საქმე №ას-149-2020

23 სექტემბერი, 2020 წელი თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

ვლადიმერ კაკაბაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი - ჯ.ხ–ი (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ნ.ჩ–ძე (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 7 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - უძრავი ნივთის ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

აღწერილობითი ნაწილი:

1. 2014 წლის 21 აგვისტოს ნ.ჩ–ძესა (შემდგომში „მოსარჩელე“ ან „მჩუქებელი“) და ჯ.ხ–ს (შემდგომში „მოპასუხე“, „დასაჩუქრებული“, „კასატორი“ ან „საკასაციო საჩივრის ავტორი“) შორის გაფორმდა უძრავი ქონების ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მჩუქებელმა დასაჩუქრებულს საკუთრებაში გადასცა ქ. ახმეტაში, ...... მდებარე უძრავი ქონება. მოპასუხე საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდა ქონების მესაკუთრედ.

მოპასუხე ნაჩუქარ ქონებას ფაქტობრივად არ დაუფლებია, მას მუდმივად ფლობს მოსარჩელე.

მოსარჩელე და მოპასუხე არიან ნათესავები - მოპასუხე არის მოსარჩელის მულის შვილის მეუღლე.

მოსარჩელე არის ხანდაზმული, მარტოხელა, სოციალურად დაუცველი პირი, რომელიც იღებს ყოველთვიურ სახელმწიფო შემწეობას.

2. სასარჩელო მოთხოვნა:

მჩუქებელმა სარჩელი აღძრა სასამართლოში დასაჩუქრებულის მიმართ და მოითხოვა მასსა და მოპასუხეს შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა.

2.1 სარჩელის საფუძვლები:

მოსარჩელის განცხადებით, იგი არის მარტოხელა ავადმყოფი მოხუცი, რომელსაც მუდმივად სჭირდება მოვლა და ექიმის მეთვალყურეობა. ამ მიზნით იგი შეუთანხმდა მოპასუხეს, რჩენისა და მოვლის სანაცვლოდ კი მის საკუთრებაში არსებული ერთადერთი საცხოვრებელი სახლის ჩუქებას დაჰპირდა. 2014 წლის 21 აგვისტოს მხარეთა შორის გაფორმდა ჩუქების ხელშეკრულება დაპირებულ ბინაზე, თუმცა მოპასუხე მრავალგზის თხოვნის მიუხედავად, თავს არიდებს მოსარჩელის რჩენის ვალდებულებას, რამაც აიძულა მოსარჩელე ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმების მოთხოვნით სარჩელი წარედგინა სასამართლოში.

3. მოპასუხის პოზიცია

მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ იკვეთება სამოქალაქო კოდექსის 529-ე მუხლით განსაზღვრული ჩუქების ხელშეკრულების გაუქმების წინაპირობები. ჩუქების ხელშეკრულების გაფორმებისას მოპასუხეს მოსარჩელის მიმართ არანაირი ვალდებულება არ აუღია - მართალია, იგი მოსარჩელეს დაპირდა, რომ სოცოცხლის ბოლომდე იცხოვრებდა მასთან, ავადმყოფობის შემთხვევაში - უმკურნალებდა, ხოლო გარდაცვალების შემდეგ საკუთარი ხარჯით დაკრძალავდა, თუმცა ეს დაპირება მხოლოდ მოპასუხის კეთილ ნებას წარმოადგენდა და არანაირი შეთანხმება რჩენა-პატრონობის შესახებ მათ შორის არ ყოფილა.

4. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

თელავის რაიონული სასამართლოს 2016 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა; ბათილად იქნა ცნობილი მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის 2014 წლის 21 აგვისტოს გაფორმებული ჩუქების ხელშეკრულება და დადგინდა სადავო უძრავი ქონების მოსარჩელის საკუთრებაში დაბრუნება.

5. მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი

გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

6. სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

6.1 თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 7 მაისის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

6.2 სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე განჩინების 1-4 პუნქტებში ასახული ფაქტობრივი გარემოებები და საქმეში არსებული წერილობითი მტკიცებულებების, მოწმეთა ჩვენებებისა და მხარეთა ახსნა-განმარტებების შედეგად გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს დასკვნა იმის შესახებ, რომ მხარეებს შორის ჩუქების ხელშეკრულება არ დადებულა და რეალურად ისინი სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებაზე შეთანხმდნენ - ხელშეკრულების დადებისას მოსარჩელის მიზანს წარმოადგენდა მოპასუხის მხრიდან მისი სამისდღეშიო რჩენა, რის სანაცვლოდაც მოპასუხეს საკუთრებაში გადაეცემოდა მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ქონება.

6.3 სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა მოპასუხის მიერ წარდგენილი შესაგებლის შინაარსზე, სადაც იგი არ უარყოფს მისი და მისი მეუღლის მხრიდან მოსარჩელის მოვლა-პატრონობის ვალდებულებას, მოსარჩელისთვის დაპირებას, რომ იცხოვრებდნენ მის ბინაში, გაიღებდნენ მისი მკურნალობისა და გარდაცვალების შემდეგ - დაკრძალვის ხარჯებს.

6.4 სასამართლომ მიუთითა საქმის განხილვისას მოწმის სახით დაკითხულ პირთა ჩვენებებზეც, რომლებიც ცალსახად მიუთითებენ, რომ სწორედ მოსარჩელის მოვლა-პატრონობის მიზნით დაიდო მხარეთა შორის სადავო გარიგება. ამ გარიგების დადებამდე კი მოსარჩელემ იმავე მიზნით მიმართა საკუთარ დისშვილს, ხოლო მისგან უარის მიღების შემდგომ დაუკავშირდა მოპასუხეს, რომელიც დათანხმდა მოსარჩელის პირობას - მოვლის სანაცვლოდ მისთვის გადაეცა უძრავი ქონება.

6.5 სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლით განსაზღვრული თვალთმაქცური გარიგების ნორმატიულ შინაარსზე და აღნიშნა, რომ, მართალია, ამ შემთხვევაში არსებობს ორი გარიგება - ერთი თვალთმაქცური და მეორე ნამდვილი, რომელიც მხარეებმა უშუალოდ გაითვალისწინეს, თუმცა ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას გარკვეული სპეციფიკურობა ახასიათებს. კანონმდებლის ასეთი დამოკიდებულება განპირობებულია მხარეთა რეალური ნების გათვალისწინებით. ხშირ შემთხვევაში, მხარეები ვერ ერკვევიან, რა შინაარსის ხელშეკრულების გაფორმება სურთ ან კიდევ ვერ ასხვავებენ ერთმანეთისგან გარიგების სხვადასხვა ტიპებს. სამოქალაქო კოდექსი კი შესაძლებლობას ანიჭებს ხელშეკრულების სუბიექტებს გამოასწორონ დაშვებული შეცდომები თვალთმაქცური გარიგების ბათილად ცნობით და მხარეთა შეთანხმების მიმართ გამოიყენონ ის მოთხოვნები, რაც დამახასიათებელია იმ გარიგებისთვის, რომლის მიღწევაც მხარეებს სურთ.

6.6 ზემოაღნიშნული განმარტებების გათვალისწინებით და საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მხედველობაში მიღებით, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელემ დაამტკიცა მოპასუხესთან სამისდღეშიო რჩენაზე შეთანხმების ფაქტი, ხოლო გარიგების მიზანს სწორედ ამ ურთიერთობის ფარგლებში მარჩენალისთვის სადავო უძრავი ქონების გადაცემა წარმოადგენდა. სამოქალაქო კოდექსის 942-ე მუხლის მიხედვით კი, ამ სახის ხელშეკრულების ნამდვილობისთვის წერილობით ფორმასთან ერთად სავალდებულოა მისი სანოტარო წესით დამოწმება, რაც შესრულებული არ არის. შესაბამისად, არსებობდა მისი ბათილად ცნობის საფუძველი.

6.7 გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 530-ე მუხლის დისპოზიციაზე და აღნიშნა, რომ ვინაიდან მოსარჩელე არის ხანდაზმული, სოციალურად დაუცველი პირი, გართულებული ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო საჭიროებს მოვლას და სხვა აუცილებელ დახმარებას, ამასთან, სადავო ქონება წარმოადგენს მის ერთადერთ საცხოვრისს, იმ პირობებშიც კი, თუ დადასტურდებოდა გარიგების მონაწილეთა ნება ჩუქების ხელშეკრულების დადებაზე, სსკ 530-ე მუხლის შესაბამისად, მოსარჩელეს მაინც ექნებოდა უფლება მოეთხოვა სადავო გარიგებით განკარგული უძრავი ნივთის უკან დაბრუნება.

7. კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

7.1 სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების მოთხოვნით.

7.2 კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ მხოლოდ მოსარჩელის ახსნა-განმარტებით დაადგინა, რომ მხარეთა შორის დადებული ჩუქების ხელშეკრულება თვალთმაქცური გარიგება იყო და რეალურად აღნიშნული გარიგება სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებას წარმოადგენდა. სინამდვილეში კი, სადავო გარიგება გაფორმდა მოსარჩელის სურვილით ყოველგვარი სამომავლო დაპირებებისა და რჩენის ვალდებულების გარეშე. ვინაიდან მოსარჩელეს საკუთარი ოჯახი არ ჰყავდა და მას არცერთი ნათესავი არ აქცევდა ყურადღებას, მოპასუხესთან კეთილგანწყობილი დამოკიდებულების გათვალისწინებით სურდა, რომ გარდაცვალების შემდეგ იგი სათანადო წესისა და ადათის მიხედვით დაეკრძალათ. მიუხედავად ამისა, მოპასუხე თავისი კეთილი ნებით აქცევდა ყურადღებას მოსარჩელეს და სინამდვილეს არ შეეფერება მოსარჩელის განცხადება, რომ მასზე არ ზრუნავდნენ. მოპასუხემ მას თანხაც შესთავაზა ყოველთვიურად, რაზეც უარი მიიღო და ამით კიდევ ერთხედ დასტურდება მისი მხრიდან მოპასუხის მოტყუების ფაქტი.

7.3 არ არსებობს სსკ 530-ე მუხლის შესაბამისად ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველიც, ვინაიდან მოცემული ნორმის თანახმად, ჩუქება შეიძლება გაუქმდეს, თუ მჩუქებელი მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა და არ შეუძლია საკუთარი თავის ან მის კმაყოფაზე მყოფი პირების რჩენა. მოცემულ შემთხვევაში კი მჩუქებელი სადავო ბინაში ცხოვრობს მარტო და მის კმაყოფაზე არც ერთი პირი არ არის, შესაბამისად, მისი მდგომარეობა არ შეცვლილა აღნიშნული უძრავი ქონების გაჩუქების მიუხედავად.

8. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 19 თებერვლის განჩინებით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის, შემდეგში სსსკ-ის, 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

სამოტივაციო ნაწილი:

9. საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია.

10. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

11. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

12. კასატორის ძირითადი პრეტენზია ეხება იმას, რომ სასამართლომ მხოლოდ მხარეთა განმარტებებზე დაყრდნობით მიიჩნია სადავო გარიგება (ჩუქების ხელშეკრულება) თვალთმაქცურ გარიგებად და არასწორად დაასკვნა, რომ სინამდვილეში მხარეებს სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების დადების მიზანი ამოძრავებდათ.

13. საკასაციო სასამართლო პირველ რიგში აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში მოქმედი მტკიცების ტვირთის სამართლიანი და ობიექტური განაწილების სტანდარტი გულისხმობს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის ისე განაწილებას, რომ მოსარჩელესა და მოპასუხეს დაეკისროთ იმ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომელთა მტკიცება მათთვის ობიექტურად შესაძლებელია, ანუ მტკიცების ტვირთი ეკისრება მას, ვინც ამტკიცებს და არა - მას, ვინც უარყოფს.

14. სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით განსაზღვრული მტკიცების ტვირთი [სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლი] ესაა სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი - ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს.

15. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. ის, ვინც ითხოვს ვალდებულების შესრულებას, უნდა დაამტკიცოს მოთხოვნის საფუძვლის არსებობა არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ითხოვს თავისი მოთხოვნის შესრულებას, ან აღიარებას, არამედ მაშინაც, როდესაც იგი თავს იცავს მოწინააღმდეგე მხარის ნეგატიური აღიარებითი სარჩელისაგან (მოთხოვნისაგან).

16. ამასთან, საკმარისი არ არის, რომ მხარემ ზოგადად გამოთქვას მოსაზრება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებაზე, მაგალითად, განაცხადოს, რომ იგი მთლიანად უარყოფს მეორე მხარის მიერ მოხსენებულ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. მხარის მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებები კონკრეტულად და დეტალურად უნდა ჩამოყალიბდეს და ეხებოდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას (კვალიფიციური შედავების მნიშვნელობა ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის მიზნებისათვის). მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ახსნა-განმარტებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ეხებოდეს იმ გარემოებებს, რომლებსაც უშუალო კავშირი აქვს დავასთან. იმავდროულად, ახსნა-განმარტება უნდა დასტურდებოდეს რელევანტური მტკიცებულებებით [სსსკ-ის 102-ე მუხლის მე-3 ნაწილი].

17. ამავე დროს, სადავო გარემოებების დადგენისას სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს არა ერთ რომელიმე მტკიცებულებაზე განყენებულად, არამედ იმსჯელებს საქმეში წარმოდგენილ მხარეთა განმარტებებზე, წერილობითი დოკუმენტებსა და სხვა მტკიცებულებებზე ერთობლიობაში, რომელთა ურთიერთშეჯერებით გადაწყვეტს, სარწმუნოდ მიიჩნიოს თუ არა ამა თუ იმ ფაქტის არსებობა.

18. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ, როგორც უზენაესი სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია განმარტებული, სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუსგ №ას-1529-1443-2012, 9 დეკემბერი, 2013 წელი; დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი, §187).

19. საკასაციო პალატა დამატებით განმარტავს, რომ მოსამართლისათვის სავალდებულო არ არის მხარეთა მოსაზრებები, თუ მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად რა სამართლებრივი საფუძველი უნდა იქნეს გამოყენებული და არც კანონის იმპერატიული დათქმაა, რომ გამოტანილი გადაწყვეტილება დაეფუძნოს მხარეთა მიერ მითითებულ მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს. სასამართლოს ვალდებულებას წარმოადგენს კანონიერი გადაწყვეტილების გამოტანა. სწორედ აღნიშნული წარმოადგენს სამოსამართლო საქმიანობას, რომელიც უზრუნველყოფს კერძო სამართლის სუბიექტთა დარღვეული უფლებებისა და ინტერესების სრულყოფილად და ეფექტურად დაცვას (იხ. სუსგ №ას-877-825-2010, 28 დეკემბერი, 2010 წელი; №ას-1170-1125-2016, 13 ივნისი, 2017 წელი).

20. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე ამტკიცებს, რომ მისი და მოპასუხის სურვილს წარმოადგენდა იმგვარი გარიგების დადება, რომლის ფარგლებშიც მოპასუხეს საკუთრების უფლებით გადაეცემოდა მოსარჩელის ერთადერთი საცხოვრებელი სახლი, რის სანაცვლოდაც მოპასუხე აიღებდა ვალდებულებას სიცოცხლის ბოლომდე ეცხოვრა მოსარჩელესთან, ეზრუნა მასზე, ხოლო სიკვდილის შემდეგ სათანადო პატივით დაეკრძალა იგი. ამ მიზნით, მხარეებმა გააფორმეს ჩუქების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, მოპასუხის საკუთრებად აღირიცხა მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ქონება. მოსარჩელის აზრით, ვინაიდან მოპასუხე არ ასრულებს ნაკისრ ვალდებულებას, არსებობს სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და ქონების მისთვის საკუთრებაში დაბრუნების საფუძველი.

21. თავის მხრივ, მოპასუხე უარყოფს სარჩელში მითითებულ გარემოებებს, მიუთითებს მხარეთა შორის გაფორმებულ ჩუქების ხელშეკრულებაზე და ამტკიცებს, რომ მისთვის უძრავი ქონების ჩუქების გზით საკუთრებაში გადაცემა მოსარჩელის ნამდვილ ნებას წარმოადგენდა და ხელშეკრულება გაფორმდა ყოველგვარი სამომავლო დაპირების გარეშე.

22. ამრიგად, მოსარჩელე მიუთითებს სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებისთვის დამახასიათებელ თვისებებზე, ხოლო მოპასუხე - ჩუქების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე მხარეთა შორის არსებულ სამართლებრივ ურთიერთობაზე.

23. საკასაციო სასამართლოს არაერთ განჩინებაშია განმარტებული, რომ სამოქალაქო კოდექსის 50-ე და 52-ე მუხლების მიხედვით, იმის გასარკვევად, თუ რა გარიგება დადეს მხარეებმა, საკმარისი არ არის მხოლოდ წერილობით დაფიქსირებული ხელშეკრულება. აუცილებელია იმის დადგენა, თუ რომელი სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ მიმართეს მხარეებმა გამოვლენილი ნება (იხ. სუსგ საქმე #ას-833-885-2011, 18 ოქტომბერი, 2011 წელი). ამასთან, სასამართლო ამოწმებს სარჩელის ფორმალურ საფუძვლიანობას (სარჩელის ფორმალური საფუძვლიანობა მოწმდება სამოქალაქო კოდექსის 178-ე მუხლის მოთხოვნათა შესაბამისად, რომელთაგან უმთავრესი ნორმის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტია, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ უნდა მიუთითოს კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზეც ამყარებს მოთხოვნას. სწორედ ამ ფაქტების გაცნობის შედეგად განსაზღვრავს მოსამართლე მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას და ამოწმებს ამ ნორმის ყველა წინაპირობა მითითებული აქვს თუ არა მოსარჩელეს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, სარჩელი იურიდიულად გაუმართლებელია და არ არსებობს მოთხოვნის განხორციელების წინაპირობები) და შემდეგ აფასებს მოპასუხის შედავების არსებითობას, კერძოდ, მოპასუხე რომელ დეტალებზე დავობს და რამდენად ლოგიკური და სამართლებრივად გამართულია მისი შედავება, სასამართლო ერთმანეთისგან მიჯნავს სადავო და უდავო ფაქტებს. სადავო ფაქტებისგან განისაზღვრება მტკიცების საგანი და ნაწილდება მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთი (იხ. სუსგ საქმე №ას-859-859-2018,14 ნოემბერი, 2019 წელი).

24. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ მოსარჩელის მიერ მითითებული გარემოება რჩენის სანაცვლოდ უძრავი ქონების მოპასუხისთვის საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე მოპასუხემ უარყო მის მიერ წარდგენილი შესაგებლით. თუმცა ამავე შესაგებელში მან მიუთითა, რომ უძრავი ქონების ჩუქების შემდგომ, მადლიერების ნიშნად დაპირდა მოსარჩელეს, რომ იზრუნებდა მასზე, მის ჯანმრთელობაზე, ავადმყოფობისას უზრუნველყოფდა მკურნალობით, ხოლო გარდაცვალების შემდეგ დაკრძალავდა სათანადო წესით (იხ. ტ. 1. ს.ფ 35-47). მსგავსი შინაარსის განმარტება მოპასუხეს ჩამოყალიბებული აქვს სააპელაციო და საკასაციო საჩივრებში (იხ. ტ. 1. ს.ფ 120-134; ტ. 2, ს.ფ 90-99).

25. დადგენილია ასევე (და არც კასატორი უარყოფს იმ გარემოებას), რომ სადავო ქონებას მოპასუხე არ დაუფლებია და მასში ცხოვრებას კვლავ მოსარჩელე განაგრძობს. იგი არის მარტოხელა, სოციალურად დაუცველი ხანდაზმული პირი, რომელსაც გართულებული ჯანმრთელობის მდგომარეობიდან გამომდინარე, განსაკუთრებული მოვლა-პატრონობა ესაჭიროება.

26. სააპელაციო პალატის მიერ შეფასებულია საქმეზე მოწმის სახით დაკითხულ პირთა ჩვენებებიც, რომელთა მიხედვით, სადავო გარიგება მხარეთა შორის სწორედ მოსარჩელის მოვლა-პატრონობის მიზნით დაიდო (ამ გარიგების დადებამდე მოსარჩელემ იმავე მიზნით მიმართა საკუთარ დისშვილს, ხოლო მისგან უარის მიღების შემდგომ დაუკავშირდა მოპასუხეს, რომელიც დათანხმდა მოსარჩელის პირობას - მოვლის სანაცვლოდ გადაეცა მისთვის უძრავი ქონება).

27. საკასაციო სასამართლოს არაერთ განჩინებაში განმარტებულია თვალთმაქცური გარიგების, როგორც უცილოდ ბათილი გარიგების არსი და სამართლებრივი მახასიათებლები. კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის მიხედვით, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება). ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად კი, თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება).

28. თვალთმაქცური გარიგების დროს, მართალია, ნების გამოვლენა მიმართულია სამართლებრივი შედეგების დადგომისაკენ, თუმცა არა იმ ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელზეც მხარეები თანხმდებიან. ამგვარი გარიგების მიზანს წარმოადგენს იმ გარიგების დაფარვა, რომლის მიღწევის სურვილი მხარეებს რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში არსებობს ორი გარიგება, ერთი თვალთმაქცური და მეორე – რომელიც მხარეებმა უშუალოდ გაითვალისწინეს. ამდენად, თვალთმაქცური გარიგება ერთგვარად ფარავს ნამდვილ გარიგებას, შესაბამისად, მას არ გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი და იგი ბათილია. თუმცა, ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას გარკვეული სპეციფიკურობა ახასიათებს. კანონმდებლის ასეთი დამოკიდებულება განპირობებულია მხარეთა რეალური ნების გათვალისწინებით. ხშირ შემთხვევაში, მხარეები ვერ ერკვევიან, რა შინაარსის ხელშეკრულების გაფორმება სურთ ან კიდევ ვერ ასხვავებენ ერთმანეთისაგან გარიგების სხვადასხვა ტიპებს. სამოქალაქო კოდექსი შესაძლებლობას ანიჭებს ხელშეკრულების სუბიექტებს, გამოასწორონ დაშვებული შეცდომები თვალთმაქცური გარიგების ბათილად ცნობით და მხარეთა შეთანხმების მიმართ გამოიყენონ ის მოთხოვნები, რაც დამახასიათებელია იმ გარიგებისათვის, რომლის მიღწევაც მხარეებს სურდათ (იხ. სუსგ №ას-487-461-2015, 17 ივნისი, 2015 წელი).

29. მხარეთა შორის არსებული სადავო ურთიერთობის კვალიფიკაციის მიზნებისათვის საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების სამართლებრივ ბუნებაზე.

30. საქართველოს კანონმდებლობა ითვალისწინებს ქონების საკუთრებაში გადაცემის ისეთ ხელშეკრულებებს, როგორიცაა: ნასყიდობა, გაცვლა, ჩუქება, სამისდღეშიო რჩენა, სესხი. ეს ხელშეკრულებები განკარგვითი ხასიათისაა და შედეგად შემძენისათვის საკუთრების უფლების გადაცემას იწვევს.

31. სამოქალაქოსამართლებრივ ხელშეკრულებებს შორის სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების დამოუკიდებელი ხასიათი შესაძლებლობას გვაძლევს, ცალკე გამოვყოთ ამ ხელშეკრულებისათვის დამახასიათებელი სპეციფიკური ნიშან-თვისებები, რომლითაც იგი განსხვავდება ყველა სხვა ტიპის სახელშეკრულებო ვალდებულებებისაგან.

32. კერძოდ: სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება მიეკუთვნება ქონების გადაცემის ტიპის ხელშეკრულებებს (ამ ხელშეკრულებებს მიეკუთვნება აგრეთვე ნასყიდობა, ჩუქება, სესხი, ქირავნობა, იჯარა და სხვა) და ამით განსხვავდება სამუშაოს შესრულების (ნარდობა), მომსახურების გაწევის (დავალება, შუამავლობა და სხვ.) და სადამფუძნებლო ხელშეკრულებებისაგან (ერთობლივი საქმიანობის-ამხანაგობის ხელშეკრულება);

33. სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებით ხდება განსაზღვრული ქონების გადაცემა საკუთრებაში. ამით იგი განსხვავდება ქონების დროებით სარგებლობაში გადაცემის ტიპის ხელშეკრულებებისაგან (იჯარა, ქირავნობა და სხვ.);

34. სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების დადება შეიძლება განპირობებული იყოს სხვადასხვა გარემოებით, ძირითადად იგი იდება იმ შემთხვევებში, როდესაც სარჩენი არის შრომისუუნარო, ანდა განიცდის მატერიალურ გაჭირვებას და საჭიროებს მოვლას. იგი დებს ხელშეკრელებას მარჩენალთან, რომელსაც ამ მოვლისა და დახმარების სანაცვლოდ გადასცემს ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ქონებას (სარჩენის საკუთრებაში არსებული უძრავი თუ მოძრავი ნივთები);

35. სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება არის ვადიანი, მაგრამ ვადა, როგორც წესი, კალენდარული თარიღით კი არ განისაზღვრება, არამედ სარჩენის მთელი სიცოცხლის ხანგრძლივობით. თუმცა ხელშეკრულებით შეიძლება სხვა რამეც იყოს გათვალისწინებული, ანუ მარჩენალი და სარჩენი შეთანხმდნენ კონკრეტულად განსაზღვრულ დროზე, რომლის განმავლობაშიც მარჩენალი კისრულობს სარჩენისათვის სარჩოს გადახდას.

36. სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების ერთ-ერთი უმთავრესი თავისებურება მისი სასყიდლიანი ხასიათია, რადგან მიზნად ისახავს მომავალში სარჩენის ქონების გადასვლას მარჩენალის საკუთრებაში განსაზღვრული შემხვედრი ანაზღაურების გადახდის გზით. ამით სამისდღეშიო რჩენა განსხვავდება ჩუქების ხელშეკრულებისაგან.

37. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გარიგების ბათილად ცნობის საფუძვლიანობის და შესაბამისად მხარეთა შორის გაფორმებული გარიგებით გათვალისწინებული იურიდიული შედეგის დადგომის მიმართ მათი ინტერესის არარსებობაზე მეტყველებს მთელი რიგი გარემოებანი.

კერძოდ: მიუხედავად იმისა, რომ სადავო გარიგების საფუძველზე კასატორი საჯარო რეესტრში უძრავი ნივთის მესაკუთრედ დარეგისტრირდა, ეს უკანასკნელი გარიგების საგანს ფაქტობრივად არ დაუფლებია და მხარეთა შეთანხმებით უძრავი ნივთის ფლობას კვლავ ნ.ჩ–ძე განაგრძობს.

ჯ.ხ–ი და ნ.ჩ–ძე არიან ნათესავები და კასატორმა უძრავი ქონების გადაცემის შემდეგ იკისრა ნ.ჩ–ძის მზრუნველობა, ავადმყოფობის შემთხვევაში მკურნალობის ხარჯების გაწევა.

ჯ.ხ–მა ნ.ჩ–ძის გარდაცვალების შემთხვევაში იკისრა მისი დაკრძალვის ვალდებულებაც.

38. ზემოაღწერილი მსჯელობიდან და საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების (რაც სსსკ 407-ე მუხლის შესაბამისად, კასატორის მიერ სათანადოდ შედავებული არ არის) მხედველობაში მიღებით, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო პალატის დასკვნას მასზედ, რომ მხარეთა რეალურ მიზანს წარმოადგენდა სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების დადება და სახეზეა გასაჩივრებული გარიგების სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებად კვალიფიკაციის ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძველი.

39. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ მხარეებს არ სურდათ ჩუქების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული იურიდიული შედეგის დადგომა და მათი მიზანი მოცემული გარიგებით სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგების დადგომა წარმოადგენდა.

40. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ სადავო გარიგების მიმართ მართებულად გამოიყენა დაფარული გარიგების, ანუ სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულების მიმართ მოქმედი ნორმები - სსკ 941-ე, 942-ე მუხლები (სსკ 941-ე მუხლი: პირი, რომელიც კისრულობს სამისდღეშიო სარჩოს გადახდას (მარჩენალი), მოვალეა გადაუხადოს იგი სარჩოს მიმღებს (სარჩენს) მთელი სიცოცხლის მანძილზე, თუ ხელშეკრულება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს. სამისდღეშიო სარჩო შეიძლება დადგინდეს ფულადი ან ნატურალური სახით (ბინით, კვებით, მოვლით და სხვა აუცილებელი დახმარებით). სსკ 942-ე მუხლი: სამისდღეშიო რჩენის ხელშეკრულება უნდა დაიდოს წერილობით. უძრავი ქონების გადაცემის შემთხვევაში ხელშეკრულება უნდა დამოწმდეს სანოტარო წესით).

41. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მითითებული ნორმები არ გამორიცხავს ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში სარჩენის მიერ მარჩენალისათვის უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემას, თუმცა უძრავი ქონების გადაცემის შემთხვევაში, ხელშეკრულების სანოტარო წესით დამოწმების ვალდებულებას ითვალისწინებს (სსკ 942-ე მუხლი), რასაც მოცემულ შემთხვევაში ადგილი არ აქვს - სადავო ხელშეკრულება სანოტარო წესით დამოწმებული არ არის (იხ. ტ. 1. ს.ფ 20), რაც ასევე ქმნის მისი, როგორც აუცილებელი ფორმის დაუცველად დადებული გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველს (სსკ 59.1 მუხლი) ((იხ. სუსგ საქმე #ას-833-885-2011, 18 ოქტომბერი, 2011 წელი).

42. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სააპელაციო პალატამ მართებულად შეაფასა საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და სწორი სამართლებრივი კვალიფიკაცია მისცა მათ. სწორად განახორციელა ის საპროცესო მოქმედებები, რომლებიც, მხარეთა თანასწორუფლებიანობის პირობებში, საჭირო იყო საქმის გარემოებთა დადგენისა და, მხარეთათვის დაკისრებული მტკიცების ტვირთის შესაბამისად, მათ მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების შეფასებისათვის, რაც ცხადყოფს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული საპროცესო დარღვევებით. ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე. კასატორს არ წარმოუდგენია იმგვარი დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია, რაც გასაჩივრებული განჩინებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გაბათილებისა და საკასაციო საჩივრის არსებითად განსახილველად დაშვების შესაძლებლობას მისცემდა სასამართლოს.

43. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან (იხ. მაგ. სუსგ საქმე №ას-64-55-2011, 17 მარტი, 2011 წელი), არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ან/და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

44. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

45. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნა მიჩნეული, კასატორს უნდა დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 300 ლარის 70% - 210 ლარი.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 408.3, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დაადგინა:

1. ჯ.ხ–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. ჯ.ხ–ს (პ/ნ: .......) დაუბრუნდეს მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 300 ლარის (საგადასახადო დავალება #8779017441, წარდგენის თარიღი: 07/12/2019; მიღების თარიღი: 09/12/2019) 70% – 210 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.

3. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: ვლადიმერ კაკაბაძე

მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე