საქმე №ას-856-2019 26 ივლისი, 2019 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ბესარიონ ალავიძე, ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – საქართველოს რეგიონალური განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – პ. ზ-ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 15 მარტის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ფულადი ვალდებულების შესრულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. პ. ზ-მა (შემდგომ – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის (შემდგომ – მოპასუხე) მიმართ კომპენსაციის სახით სრული და სამართლიანი ღირებულების – 4158 ლარის ანაზღაურების შესახებ.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, საჯარო რეესტრში ერიცხება 4 711 კვ.მ მიწის ნაკვეთი მასზე განთავსებული ნაგებობებით.

3. გურჯაანის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოპასუხის სარჩელი დაკმაყოფილდა და აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მოპასუხეს მიენიჭა ექსპროპრირების გამოყენების უფლება მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი 4711 კვ.მ-დან 1800 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე.

4. მხარეთა შორის ნებაყოფლობით შეთანხმება ვერ მოხერხდა, რადგან მოპასუხის მიერ შეთავაზებულ იქნა შეუსაბამოდ მცირე ოდენობის კომპენსაცია.

მოპასუხის პოზიცია:

5. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მოსარჩელისათვის კომპენსაციის ღირებულება დაანგარიშდა განსახლების გეგმის შესაბამისად, ქონების ინვენტარიზაციის პერიოდში არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

6. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 4158 ლარის ანაზღაურება, რაც მოპასუხემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 15 მარტის განჩინებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

8. სააპელაციო პალატის მითითებით, საქმის მასალებში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ამონაწერით დასტურდება, რომ 4711 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე რეგისტრირებული იყო მოსარჩელის საკუთრების უფლება.

9. 2017 წლის 18 მაისს გურჯაანის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილებით საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის განცხადება დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის ნაწილზე – 4711 კვ.მ-დან 1800 კვ.მ-ზე.

10. აპელანტის (მოპასუხის) მიერ საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის სახით გადახდილი თანხა შეადგენს 10331 ლარს, საიდანაც 1800 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულებაა 5940 ლარი, შენობა-ნაგებობის ღირებულება – 2318 ლარი, ნარგავების ღირებულება – 1021 ლარი, მძაფრი ზემოქმედების კომპენსაცია – 930 ლარი, საჯარო რეესტრის ხარჯი, მიწის ნაკვეთის გამიჯვნის ღირებულება – 102 ლარი, რასაც უნდა გამოაკლდა რეგისტრაციის ღირებულება, რა ნაწილშიც მოპასუხე გათავისუფლებული იყო უძრავი ქონების რეგისტრაციის ხარჯისაგან. ამდენად, 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულებად განისაზღვრა 3.30 ლარი.

11. მხარეებს განსახლების სამოქმედო გეგმაში ასახული მიწის ნაკვეთის საექსპროპრიაციო ფასი სადავოდ არ გაუხდიათ და მიიჩნიეს სამართლიან ანაზღაურებად. მითითებული გეგმის 10.2.1. პუნქტის მიხედვით: მიწის კომპენსაციის ოდენობა დადგინდა ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული ნაკვეთების განლაგების გათვალისწინებით (გურჯაანის მუნიციპალიტეტი, საპროექტო გზის კორიდორი). მიწა დაიყო სამ ტიპად: სასოფლო-სამეურნეო (ურწყავი სახნავი), საკარმიდამო და საწარმოო/კომერციული. ამასთან, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის ღირებულებად განისაზღვრა 3.30 ლარი, საკარმიდამოს – 5.61 ლარი, ხოლო საწარმოო/კომერციულისა – 11.88 ლარი.

12. განსახილველი სარჩელით მოსარჩელემ მოითხოვა, საქართველოს რეგიონალური განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მის სასარგებლოდ დაეკისროს კომპენსაციის სახით სრული და სამართლიანი ღირებულების გადახდა 4158 ლარის ოდენობით ე.ი. 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულებად განისაზღვროს 5.61 ლარი. მოსარჩელის მითითებით, ანაზღაურების გაანგარიშება მოხდა სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის შესაბამისად, თუმცა უძრავი ქონება საჯარო რეესტრის ჩანაწერის თანახმად, წარმოადგენს არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთს, რის გამოც ანაზღაურება სწორედ ამ სტატუსის გათვალისწინებით უნდა მოხდეს.

13. მოპასუხის მითითებით, მესაკუთრისათვის შეთავაზებული საკომპენსაციო ღირებულების დაანგარიშება განხორციელდა პროექტის ფარგლებში შედგენილი განახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად, ქონების ინვენტარიზაციის პერიოდში არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით. მოპასუხის განმარტებით, ამ პერიოდში მიწის ნაკვეთს გააჩნდა სასოფლო-სამეურნეო სტატუსი, შესაბამისად ანაზღაურებაც ამ სტატუსის შესაბამისად უნდა განისაზღვროს.

14. სააპელაციო სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ – სსსკ) 105-ე მუხლის საფუძველზე დაადგინა, რომ 2015 წლის 14 მარტს განხორციელდა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების აღწერა. საჯარო რეესტრის ამონაწერებით ირკვევა, რომ ნაკვეთის ფუნქციას წარმოადგენდა – სასოფლო-სამეურნეო (სახნავი), ამდენად, საკომპენსაციო თანხის ანაზღაურება განხორციელდა უძრავი ქონების არსებული სტატუსის შესაბამისად – 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება – 3.30 ლარი.

15. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ მოსარჩელის მოთხოვნით მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული სტატუსის შეცვლა განხორციელდა 2016 წლის 19 ივლისს, უძრავი ქონების სტატუსად განისაზღვრა – არასასოფლო-სამეურნეო.

16. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ – სსკ) 312-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საჯარო რეესტრის ჩანაწერი კანონით დადგენილი წესით არ გაბათილებულა ე.ი. მის მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია. ამასთან, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის მსჯელობა, რომ მოპასუხეს არ წარმოუდგენია არანაირი მტკიცებულება, რომლითაც დადასტურდებოდა სტატუსის შეცვლასთან მიმართებით მოსარჩელის ქმედების არაკეთილსინდისიერება ან კანონისმიერ ან სახელშეკრულებო ბოჭვის ფარგლებში შეზღუდვა. შესაბამისად, ვერ დაძლია მტკიცების ტვირთი, რომელიც გააბათილებდა სარჩელში მითითებულ გარემოებებს.

17. მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის ნაწილზე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მიენიჭა გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 18 მაისს გადაწყვეტილებით.

18. ამდენად, მოსარჩელის კუთვნილ უძრავ ქონებაზე სტატუსის შეცვლა განხორციელდა 2016 წლის 19 ივლისს, ხოლო მოპასუხეს ექსპოპრიაციის უფლება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მიენიჭა 2017 წლის 18 მაისს, ანუ მიწის ნაკვეთის სტატუცისის შეცვლის შემდგომ. ამდენად, ვინაიდან ექსპროპრიაციის უფლების წარმოშობის მომენტისათვის უძრავ ნივთს უკვე მინიჭებული ჰქონდა არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის სტატუსი, შესაბამისად, დაუსაბუთებელია მოპასუხის აპელირება 2015 წელს განხორციელებული უძრავი ქონების აღწერაზე და მითითება იმის შესახებ, რომ ანაზღაურება უნდა განხორციელებულიყო ძველი სტატუსით. აღნიშნულიდან გამომდინარე, პირველი ინსტანციის სასამართლომ უძრავ ქონებაზე სტატუსის შეცვლის საკითხი ექსპოპრიაციის მინიჭების უფლებას სწორად დაუკავშირა და, შესაბამისად, სწორად დაადგინა, რომ ვინაიდან უძრავ ქონებაზე სტატუსის შეცვლა წინ უსწრებდა ექსპოპრიაციის უფლების მინიჭებას, ანაზღაურება უნდა განხორციელებულიყო შეცვლილი, არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების სტატუსის გათვალისწინებით.

19. ამასთან, რამდენადაც განსახლების სამოქმედო გეგმის მიხედვით, 3.30 ლარი წარმოადგენს 1 კვ.მ სასოფლო-სამეურნეო (ურწყავი სახნავი) მიწის ნაკვეთის ღირებულებას, შესაბამისად, ანაზღაურება უნდა მომხდარიყო 1 კვ.მ-ზე 5.61 ლარის ოდენობით.

20. განსახილველი სადავო სამართალურთიერთობა საქართველოს კონსტიტუციითა და სპეციალური კანონით მოწესრიგებულ სფეროს განეკუთვნება.

21. საქართველოს კონსტიტუციის 19.3 მუხლით, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან.

22. „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის 2.1. მუხლის მეორე წინადადების თანახმად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაცია ხორციელდება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის (შემდგომში – მინისტრი) ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით, სახელმწიფო ორგანოს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს ანდა საჯარო ან კერძო სამართლის იურიდიული პირის სასარგებლოდ, რომელსაც ამ კანონის შესაბამისად ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება.

23. ამავე კანონის პირველი მუხლის „ბ“ პუნქტის მიხედვით ექსპროპრიატორი არის პირი, რომელსაც სასამართლოს გადაწყვეტილებით ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება.

24. სპეციალური კანონის მე-3 მუხლის მიხედვით, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის შესაბამისად აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია ექსპროპრიაციის გზით. ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭება ხორციელდება მინისტრის ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით. მინისტრის ბრძანებით განისაზღვრება აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაციის გარდაუვალობა და სუბიექტი, რომელსაც შეიძლება მიენიჭოს ექსპროპრიაციის უფლება. ექსპროპრიაციის თაობაზე გადაწყვეტილებას იღებს სასამართლო. სასამართლოს გადაწყვეტილებით დგინდება სახელმწიფო ორგანო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო ანდა საჯარო სამართლის იურიდიული პირი ან კერძო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება. სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა შეიცავდეს აგრეთვე საექსპროპრიაციო ქონების დეტალურ აღწერას და შესაბამის მითითებას მესაკუთრის წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით უზრუნველყოფის თაობაზე.

25. „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი ექსპროპრიაციას განმარტავს შემდეგნაირად – საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლისა და ამ კანონის შესაბამისად, საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით.

26. ექსპროპრიაციის აუცილებელ წინაპირობებს ადგენს სპეციალური კანონის მე-6 მუხლი, რომელიც იმპერატიულად ადგენს, რომ ექსპროპრიატორი წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ.

27. განსახილველ შემთხვევაში სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ, ექსპროპრიაციას დაქვემდებარებული ქონების სანაცვლოდ, სამართლიანი კომპენსაციის ოდენობა 1 კვ.მ-ზე შეადგენს 5.61 ლარს. შესაბამისად, ვინაიდან მოპასუხემ საკომპენსაციო თანხის ოდენობა გამოითვალა 1 კვ.მ-ზე 3.30 ლარის ოდენობით, ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად დააკმაყოფილა სარჩელი.

28. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ აპელანტმა ვერ უზრუნველყო გასაჩივრებული გადაწყვეტილების საპირისპიროდ შესაბამისი მტკიცებულებებით გამყარებული დასაბუთებული პრეტენზიის წარმოდგენა. ის დასაბუთება, რაც აპელანტმა სასამართლოს შეთავაზა, არ იძლევა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისათვის საკმარის საფუძველს.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

29. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:

30. კასატორი არ დაეთანხმა სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ მოპასუხემ ვერ დაძლია მტკიცების ტვირთი და ვერ გააბათილა სარჩელში მითითებული გარემოებები. აღსანიშნავია, რომ დეპარტამენტს არც უტვირთია, წარმოედგინა მტკიცებულებები საჯარო რეესტრის ჩანაწერის ბათილობასთან დაკავშირებით. სასამართლომ, საქმეში არსებული მტკიცებულებების, მოპასუხე მხარის ახსნა-განმარებისა და არაერთი მითითების მიუხედავად, არასწორი ინტერპრეტაცია მისცა დეპარტამენტის მოთხოვნას, თითქოს დეპარტამენტი ითხოვდა საჯარო რეესტრის ჩანაწერების ბათილობას, მისი არაკეთილსინდისიერების ან/და არაკანონიერების გამო. დეპარტამენტი, სააპელაციო საჩივარში მიუთითებდა, რომ სასამართლოს მიერ მიწის ნაკვეთის ღირებულების დადგენა უნდა განხორციელებულიყო განსახლების გეგმის შესაბამისად, მიწის ნაკვეთის ფაქტობრივი დამიშნულების მიხედვით და არა საჯარო რეესტრის ამონაწერში მითითებული სტატუსის შესაბამისად.

31. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ უსაფუძვლოდ არ გაითვალისწინა დეპარტამენტის მიერ წარდგენილი არცერთი მტკიცებულება და გარემოება, კერძოდ, ... შემოსავლელი გზის მშენებლობის დაფინანსება ხორციელდება საქართველოსა და რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკს შორის 2014 წლის 9 ივლისს გაფორმებული სასესხო შეთანხმების ფარგლებში, რომელიც რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 2014 წლის 30 ივლისის №2609-რს დადგენილებით. პროექტი განხორციელდება საქართველოს 20%-იანი თანადაფინანსებით. .... შემოსავლელი გზის მშენებლობის მიზნით, საქართველოსა და რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკს შორის გაფორმებული სასესხო ხელშეკრულების (კახეთის რეგიონალური გზების გაუმჯობესების პროექტი) ფარგლებში დეპარტამენტის დაკვეთით მომზადდა ... შემოსავლელი გზის განსახლების სამოქმედო გეგმა (შემდგომ – განსახლების გეგმა), რომელშიც გათვალისწინებულია მშენებლობის პროექტის ზემოქმედების არეალში მოქცეული უძრავი ქონების მესაკუთრეებისთვის ქონების ღირებულებისა და საკომპენსაციო თანხის ანაზღაურების საკითხი. აღნიშნული განსახლების გეგმის და ქონების შეფასების დოკუმენტაციის შესაბამისად, პროექტის ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული ქონების მესაკუთრეებისათვის კომპენსაციის გადახდის ვალდებულება ეკისრება დეპარტამენტს. დადგენილია რომ მოსარჩელის ქონება მოექცა პროექტის ზემოქმედების ქვეშ და, განსახლების გეგმის შესაბამისად, განსახლების გეგმის პრინციპებზე დაყრდნობით განხორციელდა ქონების აღწერა და შეფასება. განსახლების გეგმის შესაბამისად, „....კომპენსაციებზე უფლებამოსილების ფიქსირება ხდება ამ პროექტის ზემოქმდების ქვეშ მოხვედრილი პირების აღწერის დასრულების თარიღით, ანუ 2015 წლის 4 მარტის მდგომარეობით.“ (გვერდი 9, პუნქტი 7), „კომპენსაციებზე უფლებამოსილება ძალაშია ზემოქმდების ქვეშ მოხვედრილი პირების აღწერის დასრულების თარიღამდე, რომელიც წარმოადგენს ამ პროექტის ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული პირების აღწერის დასრულების თარიღს, ანუ 2015 წლის 4 მარტს. ეს აღწერა მოიცავს 199171 კვ.მ 491 მიწის ნაკვეთს გზის დაგეგმილი დერეფნის გასწვრივ. საველე სამუშაოების დაწყების თარიღად დადგენილია 2015 წლის 14 თებერვალი. ზემოქმედების ქვეშ მოხვედრილი პირების აღწერის დასრულების თარიღი გამოცხადდა საჯარო შეხვედრაზე. ამასთან, საკრებულოს წარმომადგენლებმა ზემოქმედების ქვეშ მოქცეულ თითოეულ პირს ინდივიდუალურად აცნობეს მის მიწაზე საველე კვლევის (აზომვები, ინვენტარიზაცია, აღწერა, სოციალურ-ეკონომიკური კვლევა) ჩატარების თარიღი. ზემოქმედების ქვეშ მოქცეულ ყველა პირს ასევე გადაეცა საკონტაქტო ინფორმაცია, რომ მათ მოიკითხონ, შეასწორონ/შეავსონ საველე კვლევის ინფორმაცია 5 დღის განმავლობაში.“. დადგენილია, რომ მოცემული თარიღისთვის მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა მოსარჩელის საკუთრებას და გააჩნდა სასოფლო-სამეურნეო სტატუსი, რასაც ასევე ხელმოწერით ადასტურებს საინვენტარიზაციო ფორმაში მოსარჩელის წარმომადგენელი. გარდა ამისა, აღსანიშნავია, რომ მიწის ნაკვეთი არც დეპარტამენტისთვის ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭებამდე და არც მას შემდეგ არ გამოიყენებოდა არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით.

32. კასატორმა მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ კომპენსაცია მიიღო განსახლების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული სასოფლო-სამეუნეო სტატუსის შესაბამისად, კერძოდ, განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად, მიწა იყოფა სამ ტიპად: სასოფლო-სამეურნეო (ურწყავი სახნავი), საკარმიდამო და საწარმოო/კომერციული. შესაბამისად, განისაზღვრა მიწის კომპენსაციის ოდენობები. მიწის სახეობა: სამეურნეო კვადრატული მეტრი 3.3 ლარი, საკარმიდამო კვადრატული მეტრი 5.61 ლარი, საწარმოო/კომერციული კვადრატული მეტრი 11.88 ლარი. მოსარჩელის მიწის ნაკვეთი, მისი მიწის ნაკვეთის „ფიქსირებისას“ განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად, როგორც ფაქტობრივად, ასევე სამართლებრივად გამოიყენებოდა და დარეგისტრირებული იყო სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით. მესაკუთრის მიწის ნაკვეთი შეფასდა როგორც სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მქონე, 1 კვ.მ – 3.3 ლარი. მოსარჩელემ უსაფუძვლოდ მოითხოვა შემდგომ მიწის ნაკვეთის კატეგორიის შეცვლა და, 3.3 ლარის ნაცვლად, 5,61 ლარის მიღება. მოსარჩელისათვის იმთავითვე იყო ცნობილი რომ მისი მიწის ნაკვეთი შეფასდებოდა როგორც სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, მესაკუთრისათვის ასევე ცნობილი იყო, რომ ნებისმიერი ცვლილება, რაც შესაძლებელია, ქონების ინვენტარიზაციის შემდგომ მოხდებოდა არ იქნებოდა გათვალისწინებული, შესაბამისად, არაგონივრული იქნება ვარაუდი, რომ საჯარო რეესტრში მოსარჩელის მიწის ნაკვეთის კატეგორიის შეცვლით იგი ავტომატურად მიიღებდა საკარმიდამო მიწის ნაკვეთისათვის გათვალისწინებულ კომპენსაციას. 2016 წლის 19 ივლისს მოსარჩელემ შეუცვალა მიწის ნაკვეთს კატეგორია და 2016 წლის 21 სექტემბრის განცხადებით (დეპარტამენტში რეგისტრაციის №14094/2) მიმართა დეპარტამენტს, რომლითაც ითხოვდა მიწის ნაკვეთის ხელახალ ინვენტარიზაციას და გაანგარიშებას, რაზეც 2016 წლის 3 ოქტომბრის №2-12/8599 წერილით გაეცა პასუხი და განემარტა, რომ დეპარტამენტი მოკლებულია შესაძლებლობას, იმსჯელოს მის განცხადებაში დასმულ საკითხზე, ვინაიდან მიწის ნაკვეთი შეფასდა განსახლების გეგმის შესაბამისად, რა დროსაც ნაკვეთის დანიშნულება იყო სასოფლო-სამეურნეო, ხოლო შემდგომ მოხდა უკვე მოსარჩელის მიერ მიწის ნაკვეთის დანიშნულების შეცვლა.

33. მნიშვნელოვანია, რომ პროექტის განხორციელების მიზნებისათვის განსახლების გეგმაში ინვენტარიზაციის დაწყების, დასრულების და პრეტენზიის მიღების თარიღი განისაზღვრება უშუალოდ პროექტის განხორციელების მიზნებისათვის. პროექტის განხორციელება სხვა მნიშვნელოვან ფაქტორებთან ერთად ითვალისწინებს პროექტის ფარგლებში განსახლების ბიუჯეტს (რისი გათვალისწინებაც უწევს უშუალოდ სახელმწიფოს და არ ფინანსდება სასესხო შეთანხმების ფარგლებში), რისი დადგენაც ხდება უშუალოდ პროექტის დაწყებამდე. სახელმწიფომ უნდა იცოდეს პროექტის ფარგლებში რამდენი ბიუჯეტის გათვალისწინება მოუწევს და ამიტომაც განსახლების გეგმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და ფუნდამენტური პრინციპია, რომ ქონება შეფასდეს მისი უშუალო დანიშნულებით და ინვენტარიზაციის პერიოდში არსებული მახასიათებლებით. ქონების გაუმჯობესება მოკვეთის თარიღის შემდგომ, პროექტის ფარგლებში არ იქნება გათვალისწინებული, რაზეც ინფორმაცია აქვს თავად მესაკუთრესაც. პროექტის ფარგლებში იმართება არაერთი საჯარო და ინდივიდუალური შეხვედრები, რაც მიზნად ისახავს როგორც სხვა, ასევე აღნიშნულ საკითხზე მოსახლეობის ინფორმირებას. ამდენად, მოსარჩელის უბრალო მითითება ფაქტზე, თითქოს აღმოჩნდა, რომ მიწის ნაკვეთი გახდა არასასოფლო-სამეურნეო და ამიტომ მესაკუთრემ უპირობოდ უნდა მიიღოს სხვა თანხა, სასამართლოს არ უნდა გაეთვალისწინებინა და დადგენილად არ უნდა მიეჩნია, რომ მოსარჩელემ განახორციელა თავისი კანონიერი უფლებამოსილება.

34. დაუსაბუთებელია სასამართლოს განმარტება, რომ ვინაიდან ექსპროპრიაციის დროისათვის უძრავ ქონებას სტატუსი (არა რეალურად, არამედ საჯარო ამონაწერის შესაბამისად) შეცვლილი ჰქონდა, დეპარტამენტი არ იყო უფლებამოსილი, საკომპენსაციო თანხა დაეანგარიშებინა უძრავი ქონების ძველი სტატუსის შესაბამისად. სასამართლომ ვერ განმარტა თუ რატომ არ ჰქონდა უფლებამოსილება, საკომპენსაციო თანხა დაეანგარიშებინა ძველი სტატუსით და აუცილებელი იყო მისი შეცვლა საჯარო რეესტრში სტატუსის შეცვლის შემთხვევაში.

35. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა დეპარტამენტის განმარტება განსახლების გეგმაში მითითებულ ფაქტთან დაკავშირებით. განსახლების გეგმის თანახმად, შემფასებელმა მიწის კომპენსაციის ოდენობა დაადგინა ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული ნაკვეთების განლაგების (და არა საჯარო რეესტრის ამონაწერში მითითებული სტატუსის) გათვალისწინებით (გურჯაანის მუნიციპალიტეტი, საპროექტო გზის კორიდორი). მიწა თავად დაყო სამ ტიპად: სასოფლო-სამეურნეო (ურწყავი სახნავი), საკარმიდამო და საწარმოო/კომერციული, მიწის ნაკვეთის რეალური დანიშნულების მიხედვით. ნათელია, რომ შემფასებელმა მიწის ნაკვეთებს სტატუსი მიანიჭა არა საჯარო რეესტრის ამონაწერის, არამედ მისი რეალური დანიშნულების შესაბამისად. აღნიშნული ნიშნავს იმას, რომ მიწის ნაკვეთის საკომპენსაციო თანხის ოდენობა მოიმატებდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოხდებოდა რეალურად მისი ფუნქციის/დანიშნულების შეცვლა და არა საჯარო რეესტრის ამონაწერში სტატუსის შეცვლით. გასათვალისწინებელია, რომ მიწის ნაკვეთების შეფასება მოხდა ინდივიდუალურად მისი დანიშნულების გათვალისწინებით, არც კონსტიტუციაში და არც კანონში არ არის მითითებული, რომ შეფასებისას უნდა მოხდეს საჯარო რეესტრის ამონაწერის გათვალისწინება და მხოლოდ მისი სტატუსის შესაბამისად უნდა განისაზღვროს საკომპენსაციო თანხა. შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ამონაწერში დანიშნულების (სტატუსის) შეცვლის მიუხედავად, დეპარტამენტმა მიიღო იგივე ქონება, რაც გათვალისწინებული იყო აღწერა – ინვენტარიზაციის დროს. მიწის ნაკვეთის დეპარტამენტის საკუთრებაში დარეგისტრირების პერიოდში, მიწის ნაკვეთის ფაქტობრივი დანიშნულება იყო იგივე, რაც იყო აღწერა - ინვენტარიზაციის პერიოდში. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელისათვის დამატებით კომპენსაციის თანხის გადახდა გამოიწვევს მის უსაფუძვლო გამდიდრებას, ვინაიდან მხოლოდ საჯარო რეესტრის ამონაწერში სტატუსის შეცვლით (თუ რეალურად არ მოხდება მიწის ნაკვეთის დანიშნულების შეცვლა), აღნიშნული ქონების ღირებულება არ გაზრდილა.

36. ასევე გაურკვეველია, სასამართლოს მიერ რა კრიტერიუმით განხორციელდა მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის - 5.61 ლარით განსაზღვრა, როდესაც განსახლების გეგმით აღნიშნული ღირებულებით განსაზღვრულია არა არასასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთის, არამედ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთის ღირებულება. ხოლო საკარმიდამო შესაძლებელია, იყოს როგორც სასოფლო-სამეურნეო ასევე არასასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთი, რომელშიც განთავსებულია საცხოვრებელი სახლი. ანუ, შემფასებელმა 5.61 ლარად განსაზღვრა იმ მიწის ნაკვეთების 1 კვ.მ-ის ღირებულება, სადაც განთავსებულია საცხოვრებელი სახლი და მესაკუთრის მიერ გამოყენებულია საცხოვრებლად. როგორც თავად მოქალაქე პ. ზ-ი აღნიშნავს სასამართლო სხდომაზე, მიწის ნაკვეთი გამოიყენება იმავე დანიშნულებით, როგორც გამოიყენებოდა მიწის ნაკვეთის ინვენტარიზაციის დროს, ანუ სახნავად და არა საცხოვრებლად (საკარმიდამოდ, რომლის ღირებულებასაც ითხოვს მოქალაქე და სასამართლოს მიერ სრულიად უსაფუძვლოდ იქნა დაკმაყოფილებული). შესაბამისად განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად, მიუხედავად საჯარო რეესტრის ამონაწერში სტატუსის შეცვლისა, აღნიშნული მიწის ნაკვეთის ფაქტობრივი დანიშნულება არის საძოვარი და მისი ღირებულება განისაზღვრება 3.3 ლარის ოდენობით.

37. კასატორმა მიიჩნია, რომ სააპლაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა საქართველოს კონსტიტუციის 19-ე მუხლი და წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურების განსაზღვრება. სასამართლო მიიჩნევს, რომ ვინაიდან ექსპროპრიაციის დროისათვის უძრავ ქონებას სტატუსი (არა რეალურად, არამედ საჯარო ამონაწერის შესაბამისად) შეცვლილი ჰქონდა, დეპარტამენტი არ იყო უფლებამოსილი, საკომპენსაციო თანხა დაეანგარიშებინა უძრავი ქონების ძველი სტატუსის შესაბამისად.

38. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 17 ივნისის განჩინებით მოსარჩელი საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე განჩინებით დადგინდა, რომ კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

39. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

40. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კასატორს მოცემულ საკასაციო საჩივარში დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარდგენის გზით სადავოდ არ გაუხდია სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ფაქტები, ამდენად, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

41. საქმის მასალებში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ამონაწერით დასტურდება, რომ 4711 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე რეგისტრირებული იყო მოსარჩელის საკუთრების უფლება.

42. 2017 წლის 18 მაისს გურჯაანის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილებით საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის განცხადება დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის მიენიჭა ექსპროპრიაციის უფლება მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის ნაწილზე – 4711 კვ.მ-დან 1800 კვ.მ-ზე.

43. მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის ნაწილი საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტს მიენიჭა გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 18 მაისს გადაწყვეტილებით.

44. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი გარკვეულ შეზღუდვებს აწესებს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობასთან დაკავშირებით, კერძოდ, 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

45. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

46. მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის დავა შეეხება ექსპროპრიაციის შედეგად პირისათვის ქონების ჩამორთმევის სანაცვლოდ გადასახდელი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრას.

47. „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი ადგენს ექსპროპრიაციის ცნებას, კერძოდ, ესაა საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლისა და ამ კანონის შესაბამისად, საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით.

48. ამავე კანონის 2.1. მუხლის მეორე წინადადების თანახმად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაცია ხორციელდება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის (შემდგომში – მინისტრი) ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით, სახელმწიფო ორგანოს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს ანდა საჯარო ან კერძო სამართლის იურიდიული პირის სასარგებლოდ, რომელსაც ამ კანონის შესაბამისად ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება.

49. კანონის აღნიშნული დანაწესიდან გამომდინარეობს, რომ სახელმწიფო უფლებამოსილია, მესაკუთრეს ჩამოართვას საკუთრება კანონმდებლობით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში. ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ, მესაკუთრემ უნდა მიიღოს გონივრული და სამართლიანი კომპენსაცია, რომლის ოდენობა აანაზღაურებს ექსპროპრიაციის შედეგად მესაკუთრის დანაკარგს.

50. განსახილველ საქმეში მოპასუხის მიერ საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის სახით გადახდილი თანხა შეადგენს 10331 ლარს, საიდანაც 1800 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულებაა 5940 ლარი, შენობა-ნაგებობის ღირებულება – 2318 ლარი, ნარგავების ღირებულება – 1021 ლარი, მძაფრი ზემოქმედების კომპენსაცია – 930 ლარი, საჯარო რეესტრის ხარჯი, მიწის ნაკვეთის გამიჯვნის ღირებულება – 102 ლარი, რასაც უნდა გამოაკლდა რეგისტრაციის ღირებულება, რა ნაწილშიც მოპასუხე გათავისუფლებული იყო უძრავი ქონების რეგისტრაციის ხარჯისაგან. ამდენად, 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულებად განისაზღვრა 3.30 ლარი.

51. განსახლების სამოქმედო გეგმის 10.2.1. პუნქტის თანახმად, მოსარჩელის მიწის კომპენსაციის ოდენობა დადგინდა ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული ნაკვეთების განლაგების გათვალისწინებით. განხორციელდა მიწის სამ ტიპად კლასიფიკაცია: სასოფლო-სამეურნეო (ურწყავი სახნავი), საკარმიდამო და საწარმოო/კომერციული. ამასთან, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის ღირებულებად განისაზღვრა 3.30 ლარი, საკარმიდამოს – 5.61 ლარი, ხოლო საწარმოო/კომერციულისა – 11.88 ლარი.

52. საქმის მასალებიდან ირკვევა, რომ სადავო ნაკვეთს გააჩნდა სასოფლო-სამეურნეო (სახნავი) ფუნქცია, შესაბამისად, კომპენსაციის ოდენობა განისაზღვრა უძრავი ქონების არსებული სტატუსის მიხედვით – 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება – 3.30 ლარი. 2016 წლის 19 ივლისს კი მოსარჩელის მოთხოვნით სადავო უძრავი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული სტატუსი შეიცვალა და მიენიჭა არასასოფლო-სამეურნეო ფუნქცია.

53. ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოპასუხეს მართებულად დაეკისრა მოსარჩელისათვის სადავო უძრავი ნივთის ღირებულების ანაზღაურება ექპროპრიაციის მომენტში არსებული ფუნქციის შესაბამისი ოდენობით.

54. კასატორმა დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარდგენის გზით ვერ დაასაბუთა, რომ სადავი მიწის ნაკვეთის ფუნქციის შეცვლა განხორციელდა კანონდარღვევით და ვერც ის გარემოება დაადასტურა, რომ შეცვლილი ფუნქციის მქონე ნაკვეთის ღირებულება სასამართლოს მიერ მისთვის დაკისრებულ ოდენობაზე ნაკლებია, რაც საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის წინაპირობების არსებობას გამორიცხავს.

55. სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

56. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

57. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

58. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

59. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს რეგიონალური განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ბ. ალავიძე

ნ. ბაქაქური