საქმე №ას-1114-2020 24 დეკემბერი, 2020 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ბესარიონ ალავიძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – მ.ვ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – სს „ლ.ბ–ი“ (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 3 აპრილის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება, ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მ.ვ–მა (შემდეგში - მოსარჩელე ან აპელანტი კასატორი) სარჩელი აღძრა სს „ლ.ბ–ის“ (შემდეგში - მოპასუხე ან მოწინააღმდეგე მხარე) მიმართ, რომლითაც მოითხოვა: 1.1. ბათილად იქნეს ცნობილი მხარეთა შორის 2017 წლის 22 ნოემბრის თავდებობის ხელშეკრულება. მოსარჩელეს დაუბრუნდეს მოპასუხის მიერ 2019 წლის 19 ივლისს ჩამოჭრილი სოციალური შემწეობის თანხა. მოპასუხეს აეკრძალოს მოსარჩელის სახელზე დარიცხული სოციალური შემწეობის თანხის ჩამოჭრა.

2. მოსარჩელემ სარჩელი დააფუძნა შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს: 2017 წლის 22 ნოემბერს მხარეთა შორის დაიდო თავდებობის ხელშეკრულება, რომლითაც მოსარჩელემ იკისრა ვალდებულება, რომ განახორციელებდა მსესხებლის ც.ხ–ძის (შემდეგში - მსესხებელი) ბანკისადმი არსებული ვალდებულებების შესრულებას 15 450 ლარის ფარგლებში. მსესხებელმა ვალდებულება არ შეასრულა, მოპასუხემ მოსარჩელის ანგარიშიდან ჩამოჭრა თანხა, რომელიც ერიცხება მოსარჩელეს იმის გამო, რომ მისი ოჯახი რეგისტრირებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში. მოპასუხისთვის თავდებობის ხელშეკრულების დადების დროსაც ცნობილი იყო, რომ მოსარჩელე სოციალურად დაუცველი ოჯახების ჯგუფს მიეკუთვნებოდა და მისი მცირე შემოსავალი იყო სოციალური პაკეტის თანხა, მიუხედავად ამისა მასთან მაინც გააფორმა თავდებობის ხელშეკრულება. მოსარჩელის მითითებით ბანკმა იცოდა, რომ ამ ხელშეკრულების შესრულება შეუძლებელი იყო, მაგრამ მაინც გააფორმა ხელშეკრულება მოსარჩელესთან, ამ გარემოებების გათვალისწინებით მოსარჩელე ითხოვს წარმოდგენილი მოთხოვნების დაკმაყოფილებას.

3. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ მოსარჩელეს ანგარიშიდან ნამდვილად ჩამოეჭრა თანხა 90 ლარის ოდენობით მსესხებლის ვალდებულების შესასრულებლად, ხოლო რაც შეეხება, ანგარიშზე არსებულ თანხას, მოპასუხის განმარტებით პირის სახელზე გახსნილი ანგარიში წარმოადგენს მის პირად ანგარიშს და ნებისმიერი ტიპის თანხა, რომელიც მოხვდება ანგარიშზე ეკუთვნის ანგარიშის მფლობელს, ამ შემთხვევაში, მოსარჩელეს. თავდებობის ხელშეკრულება გაფორმებულია კანონმდებლობის სრული დაცვით და არ არსებობს მისი ბათილად ცნობის რაიმე საფუძველი.

4. ახალციხის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 18 სექტემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა. მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ მისი ანგარიშიდან ჩამოჭრილი 90 ლარის დაბრუნება და სამომავლოდ მოსარჩელის ანგარიშზე დარიცხული სოციალური შემწეობის თანხის ჩამოჭრა აეკრძალა. სასარჩელო მოთხოვნა თავდებობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის ნაწილში, არ დაკმაყოფილდა.

5. აღნიშნული გადაწყვეტილება მოსარჩელემ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება, კერძოდ თავდებობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 3 აპრილის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება.

7. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი იურიდიული ფაქტები:

8. 2017 წლის 22 ნოემბერს მხარეთა შორის საბანკო კრედიტის ხელშეკრულება N0002/2017/12677 გაფორმდა, აღნიშნული ხელშეკრულების უზრუნველყოფის მიზნით, 2017 წლის 22 ნოემბერს მოსარჩელესთან თავდებობის ხელშეკრულება დაიდო. სესხი 15000 ლარის ოდენობით გაიცა.

