საქმე №ას-1197-1117-2017 18 სექტემბერი, 2018 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

I საკასაციო საჩივრის ავტორი – სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო (მოპასუხე)

II საკასაციო საჩივრის ავტორი - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ი.ჩ–ძე (მოსარჩელე)

მესამე პირი - ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 30 მარტის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – გარიგების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. 2011 წლის 12 აპრილს საქართველოს მთავარი პროკურატურის ანტიკორუფციული დეპარტამენტის უფროსი პროკურორის მიერ ჯ.ჩ–ძეს (შემდგომში − „მოსარჩელის მამა“) წარედგინა ბრალი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 194-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით (2007 წლის 4 ივლისის რედაქცია) დადგენილი დანაშაულის ჩადენაში.

2. ი.ჩ–ძე (შემდგომში − „მოსარჩელე“) არის ჯ.ჩ–ძის ქალიშვილი.

3. 2011 წლის 13 აპრილს მოსარჩელემ მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს და მოითხოვა საკუთრების უფლების მიტოვების რეგისტრაცია უძრავ ნივთზე, მდებარე: ქ. თბილისი, ......, ზონა - ....., სექტორი - ....(შემდგომში − „სადავო უძრავი ქონება“). ამავე თარიღით მომზადებული საჯარო რეესტრის ამონაწერის შესაბამისად, სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეთა გრაფაში მიეთითა - საკუთრების უფლება მიტოვებულია.

4. 2011 წლის 3 მაისს მოსარჩელის მამასა და პროკურორ რ.ზ–ას შორის წერილობით გაფორმდა ოქმი საპროცესო შეთანხმების თაობაზე.

5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2011 წლის 6 მაისის განაჩენის შესაბამისად, დაკმაყოფილდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის ანტიკორუფციული დეპარტამენტის უფროსი პროკურორის შუამდგომლობა და მოსარჩელის მამასა და პროკურორ რ.ზ–ას შორის დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება. მოსარჩელის მამა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 194-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით და ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის გამოყენებით, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 1 წლის ვადით, რაც საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 63-64-ე მუხლების დაცვით, ჩაეთვალა პირობით და გამოსაცდელ ვადად განესაზღვრა 2 წელი. მასვე, ამავე კოდექსის 42-ე მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე, დამატებით სასჯელის სახით დაეკისრა ჯარიმა 100 000 ლარის ოდენობით.

6. 2011 წლის 16 მაისს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წარმომადგენელმა მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს და მოითხოვა საკუთრების უფლების რეგისტრაცია სადავო უძრავ ქონებაზე.

7. 2011 წლის 18 მაისის თარიღით მომზადებული საჯარო რეესტრის ამონაწერის შესაბამისად, აღნიშნული უძრავი ქონების მესაკუთრის გრაფაში მიეთითა - სახელმწიფო.

8. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს 2011 წლის 8 დეკემბრის №1-1/2588 ბრძანების შესაბამისად, სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრე გახდა ქ. თბილისის თვითმმართველი ერთეული.

9. მოსარჩელემ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა (შემდგომში − „პირველი კასატორი“) და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს (შემდგომში − „მეორე კასატორი“) (შემდგომში ერთობლივად − „მოპასუხეები“, „კასატორები“ ან „საკასაციო საჩივრის ავტორები“) მიმართ სარჩელი აღძრა სასამართლოში და მოითხოვა სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვების თაობაზე გარიგების ბათილად ცნობა.

10. სარჩელის თანახმად, მოსარჩელის მამა 2011 წლის აპრილის დასაწყისში დაიბარეს პროკურატურაში და აცნობეს შესაძლო ბრალის (უკანონო შემოსავლების ლეგალიზება) წარდგენის თაობაზე, რომლის დამტკიცების შემთხვევაში 9-დან 12 წლამდე თავისუფლების აღკვეთა ემუქრებოდა. მას აუცილებელ პირობად წაუყენეს მოსარჩელის (მისი ქალიშვილის) საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის დათმობა და განუმარტეს, რომ საპროცესო შეთანხმების გაფორმების შემთხვევაში დამატებით, ჯარიმის სახით, განესაზღვრებოდა 100 000 ლარი, თუმცა მიწის დათმობის ფაქტი არ აისახებოდა არც საპროცესო შეთანხმების თაობაზე შუამდგომლობაში და არც სასამართლოს გადაწყვეტილებაში. 2011 წლის 12 აპრილს მოსარჩელის მამას წარედგინა ბრალი სსკ-ის 194-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის. ვინაიდან პროკურატურა მხოლოდ ქონების დათმობის შემთხვევაში იყო თანახმა ბრალდებულთან გაეფორმებინა საპროცესო შეთანხმება, მოსარჩელე იძულებული გახდა მამის პატიმრობისგან დასახსნელად დაეთმო საკუთრება. პროკურატურამ მხოლოდ ამის შემდეგ გამოთქვა თანხმობა ბრალდებულთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმების თაობაზე. მოსარჩელის აზრით, სამოქალაქო კოდექსის 54-ე, 85-ე, 86-ე, 87-ე მუხლების შესაბამისად, არსებობს სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვების შესახებ გარიგების ბათილად ცნობის საფუძვლები.

11. მოპასუხეებმა წარდგენილი შესაგებლებით სარჩელი არ ცნეს და განმარტეს, რომ საქმეში არ მოიპოვება მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მოსარჩელეზე რაიმე სახის იძულების განხორციელების ფაქტს, რამაც ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვება განაპირობა. ამასთან, მოპასუხეებმა მიუთითეს მოთხოვნის ხანდაზმულობაზეც.

12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 20 მაისის საოქმო განჩინებით დაკმაყოფილდა მოსარჩელის წარმომადგენლის შუამდგომლობა და საქმეში დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე მესამე პირად ჩაება ქ. თბილისის თვითმმართველი ერთეული.

13. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 30 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა; ბათილად იქნა ცნობილი სადავო უძრავ ქონებაზე მოსარჩელის მიერ საკუთრების მიტოვების გარიგება.

14. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოპასუხეებმა.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 30 მარტის განჩინებით სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა; უცვლელი დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

16. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე განჩინების 1-8 პუნქტებში ასახული ფაქტობრივი გარემოებები.

17. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 184-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ ამ ნორმით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგი - უძრავ ნივთზე საკუთრების მიტოვება, განხორციელებულად ჩაითვლებოდა იმ შემთხვევაში, როცა უფლებამოსილი პირის, მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ცალმხრივი ნება სამართლებრივად ნამდვილი იქნებოდა, რაც თავისთავად გულისხმობს ნების გამოვლენის თავისუფლების უზრუნველყოფისათვის შესაბამისი პირობების დაცვას.

18. სააპელაციო სასამართლომ დადასტურებულად მიიჩნია, რომ მოსარჩელის ოჯახის წევრის (მამის) სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე მოსარჩელის მიერ გარეგნულად გამოვლენილი ნება არ ასახავდა მის ნამდვილ შინაგან ნებას და ცალსახად ნაკლის მქონედ უნდა მიჩნეულიყო, რადგან იგი გამოვლენილი იყო არა საკუთრების მიტოვების, არამედ ოჯახის წევრისათვის მოსალოდნელი სასჯელის შემსუბუქების მიზნით. ასეთი დასკვნის გაკეთების შესაძლებლობას იძლეოდა ის გარემოება, რომ 2011 წლის 12 აპრილის დადგენილებით მოსარჩელის მამა ბრალდებულად იქნა ცნობილი და ცხრიდან თორმეტ წლამდე თავისუფლების აღკვეთა ემუქრებოდა. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, სწორედ ოჯახის წევრისათვის პატიმრობის შეფარდების შიში იყო ის ფსიქოლოგიური ფაქტორი, რომელმაც მოსარჩელე აიძულა მიეღო ქონების მიტოვების გადაწყვეტილება. ამ დასკვნას კი ამყარებს ის გარემოებაც, რომ ქონების მიტოვებისა და ამ ქონების სახელმწიფოს საკუთრებაში აღრიცხვის შემდეგ, 2011 წლის 6 მაისს განაჩენით დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება პროკურორსა და ბრალდებულს შორის, ეს უკანასკნელი ცნობილ იქნა დამნაშავედ სისხლის სამართლის კოდექსის 194-ე მუხლის მესამე ნაწილით და სასჯელის ზომად განესაზღვრა ჯარიმა - 100 000 ლარი. ამავე განაჩენით გაუქმდა გირაო. ამრიგად, სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ სახეზე იყო სამოქალაქო კოდექსის 86-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული იძულება, რაც ამავე კოდექსის 85-ე მუხლის საფუძველზე მოსარჩელეს მის მიერ გამოვლენილი ნების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას ანიჭებდა.

19. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ, ვინაიდან გარიგების დადების მიზნით პირის იძულება იმავდროულად მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებაცაა (რადგან ამ დროს ირღვევა სამოქალაქო ბრუნვის ფუნდამენტური პრინციპი - საჯარო წესრიგი), მოცემულ შემთხვევაში სახეზე იყო სამოქალაქო კოდექსის 54-ე და 85-ე მუხლებით გათვალისწინებული ორივე შემადგენლობა. თუმცა, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლით გათვალისწინებული შეცილების 1-წლიანი ვადა გასული იყო, გამოყენებული უნდა ყოფილიყო ამავე კოდექსის 54-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგი.

20. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის შინაარსი, მისი მიზანი და აღნიშნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში 2011 წლის 13 აპრილს საკუთრების უფლების მიტოვების ნების გამოვლენის ამორალურად შეფასებისათვის საკმარისი იყო ის გარემოებაც, რომ სახელმწიფომ სისხლისსამართლებრივი ინსტიტუტები გამოიყენა არა მათი ლეგიტიმური შინაარსით, არამედ - უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების მოპოვების მიზნით.

21. სააპელაციო სასამართლომ ასევე განმარტა, რომ სამართლებრივი ურთიერთობის სპეციფიკის ან მტკიცებულებათა მოპოვების ობიექტური თუ სუბიექტური შესაძლებლობის გათვალისწინებით, სამართალი მტკიცების ზოგადი პრინციპისაგან განსხვავებულ რეჟიმს განსაზღვრავს. იძულება, მუქარა სახელმწიფო იძულების მექანიზმების არამართლზომიერად გამოყენების თაობაზე იმგვარ ფაქტობრივ გარემოებას წარმოადგენს, რომლის დადასტურება ამის ამსახველი მტკიცებულებით ერთმნიშვნელოვნად შესაძლოა ვერ მოხერხდეს. ამიტომ, თუ ასეთს აქვს ადგილი, შესაძლოა არ არსებობდნენ იძულების უშუალო მოწმეები, რაიმე წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებები, რის გამოც მხარეს მათი წარდგენის ობიექტური შესაძლებლობა არ ექნება. შესაბამისად, ამ გარემოების დადგენისათვის მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული რამდენიმე ფაქტობრივი გარემოება, რომლის არსებობა, საღი და ლოგიკური აზროვნების შედეგად გამორიცხავს შეცილებული გარიგების დადების შემთხვევებს. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ მოსარჩელის განცხადება თავისუფალი ნების ფორმირების პირობებში არ გაფორმებულა და ამ გარიგების დადებისას განვითარებული მოვლენები მოსარჩელის მიერ მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს შეესაბამებოდა.

22. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხეთა პრეტენზია მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზეც და აღნიშნა, რომ არც სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის შესაბამისად გარიგების ბათილად ცნობას და არც უსაფუძვლო გამდიდრებიდან გამომდინარე უკუმოთხოვნას არ გააჩნია სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრული სახელშეკრულებო, უძრავ ნივთებთან დაკავშირებული ან სხვა რაიმე სპეციალური ხანდაზმულობის ვადები. შესაბამისად, მათ მიმართ მოქმედებს ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეს დაცული ჰქონდა.

23. სააპელაციო პალატამ განმარტა რომ, შეცილების განხორციელების მომენტიდან (მოსარჩელის მიერ სასამართლოში სარჩელის წარდგენის მომენტიდან, 2014 წლის 20 ნოემბრიდან), მოსარჩელის მიერ 2011 წლის 13 აპრილს გამოვლენილი ცალმხრივი ნება მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ ითვლებოდა ბათილად, რაც გულისხმობდა იმ სამართლებრივი შედეგის გაუქმებას, რაც ამ გარიგებას მოჰყვა. შესაბამისად, მიტოვებულ ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების აღდგენა უნდა დაფუძნებოდა სამოქალაქო კოდექსის 978-ე მუხლს [პირს, რომელიც მეორე პირს გადასცემს რაიმეს არა ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იძულების ან მუქარის საფუძველზე, შეუძლია მოითხოვოს მისი უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მიმღებს უფლება ჰქონდა გადაცემულზე] და ამავე კოდექსის 979-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველ წინადადებას [უკან დაბრუნების მოთხოვნა ვრცელდება შეძენილზე].

24. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე საკასაციო საჩივრები წარადგინეს მოპასუხეებმა, მოითხოვეს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

25. პირველი კასატორის საკასაციო საჩივარი ემყარება შემდეგ საფუძვლებს:

25.1. სააპელაციო სასამართლომ წინამდებარე საქმეზე დადგენილად მიიჩნია სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლით გათვალისწინებული გარემოებების არსებობა, თუმცა ხანდაზმულობის ერთწლიანი ვადის ნაცვლად არასწორად გამოიყენა ზოგადი, 10-წლიანი ვადა, რაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველია. გაუგებარია, რატომ გამოიყენა სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი, იმ პირობებში, როდესაც დადგენილად მიიჩნია ამავე კოდექსის 85-ე-86(1)-ე მუხლების შემადგენლობის არსებობა. დაუსაბუთებელია ასეთ შემთხვევაზე რატომ არ უნდა გავრცელდეს შეცილების 1-წლიანი ვადა. აღნიშნული ვადის გამოუყენებლობის ერთადერთი მოტივი არის ის, რომ მოსარჩელეს ეს ვადა გაშვებული აქვს და სააპელაციო სასამართლომ მხარისათვის „სასარგებლო გამოსავალი“ მოძებნა;

25.2. სასამართლომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ნება ნაკლის მქონედ მიიჩნია. მოცემულ შემთხვევაში, ოჯახის წევრის მიმართ მოსალოდნელი სასჯელის შიში გამომდინარეობდა სისხლის სამართლის საქმეზე მისაღები გადაწყვეტილებიდან და არა რაიმე სახის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებიდან და ფსიქოლოგიური ზეწოლიდან. ასეთი განმარტების პირობებში კი სასამართლომ კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტის არსებობა. იქმნება შეხედულება, თითქოს ზიანის ანაზღაურება გადაიქცა ამორალურ ქმედებად. თუმცა სასამართლოს მხედველობიდან გამორჩა, რომ დანაშაულის არსებობა იმთავითვე უკავშირდება მოსალოდნელ ქონებრივ დანაკლისს. სააპელაციო სასამართლოს ამგვარი შეფასება სახელმწიფოს სტაბილურობას, დანაშაულის შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ინტიტუტს უქმნის საფრთხეს. იგი ახალისებს სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მისაცემ თუ უკვე მიცემულ პირებს, მსგავსი „ამორალურობის“ კრიტერიუმით თავი აარიდონ ან/და დაიბრუნონ სახელმწიფოსათვის ლეგიტიმური საფუძვლით გადაცემული ქონება;

25.3. მესაკუთრის მიერ თავისი ნივთის განკარგვის უფლება, რომელიც გათვალისწინებულია სამოქალაქო კოდექსის 184-ე მუხლით, არ შეიძლება ამორალურად და მართლსაწინააღმდეგოდ შეფასდეს, თუ არ იარსებებს მიმტოვებლის ნებაზე უარყოფითად ზემოქმედების ფაქტის დამადასტურებელი პირდაპირი და უტყუარი გარემოებები, ფიზიკური თუ ფსიქიკური იძულების ფაქტი, რაც კონკრეტულ საქმეზე სასამართლოს მიერ არ დადგენილა. იმ გარემოებათა ერთობლიობა, რომელზეც სასამართლო აპელირებს, არათუ ადასტურებს მოსარჩელის სასარგებლო პოზიციას, არამედ ცალსახად გამორიცხავს სადავო გარიგების მართლწინააღმდეგობას და ამორალურობას. კერძოდ, საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მოსარჩელის მამა მსჯავრდებულ იქნა სისხლის სამართლის კოდექსის 194-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულისთვის (მის მიერ მართლსაწინააღმდეგოდ იქნა განკარგული მნიშვნელოვანი მოცულობის უძრავი ქონება და სამოქალაქო ბრუნვის კეთილსინდისიერი მონაწილეებისათვის მიყენებულმა ზიანმა რამდენიმე ასეული ათასი აშშ დოლარი შეადგინა). შესაბამისად, სამართალდამცავ ორგანოებს სისხლის სამართლის საქმის აღძვრის სრული საფუძველი ჰქონდათ. ამავე დროს, ბრალდებულის მხრიდან ბრალის აღიარების, თანამშრომლობისა და ზიანის ანაზღაურების პირობებში, თუკი მიზანშეწონილად მიიჩნევდნენ, კანონით მასთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმების უფლებამოსილება გააჩნდათ. მოქმედი კანონმდებლობით და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი სტანდარტით საპროცესო შეთანხმების დადება სახელმწიფოს დისკრეციული უფლებამოსილებაა და იგი არ არის შეზღუდული მისი პირობების შერჩევაში. სასამართლო პროცესზე დაკითხული პროკურატურის თანამშრომელთა ჩვენებებით კი ცალსახად დადასტურებულია, რომ საპროცესო შეთანხმების პირობების შეჯერების პროცესში სწორედ მოსარჩელე იყო სახელმწიფოს სასარგებლოდ სადავო ქონების მიტოვების ინიციატორი და აღნიშნული ქმედებით მიზნად ისახავდა ოჯახის წევრის დანაშაულებრივი ქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას. ვინაიდან ქონების მიტოვება დროში წინ უსწრებდა საპროცესო შეთანხმების გაფორმებას, მხოლოდ და მხოლოდ ამ მიზეზით არ აისახა იგი საპროცესო შეთანხმების ოქმში, თუმცა ცალსახაა, რომ გათვალისწინებული იქნა სასჯელის სახისა და ზომის განსაზღვრისას. ამ მნიშვნელოვანი გარემოებების მხედველობაში მიღებით, სასამართლოს სრული საფუძველი ჰქონდა მიეჩნია, რომ მოსარჩელის მიერ უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვება წარმოადგენდა არა სახელმწიფოს მიერ მოსარჩელის ქონების დაუფლების სტრატეგიის შედეგს, არამედ მსჯავრდებულთან გაფორმებული საპროცესო შეთანხმების ლეგიტიმურ პირობას და, თავისი არსით, ემსახურებოდა არა სახელმწიფოს მიერ ქონებრივი სარგებლის მიღებას, არამედ დანაშაულის სიმძიმის გათვალისწინებით სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთათვის მიყენებული ზიანის პროპორციული სანქციის განსაზღვრას, რაც ვერ იქნება წინააღმდეგობაში საზოგადოებაში დამკვიდრებულ მორალურ ფასეულობებთან და საპროცესო შეთანხმების საჯარო- სამართლებრივ მიზნებთან;

25.4. სასამართლომ მხარეთა შორის არასწორად გაანაწილა მტკიცების ტვირთი. თუ დამკვიდრდება მტკიცების ამგვარი სტანდარტი, შეიქმნება სახელმწიფოს წინააღმდეგ მიმართული ნებისმიერი მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი, ყოველგვარი მტკიცებულებების არსებობის გარეშე, რაც სამოქალაქო საპროცესო სამართლით დამკვიდრებულ მტკიცების სტანდარტს ეწინააღმდეგება;

25.5. სააპელაციო სასამართლომ არასწორად იხელმძღვანელა უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებით მაშინ, როდესაც დავის საგანი საერთოდ არ ყოფილა უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე ქონების დაბრუნება.

26. მეორე კასატორის საკასაციო საჩივარი ემყარება შემდეგ საფუძვლებს:

26.1. სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა - სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლი, რომელიც აღიარებითი სარჩელის იურიდიული ინტერესის განმსაზღვრელ კრიტერიუმებს ადგენს. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე ითხოვს უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ განცხადების ბათილად ცნობას, თუმცა იგი არ მიუთითებს, თუ რა შედეგს ემსახურება აღნიშნული მოთხოვნა. მით უფრო, რომ მოცემულ შემთხვევაში გარიგების ბათილად ცნობა ავტომატურად არ იწვევს ქონების უკან დაბრუნებას, იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ სადავო ქონებას სხვა მესაკუთრე ჰყავს, ხოლო ქ. თბილისის თვითმმართველი ერთეულის საკუთრების უფლების დამდგენი დოკუმენტაცია მხარეს სადავოდ არ გაუხდია. ამდენად, სარჩელიდან მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი არ იკვეთება;

26.2. სასამართლომ არასწორად დაადგინა, რომ სადავო ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ განცხადება იძულების შედეგად დაიწერა მაშინ, როდესაც საქმის მასალებში აღნიშნულის დამადასტურებელი არანაირი მტკიცებულება არ მოიპოვება;

26.3. სასამართლო უთითებს, რომ, ვინაიდან ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლის შეცილების ვადა გასულია, გამოყენებულ უნდა იქნეს ამავე კოდექსის 54-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგი. გაურკვეველია, რატომ ცდილობს სასამართლო პროცესის ერთ მხარეს მიანიჭოს უპირატესობა. მართლმსაჯულების განხორციელებისას მოსამართლე ვალდებულია საქმე გადაწყვიტოს მიუკერძოებლად. სასამართლომ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის მე-2 მუხლის მე-2 ნაწილი, რომელიც სპეციალური ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმების გამოყენების აუცილებლობაზე მიუთითებს;

26.4. სასამართლომ ისე აღუდგინა საკუთრების უფლება მოსარჩელეს, რომ თავად მხარეს აღნიშნული უფლების დაბრუნება არ მოუთხოვია, ანუ სასამართლო გასცდა სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს.

27. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 2 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

28. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოპასუხეების მიერ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ორივე საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

29. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

30. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

31. განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანს წარმოადგენს მოსარჩელის მიერ სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვების გარიგების ბათილად ცნობის კანონიერება.

32. თავდაპირველად, საკასაციო პალატა იმსჯელებს კასატორების იმ პრეტენზიაზე, რომ სასამართლომ, ნაცვლად სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლისა, არასწორად იხელმძღვანელა ამავე კოდექსის 54-ე მუხლით და, შესაბამისად, შეცილების 1-წლიანი ვადის ნაცვლად, არასწორად გამოიყენა ხანდაზმულობის საერთო, 10-წლიანი ვადა, რითაც უპირატესობა მიანიჭა მოსარჩელე მხარეს.

33. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორების ზემოაღნიშნულ პრეტენზიას და აღნიშნავს, რომ, როგორც უზენაესი სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია განმარტებული, სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუსგ №ას-1529-1443-2012, 9 დეკემბერი, 2013 წელი; დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 2 მარტი, 2017 წელი, §187).

34. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ რამდენიმე მოთხოვნის საფუძვლის თავმოყრის შემთხვევაში, სასამართლო უფლებამოსილია, შეამოწმოს ყველა გასათვალისწინებელი მოთხოვნის საფუძველი, თუ ერთ-ერთი მათგანი საერთოდ (ან სრულყოფილად) ვერ მიუახლოვდება მოსარჩელის მიერ დასახულ და სასურველ შედეგს (იხ. სუსგ №ას-332-317-2016, 2016 წლის 9 დეკემბერი).

35. შესაბამისად, სასამართლოს მიერ სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის გამოყენება, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელისათვის სასურველ შედეგს ითვალისწინებს, მიუკერძოებლობის პრინციპის დარღვევად ვერ განიხილება. პირიქით, სწორედ აღნიშნული წარმოადგენს სამოსამართლო საქმიანობას, რომელიც უზრუნველყოფს კერძო სამართლის სუბიექტთა დარღვეული უფლებებისა და ინტერესების სრულყოფილად და ეფექტურად დაცვას.

36. წინამდებარე საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა და მხარეთა განმარტებების ურთიერთშეჯერების შედეგად, საკასაციო სასამართლო ეთანხმება სააპელაციო პალატის დასკვნას და მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში მხარეთა შორის არსებული დავის სამართლებრივი რეგულირებისათვის გამოყენებულ უნდა იქნეს სწორედ სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი, რომლის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს.

37. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს (იხ. სუსგ საქმე №ას-15-15-2016, 1 მარტი, 2016 წელი).

38. ერთ-ერთ საქმეში საკასაციო სასამართლოს განმარტების თანახმად, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული ხელშეკრულებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის ანუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში. მიუხედავად იმისა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კერძოსამართლებრივი გარიგების მონაწილეები კანონის ფარგლებში უფლებამოსილი არიან თავისუფლად დადონ ისეთი ხელშეკრულებები, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას ანუ მოქმედებს პრინციპი – „ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის“, დასახელებული ნორმის დეფინიციის შესაბამისად სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული და, აქედან გამომდინარე, როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა ზნეობის ნორმები. ასეთ ვითარებაში სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ იღებს გარკვეულ მომსახურებას, ქონებას საკუთრებაში და ა.შ. ანუ პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება (იხ. სუსგ საქმე №ას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი).

39. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა, ბლანკეტურია, მითითებით მოწესრიგებას წარმოადგენს და მარტოოდენ 54-ე მუხლი სხვა ნორმების მითითების გარეშე, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, არ უნდა იქნეს გამოყენებული, ხოლო ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი, თუმცა, ასეთ ვითარებაში, დამატებით შესაძლოა კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეების სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისდმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება. სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის საფუძველზე გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მიჩნევის შემთხვევაში, გარიგებით მიღებული სარგებლის დაბრუნება კრედიტორმა მოვალეს შესაძლებელია მოსთხოვოს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე (იხ. სუსგ საქმე №ას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი; №ას-761-729-2016, 31 იანვარი, 2017 წელი).

40. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ 2011 წლის 12 აპრილს მოსარჩელის მამას წარედგინა ბრალი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 194-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით (2007 წლის 4 ივლისის რედაქცია) დადგენილი დანაშაულის ჩადენაში. ამ მოცემულობაში კი, 2011 წლის 13 აპრილს მოსარჩელის მხრიდან სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვება არ წარმოშობს იმგვარი ვარაუდის საფუძველს, რომ მოსარჩელის მიერ გამოვლენილი ცალმხრივი ნება სამართლებრივად ნამდვილად იქნეს მიჩნეული.

41. პირველი კასატორი მის მიერ წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარში უთითებს, რომ მოსარჩელე სახელმწიფოს სასარგებლოდ სადავო ქონების მიტოვებით მიზნად ისახავდა ოჯახის წევრის დანაშაულებრივი ქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას და, ვინაიდან ქონების მიტოვება დროში წინ უსწრებდა საპროცესო შეთანხმების გაფორმებას, მხოლოდ და მხოლოდ ამ მიზეზით არ აისახა იგი საპროცესო შეთანხმების ოქმში, თუმცა გათვალისწინებული იქნა სასჯელის სახისა და ზომის განსაზღვრისას. აღნიშნულ გარემოებებზე მითითებით სახელმწიფო ფაქტობრივად ადასტურებს, რომ მოსარჩელის მიერ უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვება მოსარჩელის მამის ბრალდებულად ცნობას უკავშირდებოდა.

42. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს პირველი კასატორის შედავებას, რომ მოსარჩელის მიერ უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვება მსჯავრდებულთან გაფორმებული საპროცესო შეთანხმების ლეგიტიმურ პირობას წარმოადგენდა და ემსახურებოდა არა სახელმწიფოს მიერ ქონებრივი სარგებლის მიღებას, არამედ, დანაშაულის სიმძიმის გათვალისწინებით, სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთათვის მიყენებული ზიანის პროპორციული სანქციის განსაზღვრას.

43. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ქონებრივი პასუხისმგებლობა არამართლზომიერად არ მიიჩნევა, თუ იგი კანონიერი საპროცესო შეთანხმების ერთ-ერთ პირობას წარმოადგენს. არის თუ არა ქონებრივი პასუხისმგებლობა საპროცესო შეთანხმების შემადგენელი ნაწილი, თავად ამ შეთანხმებიდან ირკვევა, ვინაიდან საპროცესო შეთანხმებაში მისი ყველა პირობა მიეთითება. არ შეიძლება საპროცესო შეთანხმება ითვალისწინებდეს რაიმე პირობას, რომელიც მასში ასახული არ არის. შესაბამისად, თუ სადავო უძრავი ქონების გადაცემა მოსარჩელის მამასა და პროკურორს შორის დამტკიცებული საპროცესო შეთანხმების ერთ-ერთი პირობა იყო, იგი აუცილებლად უნდა აღნიშნულიყო მასში, რაც სახელმწიფოს მოქმედების კანონიერებას დაადასტურებდა.

44. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სადავო უძრავი ქონების სახელმწიფოსათვის გადაცემა საპროცესო შეთანხმების შემადგენელ ელემენტს არ წარმოადგენდა (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-5 პუნქტი). შესაბამისად, გაზიარებული ვერ იქნება პირველი კასატორის შედავება, რომ მოსარჩელის მიერ ქონებაზე საკუთრების მიტოვება მოსარჩელის მამასთან გაფორმებული საპროცესო შეთანხმების ლეგიტიმური პირობა იყო.

45. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოსარჩელემ ნება გამოავლინა არა საკუთრების მიტოვების, არამედ ოჯახის წევრისათვის მოსალოდნელი სასჯელის შემსუბუქების მიზნით. შესაბამისად, სადავო გარიგება ბათილია მისი ამორალურობისა და მართლსაწინააღმდეგობის საფუძვლით (სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი).

46. იმის გათვალისწინებით, რომ განსახილველ შემთხვევაში სადავო გარიგების ბათილად ცნობის სამართლებრივ საფუძველს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლი წარმოადგენს, დაუსაბუთებელია პირველი კასატორის პრეტენზია შეცილების 1-წლიანი ვადის გამოუყენებლობასთან დაკავშირებით.

47. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შეცილება და ხანდაზმულობა განსხვავებული სამართლებრივი ცნებებია. მატერიალური უფლების შეცილების ვადა ვრცელდება მხოლოდ საცილო გარიგებებზე. მოცემულ შემთხვევაში კი, ვინაიდან სახეზეა უცილოდ ბათილი გარიგება (მისი ამორალურობის გამო), რომელზეც შეცილების რაიმე ვადა სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი არაა, მის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის საერთო - ათწლიანი ვადა (იხ. სუსგ საქმე №ას-15-15-2016, 1 მარტი, 2016 წელი; №ას-225-215-2016, 25 მაისი, 2016 წელი).

48. რაც შეეხება პირველი კასატორის პრეტენზიას სასამართლოს მიერ მტკიცების ტვირთის არასწორად განაწილებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების სადავოობისას, სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, მისი კანონთან და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა.

49. ერთ-ერთ განჩინებაში საკასაციო სასამართლოს განმარტების თანახმად, სამოქალაქო ბრუნვის მნიშვნელოვანი თავისებურება ის არის, რომ ყოველი მხარე იმ ტვირთის მატარებელი შეიძლება იყოს, რომლის ზიდვაც მას შეუძლია. როცა დასტურდება, რომ იგი უძლურია ზიდოს ეს ტვირთი, პასუხისმგებლობის საკითხიც იხსნება. სწორედ, სახელმწიფოს ეკისრება იმის მტკიცების ვალდებულება, რომ მასსა და ფიზიკურ პირს შორის დადებული უსასყიდლო გარიგება არ ეწინააღმდეგება მორალურ იმპერატივებს და სუსტი მხარის ინტერესებს (იხ. სუსგ საქმე №ას-15-15-2016, 1 მარტი, 2016 წელი).

50. ამგვარად, განსახილველ შემთხვევაში სწორედ მოპასუხეებს უნდა მიეთითებინათ ისეთ გარემოებებზე, რომლებიც სადავო გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობას დაადასტურებდნენ. თუმცა მათ დაკისრებული მტკიცების ტვირთი ვერ დაძლიეს.

51. საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს მეორე კასატორის პრეტენზიას იმასთან დაკავშირებით, რომ სარჩელის მიმართ მოსარჩელეს არ გააჩნია იურიდიული ინტერესი.

52. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლის თანახმად, სარჩელი შეიძლება აღიძრას უფლებისა თუ სამართლებრივი ურთიერთობების არსებობა-არარსებობის დადგენის, დოკუმენტების ნამდვილობის აღიარების ან დოკუმენტების სიყალბის დადგენის შესახებ, თუ მოსარჩელეს აქვს იმის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს.

53. იურიდიული ინტერესის არსებობისათვის, რომელიც წარმოადგენს აღიარებითი სარჩელის მიღებისა და განხილვის წინაპირობას (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტი, ამავე კოდექსის 186-ე მუხლის პირველი ნაწილის „თ“ ქვეპუნქტი) – საჭიროა შემდეგი კრიტერიუმების არსებობა: ა) მოსარჩელეს უნდა ედავებოდნენ უფლებაში; ბ) დავის არსებობა უნდა ქმნიდეს მოსარჩელის უფლების მომავალში დარღვევის რეალურ საშიშროებას; გ) აღიარებითი სარჩელის გადაწყვეტა დავის გადაწყვეტის საუკეთესო საშუალება უნდა იყოს, კერძოდ, გადაწყვეტილებით მხარე გარკვეულ იურიდიულ შედეგს უნდა იღებდეს, აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილება უნდა ქმნიდეს იმ უფლებისა თუ ურთიერთობის განსაზღვრულობას, რაც მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის წარმოშობილი დავის გამო ირღვევა (იხ. სუსგ №ას-148-138-2015, 2015 წლის 27 ნოემბერი).

54. საკასაციო პალატა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 180-ე მუხლის განმარტების შედეგად აღნიშნავს, რომ აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილებით, მოსარჩელემ უნდა განახორციელოს კონკრეტული უფლება და ამ უფლების განხორციელება დაკავშირებული უნდა იყოს უშუალოდ აღიარებითი სარჩელით მოთხოვნილი უფლების (სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობის ან არარსებობის ფაქტის) აღიარებასთან. სხვა საკითხია იურიდიული შედეგის არსებობის ან არარსებობის დადგენის სურვილი. იურიდიული ინტერესის არსებობის დადგენისათვის უპირატესად უნდა გაირკვეს, გაუმჯობესდება თუ არა მოსარჩელის სამართლებრივი მდგომარეობა მისი აღიარებითი მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაში (იხ. სუსგ №ას-17-14-2015, 2015 წლის 1 ივლისი).

55. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების მიტოვების შესახებ 2011 წლის 13 აპრილის გარიგების ბათილად ცნობა, ამ ქონებასთან დაკავშირებით სახელმწიფოს მიერ 2011 წლის 13 აპრილის შემდეგ გამოცემული ადმინისტრაციული აქტების კანონიერების შემოწმების სამართლებრივ საფუძველს წარმოშობს, რაც მოცემულ შემთხვევაში იურიდიული ინტერესის არსებობაზე მიუთითებს.

56. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის 26-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, რეგისტრაცია ძალადაკარგულად უნდა გამოცხადდეს, თუ ძალადაკარგულად, ბათილად ან არარად იქნა ცნობილი რეგისტრაციის საფუძვლად არსებული უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტი. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 61-ე მუხლის პირველი ნაწილით კი დადგენილია, რომ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადების უფლება ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამომცემ ადმინისტრაციულ ორგანოს აქვს.

57. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს მეორე მოპასუხის ვერც იმ პრეტენზიას, რომ სასამართლო მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს გასცდა, რადგან 2015 წლის 30 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას სადავო ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლება არ აღუდგენია.

58. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

59. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში კასატორებს არ წარმოუდგენიათ იმგვარი დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია, რომელიც გასაჩივრებული განჩინებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გაბათილებისა და საკასაციო საჩივრების არსებითად განსახილველად დაშვების შესაძლებლობას მისცემდა სასამართლოს.

60. სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორები მიუთითებენ რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე.

61. ამასთან, გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან (სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლთან დაკავშირებით არსებობს მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკა, იხ. მაგ. სუსგ საქმე №ას-15-15-2016, 1 მარტი, 2016 წელი; №ას-1184-1145-2016, 17 თებერვალი, 2017 წელი; №ას-225-215-2016, 25 მაისი, 2016 წელი; №ას-212-201-2017, 15 მაისი, 2017 წელი), რის გამოც საკასაციო საჩივრების განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან ან/და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

62. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას საკასაციო საჩივრები, რის გამოც მათ უარი უნდა ეთქვათ განხილვაზე.

63. „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „ს“ და „ს¹“ ქვეპუნქტების თანახმად, კასატორები გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრები, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველი;

2. კასატორები გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე