საქმე №ას-497-2019 5 ივლისი, 2019 weli,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ბ.ა–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 24 იანვრის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – ჩუქების ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, ზიანის ანაზღაურება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. შპს „ს.ს.კ–ე“ (შემდეგში: საწარმო) მეწარმე სუბიექტად 2002 წლის 21 ნოემბერს დარეგისტრირდა. საზოგადოების დირექტორი და 100%-იანი წილის მესაკუთრე ბ.ა–ი (შემდეგში: მოსარჩელე, დამფუძნებელი, საწარმოს პარტნიორი, დირექტორი, აპელანტი) იყო (ტ.1, ს.ფ. 42-48).

2. უძრავი ქონების/მიწის ნაკვეთის აღნაგობის 2003 წლის 23 ივლისის სანოტარო წესით დამოწმებული ხელშეკრულების თანახმად, სს „თ.ს.ა–მა“ საწარმოს აღნაგობის უფლებით შესაბამისი უძრავი ქონება სასაწყობო მეურნეობის მოსაწყობად გადასცა. ხელშეკრულება 55 წლის ვადით, 2058 წლის 23 ივლისამდე დაიდო, ყოველწლიური საზღაური 2 020 ევროს ეკვივალენტით განისაზღვრა, დღგ-ის ჩათვლით. აღნიშნული ხელშეკრულება საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდა. ქალაქ თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების სამსახურის 2007 წლის 24 მაისის ბრძანებით საწარმოსთვის აღნაგობის უფლებით გადაცემულ მიწის ნაკვეთზე საოფისე-სამეურნეო კომპლექსის მშენებლობის ნებართვა და სანებართვო მოწმობა გაიცა (ტ. 1, ს.ფ. 33-41; 59-60).

3. დამფუძნებლის წარმომადგენელმა - ბ.მ–ძემ, 2006 წლის 17 ნოემბრის წილის დათმობის ხელშეკრულებით, საწარმოში მარწმუნებლის 100% წილიდან - 28% თავის მეუღლეს, ხოლო 44% მამას - ჟ.მ–ძეს დაუთმო. აღნიშნული გადაწყვეტილება მეწარმეთა და არასამეწარმეო/არაკომერციულ იურიდიულ პირთა რეესტრში დარეგისტრირდა (ტ. 1, ს.ფ 1-18; 49-58).

4. საწარმოს 2011 წლის 8 ივლისის პარტნიორთა საგანგებო კრებით №2 ოქმით დადგინდა, რომ პარტნიორები საკუთარ წილებს სახელმწიფოს უსასყიდლოდ გადასცემდნენ. კრების ოქმის თანახმად, კრების მოწვევის პროცედურა კანონმდებლობის შესაბამისად განხორციელდა, პარტნიორები გაფრთხილებულნი იყვნენ კრების მოწვევის თაობაზე 2011 წლის 1 ივლისს, დღის წესრიგის, თარიღის და მისამართების მითითებით, რომელიც კანონით დადგენილი წესით ეცნობა ყველა პარტნიორს, რაც მათი ხელმოწერებით არის დადასტურებული (ტ. 1, 28-32).

5. საწარმოს პარტნიორებმა, 2011 წლის 15 ივლისის წილის უსასყიდლოდ/საჩუქრად დათმობის შესახებ ხელშეკრულებით, თავიანთი წილები, სახელმწიფოს საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადასცეს, მათ შორის, საწარმოს დამფუძნებელმა თავისი კუთვნილი 28%-იანი წილი დაუთმო. დათმობილი წილობრივი მონაწილეობის საბაზრო ფასი, წილის დამთმობთა განცხადებით 9 000 000 აშშ დოლარით განისაზღვრა. აღნიშნული ხელშეკრულება სანოტარო წესით დამოწმდა (ტ.1, ს.ფ. 23-27).

6. შპს „ს.ა.გ–ის“ კაპიტალში არსებულ 8400 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე, მასზე განთავსებული შენობა-ნაგებობებით, მდებარე, ქ. თბილისში, აეროპორტის დასახლებაში, სსიპ „საწარმოთა მართვის სააგენტოს“ 2011 წლის 8 აგვისტოს ბრძანებით საკუთრების უფლება გადავიდა სახელმწიფოს სახელზე, აღნიშნული გადაწყვეტილება დარეგისტრირდა საჯარო რეესტრში. დასახელებული ნაკვეთის ღირებულება განისაზღვრა 126 000 ლარით. სააგენტოს იმავე თარიღით გამოცემული ბრძანებით დასახელებული უძრავი ქონება საკუთრების უფლებით გადაეცა შპს „ს.ფ–ას“ და მისი ღირებულება აუდიტორული დასკვნის შესაბამისად განისაზღვრა 1 900 000 ლარით (ტ. 1, ს.ფ. 61-69).

7. ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის მიერ, 2009 წლის 30 ივლისს საწარმოს ქონებას დაედო ყადაღა (ტ. 1, ს.ფ. 74-76).

8. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2011 წლის 21 მარტის დაუსწრებელი გადაწყვეტილებით საწარმოს დამფუძნებლის სასარგებლოდ 326 196 ლარის გადახდა დაეკისრა. აღნიშნულ საქმეზე დამფუძნებლის მიერ სარჩელზე უარის თქმის გამო, იმავე წლის 29 ივლისის განჩინებით საქმის წარმოება შეწყდა (ტ. 1, ს.ფ. 77- 81).

9. საწარმო 2012 წლის 20 ივნისს შეერწყა შპს „თბილისის .. კლინიკურ საავადმყოფოს“.

10. სარჩელის საფუძვლები

10.1. დამფუძნებელმა 2016 წლის 21 იანვარს სარჩელი აღძრა სასამართლოში, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს (შემდეგში: მოპასუხე, სამინისტრო ან კასატორი) წინააღმდეგ და მოითხოვა:

10.1.1. 2015 წლის 11 ივლისის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა - საწარმოში დამფუძნებლის 28% წილის სახელმწიფოსთვის უსასყიდლოდ გადაცემის ნაწილში;

10.1.2. მოპასუხისთვის, საწარმოში მისი კუთვნილი წილის ღირებულების - 2 520 000 აშშ დოლარის დაკისრება;

10.2. მოსარჩელემ, წინამდებარე განჩინების 1-9 პუნქტებში ასახულ გარემოებებზე მიუთითა და დამატებით განმარტა, რომ გარიგება წილის დათმობის თაობაზე იძულების შედეგად დადო, ასევე, იძულების საფუძველზე შეწყვიტა სარჩელზე უარის თქმის მოტივით დავა, რომელსაც აწარმოებდა საწარმოსთვის ნასესხები თანხის დაბრუნებასთან დაკავშირებით.

11. მოპასუხის პოზიცია

11.1. მოპასუხემ წერილობით წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და დამატებით განმარტა, რომ მოსარჩელემ სადავოდ გახადა გარიგების დადება იძულების საფუძველზე, თუმცა, კრების ოქმი, რომლითაც აღნაგობის ხელშეკრულება გაუქმდა, არ გაუსაჩივრებია.

11.2. მოპასუხის განმარტებით, საქმეში არ მოიპოვება მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა იძულების ფაქტს, კერძოდ, მოსარჩელემ მიუთითა, რომ მუქარა და ზეწოლა განხორციელდა საგამოძიებო სამსახურის მაღალჩინოსნის მიერ, თუმცა რაში გამოიხატებოდა აღნიშნული ზეწოლა სარჩელში არ არის მითითებული. ასევე, მოსარჩელე უთითებდა საწარმოს პარტნიორის - ბ.მ–ძის დაკავებაზე, თუმცა ამ უკანასკნელს ბრალად ისეთი დანაშაულის ჩადენა ედებოდა, რომელიც არ უკავშირდებოდა საწარმოში მის საქმიანობას.

12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება

12.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 23 იანვრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

12.2. საქალაქო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-8, 24-ე, 54-ე, 85-ე, 86-ე, 88-ე, 89-ე, 992-ე მუხლებით.

13. მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი

13.1. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.

14. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება და დასკვნები

14.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 24 იანვრის გადაწყვეტილებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 23 იანვრის გადაწყვეტილება, საწარმოს პარტნიორის სარჩელი სამინისტროს წინააღმდეგ დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, სამინისტროს აპელანტის სასარგებლოდ დაეკისრა 3 711 680 ლარის ანაზღაურება.

14.2. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ის გარემოება, რომ 2011 11 ივლისს დადებული ჩუქების ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობისა და დამფუძნებლის კუთვნილი 28%-იანი წილის ღირებულების ანაზღაურების ფაქტობრივ-სამართლებრივი წინაპირობები არსებობდა.

14.3. სააპელაციო სასამართლომ სასარჩელო მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმის მოძიების მიზნით ყურადღება გაამახვილა მხარეებზე, მათ შორის არსებულ სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფაქტობრივ საფუძვლებზე. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საქმეზე: Nას-15-29-1443-2012, 2013 წლის 9 დეკემბერი. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 2 მარტის დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე Nას-664-635-2016).

14.4. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით სადავო შემთხვევაში დამფუძნებლის მიერ გამოვლენილი ნება ვერ ჩაითვლება ნამდვილად. ადგილი აქვს ნების გამოვლენის იმგვარ ნაკლს, რომელიც იწვევს მისი იურიდიული შედეგის გაბათილებას. აღნიშნული დასკვნა კი შემდეგ დასაბუთებას ემყარება: „სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. სსკ-ის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არაერთხელ განმარტა, რომ ზოგადად, ყველა მართლწესრიგი სამართლის სუბიექტთა ქცევის წესს კეთილსინდისიერების პრინციპზე აფუძნებს და ამ პრინციპს ნორმატიულ კონცეფციად განიხილავს. სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილენი ვალდებულნი არიან კეთილსინდისიერად განახორციელონ თავიანთი უფლებები და მოვალეობები. კეთილსინდისიერების პრინციპი დიდ წილად დაკავშირებულია მორალურ სტანდარტებთან. კეთილსინდისიერება ნიშნავს გულწრფელობას, მიუკერძოებლობას, ობიექტურობას, სამართლიანობასა და სხვა. კეთილსინდისიერების ინსტიტუტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამოქალაქო სამართლისათვის და იგი მთლიანად კერძო სამართლის უმთავრეს პრინციპს წარმოადგენს. გარიგების მართლსაწინააღმდეგობისა და ამორალურობის დროს გადამწყვეტი მნიშვნელობა მხარეთა ნებას ენიჭება, თუმცა, აუცილებელი არ არის მხარეთა ნება თანხვედრი იყოს, ანუ გარიგების დადების ამორალური და მართლსაწინააღმდეგო მოტივი და მიზანი ორივე მხარეს ამოძრავებდეს. გარიგების ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის მიზნებისათვის გარიგების ერთ-ერთი მხარის არამართლზომიერი, ამორალური განზრახვაც საკმარისია. სამართალურთიერთობის საფუძველი მორალურად ყოველთვის გამართლებული უნდა იყოს. აღნიშნული პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი სამართალურთიერთობის არსებობისას, როდესაც ამავე ურთიერთობის მხარეებს შორის ნდობისა და კეთილსინდისიერების სტანდარტი მაღალია. პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ყველა იმ სამართალურთიერთობაში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხი განსაკუთრებულად მაღალია. ამ შემთხვევაში, არ უნდა შეიქმნას პრობლემა კეთილსინდისიერების პრინციპის ფართოდ განმარტებასა და გამოყენებაში. როგორც საკასაციო სასამართლომ აღნიშნა ამ შემთხვევაში გამოსავალი სტრუქტურული დისბალანსის აღდგენაში უნდა ვეძებოთ, უპირატესობა კეთილსინდისიერების ქცევის სტანდარტს, მორალს, ნდობას უნდა მიენიჭოს ეს სწორედ ის პრიორიტეტებია, რომლებსაც განსაზღვრავს თავად მოვალეობა დავიცვათ კერძო ავტონომიის ფარგლებში დადებული გარიგებები. კერძო ავტონომიის ფარგლებში დადებული გარიგებების არსებობის პირობებში დაცული უნდა იქნეს ხელშეკრულების მონაწილე სუსტი მხარის ინტერესი თავად გარიგების მიმართ და კეთილსინდისიერი შემძენის არსებობის შემთხვევაში, სოციალური თანასწორობის აღდგენისაკენ სწრაფვისას არ უნდა დაგვავიწყდეს სუსტი მხარის ინტერესების დაცვა. უფრო მეტიც, მიუხედავად სამართალურთიერთობის კერძოსამართლებრივი ბუნებისა, კერძო სამართლის სუბიექტების მხრიდან კონტრაჰენტი ძლიერი მხარის, სახელმწიფოს ქმედებების მიმართ კანონიერი ნდობის პრინციპი მოქმედებს. „საჯარო წესრიგის“ ცნება სამოქალაქო კოდექსში მორალურ იმპერატივებთანაა დაკავშირებული, რომლის დაცვას მსგავსი კატეგორიის დავებში, განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს. საჯარო წესრიგი ხელს უწყობს ზნეობრივი და სამართლიანი სამოქალაქო ბრუნვის დამკვიდრებას. საჯარო წესრიგის დარღვევით არა მხოლოდ ვინმეს კერძო ინტერესები, არამედ საჯარო ინტერესებიც ილახება. ეს იმიტომ, რომ საჯარო წესრიგით დაცული სიკეთე საზოგადო ფასეულობისაა და მისი დარღვევა ძირს უთხრის საზოგადოების არსებობის საფუძვლებს. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი ბათილად მიიჩნევს ამ წესრიგის საწინააღმდეგო გარიგებას. აქედან აშკარა ხდება, რომ სამოქალაქო ბრუნვის თავისუფლება შებოჭილია და გარკვეული საზოგადოებრივი ინტერესების ფარგლებშია მოქცეული“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 17 თებერვლის განჩინება საქმეზე №ას-1184-1145-2016).

14.5. განსახილველ შემთხვევაში, სადავოდ იყო გამხდარი 2011 წლის 15 ივლისს დადებული ჩუქების ხელშეკრულება, საწარმოში დამფუძნებლის წილის სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ გადაეცემის თაობაზე. მსგავსი გარიგების სამართლებრივ ბუნებასთან მიმართებით ერთ-ერთ საქმეში საკასაციო სასამართლომ მხარეთა შორის წარმოშობილი ურთიერთობის სამართლებრივ კვალიფიკაციაზე მსჯელობისას უარყო მოწინააღმდეგე მხარის შედავება ჩუქების სამართალურთიერთობის წარმოშობაზე, და ამგვარ დასკვნას საფუძვლად დაუდო თავად სადავო სამართალურთიერთობის არსი, მისი მოტივი და მიზანი, სახელდობრ, საკასაციო სასამართლომგანმარტა, რომ „ჩუქების მოტივი ძირითადად გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ჩუქება ისეთი გარიგებაა, რომელიც მხარეთა ურთიერთთანხმობას და არა მხოლოდ მჩუქებლის ნებას ეფუძნება. როდესაც სადავოა ჩუქების ხელშეკრულების წარმოშობა, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა წარმოადგენს, რაც, როგორც წესი, მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას განაპირობებს“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის 1 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-6-6-2015).

14.6. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო საამართლოს გამოკვლევის საგანს წარმოადგენდა სსკ-ის 54-ე მუხლთან ერთობლიობაში რამდენად არსებობდა სსკ-ის 524-ე მუხლით განმტკიცებული ჩუქების ხელშეკრულების დეფინიციის წინაპირობები.

14.7. სააპელაციო სასამართლოში 2018 წლის 19 ოქტომბერს ზეპირ სხდომაზე მოწმის სახით ჯ.ნ–ი დაიკითხა, რომელმაც განაცხადა, რომ დ.კ–ძემ, რომელიც იმ დროს სახელმწიფო მაღალჩინოსანს წარმოადგენდა, სამუშაო ოთახში დაიბარა კომპანიის დამფუძნებელი და წილების დათმობა მოსთხოვა. მან წილების დათმობა გარკვეული კომპენსაციის სანაცვლოდ შესთავაზა, თუმცა, აღნიშნულ წინადადებაზე დ.კ–ძემ განუცხადა, რომ იმითაც უნდა დაკმაყოფილებულიყო, რომ არ აპატიმრებდნენ. იმავე სხდომაზე, მოწმის სახით დაკითხულმა დ.მ–მა განმარტა, რომ ჯ.ნ–ი და მოსარჩელე საწარმოს მეწილეები იყვნენ და მას იურიდიული მომსახურების გაწევის მიზნით დაუკავშირდნენ, რა დროსაც პრობლემას წარმოადგენდა ის გარემოება, რომ ერთ-ერთი მეწილე დაპატიმრებული იყო, სახელმწიფო მათ ქონების გადაფორმებას სთხოვდა, თუმცა ამ ქონებაზე არსებობდა აღნაგობის უფლება, რომლისგან გათავისუფლებასაც სახელმწიფო მოითხოვდა. მისი ინფორმაციით, ქონების გადაცემის მიზანი დაპატიმრებული პარტნიორის გათავისუფლება იყო. რა თქმა უნდა, მარწმუნებლებს ქონების დათმობა არ სურდათ, ამიტომ ცდილობდნენ ეს ფორსირებული პროცესი რამენაირად შეეჩერებინათ, აღნიშნულს მოწმობდა ისიც რომ პარტნიორთა პირველ კრებაზე გადაწყვეტილება სწორედ ჯ–სა და მოსარჩელის თანხმობის არარსებობის გამო ვერ მიიღეს. ასევე, იმ პერიოდში აპელანტს უკვე მოგებული ჰქონდა საქმე თბილისის საქალაქო სასამართლოში, რომლითაც სარჩელი დაკმაყოფილდა და აპელანტის სასარგებლოდ საწარმოს დავალიანების სახით 326 196 ლარის გადახდა დაეკისრა. მოწმის ინფორმაციით, აპელანტს წილის დათმობასთან ერთად აღნიშნული გადაწყვეტილებით მიკუთვნებული უფლების დათმობაც მოსთხოვეს.

14.8. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლოში მოწმის სახით გ.თ–ძე დაიკითხა, რომელიც დამფუძნებლის ადვოკატი იყო. სასამართლოს კითხვაზე, თუ რა მოტივით მოხდა დაუსწრებელი გადაწყვეტილებით მიკუთვნებულ უფლებაზე უარის თქმა, მოწმემ განმარტა, რომ ერთ დღეს, ძალიან ადრე, მარწმუნებელმა დაურეკა და განუცხადა, რომ დაუსწრებელ გადაწყვეტილებაზე უარი უნდა ეთქვათ. მოწმემ მას სარჩელის გამოხმობის შესახებ განცხადების დაწერა ურჩია, თუმცა, მარწმუნებელმა განუცხადა, რომ უფლებაზე უარი უნდა ეთქვა, რადგან აღნიშნულს მას სახელმწიფო სთხოვდა. ამ მიზნით მოხდა დაუსწრებელ გადაწყვეტილებაზე საჩივრის შეტანა, რა დროსაც მარწმუნებელმა სასამართლოში მოთხოვნაზე უარი განაცხადა, რაც, თავის მხრივ, საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ განჩინების გამოტანის საფუძველი გახდა.

14.9. სააპელაციო სასამართლოში 2018 წლის 19 ოქტომბერს მოწმის სახით დაიკითხა დ.ჯ–ძეც, რომელიც სადავო პერიოდში ფინანსთა სამინისტროს მთავარი სამმართველოს უფროსი იყო. მოწმის განმარტებით, მისმა დანაყოფმა პასუხისგებაში მისცა საწარმოს დირექტორი, რომელთანაც მას ბავშვობის ურთიერთობა ჰქონდა. ამ დროს იგი საქართველოში არ იმყოფებოდა, დაბრუნებისას უსიამოვნება მოუვიდა მის ხელმძღვანელობასთან, რადგან დირექტორის დაპატიმრება სწორედ მისი ქვედანაყოფის მიერ მოხდა, თუმცა განუმარტეს, რომ იგი ამ საქმეს უნდა ჩამოსცილებოდა და მისით არ უნდა დაინტერესებულიყო. მოწმის გადმოცემით, პროკურატურას ბ.მ–ძესთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმება არ სურდა რადგან მას, თაღლითობასთან ერთად, ქურდული სამყაროს წევრობას ედავებოდნენ და თავად ბრალდებული მოითხოვდა საპროცესო შეთანხმების გაფორმებას. მოწმემ განაცხადა, რომ მხოლოდ ის ახსოვს, რომ საპროცესო შეთანხმებაში მითითებული იყო გარკვეული ოქროს ნივთების ჩამორთმევის შესახებ ინფორმაცია, წილების დათმობა პროკურატურის მოთხოვნა იყო თუ არა, მან არ იცის და ვარაუდის დონეზე იკითხა აღნიშნულის შეთავაზება რატომ არ შეიძლება თავად ბორისის მხრიდან მომხდარიყო?! სასამართლოს შეკითხვაზე, ნამდვილად მოხდა თუ არა მის სამუშაო კაბინეტში საწარმოს მეწილეებთან შეხვედრა, განაცხადა, რომ მას ასეთი შემთხვევა მხოლოდ ერთხელ ახსენდება, დანარჩენი შეხვედრების თაობაზე ინფორმაციას არ უარყოფს, მაგრამ არ ახსენდება. მან გაიგო, თითქოს დამფუძნებელი დათანხმდა წილების გადაცემას და შემდეგ უარს აცხადებდა. მეწილეებმა მას ჰკითხეს, თუ რას ფიქრობდა ამ საკითხზე, რაზეც მოწმემ უპასუხა, რომ ასეთი ქმედებისთვის მას მედალს არავინ მისცემდა, თუ შეთანხმება იყო და საწარმოს დამფუძნებელმა დაარღვია, ამისთვის მის წარმომადგენელს გარეთ არავინ გამოუშვებდა. შეხვედრისას მოწმემ საწარმოს მეწილეებს ჰკითხა, თუ რა ხდებოდა მათ საქმეზე, მათ უპასუხეს, რომ ყველაფერი შეთანხმებული იყო და მხოლოდ რამდენიმე კითხვა ჰქონდათ დარჩენილი, კერძოდ ის, რომ საწარმოს სახელმწიფოსგან გარკვეული თანხები ჰქონდა დარიცხული და მეწილეებს აინტერესებდათ, თუ რა ხდებოდა ამ თანხებზე. მოწმის განმარტებით მას გაუკვირდა, თუ რატომ ინტერესდებოდნენ ამ საკითხით, თუ კი უკვე ყველაფერი მოგვარებული იყო, ამასთან, თუ წილი სახელმწიფოსთვის უნდა ეჩუქებინათ, აღნიშნული ინფორმაცია რაღაში აინტერესებდათ. სასამართლოს შეკითხვაზე, თუ რატომ მოხდა აღნიშნული შეხვედრის მის მიერ ორგანიზება და მეწილეების დაბარება, მოწმემ განაცხადა, რომ იგი დამფუძნებლის წარმომადგენელს (რომელიც მისი მეგობარი იყო) და პარტნიორებს ერთ ჭრილში განიხილავდა და გულშემატკივრობდა.

14.10. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, სხდომაზე დაკითხული ყველა მოწმის ჩვენება თანმიმდევრული იყო, არც ერთი მოწმე პროცესის შედეგით დაინტერესებულ პირს არ წარმოადგენდა, შესაბამისად, მათი ჩვენების სანდოობაში ეჭვის შეტანის საფუძველი არ არსებობდა. დ.ჯ–ძე, რომელიც სადავო პერიოდში სახელმწიფო მაღალჩინოსანი იყო, მოსარჩელის წილის დათმობის შესახებ გარიგებით დაინტერესებული იყო. უდავოდ დგინდებოდა, რომ კომპანიის პარტნიორებსა და სახელმწიფო მაღალჩინოსანს შორის მის კაბინეტში შეხვედრა, სულ მცირე, ერთხელ მოხდა, მართალია, მეტ შეხვედრას მოწმე ვერ იხსენებდა, თუმცა, ასეთის არსებობის ფაქტს ერთმნიშვნელოვნად არ გამორიცხავდა. გარდა ამისა, სასამართლოს შეფასებით, მოწმის მითითება, რომ მეწილეებთან შეხვედრის შესახებ მის ხელმძღვანელობასთანაც განაცხადა, სასამართლოს უქმნიდა ვარაუდს, რომ იგი მხოლოდ თავისი პირადი ინტერესებით არ მოქმედებდა.

14.11. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, მოსარჩელეების ადვოკატების, როგორც მოწმეების, მიცემული ჩვენებები და ახსნა-განმარტებები, საქმეში არსებული სხვა მტკიცებულებებითაც დასტურდებოდა, რაც აღნიშნული ჩვენებების, როგორც საქმისათვის ვარგისი მტკიცებულებების, გაზიარების საფუძველი იყო.

14.12. სააპელაციო სასამართლომ მოსარჩელის მოთხოვნების გათვალისწინებით, ჩუქების გაუქმების თაობაზე, ყურადღება გაამახვილა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილ პრაქტიკაზე, რომლის მიხედვითაც „როდესაც სადავოა ჩუქების ხელშეკრულების წარმოშობა, მნიშვნელოვანია, გამოიკვეთოს ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარეთა ნების განმსაზღვრელი ორი ძირითადი კრიტერიუმი: მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა და გამჩუქებლის მატერიალური მდგომარეობა. ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დადგინდეს ამ კრიტერიუმების არსებობის შეფასების კუთხით, ხოლო დასახელებული კრიტერიუმების შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ანალოგიურ გარემოებებში გონიერი ადამიანის ქცევის სტანდარტი. ამ თვალსაზრისით, პირველ და ყველაზე მნიშვნელოვან წინაპირობას ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებამდე მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა წარმოადგენს, რაც, როგორც წესი, მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას განაპირობებს (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის 1 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-6-6-2015).“

14.13. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მჩუქებლის ნების თავისუფლების განმარტებისთვის, გასათვალისწინებელი იყო, რომ წილის დათმობის ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში, ბ.მ–ძე დაპატიმრებული იყო, ხოლო საწარმოს, მისი მეუღლე, მამა და საწარმოს დამფუძნებელი წარმოადგენდნენ. აღსანიშნავი იყო, რომ წილის დათმობის შესახებ გადაწყვეტილება პირველივე კრებაზე ვერ მიიღეს პარტნიორებმა, საწარმოს დამფუძნებელი სახელმწიფო მაღალჩინოსანთან იმყოფებოდა შეხვედრაზე, რა დროსაც ეს უკანასკნელი საწარმოს წილის დათმობის საკითხით დაინტერესდა, დათმობილი წილის ღირებულება საკმაოდ სოლიდური იყო (9 000 000 აშშ დოლარი), არც საქმის მასალებიდან და არც მოპასუხის ახსნა-განმარტებით არ ირკვეოდა, თუ რამ განაპირობა მესაკუთრეების მიერ სოლიდური ღირებულების მქონე ქონების სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ დათმობა.

14.14. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, სასარჩელო მოთხოვნას მოპასუხისთვის წილის ღირებულების 2 520 000 აშშ დოლარის დაკისრება წარმოადგენდა, რაც ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილებულიყო. საქმის მასალებში არ არსებობდა დათმობილი წილის შეფასების ან/და ოფიციალური ღირებულების განმსაზღვრელი დოკუმენტი, მისი მოპოვების შესაძლებლობა საქმის განხილვის დროისთვის შეუძლებელი იყო, თუმცა საქმეში არსებობდა ნოტარიულად დამოწმებული წილის უსასყიდლოდ დათმობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად დათმობილი ქონების ღირებულება მხარეთა ერთობლივი თანხმობით 9 000 000 აშშ დოლარად შეფასდა, ამიტომ კომპენსაციის გამოთვლის მიზნებისთვის სასამართლო სწორედ ამ ღირებულებას მიიღებდა მხედველობაში.

14.15. საქმეში არსებული, სსიპ საწარმოთა მართვის სააგენტოს 2011 წლის 8 აგვისტოს ბრძანების თანახმად, იმ უძრავი ქონების ღირებულება, რომელიც აღნაგობის უფლებით საწარმოს გადაეცა, აუდიტორული დასკვნის თანახმად 1 900 000 ლარს შეადგენდა, საიდანაც უძრავი ქონების ღირებულება - 300 000 ლარს, ხოლო მასზე აღმართული შენობა-ნაგებობების ღირებულება 1 600 000 ლარს შეადგენდა. ამასთან, საწარმოდან ამოღებული და ს.ფ–ის კაპიტალში შეტანილი მოძრავი ქონების ღირებულება, დამოუკიდებელი შემფასებლის დასკვნის მიხედვით 276 604 ლარს შეადგენდა. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, ვინაიდან წილის დათმობამდე, აღნაგობის ხელშეკრულება გაუქმდა, მხარეთა მიერ შეთანხმებულ თანხას (9 000 000 აშშ დოლარი) გამოაკლდა აღნაგობის საფასური.

14.16. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ 2011 წლის 15 ივლისის მდგომარეობით საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ოფიციალური კურსის მიხედვით 1 აშშ დოლარი 1.684 ლარს უდრიდა ანუ, დათმობილი ქონების ღირებულება 15 156 000 ლარი იყო (9 000 000 x 1.68 = 15 120 000), საწარმოს კაპიტალიდან ამოღებული უძრავი ქონება და მასზე განთავსებული შენობა-ნაგებობები ჯამში 1 900 000 ლარად შეფასდა, რომელიც საწარმოს წილის საერთო ღირებულებას უნდა გამოაკლდეს და საბოლოო ჯამში 100%-იანი წილის ღირებულება 13 256 000 (15 120 000 ლარს - 1 900 000 ლარი = 13 256 000 ლარი) ლარით უნდა განისაზღვროს. მოსარჩელე ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში წილის 28% ფლობდა, აღნიშნული კი ნიშნავს, რომ წილის დათმობის დროს მოსარჩელის წილის ფულად ექვივალენტს ეროვნულ ვალუტაში - 3 711 680 ლარი წარმოადგენდა (13 256 000 x 28/100 = 3 711 680), რომლის ანაზღაურების ვალდებულებაც მოპასუხეს უნდა დაჰკისრებოდა.

15. საკასაციო საჩივრის საფუძვლები

15.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 24 იანვრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სამინისტრომ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

15.2. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ სათანადოდ არ გამოიკვლია და შეაფასა მტკიცებულებები, არასწორად მოიწვია მოწმეები, მათ შორის სახელმწიფო მაღალჩინოსანი (დ.ჯ–ძე, რომლის მოწვევაც, სამინისტრომ იშუამდგომლა, თუმცა, შემდეგ აღნიშნული შუამდგომლობა მოხსნა).

15.3. საკასაციო პრეტენზიის მიხედვით, სასამართლომ სამინისტროს მტკიცების ტვირთი არასწორად დააკისრა ისეთ გარემოებაზე, რომლის დამტკიცებაც არა მხოლოდ კანონის მოთხოვნებს ეწინააღმდეგება, არამედ მისი შესრულება გონივრულად შეუძლებელია. სასამართლო გადაწყვეტილების მიხედვით მოპასუხე მხარემ (კასატორმა) ვერ დაადასტურა, თუ რამ განაპირობა ქონების ჩუქება, თუმცა აღნიშნულ საკითხზე სამინისტრო, ისევე, როგორც სხვა შემთხვევაში ნებისმიერი პირი, მოკლებულია შესაძლებლობას, განმარტოს გამჩუქებლის ნების გამოხატვის მოტივები, ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას.

15.4. სასამართლომ არასწორად იხელმძღვანელა მხარის მითითებით, წილის ღირებულების დადგენისას. წილის დათმობის დროს, მისი ღირებულება, მჩუქებლის ნებიდან გამომდინარე მიეთითა და არა იმიტომ, რომ დათმობილი ქონების ღირებულება ნამდვილად დასახელებული ღირებულების იყო.

15.5. კასატორის განმარტებით, მისი პრეტენზიები ვერ შეეხება მოსარჩელის იმ მოთხოვნას, რომელიც ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმებას ამორალურობისა და იძულების საფუძვლით ითხოვდა, ვინაიდან, მიუხედავად გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში გამოთქმული მოსაზრებისა, სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში არ მიუთითებია ჩუქების ხელშეკრულების ბათილობის თაობაზე.

16. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

16.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2019 წლის 11 აპრილის განჩინებით საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია, შემდეგი არგუმენტაციით:

17. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

18. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.

19. საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით.

20. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საკასაციო საჩივარი დასაშვებიც რომ ყოფილიყო, მას არა აქვს წარმატების პერსპექტივა შემდეგ გარემოებათა გამო:

ა) განსახილველ შემთხვევაში, არ არსებობს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის "ე" ქვეპუნქტით დადგენილი საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობაც, რომლის მიხედვითაც, საკასაციო საჩივარი დასაშვებია, თუ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რომელსაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე.

ბ) სსსკ-ის 407.2-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილად ცნობილ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით კასატორს ასეთი დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია.

21. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს საქმის გადასაწყვეტად სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ყველა გარემოება აქვს გამოკვლეული.

22. კასატორი წინამდებარე შემთხვევაში სადავოდ ხდის სააპელაციო სასამართლოს მიერ მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის არასწორად განაწილებისა და დაკითხული მოწმეების ახსნა-განმარტებების სათანადოდ შეფასების საკითხს.

23. საკასაციო სასამართლო ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ გარემოებებსა და მსჯელობაზე მიუთითებს (იხ. წინამდებარე განჩინების 1-9 პუნქტები და 14.2-14.16 ქვეპუნქტები) და დამატებით განმარტავს, რომ მხარეთა შორის დადებული სადავო ხელშეკრულება წარმოადგენს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 524-ე მუხლით „ჩუქების ხელშეკრულებით მჩუქებელი უსასყიდლოდ გადასცემს დასაჩუქრებულს ქონებას საკუთრებად მისი თანხმობით“ გათვალისწინებულ ჩუქების სამართლებრივ ურთიერთობას. აღნიშნული ურთიერთობის ფარგლებში გამჩუქებელი ვალდებულია, ყოველგვარი სასყიდლის გარეშე, საკუთრებაში გადასცეს დასაჩუქრებულს ქონება, ამ უკანასკნელის თანხმობით. დასახელებულ შემთხვევაში, დადებული გარიგებისათვის მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს, ნების ნამდვილობა, ანუ ქონების განკარგვა, უნდა მოხდეს მხარეთა ნების თავისუფალი და ნამდვილი გამოვლენის საფუძველზე (აღნიშნულ საკითხზე დავის წარმოშობისას, მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის გადანაწილება დამოკიდებულია დავის საფუძვლებზე, სუბიექტებზე, ფაქტობრივ გარემოებებზე და სხვ.).

24. განსახილველ შემთხვევაში მხარეთა შორის დადებული გარიგების ნამდვილობა ეჭვქვეშ დგას იმ საფუძვლით, რომ გამჩუქებელი, საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი გარემოებების გამო, იძულებული გახდა, მიეღო წილის სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ დათმობის გადაწყვეტილება, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მხარეთა სტატუსის სამართლებრივი თავისებურების გათვალისწინებით, კერძოდ იმ ფაქტობრივი მდგომარეობით, რომ დასაჩუქრებული სახელმწიფოა, რომელიც მისი შესაძლებლობებიდან გამომდინარე, გარიგების ე.წ „ძლიერ მხარედ“ გვევლინება ურთიერთობაში, ამასთან, სწორედ დასაჩუქრებულმა მიიღო სარგებელი მოსარჩელის ხარჯზე, მტკიცების ტვირთიც სწორედ მას ეკისრება, გამჩუქებლის მიერ, გარიგების ბათილობაზე მითითების გამო. საკასაციო სასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტა, რომ მსგავსი კატეგორიის დავებზე სასამართლო პრაქტიკა მტკიცების ტვირთის ზოგადისგან განსხვავებულ წესს ადგენს იმ შემთხვევებისთვის, როდესაც პროცესის მონაწილე მხარეს სახელმწიფო წარმოადგენს. აღნიშნული მიდგომა განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ უდავოა, კეთილსინდისიერებისა და ნდობის პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ნებისმიერი სამართალურთიერთობის არსებობისას. ამგვარი სტანდარტის უპირველეს ფუძემდებელს და გარანტს კი სახელმწიფო წარმოადგენს, რომელიც შეიძლება თავადაც იყო კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის კონტრაჰენტი. ამიტომ, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების (შედავების) შემთხვევაში, სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, მისი კანონთან და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა. აღნიშნული დასკვნა ეფუძნება, სახელმწიფოს, როგორც გარიგების ძლიერი მხარის, ვალდებულებას, განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით დაიცვას თითოეული პირის ქონებრივი უფლებები (იხ. სუსგ# ას-1230-2018, 114.12.2018წ.). საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკის თანახმად: „სამოქალაქო ბრუნვის მნიშვნელოვანი თავისებურება ის არის, რომ ყოველი მხარე იმ ტვირთის მატარებელი შეიძლება იყოს, რომლის ზიდვაც მას შეუძლია. როცა დასტურდება, რომ იგი უძლურია ზიდოს ეს ტვირთი, პასუხისმგებლობის საკითხიც იხსნება. განსახილველ შემთხვევაში, სწორედ, სახელმწიფოს ეკისრება იმისი მტკიცების ვალდებულება, რომ მასსა და ფიზიკურ პირს შორის დადებული უსასყიდლო გარიგება არ ეწინააღმდეგებოდა მორალურ იმპერატივებს და სუსტი მხარის ინტერესებს. ამ გარემოების სამტკიცებლად კი, კასატორი მხოლოდ იმაზე მითითებით შემოიფარგლა, რომ სახელმწიფოს არ ეკისრებოდა რაიმე სახის ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარებისა და იმისი გამორკვევის ვალდებულება თუ რა მოტივი გააჩნდა ჩუქებას..., რაც საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ყოველგვარ სამართლებრივ დასაბუთებასაა მოკლებული“ (იხ.სუსგ# ას-15-15-2016, 1 მარტი 2016 წელი).).

25. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო სასამართლომ განმარტა: „სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებულ კერძოსამართლებრივ გარიგებებში, ისევე, როგორც ზოგადად სხვა პირთა შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებებში, შემოწმების საგანი არის არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან, შესაძლებელია გარიგების მოტივის ამორალურობა გარიგების ამორალურად მიჩნევასაც დაედოს საფუძვლად. არსებითია არა ის, თუ რამდენად იცოდნენ გარიგების მონაწილეებმა, რომ ზნეობის საწინააღმდეგოდ მოქმედებდნენ, არამედ ის, თუ რა შინაარსის გარიგება დადეს მათ. ამდენად, შეიძლება დავასკვნათ, რომ გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მისაჩნევად სსკ-ის 54-ე მუხლის საფუძველზე, გამოსაკვლევია და სამართლებრივად უნდა შეფასდეს არა გარიგების მონაწილეთა სუბიექტური ქცევა/ქმედება, არამედ თავად გარიგების შინაარსი ობიექტურად რამდენად შეესაბამება ზნეობის ნორმებს, სწორედ ამით განსხვავდება სსკ-ის 54-ე მუხლში მოცემული გარიგების ბათილობის სამი ალტერნატიული წინაპირობა ერთმანეთისაგან: 1. არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს (ამ შემთხვევაში კანონის კონკრეტული დანაწესის გარდა, მნიშვნელოვანია გარიგების მონაწილეთა ქცევა/ქმედებაში სუბიექტური ელემენტის კვლევა გარიგების შინაარსთან მიმართებით, როგორც ეს მიუთითა კიდეც საკასაციო სასამართლომ საქმეში #ას-1224-1149-2015....; 2. ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს (კონკრეტულ დანაწესზე უნდა იქნეს მითითებული, ამ შემთხვევაშიც შესაძლებელია შეფასდეს გარიგების მხარეთა სუბიექტური დამოკიდებულება); 3. ზნეობის ნორმებს (როგორც უკვე ზემოთ აღინიშნა, შესაფასებელია გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობის ნორმებთან და არა სუბიექტურად კონტაჰენტთა სუბიექტური ცოდნა და შეხედულება, თუ რა შეიძლება იქნეს მიჩნეული ზნეობის საწინააღმდეგოდ). სსკ-ის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა, ბლანკეტურ, მითითებით მოწესრიგებას წარმოადგენს და ამ განჩინების 25-ე მუხლში მითითებულ პირველ ორ წინაპირობაზე განცალკევებულად მსჯელობისას მარტოოდენ 54-ე მუხლი სხვა ნორმების, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, მითითების გარეშე არ უნდა იქნეს გამოყენებული, ხოლო ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად, შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი, თუმცა, ასეთ ვითარებაში, დამატებით შესაძლოა კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს სსკ-ის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეების სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისდმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება.

26. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მართებულად არის გამოყენებული სსკ-ის 54-ე მუხლი. „სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი, შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძოსამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს“ (იხ. სუსგ №ას-15-15-2016, 1 მარტი 2016 წელი).

27. სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობისა და დასკვნების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო კიდევ ერთხელ განმარტავს, რომ ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის მიუხედავად, მოსარჩელის მიერ გარიგების ბათილობის საფუძვლებზე მითითება, გარიგების დადების პერიოდისათვის, მოსარჩელესა და მის მიერ დაფუძნებულ კომპანიასთან დაკავშირებულ მოვლენათა ჯაჭვისა და იმის გათვალისწინებით, რომ კასატორმა ვერ წარმოადგინა ვერანაირი მტკიცებულება, გარიგების დადების დროს გამჩუქებლის ნების ნამდვილობის დასადასტურებლად, ქმნის პრეზუმფციას, რომ გარიგების დადებისას გამჩუქებელი საკუთარი ინტერესებისა და ნების ავტონომიურობის პრინციპის დაცვით არ მოქმედებდა.

28. ჩუქების ხელშეკრულების დადებისას მხარის მიერ გამოხატული ნების ნამდვილობის დასადგენად, მნიშნვნელოვანია აგრეთვე, ხელშეკრულების გაფორმებამდე, მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა, რაც, როგორც წესი, განაპირობებს მჩუქებლის მიერ ჩუქების ხელშეკრულების დადების მოტივის ჩამოყალიბებას. ჩუქების ხელშეკრულების უსასყიდლო ხასიათი მის ძირითად მაკვალიფიცირებელ წინაპირობას წარმოადგენს. ამიტომ, იგი შესაძლებელია, სხვადასხვა მოტივებით იყოს განპირობებული. ნებისმიერ შემთხვევაში, ჩუქების მოტივი ყოველთვის გამომდინარეობს გამჩუქებლის მხრიდან დასაჩუქრებულის მიმართ არსებული პოზიტიური დამოკიდებულებიდან. ამგვარი ურთიერთობები კი, როგორც წესი, გარკვეული დროის განმავლობაში ყალიბდება და საფუძვლად უდევს მხარეთა შორის არსებული მადლიერება, კეთილგანწყობა, ან დამკვიდრებული ჩვეულებებით დადგენილი ერთგვარი მორალური ვალდებულება (იხ. სუსგ №ას-6-6-2015, 1 ივლისი 2015 წელი). განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო კვლავ მიუთითებს, მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების სპეციფიკურობაზე და განმარტავს, რომ კასატორს არ წარმოუდგენია რაიმე ისეთი მტკიცებულება, ან მითითება კონკრეტულ გარემოებაზე, რომელიც სასამართლოს გაუმყარებდა ხელშეკრულების დადებისას, გამჩუქებლის ნების ნამდვილობაზე, საპირისპიროდ, კი მოსარჩელემ არაერთი გარემოება დაასახელა, რომელიც საქმეში არსებული მტკიცებულებებითაც არის გამყარებული, გარიგების ნამდვილობის გამორიცხვისათვის.

29. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ წინამდებარე შემთხვევაში, მიუხედავად გარიგების ბათილობის საფუძვლებზე მითითებისა (რაც მხარეთა შორის გარიგების დადებამდე არსებული ურთიერთობის აღდგენას ითვალისწინებს), მოსარჩელე ითხოვდა, დათმობილი წილის ღირებულების იმ ნაწილის კომპენსაციას, რომელიც მის საკუთრებას წარმოადგენდა (მოსარჩელე საწარმოს აქციების 28%-ის მესაკუთრე იყო) შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ სწორად იმსჯელა მიკუთვნებითი სარჩელის თაობაზე აპელანტის მოთხოვნის ფარგლებში და მიაკუთვნა საწარმოში პარტნიორის ნამდვილი ნების გამოვლენის გარეშე დათმობილი წილის ღირებულება, შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა დაკმაყოფილებადია სსკ-ის 978-ე "პირს, რომელიც მეორე პირს გადასცემს რაიმეს არა ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იძულების ან მუქარის საფუძველზე, შეუძლია მოითხოვოს მისი უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მიმღებს უფლება ჰქონდა გადაცემულზე" მუხლისა და 979-ე მუხლის პირველი ნაწილის "უკან დაბრუნების მოთხოვნა ვრცელდება შეძენილზე, მიღებულ სარგებელზე, ასევე სხვა ყველაფერზე, რაც მიმღებმა შეიძინა მიღებული საგანის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლო ანაზღაურების სახით" საფუძველზე (შდრ. სუსგ. #ას-1230-2018, 14.12.2018). აქვე, კასატორის პრეტენზიის (იხ. ამ განჩინების 15.5- ე ქვეპუნქტი) პასუხად, საკასაციო სასამართლო იმასაც განმარტავს, რომ გარიგების ბათილად ცნობა არ წარმოადგენს დამოუკიდებელ მოთხოვნას, ის მიკუთვნებითი მოთხოვნის ფაქტობრივი წინაპირობაა და იმის გათვალისწინებით, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელემ მიკუთვნებითი მოთხოვნა აღძრა, რომელსაც გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი და განხორციელებადია, იგი მართებულად იქნა დაკმაყოფილებული სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე მიღებული ახალი გადაწყვეტილებით (სარჩელის სახეებთან დაკავშირებით იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2017 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე # ას-664-635-2016, 231-233-ე პუნქტები).

30. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანისუფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

31. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტოს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე