვალდებულია გამოარკვიოს კანონის ძალით დადგენილად მიჩნეული (სარჩელში მითითებული) ფაქტობრივი გარემოებები ამართლებს თუ არა იურიდიული თვალსაზრისით მოთხოვნას. ასეთ დროს (ივარაუდება შესაგებლის შეუტანლობა ან მოპასუხის გამოუცხადებლობა) გადაწყვეტილების გამოტანა ხდება დადგენილად მიჩნეული გარემოებების მატერიალურ კანონმდებლობასთან ფორმალური შესაბამისობის კვლევის საფუძველზე, ისე, რომ სასამართლო არაუფლებამოსილია, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის შესაბამისად, საქმეში არსებული მტკიცებულებების შეფასების შედეგად დაადგინოს ფაქტობრივი გარემოებები. მოთხოვნის იურიდიული მართებულობის კვლევა, თავის მხრივ, მოიაზრებს მოსარჩელის მოთხოვნის მარეგულირებელი მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის სწორად განსაზღვრას და იმის უტყუარად დადგენას, სარჩელში მითითებული და კანონის ძალით დადგენილად მიჩნეული გარემოებების სამართლებრივი შეფასება იძლევა თუ არა მოთხოვნის მარეგულირებელი მატერიალური ნორმის შემადგენლობას.
27. ამრიგად, იმის განსაზღვრა, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად ამართლებს თუ არა მოთხოვნას, სამართლებრივი შეფასების საკითხია.
28. გამომდინარე აქედან, ვინაიდან სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები დამტკიცებულად მიიჩნეოდა, სააპელაციო სასამართლოს თავად შეეძლო მიეცა აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებებისათვის სათანადო სამართლებრივი შეფასება და გამოეტანა საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილება. შესაბამისად, დაუსაბუთებელია სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების თაობაზე.
29. კასატორის მეორე პრეტენზია ეხება სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების იმგვარ კვალიფიკაციას, რომელიც გახდა სასამართლოს მიერ მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობის დადგენის საფუძველი.
30. საკასაციო სასამართლო იზიარებს ზემოაღნიშნულ პრეტენზიას და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობის შესახებ ეწინააღმდეგება მის მიერვე წინამდებარე განჩინების მე-9 პუნქტით დადგენილ გარემოებას, რომ მოსარჩელემ მოპასუხეს თანხა გადასცა მოპასუხე კომპანიის პარტნიორებთან შეთანხმების საფუძველზე. იგი ეწინააღმდეგება იმავე პუნქტით დადგენილ სხვა ფაქტობრივ გარემოებასაც [მოსარჩელე და კომპანიის პარტნიორები შეთანხმდნენ, რომ თანხის სანაცვლოდ მოსარჩელეს გადასცემდნენ კომპანიის 100%-იან წილს].
31. ზემოაღნიშნული ფაქტები არ იძლევა იმ დასკვნის გამოტანის საშუალებას, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხე კომპანიას, როგორც დამოუკიდებელი უფლებაუნარიანობის მატარებელ სამართალსუბიექტს შორის, არსებობდა სახელშეკრულებო ურთიერთობა, თუნდაც ზეპირი გარიგების საფუძველზე. მით უმეტეს, დაუსაბუთებელია იმაზე მითითება, რომ მოპასუხე კომპანიამ მხარეთა შორის დადებული ზეპირი ხელშეკრულებით იკისრა თანხის დაბრუნების ვალდებულება. პირიქით, სარჩელის შინაარსიდან ირკვევა, რომ მოსარჩელე მოპასუხე კომპანიის პარტნიორებისგან ელოდებოდა თანხის დაბრუნებას.
32. ამდენად, საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ სააპელაციო სასამართლომ დაუსაბუთებლად შეცვალა ზეპირი შეთანხმების მხარეები, შესაბამისად, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 230-ე მუხლით გათვალისწინებული საპროცესო ნორმის დარღვევით, დამტკიცებულად ჩათვალა ისეთი ფაქტობრივი გარემოება, რომელზეც თავად მოსარჩელეს არ მიუთითებია და აღნიშნულის შედეგად, მივიდა არასწორ დასკვნამდე.
33. მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასებისათვის მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ მოსარჩელემ საზოგადოებას თანხა გადასცა მოპასუხე კომპანიის პარტნიორებთან შეთანხმებით და კომპანიისათვის გადაცემული თანხის დაბრუნების მოლოდინი მას ჰქონდა კომპანიის პარტნიორებისაგან. მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტი, რომ თანხის დაბრუნების შეუძლებლობის გამო მოსარჩელე და კომპანიის პარტნიორები შეთანხმდნენ თანხის ნაცვლად კომპანიის 100%-იანი წილის დათმობის თაობაზე, ასევე ამყარებს ვარაუდს სწორედ კომპანიის პარტნიორებთან შეთანხმების არსებობაზე, რაც სასამართლოს აძლევს საფუძველს, რომ მოცემულ საქმეში მოპასუხის სათანადოობის საკითხი შეამოწმოს.
34. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასამართლოს მხრიდან სარჩელის წარმატებულობის საკითხის კვლევისას, უპირველესად პასუხი უნდა გაეცეს მთავარ კითხვებს: ვინ, ვისგან, რას და რის საფუძველზე მოითხოვს? პირველი ორი კითხვა იძლევა პასუხს სათანადო მხარეზე, რომლის შემოწმებაც (ისევე, როგორც შემდგომი საკითხები: მოთხოვნა და მისი სამართლებრივი საფუძველი) სასამართლოს პრეროგატივაა (იხ. სუსგ №ას-1085-1042-2016, 2017 წლის 10 მაისი).
35. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 85-ე მუხლის თანახმად, თუ საქმის განხილვისას სასამართლო დაადგენს, რომ სარჩელი აღძრულია არა იმ პირის წინააღმდეგ, რომელმაც პასუხი უნდა აგოს სარჩელზე, მას შეუძლია მოსარჩელის თანხმობით შეცვალოს თავდაპირველი მოპასუხე სათანადო მოპასუხით. თუ მოსარჩელე არ არის თანახმა თავდაპირველი მოპასუხის სათანადო მოპასუხით შეცვლაზე, სასამართლო თავისი გადაწყვეტილებით უარს ეტყვის მოსარჩელეს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.
36. ზემოაღნიშნული ნორმა სასამართლოს ავალდებულებს გამოარკვიოს სამართლებრივი თვალსაზრისით სწორად აირჩია თუ არა მოსარჩელემ ის პირი (მოპასუხე), რომელსაც თავისი დარღვეული უფლების აღდგენა უნდა მოსთხოვოს, რათა დავაში ჩაბმული არ აღმოჩნდეს და მოპასუხის საპროცესო მოვალეობანი არ დაეკისროს ისეთ პირს, რომელსაც მოსარჩელის კანონიერ უფლებებთან კავშირი არ გააჩნია.
37. განსახილველ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ ისე დააბრუნა საქმე პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა განსახილველად, რომ სათანადო მოპასუხის საკითხი არ გამოუკვლევია. სააპელაციო სასამართლომ ზემოაღნიშნული სადავო ფაქტობრივი გარემოების არასწორად დადგენის შედეგად პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიუთითა, რომ ემსჯელა სხვა სამართლებრივი საფუძვლით სარჩელის დაკმაყოფილებასა და დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის წინაპირობების არსებობაზე, რასაც, შესაძლოა, მოჰყოლოდა არასათანადო მოპასუხისთვის ვალდებულების დაკისრება.
38. საკასაციო პალატის შეფასებით, დავის სწორად გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობისაა საკითხი იმის თაობაზე, სარჩელში მითითებული გარემოებების დამტკიცებულად მიჩნევის პირობებში ვის ეკისრება სამოქალაქო პასუხისმგებლობა, მოპასუხე კომპანიას თუ მის პარტნიორებს. სწორედ აღნიშნული საკითხი უნდა გახდეს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანი. თუ აღნიშნული მსჯელობის შედეგად სააპელაციო პალატა მივა იმ დასკვნამდე, რომ სათანადო მოპასუხეებს წარმოადგენენ მოპასუხე კომპანიის პარტნიორები, საქმეს მსვლელობა მიეცემა იმის შესაბამისად, იქნება თუ არა მოსარჩელე თანახმა თავდაპირველი მოპასუხის სათანადო მოპასუხეებით შეცვლაზე. აღნიშნული თანხმობის არსებობის პირობებში, სააპელაციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს ხელახლა განსახილველად საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების მიზანშეწონილობაზე, ხოლო ასეთი თანხმობის არარსებობისას, - სარჩელის დაკმაყოფილება-არდაკმაყოფილების საკითხზე.
39. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის ე1 ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.
40. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე1“ ქვეპუნქტით აუქმებს გასაჩივრებულ განჩინებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს ქვემდგომ სასამართლოში, რომელმაც საპროცესო სამართლის წესების დაცვით უნდა განსაზღვროს სათანადო მოპასუხის საკითხი და ამის შემდგომ გადაწყვიტოს სარჩელის ბედი.
41. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქმის ხელახლა განხილვისას, სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას.
42. მოცემულ შემთხვევაში კასატორს უნდა დაეკისროს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის 8000 (რვა ათასი) ლარის გადახდა სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა
1. შპს „გ-ის“ საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 11 თებერვლის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;
3. კასატორ შპს „გ-ს“ (ს/კ: ---) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150) დაეკისროს საკასაციო სასამართლოს 2016 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის 8000 (რვა ათასი) ლარის გადახდა;
4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური
მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი
ბ. ალავიძე
