საქმე №ას-934-2018 5 ივნისი, 2020 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – გ.მ–ძე (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს ''ჰ–ი''(მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 23 აპრილის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – სახელფასო დავალიანების გადახდევინება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის ნაწილობრივ დაკმაყოფილება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება

1.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 20 მარტის გადაწყვეტილებით გ.მ–ძის (შემდეგში: მოსარჩელე, პირველი აპელანტი ან კასატორი) სარჩელი შპს „ჰ–ის“ (შემდეგში: მოპასუხე, მეორე აპელანტი ან კომპანია) მიმართ სახელფასო დავალიანების დაკისრების თაობაზე დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ სახელფასო დავალიანების - 9 500 ლარის გადახდა დაეკისრა.

1.2. საქალაქო სასამართლომ გადაწყვეტილების მიღებისას საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 316-ე, 317-ე მუხლებით, საქართველოს შრომის კოდექსის (შემდეგში: სშკ) მე-7, 31-ე მუხლებითა და საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 102-ე, 105-ე, 131-ე მუხლებით იხელმძღვანელა.

2. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება

2.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2016 წლის 21 ოქტომბრის განჩინებით მოსარჩელისა და მოპასუხის სააპელაციო საჩივრები დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

2.2. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით საქმეში არსებული ფაქტობრივი გარემოებების შესწავლისა და შეფასების კვალდაკვალ პირველი ინსტანციის სასამართლოს უნდა დაედგინა მოდავე მხარეებს შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობის სამართლებრივი შემადგენლობა და შემდეგ უნდა ემსჯელა ვალდებულების შესრულების დაკისრების მართებულობაზე.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება

3.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 17 თებერვლის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, სააპელაციო სასამართლოს განჩინება გაუქმდა და საქმე დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

3.2. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით იგი მოკლებულია შესაძლებლობას, თავად განსაზღვროს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლომ გააუქმა რა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება და სადავო სამართალურთიერთობის სწორი იურიდიული კვალიფიკაციის მიზნით საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნა იმავე სასამართლოს, ბუნებრივია, არ დაუდგენია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე არც ერთი ფაქტობრივი გარემოება, რაც, თავის მხრივ, გამორიცხავს საკასაციო სასამართლოს მხრიდან სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილით სარგებლობის შესაძლებლობას, შესაბამისად, ფაქტობრივი გარემოებების დაუდგენლობის პირობებში იგი არ არის უფლებამოსილი, დააკვალიფიციროს მხარეთა შორის წარმოშობილი ურთიერთობა. სსსკ-ის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტზე დაყრდნობით საკასაციო სასამართლომ მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს, მტკიცებულებათა ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური განხილვის შედეგად დაადგინოს დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტები და მხოლოდ ამის შემდეგ განსაზღვროს უფლების საკითხი.

4. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება და დასკვნები

4.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 23 აპრილის გადაწყვეტილებით პირველი აპელანტის (მოსარჩელის) სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; მეორე აპელანტის (მოპასუხის) სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 20 მარტის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება; მოსარჩელის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

4.2. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

4.2.1. მოსარჩელემ, 2010 წლის 1 ნოემბერს, განცხადებით მიმართა კომპანიის დირექტორს და ითხოვა საწარმოში სამუშაოზე აყვანა კვალიფიკაციის მიხედვით, შრომითი ხელშეკრულებით. ამავე განცხადებაზე მიწერილია, რომ ის მიღებული უნდა ყოფილიყო გეოდეზისტად თვეში 875 ლარის ანაზღაურებით ერთი თვით (იხ. ტ. 1 ს. ფ. 14). 2010 წლის 1 ნოემბერს, ერთი მხრივ, მოპასუხესა და, მეორე მხრივ, მოსარჩელეს შორის დაიდო ხელშეკრულება. ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის თანახმად, დამსაქმებელი იღებს სამუშაოზე, ხოლო დასაქმებული თანხმაა განახორციელოს შრომითი საქმიანობა დამსაქმებლის საწარმოში გეოდეზისტად. ხელშეკრულების 3.1 პუნქტით განისაზღვრა შრომის ანაზღაურება ყოველთვიურად 875 ლარი. ხოლო 4.2. პუნქტის თანახმად, ხელშეკრულების ვადის ხანგრძლივობა განისაზღვრა 1 თვით. ამავე დღეს, კომპანიის დირექტორის მიერ გაიცა N43ა ბრძანება 2010 წლის 1 ნოემბერს პირველი აპელანტის გეოდეზისტად მიღების თაობაზე შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე ( იხ. ტ.1, ს.ფ. 15-19).

4.2.2. 2011 წლის 1 თებერვალს მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის დაიდო ხელშეკრულება. ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის თანახმად, დამსაქმებელი იღებს სამუშაოზე, ხოლო დასაქმებული თანახმაა განახორციელოს შრომითი საქმიანობა დამსაქმებლის საწარმოში გეოდეზისტად. ხელშეკრულების 3.1 პუნქტით განისაზღვრა შრომის ანაზღაურება ყოველთვიურად 5 000 ლარი. ხოლო 4.2 პუნქტის თანახმად, ხელშეკრულების ვადის ხანგრძლივობა განისაზღვრა 4 თვით (იხ. ტ.1, ს/ფ 20-22).

4.2.3. 2011 წლის 15 დეკემბრის განცხადებით მოსარჩელემ მიმართა კომპანიის დირექტორს და ითხოვა საწარმოში სამუშაოზე აყვანა კვალიფიკაციის მიხედვით, შრომითი ხელშეკრულებით. ამავე განცხადებაზე მიწერილია, რომ ის მიღებული უნდა ყოფილიყო გეოდეზისტად შრომითი ხელშეკრულებით სამი თვით. ამავე დღეს პირველ და მეორე აპელანტებს შორის დაიდო ხელშეკრულება. ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის თანახმად, დამსაქმებელი იღებს სამუშაოზე, ხოლო დასაქმებული თანახმაა განახორციელოს შრომითი საქმიანობა დამსაქმებლის საწარმოში გეოდეზისტ სამუშაოთა მწარმოებლად. ხელშეკრულების 3.1 პუნქტით განისაზღვრა შრომის ანაზღაურება ყოველთვიურად 3750 ლარი. ხოლო 4.2. პუნქტის თანახმად, ხელშეკრულების ვადის ხანგრძლივობა განისაზღვრა 3 თვით. ამავე დღესვე, კომპანიის დირექტორის მიერ გაიცა N58 ბრძანება 2011 წლის 15 დეკემბრიდან მოსარჩელის გეოდეზისტ-სამუშაოთა მწარმოებლის თანამდებობაზე მიღების თაობაზე შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე (იხ. ტ.1, ს.ფ. 15, 23-27). კომპანიის დირექტორის 2012 წლის 15 აგვისტოს ბრძანების N41/1 თანახმად, სამუშაოს შემცირებასთან დაკავშირებით 2012 წლის 15 აგვისტოდან დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლებულ იქნა მოსარჩელე.

4.3. სააპელაციო სასამართლომ ნარდობისა და შრომის ხელშეკრულებების მსგავსება-განსხვავებაზე მითითებით აღნიშნა, რომ მოსარჩელე არ უარყოფს მოპასუხე კომპანიასთან სახელშეკრულებო ურთიერთობის დროს საქმიანობის განხორციელებას კომპანიის ჩარევის, მითითებებისა და ზედამხედველობის გარეშე. მოსარჩელე სამუშაო დროს განსაზღვრავდა დამოუკიდებლად, რომელიც მისივე შეხედულების თანახმად იყო მოქნილი და ის არ იყო შეზღუდული სამუშაოს შესრულების ადგილზე გამოცხადებით ყოველდღიური ან სამსახურთან შეთანხმებული გრაფიკით. ამასთან, მოსარჩელე აცხადებდა, რომ ხელშეკრულებებით გათვალისწინებული სამუშაოს შესრულებას მარტო არ ახორციელებდა, არამედ კიდევ ორი პირის თანხლებით, რომელთა კავშირი რაიმე სამართლებრივი ფორმით კომპანიასთან არ დგინდება. თუმცა, მოპასუხეს პრეტენზია მოსარჩელის მიმართ ამ საკითხზე არ წამოუყენებია. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ფაქტობრივი სინამდვილის გათვალისწინებით, სამუშაოს ტიპი და მოპასუხის მიზანი - განსაზღვრულ ვადაში შეთანხმებული სამუშაოს მიღება, რაც ურთიერთობის დასრულებას განაპირობებდა, მიუთითებს, რომ მხარეებს შორის ნარდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობა წარმოიშვა.

4.4. სააპელაციო სასამართლომ სსკ-ის 629.1-ე მუხლზე მითითებით განმარტა, რომ ნარდობის ხელშეკრულება ორმხრივი, კონსესუალური და სასყიდლიანი ხელშეკრულებაა, სადაც თითოეულ მხარეს გააჩნია უფლება-მოვალეობები, ე.ი მენარდე ვალდებულია შეასრულოს გარკვეული სამუშაო, ხოლო შემკვეთი ვალდებულია გადაუხადოს შეთანხმებული საზღაური. ნარდობის ხელშეკრულება დადებულად მიიჩნევა მხარეების მიერ არსებით პირობებზე შეთანხმების მომენტიდან. არსებითად კი, მიიჩნევა მენარდის მიერ შესასრულებელ სამუშაოზე შეთანხმება. სსკ-ის 629-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით საზღაური ნარდობის ხელშეკრულებისათვის ნაგულისხმევი პირობაა, აღნიშნულ დასკვნას ამყარებს დათქმა „შეთანხმებული საზღაური“.

4.5. აღსანიშნავია, რომ ყოველი კონკრეტული ქმედება ვალდებულებითი ურთიერთობის შემწყვეტ შესრულებად რომ ჩაითვალოს, აუცილებელია, მოვალემ კრედიტორის წინაშე ვალდებულება ზუსტად ისე შეასრულოს, როგორც ამაზე მხარეები შეთანხმდნენ და როგორი გონივრული მოლოდინიც კრედიტორს ჰქონდა, კერძოდ, სრულად, ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას (სსკ-ის 361-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). ნარდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე მხარეების მიერ ნაკისრი უფლება-მოვალეობების ანალიზი ცხადყოფს, რომ სამუშაოს შესრულების მტკიცების ტვირთი მენარდეს ეკისრება, ხოლო საზღაურის გადახდის შემკვეთს. პირველმა აპელანტმა (მოსარჩელემ) ვერ მოახდინა მტკიცების ტვირთის სათანადო რეალიზება. მან ვერ დაადასტურა სამუშაოს შესრულების ფაქტი, რაც, თავის მხრივ, ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას წარმოშობს. შესაბამისად, სარჩელი უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

5. მოსარჩელის საკასაციო საჩივრის საფუძვლები

5.1. მოსარჩელემ საკასაციო წესით გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, მისი გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.

5.2. კასატორის განმარტებით, იგი სამსახურში აიყვანეს შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე და მხარეებს შორის ნარდობის სამართლებრივი ურთიერთობა არ არსებობდა. კასატორი აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლო ვერ ასაბუთებს, თუ რატომ იყო მხარეთა შორის გაფორმებული ნარდობის ხელშეკრულება და რა მოცულობით უნდა შესრულებულიყო სამუშაო. კასატორი ანაზღაურებას იღებდა ყოველთვიური ხელფასის სახით, რაც ნარდობას არ ახასიათებს. ამასთან, კომპანიას სადავოდ არ გაუხდია ის გარემოება, რომ მხარეთა შორის შრომითი ხელშეკრულება იყო გაფორმებული.

6. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

6.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი დასაშვებად ცნო, სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, და მიიღო არსებითად განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, საკასაციო საჩივრის არსებითად განხილვისა და მტკიცებულებათა ერთობლივად გაანალიზების შედეგად მივიდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელის საკასაციო განაცხადი ნაწილობრივ დასაბუთებულია და იგი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს შემდეგი არგუმენტაციით:

7. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებში და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). კასატორის პრეტენზიები ნაწილობრივ საფუძვლიანია, რის გამოც საკასაციო განაცხადი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა.

8. საკასაციო სასამართლო მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით მსჯელობს სადავო სამართლებრივი ურთიერთობაზე, რაც სარჩელისა და მის პასუხად წარდგენილი შესაგებლის, შესაბამისად, მხარეთა მიერ წარდგენილი მტკიცებულებების ურთიერთშეპირისპირების საფუძველზე უნდა განხორციელდეს.

9. სარჩელის მიხედვით მხარემ მოითხოვა სახელფასო დავალიანების ანაზღაურება მოპასუხისაგან. მოსარჩელემ საკუთარი მოთხოვნის დასამტკიცებლად სასამართლოს წარუდგინა პირადი განცხადებები- დათარიღებული 01.11.2010წ. და 15.12.2011 წ. (იხ. ტ.1, ს.ფ.15, 23), რომლითაც იგი მოპასუხე კომპანიას სთხოვს შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებას; მოპასუხე კომპანიის 2010 წლის 1 ნოემბრის ბრძანება N 43 ა და 2011 წლის 15 დეკემბრის ბრძანება # 58 მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების გაფორმების შესახებ (იხ. ტ.1, ს.ფ. 19, 27); მოსარჩელესთან გაფორმებული რამდენიმე ხელშეკრულება - 2010 წლის 1 ნოემბერს 1 თვით; 2011 წლის 1 ივნისს - 4 თვით; 2011 წლის 15 დეკემბერს - 3 თვით (იხ. ტ.1, ს.ფ.16-18; ს.ფ. 20-22; ს.ფ. 24-26); ასევე, მოსარჩელემ წარადგინა სამუშაოების შემცირებასთან დაკავშირებით 2012 წლის 15 აგვისტოდან მისი დაკავებული თანამდებობიდან (სწორედ ასეა მითითებული ბრძანებაში) გათავისუფლების ბრძანება N 41/1 (იხ. ტ.1, ს.ფ. 28). მოსარჩელემ მოითხოვა მის მიერ 2011 წლის 1 თებერვლისა და იმავე წლის 15 დეკემბერს გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულებებიდან გამომდინარე სახელფასო ანაზღაურება, რაც მისი მტკიცებით 17 500 ლარს (იხ. სარჩელი - ტ.1, ს.ფ. 2,4, 6) შეადგენდა, თუმცა, საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და, მოსარჩელის სასარგებლოდ, მოპასუხეს 9500 ლარის ანაზღაურება დაეკისრა; საქალაქო სასამართლომ თანხის ოდენობა თავად მოსარჩელის ახსნა-განმარტებით დაადგინა, რაც სსსკ-ის 131-ე მუხლის თანახმად, აღიარებად მიიჩნია, რადგან მოსარჩელემ დაადასტურა, რომ მოპასუხისაგან მისაღები 40 000 ლარიდან 30 500 ლარი მიღებული ჰქონდა მოსარჩელეს, შესაბამისად, მიღებულ და მისაღებ თანხებს შორის არსებული სხვაობა (40 000-30 500= 9500) მიიჩნია იმ დარჩენილ სახელფასო ანაზღაურებად, რომელიც მოსარჩელეს მოპასუხისაგან უნდა მიეღო (იხ. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება - ტ.1, ს.ფ. 163).

10. რაც შეეხება მოსარჩელის სტადიის შემდეგ, რომელიც ფორმალურად მოწესრიგებულია და გადალახულად უნდა იქნეს მიჩნეული, მოპასუხის სტადიის შემოწმებას, საკასაციო სასამართლო, ცხადია, ამ შემთხვევაშიც ყურადღებას გაამახვილებს, თუ რამდენად კვალიფიციურად შეედავა მოპასუხე მოსარჩელის მოთხოვნას და შეძლო თუ არა მის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების გაბათილება. მოპასუხემ შესაგებელშივე სადავო გახადა, რომ მხარესთან არა შრომითი, არამედ ნარდობისსამართლებრივი ურთიერთობა აკავშირებდა, რასაც მოსარჩელესთან რამდენჯერმე გაფორმებული მოკლევადიანი ხელშეკრულებებიც ადასტურებს. მოსარჩელეს გეოდეზიური დასკვნების მომზადება ევალებოდა, თუმცა, მას არ შეუსრულებია ვალდებულება და ასეთი დასკვნა არ მოუმზადებია. მოსარჩელის მიერ შეუსრულებელი სამუშაოს გამო, კომპანიას, მისივე გათვლებით, დაახლოებით 80 000 აშშ დოლარის ზარალი მიადგა და შესაძლოა ეს გარემოება მოსარჩელის წინააღმდეგ შეგებებული ან დამოუკიდებელი სარჩელის აღძვრის საფუძველიც კი გახდეს. შესაბამისად, შემკვეთს არავითარი ვალდებულება არ ეკისრება მოსარჩელის წინაშე. იმის დასადასტურებლად, რომ მოსარჩელესთან ნარდობის ხელშეკრულება აკავშირებდა მოპასუხე კომპანიას, ამ უკანასკნელმა შესაგებელს დაურთო კომპანიასა და შპს „ს.გ.ე.კ–ას“ შორის 2011 წლის 8 დეკემბერს გაფორმებული ხელშეკრულება, სადაც მითითებულია კონკრეტულ ობიექტზე განსახორციელებელი სამუშაოს ვადა, რაც 2011 წლის 15 დეკემბრიდან 2012 წლის 15 მაისის ჩათვლით პერიოდს შეადგენს (იხ. ტ.1, ს.ფ.55).

11. კასატორი სრულად ასაჩივრებს სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას, მას სამართლებრივად დაუსაბუთებლად მიიჩნევს, რადგან მიაჩნია, მხარეთა შორის არა ნარდობისსამართლებრივი, არამედ სწორედ შრომითი ურთიერთობა იყო; კასატორი მოპასუხისათვის 19 000 ლარის დაკისრებას მოითხოვს (იხ. საკასაციო საჩივარი - ტ.2, ს.ფ. 281; სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების 3.2 ქვეპუნქტი -ტ. 2, ს.ფ. 269-270).

12. განსახილველი დავა ერთხელ უკვე დაბრუნებული იყო სააპელაციო სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 17 თებერვლის განჩინებით, თუმცა, ამ განჩინებაში საკასაციო სასამართლომ განმარტა, მოკლებული იყო შესაძლებლობას, დავაზე განესაზღვრა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, ვინაიდან იმ ეტაპზე საკასაციო სასამართლოში გასაჩივრებული იყო სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში ხელახლა დაბრუნების თაობაზე (ანუ სააპელაციო სამართალწარმოების ეტაპი არ იყო დასრულებული). საკასაციო სასამართლოს დასახელებული განჩინებით დადგინდა, რომ საქმე სააპელაციო სასამართლოს უნდა განეხილა და არ იქნა გაზიარებული პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი. იმის გათვალისწინებით, რომ მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოში გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც მოპასუხე კომპანიის სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების გზით უარყოფილია მოსარჩელის მოთხოვნა შრომითი ურთიერთობიდან გამომდინარე სახელფასო დავალიანების ანაზღაურებაზე, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტების მიხედვით და მათ ფარგლებში შეამოწმოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამართლებრივი დასაბუთება, ხოლო თუ დავის გადასაწყვეტად სამართლებრივად მნიშვნელოვანი რომელიმე ფაქტობრივი გარემოება არ არის დადგენილი ან არასწორად არის დადგენილი, საკასაციო სამართალწარმოების სპეციფიკურობიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლომ საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნოს სააპელაციო სასამართლოს.

13. უპირველეს ყოვლისა, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარეთა მიერ სასამართლოსათვის წარდგენილი ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე, სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველზე, რადგან ეს განაპირობებს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის სამართლიანად განაწილებას, კერძოდ, თითოეული მხარისათვის ხელსაყრელი გარემოებების დამტკიცების ვალდებულებას, რაც უნდა შემოწმდეს მოსარჩელისა და მოპასუხის სტადიების შეპირისპირებით (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-9 და მე-10 პუნქტები). საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაშია მითითებული, რომ მხარეთა შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობის შინაარსის შესაფასებლად გადამწყვეტია არა ხელშეკრულების სახელწოდება, არამედ ის დებულებები, რომელთა მიხედვით მხარეთა მიერ გამოვლენილი და შეთანხმებული ნება უნდა შემოწმდეს (იხ. სუსგ-ები N ას-738-700-205, 18.12.2015წ; N ას- 871-821-2015, 05.02.2016წ.). ასევე მნიშვნელოვანია, თუ რა იცის და რისი მოლოდინი აქვს ხელშეკრულების მხარეს, რამდენად ცხადია მისთვის ის პირობები, რომლითაც მისი უფლებები და ვალდებულებები განისაზღვრება, მოცემულ შემთხვევაში კი, რა ევალებოდა მოსარჩელეს.

14. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე შრომით ურთიერთობაში იმყოფებოდა მოპასუხე კომპანიასთან და მის მიერ შესასრულებელი სამუშაო რამდენიმე მოკლევადიანი ხელშეკრულებით განისაზღვრა, რასაც როგორც ხელშეკრულების გაფორმების პერიოდში არსებული, ისე მოქმედი კოდექსიც განსაზღვრავს. სშკ-ის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, შრომითი ურთიერთობა არის შრომის ორგანიზაციული მოწესრიგების პირობებში დასაქმებულის მიერ დამსაქმებლისათვის სამუშაოს შესრულება ანაზღაურების სანაცვლოდ. დასახელებული ნორმიდან გამომდინარეობს შრომითი ურთიერთობის ის სახელმძღვანელო პრინციპები, რაც ამ სამართლებრივ ურთიერთობას ნებისმიერი სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობისაგან განასხვავებს. შრომითი ურთიერთობის სუბიექტები არიან დამსაქმებელი და დასაქმებული (სშკ-ის მე-3 მუხლი), ამასთან, დასაქმებული ეწევა დაქვემდებარებულ საქმიანობას, ასრულებს დამსაქმებლის მითითებას სათანადო ანაზღაურების პირობით. ამ შემთხვევაში, გადამწყვეტია სამუშაო პროცესი, რომელიც ორგანიზებულად წარიმართება დამსაქმებლის მიერ დადგენილი წესებითა და პირობებით (შრომითი ხელშეკრულება, შინაგანაწესი, საკანონმდებლო რეგულაცია და სხვა).

15. საკასაციო სასამართლომ 2017 წლის 17 თებერვლის განჩინებაში (საქმე N ას-1132-1088-2016) ყურადღება გაამახვილა სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობაზე, რომელიც შრომითი ურთიერთობისათვის დამახასიათებელი სიკეთეებით დასაქმებულის მიერ სარგებლობის საშუალებასა და წესზე მხარეთა შეთანხმების საკითხის დაუდგენლობას შეეხებოდა და მიუთითა, რომ აღნიშნული ერთ-ერთ ობიექტურ ნიშანს წარმოადგენდა სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი კვალიფიკაციისათვის, თუმცა გასათვალისწინებელი იყო როგორც დღეს, ასევე, სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციის სშკ-ის მე-6 მუხლის პირველი ნაწილის დათქმა შრომითი ხელშეკრულების ფორმასა და ვადაზე, კერძოდ, ადრე მოქმედი რედაქციის სშკ-ის 6.1-ე მუხლის თანახმად, შრომითი ხელშეკრულება იდება წერილობითი ან ზეპირი ფორმით, განსაზღვრული, განუსაზღვრელი ან სამუშაოს შესრულების ვადით.

16. სშკ-ში განხორციელებულ ცვლილებების მიხედვით მე-6 მუხლის 1² ნაწილი ადგენს: გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც შრომითი ხელშეკრულების ვადაა 1 წელი ან მეტი, შრომითი ხელშეკრულება განსაზღვრული ვადით იდება მხოლოდ მაშინ, როცა: ა) შესასრულებელია კონკრეტული მოცულობის სამუშაო; ბ) შესასრულებელია სეზონური სამუშაო; გ) სამუშაოს მოცულობა დროებით იზრდება; დ) ხდება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძვლით სამუშაოზე დროებით არმყოფი დასაქმებულის ჩანაცვლება; ე) არსებობს სხვა ობიექტური გარემოება, რომელიც ამართლებს ხელშეკრულების განსაზღვრული ვადით დადებას, ანუ იმის მიხედვით, თუ რა წარმოადგენს ორგანიზაციული მოწესრიგების პირობებში დაქვემდებარებული შრომის ობიექტს, განსხვავებულია შრომითი ხელშეკრულების ხანგრძლივობა და ფორმა. ამდენად, მოსარჩელის, როგორც დასაქმებულის, მიერ შესასრულებელი გეოდეზიური სამუშაოს სპეციფიკურობის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ არ არის გასაზიარებელი სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა და დასკვნები, რომ მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა ნარდობის სამართლებრივ ურთიერთობად უნდა შეფასდეს და ამის დასტურია, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, ის ფაქტობრივი სინამდვილე, რაც მოსარჩელეს არ უარუყვია, რომ ის საქმიანობას ახორციელებდა მოპასუხე კომპანიის მითითებებისა და ზედამხედველობის გარეშე, დამოუკიდებლად განსაზღვრავდა სამუშაო დროს, სხვა პირებიც დაიხმარა, რომელთაც კომპანიასთან რაიმე სამართლებრივი კავშირი არ ჰქონიათ (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.3 ქვეპუნქტი).

17. საკასაციო სასამართლო, უპირველეს ყოვლისა, ყურადღებას გაამახვილებს იმაზე, რომ საქმეში მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ყველა წერილობითი მტკიცებულება - მოსარჩელის განცხადება შრომითი ხელშეკრულებით, კვალიფიკაციის მიხედვით დასაქმებაზე, დამსაქმებელი კომპანიის ბრძანებები და მოკლევადიანი შრომითი ხელშეკრულებები და დამსაქმებელი კომპანიის ბრძანება დასაქმებულის დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლების შესახებ (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.2.1-4.2.3 ქვეპუნქტები), მათი შინაარსის გათვალისწინებით, სწორედ დამსაქმებელ-დასაქმებულის უფლება-მოვალეობებს განსაზღვრავს და მოსარჩელეს ერთადერთი გონივრული მოლოდინი ის ჰქონდა და ის იცოდა, რომ ის შრომითი ურთიერთობის საფუძველზე, მოკლევადიანი ხელშეკრულებებით, რაც ორმხრივად მისაღები და ცხადი იყო სახელშეკრულებო ურთიერთობაში მყოფი პირებისათვის, იყო დასაქმებული მოპასუხე კომპანიაში. ამ შინაარსით სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობა ასევე დამაჯერებლად და სარწმუნოდ დგინდება თვითონ მოპასუხის შესაგებლის შეფასებითაც. მოპასუხის მიერ სხვადასხვა პერიოდში მოსარჩელის დასაქმება მხოლოდ იმაზე უთითებს, რომ მოსარჩელის კვალიფიკაცია, თუნდაც მეორე მოკლევადიანი ხელშეკრულების გაფორმებისას, დასაქმებულის მიერ მანამდე შესრულებული სამუშაო, მისაღები იყო კომპანიისათვის. რაც შეეხება ნარდობისსამართლებრივ ურთიერთობას, ამ შინაარსის ხელშეკრულების დადებას ვერ გაიზიარებს საკასაციო სასამართლო, რადგან მოპასუხემ მის წინააღმდეგ შრომითი ურთიერთობიდან გამომდინარე სახელფასო დავალიანების მოთხოვნით აღძრული სარჩელი ვერ გააქარწყლა და ნარდობის სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობა ვერ დაამტკიცა თუნდაც ისეთი სახის მტკიცებულების წარდგენის გზით, რაც მისი მტკიცების ტვირთის შესაბამისი იქნებოდა და ხელსაყრელი. მოპასუხეს შესაბამის საპროცესო ეტაპზე არ წარუდგენია სასამართლოსათვის მტკიცებულება, რომ სხვა შემთხვევაში, როდესაც მოსარჩელემ, როგორც მენარდემ, მომსახურება გაუწია შემკვეთს, მხარეთა შორის შედგა მენარდის მიერ შესრულებული სამუშაოს მიღება-ჩაბარების აქტი ან მენარდემ შეადგინა მის მიერ შესრულებული სამუშაოების აქტი, მაგრამ შემკვეთმა უარი განაცხადა სამუშაოს მიღებაზე (მოპასუხის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე წარდგენილი მტკიცებულებები არ მიიღო სასამართლომ - იხ. ტ. 1. ს.ფ 145-150). რაც შეეხება დამსაქმებელი კომპანიის მიერ დასაქმებული პირისათვის მითითებების მიცემას და შრომის ორგანიზაციის მოწესრიგების სხვა პირობებს, რაც მოსარჩელესთან გაფორმებული შრომით ხელშეკრულებებშია ასახული,ფაქტობრივად თუ რა სახით განახორციელებდა ამას დამსაქმებელი, რა მითითებას აძლევდა, როგორ ზედამხედველობდა შესასრულებელ თუ შესრულებულ სამუშაოს, მოცემულ შემთხვევაში სამართლებრივად არ არის მნიშვნელოვანი, რადგან ეს გარემოებები არ განეკუთვნება მოსარჩელის (დასაქმებულის) მტკიცების ტვირთს, ხოლო მოპასუხეს ამ მიმართულებით შედავება არ განუხორციელებია და არ წარუდგენია მტკიცებულება სასამართლოსათვის, რომ მოსარჩელეს რაიმე ვალდებულება აქვს დარღვეული რომელიმე კონკრეტული ხელშეკრულებიდან გამომდინარე. მოპასუხის მიერ მტკიცებულების სახით წარდგენილი ხელშეკრულება შპს „ს.გ.ე.კ–ასთან“ არ ადასტურებს, რომ მოსარჩელესთან ნარდობისსამართლებრივი ურთიერთობა იყო. რაც შეეხება შესაგებელში მითითებულ გარემოებას, რომ მოსარჩელის მიერ არასათანადოდ შესრულებულმა ვალდებულებამ მოპასუხეს ზიანი მიაყენა, ეს გარემოება მოცემული დავის განხილვის საგანი არ არის, რაც მოპასუხემაც იცის და შესაძლო დავაზე უთითებს, რაც უფლების სასამართლო წესით დაცვის თითოეული პირისათვის გარანტირებული კონსტიტუციური უფლებაა.

18. საკასაციო სასამართლო სააპელაციო სასამართლოს საქმეს ხელახლა განსახილველად უბრუნებს მოსარჩელის მოთხოვნის ოდენობის დასადგენად, რადგან სარჩელით მხარე ითხოვდა 17 500 ლარს და ადვოკატის ხარჯს- 500 ლარს (იხ. ტ.1, ს.ფ. 2,4,5,6); პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაუსწრებელ გადაწყვეტილებაში მითითებულია, რომ მოსარჩელე ითხოვს 17 500 ლარს (იხ. ტ. 1, ს.ფ.75); საკასაციო სასამართლომ საქმის მასალების შემოწმების დროს ვერ მოიპოვა სასარჩელო მოთხოვნის გაზრდის დამადასტურებელი მტკიცებულება, ამასთან, პირველი ინსტანციის სასამართლოს 2015 წლის 20 მარტის გადაწყვეტილებაში არ არის მითითებული სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობა, მხოლოდ ის ირკვევა, რომ სასარჩელო მოთხოვნა ნაწილობრივ - 9500 ლარის ფარგლებში დაკმაყოფილდა. ამავე თვალსაზრისით საკასაციო სასამართლომ ყურადღება მიაქცია პირველი ინსტანციის სამართალწარმოების დროს მოპასუხის მიერ წარდგენილ საპაექრო სიტყვასაც, სადაც კომპანიის წარმომადგენელი უთითებს მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი თანხის -17 500 ლარის უსაფუძვლობაზე (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 160-165; ს.ფ.153); მოსარჩელემ სააპელაციო წესით გასაჩივრებისას მიუთითა, რომ ნაწილობრივ ასაჩივრებდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებას და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებას ითხოვდა სარჩელის დაუკმაყოფილებელ ნაწილში, შესაბამისად, მოპასუხეს უნდა დაკისრებოდა 19 000 ლარი და ადვოკატის მომსახურების ხარჯი, რაც მან პირევლი ინსტანციის სასამართლოში მოითხოვა (იხ. ტ.2, ს.ფ. 10; ს.ფ.169) . სააპელაციო სასამართლოს 2016 წლის 21 ოქტომბრის განჩინების, რომლითაც საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა ქვემდგომ სასამართლოს, საკასაციო წესით გასაჩივრებისას მოსარჩელემ მიუთითა, რომ სრულად ასაჩივრებდა ამ განჩინებას და მოითხოვდა მოპასუხისათვის 17 500 ლარისა და ადვოკატის ხარჯის დაკისრებას (იხ. ტ.2, ს.ფ.180, 183). საკასაციო სასამართლოს 2017 წლის 17 თებერვლის განჩინების საფუძველზე საქმის ხელახლა განხილვისას, სააპელაციო სასამართლომ აპელანტის მოთხოვნაში მიუთითა: აპელანტი ითხოვს პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებას, სარჩელის დაკმაყოფილების უარის თქმის ნაწილში და, ახალი გადაწყვეტილების მიხედვით, ხელფასის სახით მოპასუხე კომპანიისათვის 19 000 ლარის გადახდისა და ადვოკატის მომსახურების ხარჯის დაკისრებას; აპელანტს მიაჩნია, რომ სასამართლომ მხოლოდ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა სარჩელი, არ გაიზიარა ხელფასის ჩარიცხვის ფაქტი, ის, რომ მხარეს უნდა გადაეხადა 24 000 ლარი და ჩარიცხა მხოლოდ 12 000 ლარი, ხოლო დარჩენილ თანხაზე სასამართლოს არ უმსჯელია (იხ. ტ.2, ს.ფ. 269-270).

19. იმის გათვალისწინებით, რომ საკასაციო სასამართლომ განსაზღვრა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, საქმის ხელახალი განხილვის დროს უნდა შემოწმდეს, თუ რა მოცულობით ითხოვდა დასაქმებული სარჩელით სახელფასო დავალიანების ანაზღაურებას, რა ნაწილში გაასაჩივრა პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება, რა ოდენობის თანხა მოითხოვა და რომელი ხელშეკრულებებიდან გამომდინარე, რაც ცხადია, სასარჩელო მოთხოვნის მიხედვით უნდა შემოწმდეს; სააპელაციო სასამართლოს მოუწევს ამ ფაქტობრივი გარემოების დამატებით გამოკვლევა და დადგენა, რადგან სასამართლოს უფლება არ აქვს თავისი გადაწყვეტილებით მხარეს იმაზე მეტი მიაკუთვნოს, რაც მან საკუთარი უფლების სასამართლოს გზით დაცვის დროს, დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპების საფუძველზე, მოითხოვა (სსსკ-ის 248-ე მუხლი).

20. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ ზემოხსენებული გარემოების გამოკვლევის გარეშე, შეუძლებელია საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება, რაც მოცემულ შემთხვევაში სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 23 აპრილის გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნების საფუძველია.

21. სსსკ-ის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა. ამავე ნორმის მე-2 ნაწილის თანახმად კი, ამ მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ გადაწყვეტილებას საკასაციო სასამართლომ საფუძვლად უნდა დაუდოს სამართლებრივი შეფასება, რომელიც სავალდებულოა სააპელაციო სასამართლოსათვის. საქმე ხელახლა განსახილველად შეიძლება დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს იმავე ან სხვა შემადგენლობას.

22. სსსკ-ის 53-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქმის ხელახლა განხილვისას, სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. გ.მ–ძის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 23 აპრილის გადაწყვეტილება და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად;

3. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე