№ას-756-2019 30 სექტემბერი, 2020 წელი,
თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა/მოსამართლეები:
პაატა ქათამაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ბესარიონ ალავიძე,
ზურაბ ძლიერიშვილი
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორები (მოპასუხე) – ზ.ნ–ია
მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) – ნ.ყ–ი
გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 იანვრის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი _ თანხის დაკისრება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :
1. 2011 წელს გაფორმებული ხელშეკრულების (შინაურული ხელწერილი) მიხედვით, ზ.ნ–იამ (შემდეგში: მოპასუხე, მოვალე) ლ.ყ–ისგან (შემდეგში - კრედიტორი) მიიღო 3 500 აშშ დოლარი, ორი წლის ვადით. ხელწერილის თანახმად, კრედიტორის ოჯახი თანხის დაბრუნებამდე იცხოვრებდა მოვალის ბინაში, კერძოდ: ....... N45-ში, დევნილთა ჩასახლების პირველ სავაჭრო ცენტრში (შემდეგში - უძრავი ნივთი).
2. 2013 წლის 23 თებერვალს კრედიტორი გარდაიცვალა. 2013 წლის 31 აგვისტოს სამკვიდრო მოწმობის შესაბამისად, ნ.ყ–მა (შემდეგში: მოსარჩელე, კრედიტორის უფლებამონაცვლე), როგორც პირველი რიგის მემკვიდრემ, მიიღო კრედიტორის მემკვიდრეობა.
3. კრედიტორის უფლებამონაცვლემ სასამართლოში სარჩელი შეიტანა მოვალის წინააღმდეგ და თანხის დაბრუნება მოითხოვა. მან განმარტა, რომ იგი 2015 წლის დასაწყისიდან მოითხოვდა სესხის დაბრუნებას, თუმცა ამას შედეგი არ მოჰყოლია. 2015 წლის თებერვალში მან თანხის დაბრუნებაში დახმარების მიზნით განცხადებით მიმართა ქ.თბილისის მთავარი სამმართველოს გლდანის რაიონის პოლიციის განყოფილებას. ხსენებული განცხადება იმ მოტივით არ დაკმაყოფილდა, რომ საქმე სისხლისსამართლებრივი დანაშაულის ნიშნებს არ შეიცავდა. მოვალემ პოლიციაში ვალის არსებობა აღიარა.
4. მოპასუხემ შესაგებელში დაადასტურა 3 500 აშშ დოლარის მიღების ფაქტი, თუმცა აღნიშნა, რომ თანხის მოსარჩელისათვის დაბრუნება მხოლოდ ამ უკანასკნელის მიერ ბინის გამოთავისუფლების სანაცვლოდ უნდა მომხდარიყო.
5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 20 ნოემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს მოსარჩელისათვის 3 500 აშშ დოლარის გადახდა დაეკისრა.
6. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხემ, რომელმაც ამ გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 29 იანვრის განჩინებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩა.
7.1. სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო წინამდებარე განჩინების 1-2 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები. ამავდროულად, სასამართლომ დადგენილად ჩათვალა, რომ მოპასუხე არც უძრავი ნივთის მესაკუთრე არ იყო და მის მიერ არც ამ ნივთის მართლზომიერად ფლობის ფაქტი არ დასტურდებოდა. აქედან გამომდინარე, სასამართლოს მოსაზრებით, იგი მის მიერ მითითებული გარიგების დადებაზე უფლებამოსილ პირად ვერ მიიჩნეოდა. ამასთან, მხარეთა შორის წარმოშობილი სამართლებრივი ურთიერთობა საფუძველს არ იძლეოდა დასკვნისათვის, რომ მოპასუხემ თანხის დაბრუნების ვალდებულება უძრავი ნივთის გამოთავისუფლების სანაცვლოდ იკისრა. სასამართლომ დავის მოსაწესრიგებლად საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ) 319.1, 327-ე, 623-ე, 624-ე და 531-ე მუხლები გამოიყენა.
8. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება მოპასუხემ საკასაციო წესით გაასაჩივრა, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა, შემდეგი დასაბუთებით:
8.1. სიტყვიერი შეთანხმებით, 3 500 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ მოპასუხემ კრედიტორს დაუთმო თავისი საცხოვრებელი ფართი, რაზეც მათ შეადგინეს შინაურული ხელწერილი. ეს არ ყოფილა სესხზე შეთანხმება, იგი არ მოიცავდა პროცენტსა და პირგასამტეხლოს. შეთანხმების გაფორმებისას მხარეებმა განსაზღვრეს, რომ მათ შორის წარმოშობილი ურთიერთობა იქნებოდა საზოგადოებაში ფართოდ გავრცელებული, ე.წ. გირავნობის სახელშეკრულებო ურთიერთობა.
8.2. კრედიტორის ოჯახი ამჟამადაც უკანონოდ ფლობს უძრავ ნივთს. მოსარჩელემ მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთის საკუთრებაში აღურიცხველობით ისარგებლა და იგი არაკეთილსინდისიერად თავის საკუთრებად დაირეგისტრირა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 24 მაისის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:
9. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ:
ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას;
ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია;
გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება;
დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან;
ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე;
ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;
ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.
10. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემომითითებული საფუძვლით.
11. სააპელაციო სასამართლოს საქმე არ განუხილავს მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით და ვერც კასატორმა ვერ მიუთითა რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე. სააპელაციო სასამართლომ საპროცესო ნორმების დარღვევის გარეშე დაადგინა მოცემული დავის გადაწყვეტისათვის სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებები და არსებითად სწორი გადაწყვეტილება მიიღო.
12. სსსკ-ის 404.1 მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. ამავე კოდექსის 407.2 მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.
13. მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ კასატორს დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია, ამიტომ ისინი სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის.
14. საკასაციო პალატის მიერ გამოსაკვლევი საკითხი ისაა, თუ რამდენად კანონიერია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისათვის 3 500 აშშ დოლარის დაკისრების თაობაზე. მოსარჩელე ამ მოთხოვნას აფუძნებს საქმეზე წარმოდგენილ ე.წ. შინაურულ ხელწერილზე, რომლის მიხედვითაც, მოვალემ კრედიტორისგან ორი წლით ისესხა 3 500 აშშ დოლარი იმ პირობით, რომ კრედიტორის ოჯახი თანხის დაბრუნებამდე მოვალის ბინაში იცხოვრებდა (ტომი 1, ს.ფ. 47).
15. მოპასუხე არ ედავება იმ ფაქტს, რომ კრედიტორმა 3 500 აშშ დოლარი გადასცა, თუმცა მისი განმარტებით, ეს თანხა მან მოსარჩელეს (კრედიტორის უფლებამონაცვლეს) მხოლოდ ამ უკანასკნელის მიერ ბინის გამოთავისუფლების შემდეგ უნდა დაუბრუნოს.
16. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მართალია, სსკ-ის 319.1 მუხლის (კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას) მიხედვით, მხარეებს შეეძლოთ ზემოხსენებული შინაარსის ხელშეკრულების დადება, მაგრამ მოცემულ შემთხვევაში, ეს ხელშეკრულება ბათილია, შემდეგ გარემოებათა გამო:
16.1. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ ზემოაღნიშნული შეთანხმების დადებისას მოპასუხე უძრავი ნივთის არც მესაკუთრე და არც მართლზომიერი მფლობელი არ ყოფილა. ხსენებული ფაქტის გასაქარწყლებლად კასატორს არანაირი პრეტენზია არ წარმოუდგენია. უფრო მეტიც, პირველი ინსტანციის სასამართლოში შეტანილ შესაგებელში იგი აღნიშნავდა, რომ უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლება საჯარო რეესტრში რეგისტრირებული არ ჰქონია (ტომი 1, ს.ფ. 25), თუმცა ამ ნივთს 2004 წლიდან ფლობდა და მისი მფლობელობა მართლზომიერი იყო (ტომი 1, ს.ფ. 27). ამდენად, მოპასუხე თავად ადასტურებს, რომ იგი იმ უძრავი ქონების მესაკუთრე არ იყო, რომელიც სარგებლობაში გადასცა კრედიტორს. ამასთან, მართალია, ის უთითებს ფაქტობრივ მფლობელობაზე, მაგრამ არ უთითებს, თუ რა სამართლებრივი საფუძვლით ფლობდა ნივთს, რომელიც სახელმწიფოს საკუთრებაა. აქედან გამომდინარე, მოპასუხემ ვერ დაადასტურა, რომ სადავო გარიგების დადებისას იგი უძრავი ნივთის მესაკუთრე ან მართლზომიერი მფლობელი იყო, რაც სსსკ-ის 102.1 მუხლით მის ვალდებულებას წარმოადგენდა. შესაბამისად, ირკვევა, რომ გარიგების დადების დროს მოპასუხე უძრავ ქონებას სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე ფლობდა.
16.2. სსკ-ის 102.1 მუხლის თანახმად, საგნის განკარგვა არაუფლებამოსილი პირის მიერ ნამდვილია, თუკი იგი ხორციელდება უფლებამოსილი პირის წინასწარი თანხმობით. ამ მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე, არანამდვილია ყველა იმ პირის მიერ დადებული გარიგება, რომელიც არ არის განკარგვის შედეგად გადაცემული უფლების მესაკუთრე. როგორც ზემოთ აღინიშნა, მოპასუხემ კრედიტორთან ისე გააფორმა ამ უკანასკნელის თანხით სარგებლობის სანაცვლოდ უძრავი ნივთის სარგებლობის უფლებით გადაცემის თაობაზე გარიგება, რომ ეს ნივთი არც მისი საკუთრება არ ყოფილა და იგი არც ამ ქონების მართლზომიერ მფლობელს არ წარმოადგენდა. ამდენად, დასახელებული ნორმის დანაწესიდან გამომდინარე, მას ასეთი გარიგების დადების უფლება არ ჰქონდა და, შესაბამისად, გარიგება კრედიტორისათვის ნივთის სარგებლობაში გადაცემის ნაწილში ბათილია. ამასთან, რაკი ცხადია, რომ ამ ბათილი ნაწილის გარეშე ზემოხსენებული გარიგება არ დაიდებოდა, ბათილია მთლიანად ეს გარიგება (სსკ-ის 62-ე მუხლი).
17. ბათილი გარიგების საფუძველზე გადაცემულის უკან დაბრუნების შესაძლებლობა გათვალისწინებულია სსკ-ის 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტითა (პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ: ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში) და 979.1 მუხლით (უკან დაბრუნების მოთხოვნა ვრცელდება შეძენილზე, მიღებულ სარგებელზე, ასევე სხვა ყველაფერზე, რაც მიმღებმა შეიძინა მიღებული საგნის განადგურების, დაზიანების ან ჩამორთმევის სანაცვლო ანაზღაურების სახით). საკასაციო სასამართლომ არაერთხელ განმარტა, რომ: „უსაფუძვლო გამდიდრების მიზანი არის სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შეძენილი ქონების (რომელშიც უნდა ვიგულისხმოთ უფლების ან გარკვეული შეღავათის, უპირატესობის) ამოღება, რითაც უნდა უზრუნველყოფილ იქნეს სამართლიანობის აღდგენა ანუ იმ მდგომარეობის აღდგენა, რომელიც იარსებებდა არაუფლებამოსილი პირის მიერ დაზარალებულის ხარჯზე გარკვეული შეღავათის, უფლების, უპირატესობის მიღებამდე”... უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტის ნორმები აღჭურვილია დაცვითი ფუნქციით, უზრუნველყოფს რა არაუფლებამოსილი სუბიექტისაგან უსაფუძვლოდ მიღებული ქონების ამოღებას და მისი უფლებამოსილი პირისათვის გადაცემას. შედეგობრივი თვალსაზრისით, სამართლისათვის არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რა საშუალებით გამდიდრდა პირი – მიიღო, თუ დაზოგა ქონება. ფაქტი ერთია – ვითომ კრედიტორის ქონებრივ სფეროში აღმოჩნდა ქონება, რომელსაც იქ არსებობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია და, ა აქედან გამომდინარე, ექვემდებარება უფლებამოსილი პირისათვის დაბრუნებას“ (შდრ. სუსგ-ები: Nას-112-105-2017, 6.02.2019წ.; Nას-1193-1122-2015, 31.05.2016წ.; Nას-74-71-2016, 25.05.2016წ.; Nას-225-215-2016, 25.05.2016წ.; Nას-184-171-2015, 20.05.2016წ.; №ას-390-390-2018, 15.05.2018წ.). მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისათვის გადაცემული თანხის დაბრუნების თაობაზე სწორედ ზემომითითებული მუხლებიდან გამომდინარეობს. ამასთან, ამ ნორმით გათვალისწინებული წინაპირობები შესრულებულია, კერძოდ, მოვალე სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე ფლობს კრედიტორის 3 500 აშშ დოლარს, შესაბამისად, იგი ვალდებულია მითითებული თანხა კრედიტორს დაუბრუნოს.
18. იმ შემთხვევაშიც კი, თუკი 3 500 აშშ დოლარის სესხად გადაცემის ნაწილში ხელშეკრულებას ნამდვილად მივიჩნევდით, მოვალე მაინც ვალდებული იქნებოდა სადავო თანხა კრედიტორისათვის დაებრუნებინა სსკ-ის 623-ე (სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი) მუხლის საფუძველზე, რადგან ეს მოთხოვნა ვადამოსულია, მოვალე კი, ვერ დააკავებს ამ თანხას კრედიტორის მიერ საცხოვრებელი ფართის გამოთავისუფლებამდე, ვინაიდან, როგორც ითქვა, მოვალეს სადავო ფართის ფლობის სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია. რაც შეეხება სადავო ფართზე კრედიტორის მიერ საკუთრების შეძენის კანონიერებას, მასზე საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს, რამდენადაც ამ საკითხის შესწავლა მოცემული დავის ფარგლებს სცილდება.
19. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც იმ საფუძვლით, რომ სააპელაციო სასამართლოს განჩინება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან.
20. მოცემულ შემთხვევაში, არ არსებობს სსსკ-ის 391.5 მუხლის სხვა ქვეპუნქტებით დადგენილი საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობებიც, რომელთა მიხედვითაც, საკასაციო საჩივარი დასაშვები იქნებოდა.
21. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს დასკვნები არსებითად სწორია. რამდენადაც კასატორმა ვერ გააქარწყლა გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთება დამაჯერებელი და სარწმუნო მტკიცებულებებით, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის კანონისმიერი საფუძველი.
„სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.1 მუხლის „მ1“ ქვეპუნქტის თანახმად, კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 7.2-ე, 257.1-ე, 264.3-ე, 401-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. ზ.ნ–იას საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;
2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე პ. ქათამაძე
მოსამართლეები: ბ. ალავიძე
ზ. ძლიერიშვილი
