28 აპრილი, 2020 წელი,

საქმე №ას-1574-2019 თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: მზია თოდუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

პაატა ქათამაძე,

ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორები – მ.ხ–ი, თ.კ–ი, თ.კ–ი, რ.კ–ი (მოპასუხეები)

მოწინააღმდეგე მხარე - მ.ფ–ძე (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 23 მაისის განჩინება

საკასაციო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი – უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა

საკითხი, რომელზეც მიღებულია გადაწყვეტილება - საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. საქართველოს სსრ უმაღლესი სასამართლოს 1989 წლის 19 აპრილის განჩინებით (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც კანონიერ ძალაში შესული განჩინება), მ.ხ–ს (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც პირველი, მოპასუხე, შეგებებული მოსარჩელე, აპელანტი ან კასატორი) იმ დროს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად ქ.რუსთავში, ....... (ამჟამინდელი ......) სარგებლობის უფლებით გამოეყო საცხოვრებელი ფართი და ის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც სადავო ქონება ან იპოთეკის საგანი) შვილებთან: თ., თ. და რ–თან (შემდეგში ტექსტში ერთობლივად მოხსენიებული, როგორც მოპასუხეები, აპელანტები ან კასატორები) ერთად დღემდე ფლობს აღნიშნულ ქონებას.

2. ზემოაღნიშნული ბინის მესაკუთრეს, ბ.კ–სა (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც მეორე მოპასუხე, მსესხებელი ან მოვალე) და რ.დ–ძეს (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც გამსესხებელი ან კრედიტორი) შორის 2013 წლის 19 აპრილს დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება. სესხის დაბრუნებას უზრუნველყოფდა, კრედიტორის სასარგებლოდ ბინაზე დადგენილი იპოთეკა.

3. იპოთეკის საგანი, 2014 წლის 15 მაისიდან, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს აღსრულების ეროვნული ბიუროს, ქვემო ქართლის სააღსრულებო ბიუროს განკარგულების საფუძველზე, კრედიტორის მეუღლის - მ.ფ–ძის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც მოსარჩელე, მოწინააღმდეგე მხარე ან მესაკუთრე) საკუთრებაა. ამ უკანასკნელის განცხადების საფუძველზე, მოპასუხეთა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის თაობაზე დაწყებული სააღსრულებო წარმოება შეწყდა აღსრულების პოლიციის 2015 წლის 20 აპრილის განკარგულებით.

4. ზემოაღნიშნულ ფაქტებზე დაყრდნობით, 2016 წლის 14 ნოემბერს მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა მოპასუხეების წინააღმდეგ უკანონოდ დაკავებული ფართის გამოთავისუფლებისა და მისთვის გადაცემის მოთხოვნით (საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის, შემდეგში სსკ-ის, 172-ე მუხლის პირველი ნაწილი). თავის მხრივ, მოპასუხეებმა მოსარჩელისა და გამსესხებლის მიმართ წარადგინეს შეგებებული სარჩელი, რომლითაც სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა და თანხის დაკისრება მოითხოვეს.

5. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 23 აგვისტოს განჩინებით, ბ.კ–ის გარდაცვალების გამო, უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის თაობაზე აღძრულ სარჩელზე შეწყდა, ხოლო შეგებებულ სარჩელზე შეჩერდა საქმისწარმოება.

6. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 30 აგვისტოს ნაწილობრივი გადაწყვეტილებით კი, სარჩელი დაკმაყოფილდა, უძრავი ქონება გამოთხოვილ იქნა მოპასუხეების უკანონო მფლობელობიდან და გადაეცა მოსარჩელეს. სასამართლომ დავის მოსაწესრიგებლად სსკ-ის 168-ე, 170-ე, 172-ე, 183-ე, 311-ე და 312-ე მუხლები გამოიყენა.

7. მოპასუხეებმა სააპელაციო საჩივრით გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღება და სარჩელის უარყოფა მოითხოვეს.

8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 23 მაისის განჩინებით, სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად იმ დასაბუთებით, რომ სწორი იყო პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნები და მიუთითა, რომ მოსარჩელის საკუთრების უფლება კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით ვერ შეიზღუდებოდა, შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში, იკვეთებოდა ვინდიკაციური სარჩელის დაკმაყოფილებისათვის საჭირო ფაქტობრივი შემადგენლობა, სასარჩელო მოთხოვნა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის თაობაზე საფუძვლიანი იყო.

9. მოპასუხეებმა საკასაციო საჩივრით გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღება და სარჩელის უარყოფა მოითხოვეს. კასატორების მტკიცებით, სადავო ბინას ისინი მართლზომიერად ფლობენ კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო გადაწყვეტილების საფუძველზე. შესაბამისად, ამჟამად მოქმედი მფლობელობის მომწესრიგებელი ნორმები იცავს მათ მფლობელობას;

10. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2019 წლის 26 ნოემბრის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის, შემდეგში სსსკ-ის, 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ და „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად და მიღებულია განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი დასაბუთებულია, შესაბამისად, გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს, და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელი უარყოფილ უნდა იქნეს.

11. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებსა და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, გასათვალისწინებელია ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაუშვა სააპელაციო სასამართლომ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხეებმა დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია წარმოადგინეს.

12. განსახილველ შემთხვევაში, უკანონოდ დაკავებული ფართის გამოთავისუფლებისა და გადაცემის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სსკ-ის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილი. ამ ნორმის მიხედვით, მესაკუთრეს შეუძლია, მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ამ უკანასკნელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. შესაბამისად, არამფლობელი მესაკუთრის მიერ უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მართლზომიერებისთვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: ა) მოსარჩელე უნდა იყოს მესაკუთრე, ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება.

13. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო არაა, რომ უძრავი ქონების მესაკუთრე მოსარჩელეა, ხოლო მოპასუხეები ფლობენ ამ ქონებას. სადავოა მოპასუხეთა მფლობელობის მართლზომიერება: მათი განმარტებით, ისინი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების საფუძველზე ფლობენ სადავო ქონებას, ამიტომ მართლზომიერ მფლობელებს წარმოადგენენ.

14. საკასაციო პალატა არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნებს მოპასუხეების მიერ უძრავი ნივთის არამართლზომიერად ფლობის შესახებ და განმარტავს, რომ მართლზომიერი მფლობელია პირი, რომელიც სამართლებრივი საფუძვლით ახორციელებს ნივთის მიმართ ფაქტობრივ ბატონობას. მაშასადამე, მართლზომიერი მფლობელობა მიუთითებს ობიექტურად არსებულ ფაქტორებზე, რაც ვლინდება მფლობელობის სამართლებრივი საფუძვლით არსებობაში. დადგენილია, რომ მოპასუხეები სადავო ქონებას კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების საფუძველზე ფლობენ, შესაბამისად, სადავო ნივთის კეთილსინდისიერი მფლობელები არიან და ამ უფლების გაუქმება ახალი გადაწყვეტილებით დაუშვებელია. საკასაციო სასამართლოს მყარად დადგენილი პრაქტიკის მიხედვით, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილია სასამართლო გადაწყვეტილების მატერიალური კანონიერი ძალა, რომელიც უზრუნველყოფს გადაწყვეტილების საბოლოო ხასიათსა და სავალდებულობას არა მარტო კონკრეტული პროცესისათვის, არამედ მის ფარგლებს გარეთაც, კერძოდ, სსსკ-ის 266-ე მუხლის შესაბამისად, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე, მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ, ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საფუძველზე, აგრეთვე, სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი (შდრ. სუსგ-ები # ას-1502-1422-2017, # ას-827-791-2014, # ას-592-560-2015; # ას-895-845-2015; # ას-58-56-2016, # ას-1199-1159-2016; # ას-824-790-2016). ამ შემთხვევაში მოსარჩელემ ბინის შეძენით დაიკავა ყოფილი მესაკუთრის ადგილი და მას, როგორც უფლებამონაცვლეს, არ შეუძლია სადავო გახადოს მოპასუხეთა უფლება ისარგებლონ ბინით.

15. საკასაციო სასამართლო მოწინააღმდეგე მხარის ყურადღებას ასევე ამახვილებს სსკ-ის 162-ე პირველ წინადადებაზე, რომლის მიხედვით, დაუშვებელია, მართლზომიერ მფლობელს მოეთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება. ამდენად, ვინდიკაციური სარჩელის წარუმატებლობას სსკ-ის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმსაზღვრელი წინაპირობების განუხორციელებლობა განაპირობებს. ის გარემოება, რომ მოპასუხეები სადავო უძრავ ქონებაზე ფაქტობრივ მფლობელობას ახორციელებენ სამართლებრივი საფუძვლების გარეშე, საქმის მასალებით არ დასტურდება. რადგან, საქმეში დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა და მოპასუხეთა მიერ წარმოდგენილი კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების გამაბათილებელი მტკიცებულება წარმოდგენილი არ არის.

16. საკასაციო სასამართლო მოპასუხეთა მფლობელობის მართლზომიერების თვალსაზრისით ყურადღებას ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ პრაქტიკაზეც გაამახვილებს (იხ. საღინაძე და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ, /განაცხადი №18768/05/), სადაც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მართლზომიერი მფლობელისაგან ნივთის გამოთხოვა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის #1 დამატებითი ოქმის #1 მუხლისა და კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევად მიიჩნია. ევროსასამართლოს განმარტებით, „მფლობელობის“ ცნებას #1 დამატებითი ოქმის პირველი პუნქტის პირველი ნაწილის კონტექსტში ავტონომიური მნიშვნელობა აქვს, რომელიც არ შემოიფარგლება მხოლოდ ფიზიკური ნივთების მესაკუთრეობით და დამოუკიდებელია ადგილობრივ კანონმდებლობაში არსებული ფორმალური კლასიფიკაციისაგან: გამოსაკვლევი საკითხი შემდეგში მდგომარეობს: შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს, რომ საქმის ფაქტობრივი გარემოებების ერთიანობა განმცხადებელს ანიჭებს საკუთრების უფლებას იმ მატერიალურ ინტერესზე, რომელსაც იცავს აღნიშნული დებულება (იხ., mutatis mutandis, Zwierzyński v. Poland, no. 34049/96, § 63, ECHR 2001-VI). შესაბამისად, ისევე როგორც ფიზიკური ნივთები, კონკრეტული უფლებები და ინტერესი, რომლებიც წარმოადგენენ აქტივებს, შეიძლება ასევე ჩაითვალოს „მფლობელობად“ ამ დებულების საჭიროებებიდან გამომდინარე (იხ. Iatridis v. Greece [GC], no. 31107/96, §54, ECHR 1999-II, and Beyeler v. Italy [GC], no. 33202/96, § 100, ECHR 2000-I). „მფლობელობის“ ცნება არ იზღუდება „არსებულ მფლობელობად“, არამედ შეიძლება მოიცავდეს აქტივებს, მათ შორის - მოთხოვნებს, რომლებთან დაკავშირებითაც განმცხადებელს შეუძლია იდავოს, რომ მას გააჩნია სულ მცირე გონივრული და „მართლზომიერი მოლოდინი“ იმისა, რომ შეძლებს საკუთრების უფლებით სარგებლობას (იხ., Prince Hans-Adam II of Liechtenstein v. Germany [GC], no. 42527/98, §83, ECHR 2001-VIII). „მოლოდინი“ მართლზომიერია, თუკი იგი ემყარება საკანონმდებლო დებულებას ან ნორმატიულ აქტს, რომელიც შეეხება საკუთრების ინტერესს (იხ. Kopecký v. Slovakia [GC], no. 44912/98, §§ 45-52, ECHR 2004-IX).

17. სსსკ-ის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე გათავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გაწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას, ხოლო, ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, შესაბამისად, შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. ამდენად, მოპასუხეების სასარგებლოდ მოსარჩელეს უნდა დაეკისროს ამ უკანასკნელთა მიერ სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციის სასამართლოებში გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 310 ლარის გადახდა;

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 408-ე, 411-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

1. მ.ხ–ის, თ.კ–ის, თ.კ–ისა და რ.კ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 23 მაისის განჩინება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. მ.ფ–ძის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;

4. მ.ფ–ძეს, მ.ხ–ის, თ.კ–ის, თ.კ–ისა და რ.კ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს ამ უკანასკნელთა მიერ სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციის სასამართლოებში გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 310 ლარის გადახდა;

5. გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: მზია თოდუა

პაატა ქათამაძე

ეკატერინე გასიტაშვილი