№ ას-845-811-2016 15 სექტემბერი, 2017 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
საკასაციო საჩივრის ავტორი – შპს „ბ-ი“ (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – ზ. ჩ-ე, ნ. ს-ე, ზ. ს-ე, თ. მ–ი, პ. ხ-ი (მოპასუხეები)
გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 23 ივნისის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება
დავის საგანი – წილისა და ლიცენზიის გასხვისების შესახებ გარიგების ბათილად ცნობა, თანხის დაკისრება, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი
1. 2015 წლის 16 ნოემბერს შპს „ბ-მა“ (შემდგომში - „მოსარჩელე“, „კასატორი“ ან „საკასაციო საჩივრის ავტორი“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ზ. ჩ-ის, ნ. ს-ის, ზ. ს-ის, თ. მ–ისა (შემდგომში - „მოპასუხეები“) და პ. ხ-ის (შემდგომში - „მოპასუხე“) მიმართ და მოითხოვა 2012 წლის 23 აპრილს დადებული წილის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, მოსარჩელესა და მოპასუხე პ. ხ-ს შორის 2012 წლის 23 მარტს გაფორმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა და მოპასუხეებისათვის სოლიდარულად 175 000 ლარის გადახდის დაკისრება.
2. სარჩელი ემყარება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:
2.1. მოსარჩელე თავისი სამეწარმეო მიზნებისათვის ქვიშის შესყიდვას ახდენდა შპს „თ-სგან“, რომელიც ქვიშა-ხრეშს მოიპოვებდა ლიცენზიის საფუძველზე ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფ. მე-ი;
2.2. 2012 წლის დასაწყისში მოსარჩელემ შეიძინა 30 000 ლარის ღირებულების ქვიშა, თუმცა შემდგომში ქვიშა-ხრეშის მიწოდება შეფერხდა, რასაც კომპანიის დირექტორი ხსნიდა შემოსავლების სამსახურთან არსებული საგადასახადო პრობლემებით;
2.3. შპს „თ-ს“ პარტნიორებმა მოსარჩელეს შესთავაზეს წიაღის მოპოვების ლიცენზიის ყიდვა. ვინაიდან წიაღით სარგებლობის ლიცენზიას ფლობდა შპს „თ.“, მოსარჩელე დაარწმუნეს, რომ ლიცენზიის მოპოვების ყველაზე მარტივი და სწრაფი გზა იყო შპს „თ-ს“ წილებზე ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება, ხოლო ნასყიდობის საფასურის გადაცემის შემდეგ წიაღით სარგებლობის ლიცენზია გადაეცემოდა მოსარჩელეს;
2.4. მოსარჩელემ მოპასუხეებთან გააფორმა წილისა და ლიცენზიის ნასყიდობის ხელშეკრულება ისე, რომ მისი რეალური მიზანი იყო წიაღით სარგებლობის ლიცენზიის მიღება. მოსარჩელეს ეგონა, რომ ყიდულობდა ლიცენზიას და წილის ყიდვა ლიცენზიის მიღების უმარტივეს საშუალებად მიაჩნდა, ხოლო კომპანიის წილების გადაფორმების განზრახვა მას არ ჰქონია;
2.5. ლიცენზიის ნასყიდობის ხელშეკრულება დაიდო უფლებაზე, რომელიც გარიგების დროს აღარ არსებობდა - ხელშეკრულების დადების შემდგომ გაირკვა, რომ ლიცენზიის ვადა გასდიოდა არა 2017 წელს, არამედ 2015 წლის 7 ივნისს, ხოლო შპს „თ-ს“ მიერ ლიმიტის ფარგლებში სრულად იყო ათვისებული წიაღი (ქვიშა/ღორღი). აღნიშნული გარემოება დგინდება შპს „თ-ს“ დირექტორის 2013 წლის 1 ოქტომბრის წერილით, სადაც მითითებულია, რომ ლიცენზიის გეგმით განსაზღვრული წიაღი 120 000 მ3 უკვე ამოღებული იქნა. ასევე, გარიგების საგანზე მოპასუხეებს, როგორც ფიზიკურ პირებს, უფლება არ გააჩნდათ;
2.6. აღნიშნული გარემოების შეტყობის შემდეგ, მოსარჩელემ განაცხადა პრეტენზია მოპასუხეებთან, რომლებმაც განუცხადეს, რომ ისინი მოაგვარებდნენ აღნიშნულ პრობლემას და წიაღის მოპოვების ახალი გეგმის დამტკიცებას, რასაც მოსარჩელე ელოდებოდა 2015 წლამდე, ხოლო შემდეგ სთხოვა მოპასუხეებს გადახდილი თანხის უკან დაბრუნება, თუმცა უშედეგოდ;
2.7. 2012 წელს ხელშეკრულების დადებისთანავე მოსარჩელემ გადაიხადა ნასყიდობის საფასურის ნაწილი 44345 ლარი, ასევე ეტაპობრივად იქნა გადახდილი ლიცენზიის შესყიდვის საფასური, მათ შორის, შპს „თ-ს“ მეორე პარტნიორის ზ. ჩ-ის მიერ მითითებულ პირს თ. მ-ს გადაუხადა 56530 ლარი. საერთო ჯამში განხორციელდა ნასყიდობის საფასურის სრულად გადახდა;
2.8. 2012 წლის 23 აპრილს დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება ბათილად უნდა იქნას ცნობილი როგორც მოჩვენებით და მოტყუებით დადებული გარიგება და გადახდილი ნასყიდობის საფასური უსაფუძვლო გამდიდრების შესახებ წესების მიხედვით უკან უნდა დაუბრუნდეს მოსარჩელეს;
2.9. ბათილად უნდა იქნას ცნობილი ასევე მოსარჩელესა და მოპასუხე პ. ხ-ს შორის 2012 წლის 23 მარტს გაფორმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება (რომელიც დაიდო წილისა და ლიცენზიის ნასყიდობის შესახებ ხელშეკრულების დადებამდე) როგორც მოჩვენებით დადებული გარიგება, ვინაიდან მხარეთა რეალურ მიზანს არ წარმოადგენდა ამ ხელშეკრულების დადება. მოსარჩელეს ეგონა, რომ ყიდულობდა წიაღით სარგებლობის ლიცენზიას ანუ მომავალში უნდა დაედო ლიცენზიის ნასყიდობის ხელშეკრულება, მოპასუხემ (პ. ხ-მა) კი, რომელიც შპს „თ-ს“ არაფორმალური პარტნიორი იყო, იცოდა რა, რომ ლიცენზიაზე უფლება არ არსებობდა, მომავალში დასადები გარიგების შესრულების უზრუნველსაყოფად დადო მოსარჩელესთან სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სესხის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის აუცილებელია არა მხოლოდ ხელშეკრულების დადება, არამედ შესაბამისი თანხის გადახდა, რასაც მოცემულ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია.
3. მოპასუხეებმა პ. ხ-მა, თ. მ–მა და ზ. ჩ-ემ სარჩელზე წარადგინეს მოთხოვნის გამომრიცხავი შესაგებელი, რომლითაც სარჩელი არ ცნეს.
4. პ. ხ-ის განცხადებით, 2012 წლის 24 აპრილიდან შპს „თ-ს“ 100%-იანი წილის მესაკუთრეს თავად მოსარჩელე წარმოადგენს და მას შემდეგ განხორციელებულ ქმედებებზე თვითონ არის პასუხისმგებელი. ამასთან, მოთხოვნა ხანდაზმულია სსკ-ის 84-ე და 129-ე მუხლების საფუძველზე.
5. თ. მ–ის განცხადებით, მას აღნიშნულ დავასთან არანაირი შეხება არ აქვს და ამორიცხული უნდა იქნას მოპასუხეთა წრიდან.
6. ზ. ჩ-ის განცხადებით, სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმულია. ამასთან, მას თანხა არ მიუღია და არც მინდობილობა გაუცია ვინმეზე თანხების მიღებასთან დაკავშირებით.
7. ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2016 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.
8. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 23 ივნისის განჩინებით, სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
9. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
9.1. 2011 წლის 12 სექტემბერს დაფუძნდა შპს „ბ-ი“, რომლის დირექტორი და კომპანიის 40%-იანი წილის მფლობელია ჰ. ბ-ი. კომპანიის საქმიანობის ძირითად მიმართულებას წარმოადგენდა სამშენებლო მასალების მოპოვება შემდგომი რეალიზაციის მიზნით (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 28-29);
9.2. 1996 წლის 13 დეკემბერს დაფუძნდა შპს „თ.“, რომლის პარტნიორი და 100%-იანი წილის მფლობელი, 2013 წლის 25 სექტემბრის ამონაწერის თანახმად, არის მოსარჩელე (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 30-31);
9.3. შპს „თ-ს“ მთელ ქონებაზე რეგისტრირებულია საგადასახადო გირავნობა - იპოთეკის უფლება (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 32-33);
9.4. 2005 წლის 9 ივნისს შპს „თ-ზე“ გაიცა წიაღით სარგებლობის ლიცენზია (სერია 3-...), რომლის თანახმად, სარგებლობის ძირითადი მიზანი იყო ნ-ის საბადოს დამუშავება ხრეშის მოპოვების მიზნით. ლიცენზია გაიცა 10 წლის ვადით (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 34-40);
9.5. სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების თანახმად, 2012 წლის 30 მარტს პ. ხ-მა მოსარჩელეს 41 000 აშშ დოლარი ასესხა 2012 წლის 10 აგვისტომდე (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 73-74);
9.6. 2012 წლის 23 აპრილს, ერთის მხრივ, შპს „თ-ს“ პარტნიორებს ზ. ჩ-ესა და ნ. ს-ეს და, მეორეს მხრივ, მოსარჩელეს შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება წიაღით სარგებლობის ლიცენზიასა და შპს „თ-ს“ 100%-იან წილზე. ნასყიდობის საფასური განისაზღვრა 175 000 ლარით (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 26-27);
9.7. საქართველოს ენერგეტიკისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს სსიპ ბუნებრივი რესურსების სააგენტოს უფროსის 2012 წლის 30 აპრილის #1-... ბრძანებით დამტკიცდა შპს „თ-ზე“ გაცემული წიაღით სარგებლობის #0-... ლიცენზიით გათვალისწინებული სასარგებლო წიაღისეულის ათვისების გეგმა შემდეგი პირობებით: 2012 წელს ასათვისებელი რესურსის ოდენობა (მ3) 36 000 მ3; 2013 წელს - 36 000 მ3; 2014 წელს - 36 000 მ3, 2015 წლის 7 ივნისის ჩათვლით - 18 000 მ3 (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 43-44);
9.8. 2013 წლის 1 ოქტომბერს შპს „თ-ს“ დირექტორმა ი. გ-ემ განცხადებით მიმართა სსიპ გარემოს დაცვის ეროვნული სააგენტოს უფროსს და აცნობა, რომ ლიცენზიის ფარგლებში მოპოვებითი სამუშაოები აწარმოა 120 000 მ3-ის ოდენობით. შესაბამისად, ლიცენზია დღეის მდგომარეობით ითვლება ულიმიტოდ მოპოვების 5ჰა ფართობზე (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 41);
9.9. ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2013 წლის 16 აპრილის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით პ. ხ-ის სარჩელი შპს „ბ-ის“ მიმართ დაკმაყოფილდა; შპს „ბ-ს“ პ. ხ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა 2012 წლის 23 მარტის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე თანხის, 41 000 აშშ დოლარის გადახდა. 2015 წლის 27 ოქტომბერს კერძო აღმასრულებლის მიერ შპს „ბ-ს“ გაეგზავნა წინადადება აღნიშნული გადაწყვეტილების ნებაყოფლობით შესრულების შესახებ (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 67-70).
10. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოსარჩელის პრეტენზია, რომ სადავო წილისა და ლიცენზიის ნასყიდობის ხელშეკრულება დაიდო მოტყუებით - მოსარჩელემ არ იცოდა, რომ რეალურად ლიცენზიას ვადა გაუვიდა 2015 წელს და აღარ არსებობდა ნასყიდობის საგანი - ლიცენზიით გათვალისწინებული წიაღისეული.
11. სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქმეში არსებულ ბუნებრივი რესურსების სააგენტოს უფროსის 2012 წლის 30 აპრილის ბრძანებაზე, რომლითაც დამტკიცდა წიაღით სარგებლობის ლიცენზიით გათვალისწინებული სასარგებლო წიაღისეულის (ქვიშა-ხრეშის) ათვისების გეგმა და განმარტა, რომ იმ პირობებში, როდესაც აღნიშნული გეგმა შედგა მხარეთა შორის ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების შემდგომ და რაიმე მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა იმ ფაქტს, რომ კომპეტენტური ორგანოს ბრძანება გაიცა ლიმიტამოწურულ საბადოზე, საქმეში წარდგენილი არ არის, უსაფუძვლოა მოსარჩელის პრეტენზია არარსებული წიაღისეულის ლიცენზიაზე ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების შესახებ.
12. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ შპს „თ-ს“ დირექტორის, ი. გ-ის წერილისა და საქართველოს ენერგეტიკისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს სსიპ ბუნებრივი რესურსების სააგენტოს უფროსის მიერ გაცემული ბრძანების შინაარსი შესაძლოა ურთიერთსაწინააღმდეგოა, თუმცა, ნიშანდობლივია ის, რომ გ-ის წერილში ლიმიტის ამოწურვაზე, წიაღისეულის მთლიანად ათვისებაზე საუბარია 2013 წლის 1 ოქტომბრის ანუ ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებიდან წელიწადნახევრის შემდგომ არსებული მდგომარეობით, რაც შესაძლოა ასეც იყო და მოსარჩელემ წელიწადნახევარში მართლაც აითვისა საბადო. სააგენტოს უფროსის ბრძანებასა და მის დანართში კი საუბარია იმ რეალურ სურათზე, რაც სახეზე იყო 2012 წლისათვის, ანუ ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების დროისათვის.
13. სასამართლომ ასევე არ გაიზიარა მოსარჩელის მოსაზრება, რომ მის რეალურ ინტერესს წიაღით სარგებლობის ლიცენზიის შეძენა წარმოადგენდა და არა შპს „თ-ს“ წილის ნასყიდობა. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ საქმეში წარმოდგენილი წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება ხელმოწერილია ორივე მხარის მიერ, მასში ერთმნიშვნელოვნად არის მითითებული როგორც წილის ნასყიდობის, ასევე წიაღით სარგებლობის ლიცენზიის ნასყიდობაზე, ხოლო მოსარჩელეს, გარდა საკუთარი განმარტებისა, სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება, რაც მისი მოტყუების ფაქტს დაადასტურებდა. ამავე დროს, არ დასტურდება ის გარემოებაც, რომ შპს „თ-ს“ პარტნიორები არ იყვნენ საწარმოს კუთვნილი ლიცენზიისა და წილის განკარგვაზე უფლებამოსილი პირები.
14. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ის 84-ე, 128-ე-130-ე მუხლებით და აღნიშნა, რომ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ დადასტურდებოდა სადავო ხელშეკრულების მოტყუებით დადების ფაქტი, მოსარჩელის მოთხოვნა ხანდაზმული იყო, ვინაიდან თავად მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ მოტყუების შესახებ შეიტყო 2014 წლის იანვარში, სარჩელი კი სასამართლოში წარადგინა 2015 წლის 16 ნოემბერს, ანუ შეცილების კანონით დადგენილი ერთწლიანი ვადის დარღვევით.
15. სააპელაციო პალატამ ასევე არ გაიზიარა მოსარჩელის მსჯელობა სადავო წილისა და ლიცენზიის ნასყიდობის ხელშეკრულების მოჩვენებით და თვალთმაქცურ ხასიათთან დაკავშირებით, ვინაიდან უდავო იყო, რომ მხარეებმა სადავო გარიგების დადებით მიიღეს ის, რაც სურდათ. მოსარჩელე გახდა შპს „თ-ს“ 100%-იანი წილის მესაკუთრე და ლიცენზიანტი (ლიცენზია შპს „თ-ს“ ჰქონდა), რისთვისაც მან გადაიხადა საფასური 175 000 ლარი.
16. მოსარჩელის მოთხოვნა კომპანიასა და პ. ხ-ს შორის 2012 წლის 23 მარტს გაფორმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ სააპელაციო სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია, მიუთითა სსსკ-ის 266-ე მუხლზე და განმარტა, რომ ამ საკითხზე არსებობს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რის გამოც მხარეებს არ აქვთ უფლება ხელახლა განაცხადონ პრეტენზიები და სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობები. ამასთან, აღნიშნული მოთხოვნა ხანდაზმულია, ვინაიდან სადავო ხელშეკრულება დაიდო 2012 წლის 23 მარტს, სარჩელი კი აღძრულია 2015 წლის 16 ნოემბერს, ანუ ფულადი ვალდებულებებიდან გამომდინარე სასარჩელო მოთხოვნებზე დადგენილი 3-წლიანი ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ.
17. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2016 წლის 23 ივნისის განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.
18. კასატორის მოსაზრებით, სასამართლომ დაარღვია საპროცესო ნორმებით განმტკიცებული შეჯიბრებითობის პრინციპი, სადავო გახადა ისეთი გარემოებები, რომლებზეც მოწინააღმდეგე მხარეებს შესაგებელში არ მიუთითებიათ.
19. სასამართლომ არასწორად განმარტა სსკ-ის 56-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილები (მოჩვენებითი და თვალთმაქცური გარიგება) და არ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა მიზანს არ წარმოადგენდა წილზე შეთანხმება. მოსარჩელეს ეგონა, რომ ყიდულობდა ლიცენზიას ანუ წილის ყიდვა ლიცენზიის მიღების უმარტივეს საშუალებად მიაჩნდა, ხოლო მოპასუხეებს სურდათ თანხის ისე მიღება, რომ ფიქტიური სამართლებრივი საფუძველი შეექმნათ. სასამართლომ ასევე არ გაითვალისწინა, რომ გარიგების დადების მომენტში ლიცენზიით განსაზღვრული უფლება აღარ არსებობდა და იმ შემთხვევაშიც კი თუ იარსებებდა, არ შეიძლებოდა ის ფიზიკურ პირებს განეკარგათ. შესაბამისად, დაიდო მოტყუებაზე დამყარებული მოჩვენებითი გარიგება იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი სამართლებრივი შედეგი მოჰყოლოდა. აღნიშნულ ფაქტს ადასტურებს ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეს დღემდე არ შეუცვლია შპს „თ-ს“ დირექტორი, რომელიც წილის ყიდვამდეც და დღესაც არის ერთი და იგივე პირი. შპს „თ.“ ლიცენზიის გარდა არავითარ მატერიალურ ან არამატერიალურ აქტივს არ ფლობდა, ასევე გააჩნდა და გააჩნია საგადასახადო დავალიანება.
20. სასამართლომ არ გამოიყენა სსკ-ის 61-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც, უცილოდ ბათილი (არარა) გარიგება ბათილად ითვლება მისი დადების მომენტიდან. მოცემულ შემთხვევაში ლიცენზიის ნაწილში გასაჩივრებული გარიგება უცილოდ ბათილია, ვინაიდან გარიგება დაიდო არარსებულ უფლებაზე. ასევე უცილოდ ბათილია სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, ვინაიდან მას სესხის გადაცემა არ მოჰყოლია.
21. სასამართლომ ასევე არასწორად არ მიიჩნია დადგენილად ის გარემოება, რომ 2012 წლის 23 აპრილის შემდგომ არც მოსარჩელეს და არც შპს „თ-ს“ წიაღის ამოღების სამუშაოები არ უწარმოებიათ. შპს „თ-ს დირექტორის 2013 წლის და 2011 წლის წერილებით დასტურდება, რომ შეთანხმდა წიაღის ამოღების გეგმა, რომლის ამოღება სრულად ლიმიტის ფარგლებში მოხდა 2012 წლის 23 აპრილამდე ანუ ხელშეკრულების დადების დროს ლიცენზიით განსაზღვრული უფლება ფაქტობრივად აღარ არსებობდა.
22. საკასაციო საჩივრის ავტორის მოსაზრებით, სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სსკ-ის 128-ე, 129-ე და 130-ე მუხლები. მართალია, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა იწყება იმ მომენტიდან, როდესაც მხარემ შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ, თუმცა ხანდაზმულობის მოტივით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის უფლება სასამართლოს აქვს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე მხარე მას შეედავება აღნიშნულთან დაკავშირებით. მოცემულ შემთხვევაში კი მოპასუხეებს წარდგენილ შესაგებელში მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე არ მიუთითებიათ.
23. კასატორის პრეტენზიის თანახმად, სასამართლომ არ იმსჯელა იმ გარემოებაზე, რომ მოპასუხე თ. მ–მა თანხა მიიღო იმ გარიგების საფუძველზე, რომლის მონაწილეც არ ყოფილა და გარიგების მხარის წარმომადგენლობაც უარყო. თავის მხრივ, მოპასუხე ზ. ჩ-ემაც უარყო ის ფაქტი, რომ თ. მ–ი იყო მისი მინდობილი პირი. შესაბამისად, ის უსაფუძვლოდ გამდიდრდა და თანხა მიიღო სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე.
24. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი
25. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც მიჩნეულ უნდა იქნას დაუშვებლად.
26. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.
27. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.
28. სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენს მოპასუხეებისათვის ნასყიდობის საგნის ღირებულების - 175 000 ლარის ანაზღაურების დაკისრება.
29. პირველ რიგში, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ, როგორც უზენაესი სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია განმარტებული, სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუსგ №ას-1529-1443-2012, 9 დეკემბერი, 2013 წელი; დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017წელი, §187).
30. საკასაციო პალატა დამატებით განმარტავს, რომ მოსამართლისათვის სავალდებულო არ არის მხარეთა მოსაზრებები, თუ მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად რა სამართლებრივი საფუძველი უნდა იქნეს გამოყენებული და არც კანონის იმპერატიული დათქმაა, რომ გამოტანილი გადაწყვეტილება დაეფუძნოს მხარეთა მიერ მითითებულ მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს. სასამართლოს ვალდებულებას წარმოადგენს კანონიერი გადაწყვეტილების გამოტანა. სწორედ აღნიშნული წარმოადგენს სამოსამართლო საქმიანობას, რომელიც უზრუნველყოფს კერძო სამართლის სუბიექტთა დარღვეული უფლებებისა და ინტერესების სრულყოფილად და ეფექტურად დაცვას (იხ. სუსგ Nას-877-825-2010, 28 დეკემბერი, 2010 წელი; №ას-1170-1125-2016, 13 ივნისი, 2017 წელი).
31. ზემოაღნიშნული სამართლებრივი შედეგის მიღწევას მოსარჩელე ითხოვს უსაფუძვლო გამდიდრების მომწესრიგებელი ნორმების საფუძველზე [სსკ-ის 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი: პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში] და სადავოდ ხდის მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულების ნამდვილობას სსკ-ის 56-ე [მოჩვენებითი და თვალთმაქცური გარიგებანი] და 81-ე მუხლებით [მოტყუებით დადებული გარიგებანი].
32. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის თანახმად, სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით რეგულირებულია ე.წ. „შესრულების კონდიქცია“ და ამგვარი სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე, მოთხოვნის დაკმაყოფილებისათვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: მოსარჩელემ უნდა მიუთითოს სამართლებრივი სიკეთის გადაცემის ფაქტზე, ასევე მხარეთა შორის ვალდებულების არარსებობაზე (იხ. სუსგ №ას-653-621-2013, 2015 წლის 27 აპრილი). ამასთან, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების გამოყენება ხდება მოთხოვნის სხვა საფუძვლებთან სუბსიდიალურად, რაც იმას ნიშნავს, რომ, თუ არსებობს სასარჩელო მოთხოვნის შესაძლო დაკმაყოფილების სახელშეკრულებო ან სხვა კანონისმიერი საფუძველი (მოთხოვნათა კონკურენცია), უსაფუძვლო გამდიდრების სამართლის ნორმების, როგორც მოთხოვნის საფუძვლის, გამოყენება ბოლოს უნდა განხორციელდეს ანუ მას შემდეგ, რაც გამოირიცხება მოთხოვნის დაკმაყოფილება სახელშეკრულებო ან სხვა კანონისმიერი საფუძვლებიდან (იხ. სუსგ №ას-1249-1269-2011, 2012 წლის 4 აპრილი).
33. განსახილველი დავა გამომდინარეობს მხარეთა შორის დადებული წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან. დადგენილია, რომ 2012 წლის 23 აპრილს, ერთის მხრივ, შპს „თ-ს“ პარტნიორებს ზ. ჩ-ესა და ნ. ს-ეს და, მეორეს მხრივ, მოსარჩელეს შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება წიაღით სარგებლობის ლიცენზიასა და შპს „თ-ს“ 100%-იან წილზე. ნასყიდობის საფასური განისაზღვრა 175 000 ლარით. მოსარჩელე უთითებს, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულება დაიდო არარსებულ უფლებაზე, კერძოდ, ხელშეკრულების დადების შემდგომ გაირკვა, რომ ლიცენზიის ვადა გადიოდა არა 2017 წელს, არამედ - 2015 წლის 7 ივნისს, ხოლო შპს „თ-ს“ მიერ ლიმიტის ფარგლებში სრულად იყო ათვისებული წიაღი (ქვიშა/ღორღი) (იხ. ტ. 1. ს. ფ. 1-25, წინამდებარე განჩინების 2.5 ქვეპუნქტი). ამდენად, მოსარჩელე უთითებს მოპასუხეთა მიერ ნასყიდობის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების [სსკ-ის 477-ე მუხლის თანახმად, ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი. მყიდველი მოვალეა გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება.] არაჯეროვან, ნაკლიან შესრულებაზე [სსკ-ის 361.2 მუხლი: ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას; 487-ე მუხლი: გამყიდველმა მყიდველს უნდა გადასცეს ნივთობრივი და უფლებრივი ნაკლისაგან თავისუფალი ნივთი; 488-ე მუხლი: ნივთი ნივთობრივად უნაკლოა, თუ იგი შეთანხმებული ხარისხისაა. თუ ხარისხი არ არის წინასწარ შეთანხმებული, მაშინ ნივთი უნაკლოდ ჩაითვლება, თუკი იგი ვარგისია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ან ჩვეულებრივი სარგებლობისათვის; ნაკლს უთანაბრდება, თუ გამყიდველი გადასცემს ნივთის მხოლოდ ერთ ნაწილს, სულ სხვა ნივთს, მცირე რაოდენობით ან, თუ ნივთის ერთი ნაწილი ნაკლის მქონეა, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ნაკლი არსებით გავლენას ვერ მოახდენს შესრულებაზე] და ხელშეკრულების საგნის საფასურის მოპასუხეთათვის დაკისრებით ფაქტობრივად ითხოვს ხელშეკრულებიდან გასვლასა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენას (რესტიტუცია) [სსკ-ის 491.1. მუხლი: მყიდველს შეუძლია ნივთის ნაკლის გამო მოითხოვოს ხელშეკრულების მოშლა 352-ე მუხლის მიხედვით; 352.1 მუხლი: თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე 405-ე მუხლით გათვალისწინებული პირობების არსებობისას უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე, მაშინ მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებს უბრუნდებათ (ნატურით დაბრუნება)].
34. საკასაციო სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს აღნიშნოს, რომ სსკ-ის 491-ე მუხლში მითითებული „ხელშეკრულების მოშლა“ თავისი შინაარსით წარმოადგენს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებას, ვინაიდან უკავშირდება სსკ-ის 352-ე მუხლით გათვალისწინებულ შედეგებს. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ სსკ-ის 352-ე მუხლთან მიმართებით ერთ-ერთ განჩინებაში განმარტა შემდეგი: სსკ-ის 352-ე მუხლი არის გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის (გსკ) 346-ე პარაგრაფის ანალოგი, რომელიც ადგენს ხელშეკრულებიდან გასვლის (ხელშეკრულებაზე უარის თქმის) წინაპირობებს, რაც მოიცავს ხელშეკრულებიდან გასვლის როგორც კანონისმიერ, ისე - სახელშეკრულებო დათქმის საფუძველს და განიმარტება, როგორც ცალმხრივი მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენით ვალდებულებითი ურთიერთობის უკუქცევა (იხ. იან კროპჰოლერი, გსკ-ის კომენტარი, 2014 წ. გამოცემა, ს.ფ. 242-243). დოქტრინაში არაერთი მოსაზრებაა გამოთქმული სსკ-ის 352-ე მუხლში მითითებულ ხელშეკრულებაზე უარის თქმისა (გასვლის) და ხელშეკრულების მოშლის ტერმინოლოგიური უზუსტობის შესახებ (იხ. www.gccc.ge – 352-ე მუხლის კომენტარი) და დასკვნის სახით შესაძლებელია აღინიშნოს, რომ ხელშეკრულებაზე უარის თქმას, რასაც გადაცემულისა და მიღებულის ორმხრივი რესტიტუცია მოსდევს, ხელშეკრულებიდან გასვლა ეწოდება. საგულისხმოა ისიც, რომ ზოგადად ხელშეკრულებიდან გასვლის შემდეგ, მხარეები თავისუფლდებიან ხელშეკრულებით ნაკისრი პირველადი ვალდებულების შესრულებისაგან და გარდაიქმნებიან რესტიტუციის კრედიტორად, რომელიც ამ შემთხვევაში, მოსარჩელეა, და რესტიტუციის მოვალედ (მოპასუხეები) (იხ. სუსგ №ას-1209-1169-2016, 12 ივლისი, 2017 წელი).
35. იმ შემთხვევაში, როდესაც მოსარჩელე ითხოვს ხელშეკრულებიდან გასვლასა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენას (რესტიტუცია), სასამართლო ვალდებულია შეამოწმოს გასვლის გამომრიცხველი გარემოებები.
36. სსკ-ის 495-ე მუხლის თანახმად, თუ მყიდველი მეწარმეა, ის ვალდებულია დაუყოვნებლივ შეამოწმოს ნივთი; თუკი იგი ნაკლის აღმოჩენიდან შესაბამის ვადაში ან იმ ვადაში, რომლის განმავლობაშიც ცნობილი უნდა ყოფილიყო მისთვის ნაკლის არსებობა, არ წარუდგენს გამყიდველს პრეტენზიას, მას ერთმევა ნივთის ნაკლის გამო მოთხოვნის უფლება; თუ გამყიდველი შეგნებულად დუმდა ნივთის ნაკლზე, მაშინ მას არ შეუძლია დაეყრდნოს ამ მუხლით გათვალისწინებულ უფლებას.
37. ამდენად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ნაკლიანი შესრულებიდან გამომდინარე მეორად მოთხოვნებთან მიმართებით განსხვავებულ მოწესრიგებას გვთავაზობს მეწარმე სუბიექტების შემთხვევაში. ამასთან, აღნიშნული ნორმის გამოყენება შესაძლებელია არამხოლოდ მაშინ, როდესაც გარიგების ერთ-ერთი ან ორივე მხარე „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული სუბიექტია, არამედ - მაშინაც, როდესაც ნივთის შეძენას სამეწარმეო მიზანი გააჩნია. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სამოქალაქო კოდექსის 495-ე მუხლის განმარტებისას მხარის სტატუსს განსაზღვრავს სწორედ მის მიერ დადებული ხელშეკრულების მიზანი (იხ. სუსგ №ას-486-467-2016, 8 ივნისი, 2017 წელი).
38. მეწარმე სუბიექტის მიერ ნივთის დაუყოვნებლივ შემოწმებისა და ნაკლის აღმოჩენიდან გონივრულ ვადაში გამყიდველისთვის პრეტენზიის წარუდგენლობა ართმევს მას ნივთის ნაკლის გამო მოთხოვნის უფლებას. კანონმდებლის მიერ საკითხის მსგავსი მოწესრიგება განპირობებულია იმით, რომ მეწარმე კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობებისათვის დამახასიათებელ რისკებს უკეთ აღიქვამს. ის ფაქტი, რომ სამოქალაქო ბრუნვაში მეწარმის მიერ განხორციელებული ქმედება გონივრული და კონსტრუქციული უნდა იყოს, წარმოადგენს პრეზუმფციას, რომელიც თავისი ბუნებით იურიდიული ფიქციაა და ამ ვარაუდს არ აუქმებს შემდგომში მეწარმე პირის მიერ გამოჩენილი წინდაუხედაობა(იხ. სუსგ №ას-486-467-2016, 8 ივნისი, 2017 წელი). სტატუსი - „სამეწარმეო საზოგადოება“ მოსარჩელეს, როგორც შემძენ მეწარმეს, კანონის ძალით წარმოუშობს ჩვეულებრივ მყიდველთან შედარებით მეტ წინდახედულებას და ნასყიდობის საგნის მახასიათებლების შემოწმებას(იხ. სუსგ №ას-560-519-2017, 16 ივნისი, 2017 წელი).
39. დადგენილია, რომ მოსარჩელე არის მეწარმე სუბიექტი და მისი საქმიანობის ძირითად მიმართულებას წარმოადგენდა სამშენებლო მასალების მოპოვება შემდგომი რეალიზაციის მიზნით (იხ. წინამდებარე განჩინების 9.1. ქვეპუნქტი). ამასთან, სარჩელის თანახმად, წილისა და ლიცენზიის შესყიდვის მიზანიც სწორედ კომპანიის სამეწარმეო მიზნებს უკავშირდება [შპს „ბ-ი“-ს საქმიანობის ძირითად მიმართულებას წარმოადგენს სამშენებელო მასალების მოპოვება შემდგომი რეალიზაციის მიზნით. დაფუძნების შემდგომ ჩემი მარწმუნებლის მიერ განხორციელდა მისი ძირითადი საქმიანობის განსახორციელებლად აუცილებელი ტექნიკის შეძენა და ასევე ქვიშა-ღორღის ლიცენზიის მოპოვებაზე მუშაობა. მანამ სანამ მოსარჩელე მხარე ლიცენზიის საკითხს გადაწყვეტდა, ის თავისი სამეწარმეო საქმიანობის მიზნებისთვის ქვიშის შესყიდვას ახდენდა შპს „თ.“-სგან, რომელიც ქვიშა-ხრეშს (წიაღს) მოიპოვებდა ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფ. მე-ი 5 ჰექტარ ტერიტორიაზე ლიცენზიის საფუძველზე, კერძოდ: 2012 წლის დასაწყისში შეძენილ იქნა საერთო ჯამში 30000 ლარის ღირებულების ქვიშა. შემდგომში შპს „თ...“-ს მიერ ქვიშა-ხრეშის შემდგომი მოწოდება შეფერხდა, რაც შპს „თ...“-ს დირექტორის და პარტნიორების მიერ ახსნილ იქნა შემოსავლების სამსახურთან შექმნილი საგადასახადო პრობლემებით, რის გამოც მათი განმარტებით აღარ გააჩნდათ წიაღის მოპოვების გაგრძელების ფინანსური შესაძლებლობა. ასევე შპს „თ...“-ს პარტნიორების მიერ ჰ. ბ-ისთვის შეთავაზებულ იქნა წიაღის მოპოვების ლიცენზიის ყიდვა. შპს „ბ-ი“-ს დირექტორისთვის შემოთავაზება საინტერესო აღმოჩნდა. შემდგომში დაიწყო საუბარი ლიცენზიის საფასურის ოდენობის დადგენაზე. ვინაიდან ლიცენზიას ფლობდა შპს „თ.“ შპს „ბ-ი“-სთვის ლიცენზიის მოპოვების გამარტივების მიზნით შემოთავაზებულ იქნა საზოგადოების წილების ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება (იხ. ტ. 1. ს.ფ.3,4)].
40. მოსარჩელე სარჩელში უთითებს, რომ ნაკლის თაობაზე (ლიცენზიის ვადა და ათვისებული რესურსი) ინფორმაცია მიიღო 2014 წლის იანვრის თვეში (იხ. ტ. 1, ს. ფ. 5). საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ მოსარჩელემ გონივრულ ვადაში წარუდგინა პრეტენზია გამყიდველებს. მოპასუხეების წინააღმდეგ ნასყიდობის საფასურის დაკისრების მოთხოვნით სარჩელი აღძრულია 2015 წლის 16 ნოემბერს. ამასთან, საქმის მასალებით არც სსკ-ის 495-ე მუხლის გამოყენების გამომრიცხველი წინაპირობა დგინდება - ფაქტობრივი გარემოება იმის თაობაზე, რომ გამყიდველი შეგნებულად დუმდა ნივთის ნაკლზე. საქმეში არსებული დოკუმენტებით არ დასტურდება, რომ მოსარჩელე დაინტერესდა ზემოაღნიშნული საკითხით, შეეცადა ინფორმაციის მოპოვებას მოპასუხეებისაგან და მოპასუხეებმა ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებამდე ან მას შემდეგ შეგნებულად არ მიაწოდეს ან/და დაუმალეს ინფორმაცია ლიცენზიის ვადისა და ათვისებული წიაღის ოდენობის შესახებ. სადავო ფაქტობრივი გარემოების მტკიცების ტვირთი იყო მოსარჩელე მხარეზე, რომლის რეალიზება მან ვერ განახორციელა შესაბამისი მტკიცებულებების წარდგენის გზით [სსსკ-ის 102 მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილები: თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამ გარემოებათა დამტკიცება შეიძლება თვით მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით].
41. ამდენად, მოსარჩელე მხარემ სსკ-ის 495-ე მუხლის საფუძველზე დაკარგა ნაკლიანი შესრულებიდან გამომდინარე ხელშეკრულებიდან გასვლისა და რესტიტუციის მოთხოვნის უფლება.
42. რაც შეეხება მოსარჩელის მითითებას ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობის საფუძვლებზე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორმა ამ მხრივ ვერ წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია.
43. მოსარჩელე სარჩელში მოპასუხეებთან დადებული ხელშეკრულების ბათილობის საფუძვლად უთითებს სსკ-ის 56-ე [მოჩვენებითი და თვალთმაქცური გარიგებანი] და 81-ე [მოტყუებით დადებული გარიგებანი] მუხლებზე.
44. სსკ-ის 56-ე მუხლის მიხედვით [ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება); თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება)], გარიგების მოჩვენებით ხასიათს განაპირობებს მხარეთა განზრახვა, გარიგების დადებით მიაღწიონ მიზანს, რომელიც არ შეესაბამება ამ გარიგების შინაარსიდან გამომდინარე იურიდიულ შედეგს. ამდენად, მოჩვენებითი გარიგების დადებით ორივე მხარე მოქმედებს საერთო მიზნით და ურთიერთშეთანხმებით. როგორც პრაქტიკა გვიჩვენებს, მოჩვენებითი გარიგების დადება დაკავშირებულია მესამე პირებთან არსებულ ურთიერთობასთან მათი მოტყუების, პასუხისმგებლობისათვის თავის არიდებისა თუ სხვა მიზნით.
45. მოჩვენებითი გარიგების დროს მოსაჩვენებლად იქცევა ამ გარიგების მონაწილე ნების გამოვლენის ყველა სუბიექტი. ამდენად, მოჩვენებითად ჩაითვლება გარიგება, თუკი ნების გამომვლენი და ნების მიმღები თანხმდებიან იმაზე, რომ მათ მიერ გამოვლენილ ნებას არ მიეცეს მსვლელობა, ე.ი. გარიგების მონაწილე მხარეები უნდა აცნობიერებდნენ, რომ მათ შორის დადებულ გარიგებას სამართლებრივი შედეგები არ მოჰყვება და იგი დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად. ამასთან, იგი, როგორც წესი, კანონსაწინააღმდეგო მიზნების მისაღწევად ან დასაფარად გამოიყენება.
46. იმისათვის, რომ სასამართლომ სადავო გარიგება მიიჩნიოს მოჩვენებითად, აუცილებელია ისეთი ფაქტობრივი გარემოებების არსებობა, რომლებიც მიუთითებენ ნების გამოვლენის ნაკლზე, ფიქტიური გარიგების შესახებ „ურთიერთშეთანხმებაზე“, საერთო მიზანზე, რაც არ შეესაბამება მათ მიერ გარეგანი ნების გამოვლენას.
47. ამასთან, როგორც წესი, მოჩვენებითი გარიგება ფორმალურად შეესაბამება კანონის მოთხოვნებს, მაგრამ ნების ნაკლი მისი არანამდვილობის გამო, წარმოადგენს იმ არსებითი ხასიათის ნაკლს, რაც გამორიცხავს სამართლებრივი შედეგის დადგომას. შესაბამისად, ის ფაქტი, რომელიც მიუთითებს სადავო გარიგების მხარეთა ნების გამოვლენის არანამდვილობაზე, უნდა დაამტკიცოს მან, ვისაც მიაჩნია, რომ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით შეილახა მისი უფლება (იხ. სუსგ №ას-474-455-2016, 7 ივლისი, 2016 წელი).
48. რაც შეეხება თვალთმაქცურ გარიგებას, ამ დროს ნების გამოვლენის სუბიექტების ნება შეთანხმებულია და მათ განზრახული აქვთ განსაზღვრული სამართლებრივი შედეგის დადგომა, თუმცა მათი შინაგანი ნება და გამოვლენილი ნება არ ემთხვევა ერთმანეთს. დადებული გარიგებით ისინი ფარავენ სხვა გარიგებას, რომლის დადების ნებაც რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში დგება ამ ნორმის საფუძველზე ნების გამოვლენის ბათილობის საკითხი. თვალთმაქცური გარიგების დროს განხილვის საგანია გარიგების მხარეთა მიერ შინაგანი და გარეთ გამოვლენილი ნების ურთიერთმიმართება, ვინაიდან მათ შორის არსებობს შეუსაბამობა (იხ. სუსგ №ას-1142-1088-2014, 23 იანვარი, 2015 წელი).
49. ზემოაღნიშნული ნორმების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორი ვერ ადასტურებს იმ ფაქტობრივი გარემოებების არსებობას (ხელშეკრულების ორივე მხარის განზრახვა გარიგების დადებით მიაღწიონ მიზანს, რომელიც არ შეესაბამება ამ გარიგების შინაარსიდან გამომდინარე იურიდიულ შედეგს), რომლებიც მიუთითებენ ნასყიდობის ხელშეკრულების მოჩვენებით ან თვალთმაქცურად დადებაზე. დადგენილია, რომ მხარეებმა სადავო გარიგების დადებით მიიღეს ის, რაც სურდათ. მოსარჩელე გახდა შპს „თ-ს“ 100%-იანი წილის მესაკუთრე, შესაბამისად, მან მიიღო ის არამატერიალური ქონებრივი სიკეთე - ლიცენზია, რასაც აღნიშნული კომპანია ფლობდა.
50. რაც შეეხება სადავო ხელშეკრულების ბათილობას სსკ-ის 81-ე მუხლის საფუძველზე [თუ პირი გარიგების დადების მიზნით მოატყუეს, იგი უფლებამოსილია მოითხოვოს ამ გარიგების ბათილობა. ეს ხდება მაშინ, როცა აშკარაა, რომ მოტყუების გარეშე გარიგება არ დაიდებოდა; თუ ერთი მხარე დუმს იმ გარემოებათა გამო, რომელთა გამჟღავნების დროსაც მეორე მხარე არ გამოავლენდა თავის ნებას, მაშინ მოტყუებულს შეუძლია მოითხოვოს გარიგების ბათილობა. გამჟღავნების ვალდებულება არსებობს მხოლოდ მაშინ, როცა მხარე ამას ელოდებოდა კეთილსინდისიერად], რომელიც მოცემულ შემთხვევაში კონკურირებს ზემოთ განხილულ ნაკლოვანი შესრულებიდან გამომდინარე მეორად მოთხოვნასთან, საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს მოსარჩელის მიერ კანონით დადგენილ ვადაში შეცილების განუხორციელებლობის საკითხს, რადგან საცილო გარიგებებში შეცილება იწვევს გარიგების გაბათილებას, მაგრამ დაინტერესებულ პირს შეუძლია, არ გამოიყენოს შეცილების უფლება და ამით გარიგება ძალაში დატოვოს (იხ. სუსგ №ას-245-580-05, 2005 წლის 23 დეკემბერი). იურიდიულ დოქტრინაში გამოთქმული მოსაზრებების თანახმად: „შეცილების უფლება არა მხოლოდ გარიგების გაუქმების უფლებაა, არამედ მისთვის ნამდვილობის მინიჭების უფლებაც. ამდენად, შეცილების უფლება მეტად ძლიერი საშუალებაა სამართლებრივ ურთიერთობაზე ზემოქმედებისათვის. ამიტომ ის არ შეიძლება იყოს შეუზღუდავი. წინააღმდეგ შემთხვევაში სამართლებრივი ურთიერთობების არასტაბილურობის საფრთხე ძალიან დიდი იქნებოდა. ამ საფრთხეს ითვალისწინებს კანონი და შეცილების უფლებას განსაზღვრულ ჩარჩოებში აქცევს“ [იხ. ლ. ჭანტურია., „სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი“, თბილისი, 2011 წ., გვ. 397]. უცილო (არარა) გარიგებების ბათილობისაგან განსხვავებით, რაც კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში ავტომატურად დგება და არ საჭიროებს შესაბამის შედეგზე მიმართულ არანაირ დამატებით მოქმედებას (მაგალითად, რაიმე ფორმით ბათილად გამოცხადებას), საცილო გარიგება „დადების მომენტიდან“ ბათილი იქნება მხოლოდ ნამდვილი შეცილების შემთხვევაში. შესაბამისად, დადების მომენტში საცილო გარიგება ნამდვილია, თუმცა არსებობს გარემოებანი, რომელთა გამოც ის შეიძლება შემდგომში გახდეს ბათილი. შეცილება ცვლის არსებულ სამართლებრივ მდგომარეობას, ვინაიდან იგი მიმართულია არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის გაქარწყლებაზე. ამდენად, შეცილება სამართლებრივი ურთიერთობის ცალმხრივად „განმსაზღვრელი“ ნების გამოვლენა თუ გარიგებაა“ [დ. კერესელიძე, „კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემები“, თბილისი, 2009 წ., გვ. 269-270] (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016; 02.03.2017წ. §212).
51. მნიშვნელოვანია, აღინიშნოს, რომ შეცილების კანონით დადგენილ ვადაში განხორციელება სასამართლოს მხრიდან სავალდებულო შემოწმებას დაქვემდებარებული საკითხია და სამართლის თეორიაში ე.წ სასამართლო შესაგებლის სახელითაა ცნობილი. შეცილების სამართლებრივი ბუნება კარგად ჩანს მისი ხანდაზმულობის სამართლებრივ ინსტიტუტთან შედარებისას. შეცილება და ხანდაზმულობა განსხვავებული სამართლებრივი ინსტიტუტებია, სხვადასხვა სამართლებრივი შედეგებით. ხანდაზმულობა სამართალში ფაქტის საკითხია და მასზე მითითება მოპასუხის ვალდებულებაა, განსხვავებით შეცილების ინსტიტუტისგან. საცილო გარიგებებში, შეცილების ვადა სარჩელის მატერიალური დაკმაყოფილება-არდაკმაყოფილების წინაპირობაა, რომლის შეცილების განხორციელება ვადაში მუხლის ნორმატიული შემადგენლობის კომპონენტია. არ აქვს მნიშვნელობა, მოპასუხე უთითებს თუ არა მოსარჩელის მიერ გამოყენებულ გარიგების შეცილების ვადაზე, მოსამართლემ თავად უნდა გამოარკვიოს, თუ როდის და რა მეთოდით გახადა საცილო მოსარჩელემ სადავო გარიგება. თუკი სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელემ არ გამოიყენა შეცილების ვადა, იმისდა მიუხედავად, მოპასუხე უთითებს თუ არა ამ გარემოებაზე, სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, განსხვავებით ხანდაზმულობის ინსტიტუტისგან, როცა ხანდაზმული სარჩელის დაკმაყოფილებაცაა შესაძლებელი, თუკი მოპასუხე არ უთითებს ხანდაზმულობასთან დაკავშირებულ ფაქტებზე (იხ. სუსგ №ას-15-15-2016, 2016 წლის 1 მარტი).
52. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში სსკ-ის 84-ე მუხლით დადგენილი შეცილების ერთწლიანი ვადა [მოტყუებით დადებული გარიგება შეიძლება სადავო გახდეს ერთი წლის განმავლობაში. ვადა აითვლება იმ მომენტიდან, როცა შეცილების უფლების მქონემ შეიტყო შეცილების საფუძვლის არსებობის შესახებ] ასევე დაცული არ არის. როგორც ზემოთ აღინიშნა, მოსარჩელემ ლიცენზიის ვადისა და ათვისებული რესურსის თაობაზე ინფორმაცია მიიღო 2014 წლის იანვრის თვეში (იხ. ტ. 1, ს. ფ. 5). საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ მოსარჩელემ ერთ წლის ვადაში წარუდგინა პრეტენზია გამყიდველებს. მოპასუხეების წინააღმდეგ ნასყიდობის საფასურის დაკისრების მოთხოვნით სარჩელი აღძრულია 2015 წლის 16 ნოემბერს.
53. მიუხედავად იმისა, რომ კასატორის მიერ არ არის დაცული სსკ-ის 84-ე მუხლით დადგენილი 1-წლიანი შეცილების ვადა, რაც სარჩელის უარყოფის საკმარისი საფუძველია, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საქმის მასალებით არ დასტურდება მოპასუხეების მიერ მოსარჩელის მოტყუების ფაქტი და ამ მხრივ სააპელაციო პალატის მსჯელობა დასაბუთებულია.
54. საქმეში არსებული საქართველოს ენერგეტიკისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს სსიპ ბუნებრივი რესურსების სააგენტოს უფროსის 2012 წლის 30 აპრილით დათარიღებული #1-... ბრძანებით, რომლითაც დამტკიცდა შპს „თ-ს“ მიერ სასარგებლო წიაღისეულის ათვისების გეგმა, ირკვევა, რომ შპს „თ-ს“ 2012 წლიდან 2015 წლის 7 ივნისის ჩათვლით ასათვისებელი ჰქონდა 126 000 მ3 წიაღისეული (იხ. ს. ფ. 43-44). დადგენილია ასევე, რომ სადავო წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება (რომელიც მოსარჩელეს ლიცენზიით გათვალისწინებული წიაღისეულის მოპოვების შესაძლებლობას აძლევდა) მხარეთა შორის გაფორმდა 2012 წლის 23 აპრილს (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 26-27), ხოლო შპს „თ-ს“ დირექტორის მიერ სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს უფროსის სახელზე გაგზავნილი წერილი, რომლითაც ირკვევა, რომ ლიცენზიის გეგმით განსაზღვრული ოდენობის წიაღი ამ დროისათვის უკვე ამოწურულია, თარიღდება 2013 წლის 1 ოქტომბრით (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 41). ამრიგად, ის გარემოება, რომ სადავო ხელშეკრულების დადების დროს (2012 წლის 23 აპრილი) ლიცენზიით განსაზღვრული წიაღისეული სრულად იყო ათვისებული და მას შემდეგ მოსარჩელეს წიაღის ამოღების სამუშაოები არ უწარმოებია, საქმის მასალებით არ დასტურდება.
55. რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას 2012 წლის 23 მარტის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე, საკასაციო სასამართლო ვერც აღნიშნულს გაიზიარებს და განმარტავს, რომ მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილია სასამართლო გადაწყვეტილების მატერიალური კანონიერი ძალა, რომელიც უზრუნველყოფს გადაწყვეტილების საბოლოო ხასიათს არა მარტო კონკრეტული პროცესისათვის, არამედ მის ფარგლებს გარეთაც. კერძოდ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 266-ე მუხლის შესაბამისად, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საფუძველზე, აგრეთვე, სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი. აღნიშნული ნორმის დანაწესიდან გამომდინარე, გადაწყვეტილება კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ იძენს უდავოობისა და სავალდებულოობის თვისებას და მხარეებს, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებს, არ აქვთ უფლება სადავო გახადონ აღნიშნული გადაწყვეტილებით უკვე დადგენილი ფაქტები (იხ. სუსგ №ას-324-309-2016, 10 იანვარი, 2017 წელი). ამასთან, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით ერთ სამოქალაქო საქმეზე დადგენილ ფაქტებს სხვა სამოქალაქო საქმის განხილვისას, სადაც იგივე მხარეები მონაწილეობენ პრეიუდიციულ მნიშვნელობას ანიჭებს (სსსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტი).
56. განსახილველ შემთხვევაში, საქმის მასალებით დადგენილია და კასატორიც არ ხდის სადავოდ იმ გარემოებას, რომ ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2013 წლის 16 აპრილის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა პ. ხ-ის სარჩელი შპს „ბ-ის“ მიმართ და შპს „ბ-ს“ პ. ხ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა 2012 წლის 23 მარტის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე თანხის, 41 000 აშშ დოლარის გადახდა. აღნიშნულ გადაწყვეტილებაზე გაიცა სააღსრულებო ფურცელი და დაწყებულია სააღსრულებო წარმოება (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 63-69). ამრიგად, იმ პირობებში, როდესაც სახეზეა სხვა სამოქალაქო საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე დავალიანების მოსარჩელისათვის (შპს „ბ-ისათვის“) დაკისრების თაობაზე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილებით დადგენილ გარემოებებს წინამდებარე დავის მიმართ პრეიუდიციული მნიშვნელობა გააჩნიათ. შესაბამისად, მოცემული დავის ფარგლებში სასამართლოს არ აქვს საპროცესო შესაძლებლობა შეაფასოს ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების ნამდვილობა.
57. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებულ პრეტენზიაში იგულისხმება მითითება იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და, რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.
58. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებაში არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). ამასთან, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე.
59. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან.
60. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.
61. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან საკასაციო საჩივარზე გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟი 8000 ლარის გადახდა კასატორის გადაუვადდა, ხოლო მისი საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნა მიჩნეული, კასატორს უნდა დაეკისროს საკასაციო საჩივარზე გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის (8000 ლარის) 30% - 2400 ლარის გადახდა.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა
1. შპს „ბ-ის“ საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;
2. კასატორ შპს „ბ-ს“ (ს/კ: 4-...) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 3 0077 3150) დაეკისროს საკასაციო სასამართლოს 2016 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის (8000 ლარის) 30% – 2400 ლარის გადახდა;
3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური
მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი
ბ. ალავიძე