9. თავდებობის ხელშეკრულების 8.2 და 8.2.1 მუხლების თანახმად, თავდების მიერ წინამდებარე ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულების უზრუნველსაყოფად, თავდები თანხმობას აცხადებდა ბანკის უფლებამოსილებაზე, რათა მას საკუთარი ინიციატივით, თავდების ნებისმიერი ანგარიშიდან, უაქცეპტოდ, ჩამოაწერა ყველა გადასახდელი და მოვალის ფულადი ვალდებულების დასაფარად მიემართა.

10. მოსარჩელის ოჯახი სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაშია რეგისტრირებული, რომლის სარეიტინგო ქულა 60490 ლარს შეადგენს. ოჯახი სამი წევრისაგან შედგება. ოჯახს ყოველთვიური შემწეობა, 90 ლარის ოდენობით, ეძლევა.

11. მოპასუხის მიერ მოსარჩელის ანგარიშიდან 180 ლარი ჩამოიჭრა, საიდანაც 90 ლარი, მოსარჩელის განმარტებით, თავად მსესხებლის მიერ ანაზღაურდა.

12. სააპელაციო სასამართლომ დადასტურებულად მიიჩნია, რომ მხარეთა შორის 2017 წლის 22 ნოემბერს დადებული თავდებობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის ფაქტობრივ სამართლებრივი წინაპირობები არ არსებობს, კერძოდ, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი მოწესრიგების მიზნით იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 54-ე მუხლით, რომლის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს. ამავე კოდექსის 91-ე მუხლის თანახმად, ბათილია პირობა, რომელიც ეწინააღმდეგება კანონის მოთხოვნებს ან ზნეობის ნორმებს, ანდა შეუძლებელია მისი შესრულება. გარიგება, რომელიც რომელიმე ასეთ პირობაზეა დამოკიდებული, მთლიანად ბათილია. ამავე კოდექსის 891-ე მუხლის თანახმად, თავდებობის ხელშეკრულებით თავდები კისრულობს ვალდებულებას, თავდებად დაუდგეს კრედიტორის წინაშე მესამე პირს ამ უკანასკნელის ვალდებულების შესასრულებლად. ხოლო 892-ე მუხლის თანახმად, თავდებობის ნამდვილობისათვის საჭიროა თავდების წერილობითი განცხადება და თვით თავდებობის დოკუმენტში (ხელშეკრულებაში) თავდების პასუხისმგებლობის რაოდენობრივად განსაზღვრული მაქსიმალური თანხის მითითება. ხოლო, 893-ე მუხლის თანახმად, თავდების ვალდებულებისათვის განმსაზღვრელია შესაბამისი ძირითადი ვალდებულების არსებობა. გარიგებით, რომელსაც ძირითადი მოვალე დადებს თავდებობის აღების შემდეგ, თავდების ვალდებულება არ გაიზრდება და ამ გარიგებით წარმოშობილ ურთიერთობებზე არ გავრცელდება.

13. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე (აპელანტი) მიუთითებდა, რომ თავდებობის ხელშეკრულების გაფორმების დროს, იგი სოციალურად დაუცველი იყო, ეს მდგომარეობა სასამართლოში საქმის განხილვის დროსაც არ შეცვლილა, ანუ მისთვის ხელშეკრულების გაფორმებისთანავე იყო შეუძლებელი გარიგების შესრულება, ამიტომ საკრედიტო დაწესებულებასთან დადებული თავდებობის ხელშეკრულება, როგორც ამორალური და კანონსაწინააღმდეგო გარიგება, ბათილად უნდა ყოფილიყო ცნობილი.

14. აღნიშნული პოზიცია სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა და მიუთითა სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა ქცევის კეთილსინდისირების სტანდარტზე და მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში, საქმის მასალებით არ დასატურდებოდა, რომ თავდებმა კრედიტორს მისი გადახდისუუნარობის შესახებ ნათლად და არაორაზროვნად განუმარტა, ამგვარი ინფორმაციის მოძიების ვალდებულებას კი, საკრედიტო დაწესებულებას საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობა არ აკისრებს. შესაბამისად, ის ფაქტი, რომ აპელანტი განსაკუთრებულად მაღალი კეთილსინდისიერების პრინციპის დაცვით მოქმედებდა საქმის მასალებით არც დადასტურებული და არც უარყოფილი არ არის. ხოლო რაც შეეხება იმ ფაქტს, საკრედიტო დაწესებულების მიერ სოციალურად დაუცველ პირთან სახელშეკრულებო ურთიერთობაში შესვლა წარმოადგენს, თუ არა კეთილსინდისიერების პრინციპის იმგვარი სტანდარტით დარღვევას, რაც შეიძლება სსკ-ის 91-ე და 54-ე მუხლების დეფინიციაში მოექცეს, სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ ამ ასეთი ზოგადი დაშვების შესაძლებლობა გამორიცხულია. იმგვარი სტიგმის დამკვიდრება, რომ სოციალურად დაუცველი პირები აბსოლუტურად იზოლირებული იყვნენ საკრედიტო დაწესებულებებთან სახელშეკრულებო ურთიერთობაში შესვლის შესაძლებლობისგან, ძალიან მძიმე და მწვავე შედეგის მომტანი იქნება, როგორც თავად ამგვარი პირების სოციალურ უფლებების დაცვის, ასევე საკრედიტო პროდუქტების ხელმისაწვდომობის უფლების დაცვასთან მიმართებითაც.

15. გარდა ამისა, სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა სააპელაციო საჩივარში მითითებულ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციითა და საქართველოს კონსტიტუციით მინიჭებული უფლებების დარღვევის შესახებ განმარტებაზე, როდესაც აპელანტი აღნიშნავდა, რომ სოციალური სახელმწიფოს მთავარ დაცვის ობიექტს ადამიანი უნდა წარმოადგენდეს. ამ მიმართებით, სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ იმავე სამართლებრივ ინსტრუმენტებში, რომელთაც აპელანტი მხარე თავდასაცავად იშველიებს, ასევე გარანტირებულია საკუთრების უფლების დაცვა ყველა ადამიანისთვის, საკუთრების უფლების ფარგლებში კი, სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის თანახმად, გარდა უძრავი ქონებისა, ასევე მოიაზრება წილის, ფულადი სახსრების, სოციალური გასაცემების და სხვა სამომავლოდ მისაღები ფინანსური სარგებლის მიღების უფლებაც. შესაბამისად, პროცესში მონაწილე ყველა მხარის უფლება თანაზომიერად უნდა იყოს დაცული, ერთი მხარის უფლებათა გადამეტებული დაცვით კი, მეორის უფლებების გაუმართლებელი შეზღუდვა დაუშვებელია. ამიტომ, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის პირველი აბზაცისა საქართველოს კონსტიტუციის 19-ე მუხლის პირველ პუნქტზე მითითებით სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ მხოლოდ მხარის მძიმე მატერიალურ მდგომარეობაზე მითითება საქართველოს კონსტიტუციითა და საერთაშორისო კონვენციებით აღიარებული საკუთრების უფლების ხელყოფის საფუძველი ვერ გახდება. ამისთვის, უფლების ხელყოფასთან ერთად მხარემ უნდა მიუთითოს კრედიტორის აშკარა არაკეთილსინდისიერების, იძულების ან მოტყუების ფაქტების თაობაზე, რომელთა დასამტკიცებლადაც მხარემ უფრო მაღალი მტკიცების სტანდარტი უნდა დასძლიოს ვიდრე ეს მხოლოდ სადავო ფაქტებზე მითითებაა. მოცემულ შემთხვევაში, ზემოაღნიშნულ ფაქტებზე მოსარჩელეს არ მიუთითებია, იგი მხოლოდ იმას განმარტავდა, რომ საკრედიტო დაწესებულებას მისი გადახდისუუნარობის გამო თავდებობის ხელშეკრულება არ უნდა გაეფორმებინა, რაც მას არაკეთილსინდისიერ კრედიტორად, ხოლო დადებულ გარიგებას ამორალურად აქცევდა, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, თუმცა, აპელანტს ყურადღების მიღმა დარჩა ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხი, როგორიცაა მისი, როგორც მოვალის კეთილსინდისიერი ქცევის ვალდებულება, ისეთ შემთხვევაში, თუ მის მიმართ მოტყუებისა და იძულების ფაქტს ადგილი არ ჰქონია, მაშინ საინტერესოა თავად აპელანტი, რატომ დათანხმდა ამგვარი პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღებას მაშინ, როდესაც მისი ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ყველაზე კარგად მისთვის იყო ცნობილი. გარდა ამისა, იმ პირობებში, როდესაც აპელანტს საქმის განხილვის არცერთ ეტაპზე სათანადო ინფორმაციის არცოდნის ან/და ხელშეკრულების არ გაცნობის ფაქტი სადავოდ არ გაუხდია მარტოოდენ მის სოციალურ დაუცველის სტატუსზე მითითება, ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი ვერ გახდება.

16. გარდა ზემოაღნიშნულისა, სააპელაციო პალატამ განმარტა ასევე, სახელშეკრულებო ურთიერთობაში მოქმედი ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი და აღნიშნა, რომ კერძო სამართალში ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი მოქმედებს, რაც სსკ-ის მე-10 მუხლითაა რეგლამენტირებული, კერძოდ, სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწილეებს შეუძლიათ განახორციელონ კანონით აუკრძალავი, მათ შორის, კანონით პირდაპირ გაუთვალისწინებელი ნებისმიერი მოქმედება. იმის გათვალისწინებით, რომ ხელშეკრულების მხარეები სწორედ თავისუფალი ნების გამოვლენის პირობებში, საკუთარი შეხედულებისამებრ აყალიბებენ გარიგების პირობებს, კერძო სამართალი მათ მიერ ნაკისრი ვალდებულების განუხრელ დაცვას მოითხოვს.

17. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა მასზედ, რომ ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის რეალიზებიდან გამომდინარე, თავდებობის ხელშეკრულებაში უმთავრესია თავდების მიერ გამოხატული ნება, რომ იგი კისრულობს ვალდებულებას შეასრულოს მსესხებლის მიერ ბანკის წინაშე ნაკისრი ვალდებულება სოლიდარულად. შესაბამისად, იმ პირობებშიც კი, თუ თავდებს არ გააჩნია არანაირი ფიქსირებული ქონება ან შემოსავალი მასთან დადებული ხელშეკრულება ვერ იქნება ცნობილი ბათილად მის მიერ გამოხატული ნების გამო. ის გარემოება, რომ ბანკის მიმართ ვალდებულება ვერ შესრულდება, რადგან თავდები ნებაყოფლობით უარს აცხადებს ვალდებულების შესრულებაზე, ხოლო მას არ გააჩნია შემოსავალი ვალდებულების იძულებით აღსასრულებლად, წარმოადგენს ბანკის მიერ გაწეულ, თუ გასაწევ რისკს და იგი ცალკე აღებული, ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი არ შეიძლება გახდეს. გარდა ამისა, არა მხოლოდ ისეთ დროს, როდესაც გადახდისუუნარო პირი გაცნობიერებულად იღებს საკრედიტო დაწესებულების წინაშე ვალდებულებას (ამ შემთხვევას აქვს ადგილი განსახილველ შემთხვევაში) არამედ, ისეთ დროსაც, კი როდესაც კრედიტორი გაუცნობიერებლად, სამოქალაქო დაუდევრობის გამოჩენის პირობებში, ხელშეკრულებას შინაარსის გაუცნობლად აწერს ხელს, საქართველოს უზენაესი სასამართლო მიუთითებს, რომ ამა თუ იმ სახელშეკრულებო სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობისათვის საჭიროა პირის მიერ შესაბამისი ნამდვილი ნების გამოვლენა. ზეპირი ხელშეკრულებისაგან განსხვავებით, წერილობითი გარიგების დადებისას მხარეები საკუთარი ნების ნამდვილობას ადასტურებენ შესაბამის ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერით. კანონით გათვალისწინებული ფორმის დაცვით შედგენილ ხელშეკრულებაზე მხარეთა ხელის მოწერა წარმოქმნის ლეგიტიმურ ვარაუდს, რომ მხარე გაეცნო გარიგების შინაარსს და სურს, დადგეს ადეკვატური სამართლებრივი შედეგი. მართალია, მოქმედი სამოქალაქო კანონმდებლობა ითვალისწინებს ამგვარი ვარაუდის გაქარწყლების შემთხვევებს, როგორიცაა - თუნდაც გარიგების დადება მოტყუებით თუ შეცდომით, თუმცა მოტყუებისა და შეცდომის ფაქტები უნდა დადასტურდეს შესაბამისი მტკიცებულებებითა და სათანადო გარემოებებზე მითითებით (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 03 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე ას-728-696-2016).

18. ყოველივე ზემოაღნიშნულის შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში, საქმის მასალებით არ იკვეთებოდა კრედიტორის იმგვარი არაკეთილსინდისიერი მოქმედების ფაქტი, რაც სსკ-ის 54-ე და 91-ე მუხლებით დაწესებულ ზღვარს მიაღწევდა და ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი გახდებოდა. აპელანტის მიერ მარტოოდენ გადახდისუუნარობაზე მითითება, არც კრედიტორის არაკეთილსინდისიერი მოქმედების და არც ხელშეკრულების უკანონობის (ზნეობისა და კანონის საწინააღმდეგო გარიგება) პრეზუმფციას არ ქმნიდა. ასეთ დროს, მოსარჩელეს სულ მცირე იმ ფაქტებისა და გარემოებების მითითების ვალდებულება ეკისრებოდა, რომელიც სასამართლოს სამართლებრივი შეფასების განხორციელების საშუალებას მისცემს, რაც მოცემულ შემთხვევაში, ვერ განხორციელდა, რადგან გადახდისუუნარობის ფაქტის გარდა, მოსარჩელეს თავდებობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძვლები არ მიუთითებია. მტკიცების ტვირთის ობიექტურად განაწილების პირობებში (სსსკ-ის 102-ე მუხლი), სწორედ მოსარჩელეს ეკისრებოდა მოპასუხის მიერ იმგვარი ქმედებების განხორციელების ფაქტის მტკიცება, რაც ხელშეკრულების ამორალურად მიჩნევისთვის დადგენილ სტანდარტს დაძლევდა.

19. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ აპელანტმა მასზე დაკისრებული მტკიცების ტვირთი ვერ დასძლია და პალატას ვერ შეუქმნა მტკიცებულებით გამყარებული იმგვარი შინაგანი რწმენა, რაც ამ ნაწილში, სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი შეიძლებოდა გამხდარიყო.

20. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო საჩივრით გასაჩივრდა აპელანტის მიერ. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება.

21. კასატორის მოსაზრებით, მხარეთა შორის გაფორმებული თავდებობის ხელშეკრულება არღვევს საჯარო წესრიგს, ზნეობის ნორმებს. ამასთან, დადებულია ბანკის მხრიდან სახელშეკრულებო ურთიერთობებში კეთილსინდისიერების პრინციპის დარღვევით, რის გამოც გარიგება ბათილია. სადავო გარიგების ბათილობის სამართლებრივ საფუძვლად კასატორი მიუთითებს სსკ-ის 54-ე და 91-ე მუხლებს. კასატორის მოსაზრება იმ გარემოებას ეფუძნება, რომ იგი სოციალურად დაუცველია, მას და მის ოჯახს სახელმწიფოსაგან მიღებული სოციალური შემწეობის იმედად უწევთ თავის გატანა. ამასთან, ის გარემოება, რომ კასატორი სოციალურ შემწობას იღებს, კარგად იყო ცნობილი მოპასუხე ბანკისათვის, რადგან სწორედ აღნიშნული ბანკის მეშვეობით იღებს მოსარჩელე შემწეობის თანხას. კასატორი მიუთითებს, რომ მისი პასუხისმგებლობის თანხა იმდენად მაღალია (15450 ლარი), რომ მას არც ახლა და არც ხელშეკრულების გაფორმებისას არ შეეძლო ამ თანხის გადახდა. შესაბამისად, ეს ხელშეკრულება სამართლებრივ შედეგს არ წარმოშობს. კასატორი აღნიშნავს, რომ ბანკი აპირებდა მის დატოვებას სოციალური შემწეობის გარეშე, რომ არა სასამართლოს გადაწყვეტილება მოცემულ საქმეზე გამოტანილი, რომლითაც ბანკს აეკრძალა მისი სოციალური შემწეობის ანგარიშიდან ჩამოჭრა.

22. კასატორი შუამდგომლობს, რომ საქმეში მესამე პირად ჩაერთოს მსესხებელი. კასატორი აღნიშნავს, რომ აღნიშნული შუამდგომლობა მან ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებში დააყენა, რაც არ დაკმაყოფილდა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

23. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 16 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

24. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

25. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ დავის განხილვისას სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რა ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს მოსარჩელე თავის მოთხოვნას. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში. თუმცა, საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში. სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა აგებულია რა დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპებზე, პირის დარღვეული ან სადავოდ ქცეული უფლების დაცვა ამავე პირის ნებაზეა დამოკიდებული. მხარეები სამოქალაქო სამართალწარმოებაში თვითონვე განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის შეტანის შესახებ (სსსკ-ის მე-3, მე-4 მუხლები), რაც კანონის მოთხოვნათა დაცვით (ამავე კოდექსის 178-ე მუხლი) უნდა აისახოს მხარეთა მიერ სასამართლოში წარდგენილ სარჩელში (შეადრ: სუსგ-ები №ას-1163-2018, 08.02.2019წ.; №ას-495-2020, 23 ოქტომბერი, 2020 წელი, პ.10).

26. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის (აპელანტი, კასატორი) მოთხოვნას მხარეთა შორის გაფორმებული თავდებობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა წარმოადგენს (სარჩელის დაუკმაყოფილებელი ნაწილი). მოთხოვნის განმაპირობებელ ფაქტობრივ გარემოებად კი, მოსარჩელე მიუთითებს რომ სადავო თავდებობის ხელშეკრულების გაფორმების დროს და ამჟამადაც იგი სოციალურად დაუცველია. ეს მდგომარეობა ბანკისთვის სადავო ხელშეკრულების გაფორმებისთანავე იყო ცნობილი, რადაგან სოციალური შემწეობის თანხა მოსარჩელეს (კასატორი) იმავე ბანკში ერიცხებოდა. შესაბამისად, სადავო თავდებობის ხელშეკრულება, როგორც ამორალური და კანონსაწინააღმდეგო გარიგება, რომელიც აშკარად არ აკმაყოფილებს ქცევის კეთილსინდისიერების სტანდარტს, ბათილია.

27. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თავდებობა ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული საშუალებაა სამოქალაქო ბრუნვაში. მისი თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ თავდებობის თანახმად, თავდები კისრულობს ვალდებულებას, პასუხის აგოს კრედიტორის წინაშე, მესამე პირის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო. სანივთო უზრუნველყოფის საშუალებებისაგან განსხვავებით, თავდებობა კრედიტორს თავდების რაიმე კონკრეტულ ქონებაზე, რაიმე უპირატესი დაკმაყოფილების უფლებას კი არ ანიჭებს, არამედ თავდებობის ძალით კრედიტორი მოვალესთან მიმართებით არსებულ ძირითად მოთხოვნასთან ერთად, ასევე, დამატებით ვალდებულებით-სამართლებრივ მოთხოვნას იძენს თავდების მიმართ. შესაბამისად, სანივთო უზრუნველყოფისაგან განსხვავებით, თავდებობა პიროვნული უზრუნველყოფის საშუალებად გვევლინება (იხ. დამატებით: ლ.ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბ., 2012, გვ.182; ირ.რობაქიძე, სახელშეკრულებო სამართალი (თანაავტორობით), თბ., 2014, 546.)

28. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ თავდებობის წარმოშობისათვის აუცილებელია კრედიტორსა და თავდებს შორის თავდებობის ხელშეკრულების გაფორმება. სწორედ კრედიტორი და თავდები გვევლინებიან თავდებობის ურთიერთობის მონაწილეებად. მოვალის მონაწილეობა აღნიშნული ხელშეკრულების გაფორმებაში არ არის აუცილებელი, თუმცა შესაძლებელია, სამმხრივი ხელშეკრულება დაიდოს ერთდროულად მოვალის, კრედიტორისა და თავდების მონაწილეობით. თავდების როლში შესაძლოა როგორც ფიზიკური, ასევე იურიდიული პირები გამოვიდნენ. კანონი ამ კუთხით რაიმე შეზღუდვას არ ითვალისწინებს.

29. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ თავდებობის ხელშეკრულება თავისი ბუნებით ცალმხრივად მავალდებულებელი ხელშეკრულებაა, რომლიდანაც ვალდებულებები მხოლოდ თავდებს წარმოეშობა, კრედიტორის ვალდებულებებს სსკ-ის 891-ე მუხლი არ ითვალიწინებს. თავდებობის ხელშეკრულება არ არის ძირითადი ვალდებულება, არამედ მხოლოდ დამატებითი ვალდებულებაა. საბანკო გარანტიისაგან განსხვავებით, იგი აქცესორული ვალდებულებაა, რომლის წარმოშობა, არსებობა, შინაარსი და განხორციელება ძირითადი ხელშეკრულების არსებობაზეა დამოკიდებული. თავდებობის აქცესორული ბუნება იმპერატიული ხასიათისაა და მხარეთა შეთანხმებით მისი შეზღუდვა, ანდა გამორიცხვა უზრუნველყოფის სახის ცვლილებას განაპირობებს. თავდებობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის აუცილებელია, იგი სსკ-ის 891-ე და 892-ე მუხლით დადგენილ წინაპირობებს აკმაყოფილებდეს.

30. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ, მართალია, თავდებობის ხელშეკრულებით თავდები კისრულობს ვალდებულებას, პასუხის აგოს მოვალის მაგივრად კრედიტორის წინაშე, თუმცა კანონმდებელი თავდებს კრედიტორის მოთხოვნისაგან თავდაცვის საშუალებებსაც ანიჭებს. ასეთ საშუალებად გვევლინება შესაგებლის წარდგენის უფლება. შესაგებელი, მატერიალური სამართლის თვალსაზრისით, მოვალის შემხვედრი უფლებაა, რომელიც შესრულებაზე დროებით, ანდა ხანგრძლივად უარის თქმის უფლებას იძლევა. თავდები უფლებამოსილია, კრედიტორს წარუდგინოს ყველა ის შესაგებელი, რომელიც მასა და კრედიტორს შორის არსებული თავდებობის ურთიერთობიდან გამომდინარეობს. ასე მაგალითად, თავდებს შეუძლია კრედიტორს წარუდგინოს შესაგებელი, რომელიც ფორმის ნაკლს ეფუძნება. გარდა ამისა, თავდებს შეუძლია უარი განაცხადოს კრედიტორის დაკმაყოფილებაზე და წარუდგინოს მას შესაგებელი სსკ-ის 894-ე მუხლიდან გამომდინარე. კანონმდებელი თავდებს, სსკ-ის 899-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ასევე ყველა იმ შესაგებლის წარდგენის უფლებას ანიჭებს, რომელიც ძირითად მოვალეს ეკუთვნის. აღნიშნული რეგულირების საფუძვლად თავდებობის აქცესორული ბუნება გვევლინება. კანონმდებელი აღნიშნული რეგულირებით ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ თავდებობა სხვისი ვალის შესრულების უზრუნველყოფას ემსახურება და, შესაბამისად, კრედიტორს თავდების მიმართ უფლების განხორციელების თვალსაზრისით იმაზე კარგი უფლებები არ უნდა ჰქონდეს, ვიდრე მას მოვალის მიმართ აქვს. ნორმა მოვალის ყველა არსებულ შესაგებელს მოიცავს.

31. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ზოგადად სამართალში და ყოველ კონკრეტულ კერძოსამართლებრივ ურთიერთობაში, მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის კვლევის დროს მნიშვნელოვანია პრეზუმფციებზე მსჯელობა გონივრული შეფასების სტანდარტით, მით უფრო, როდესაც საუბარია თავდები პირის მიერ ე.წ. გაუმართლებელი და გაუცნობიერებელი ეკონომიკური/ფინანსური ტვირთის კისრებაზე, რაც შესაძლოა უთანასწორობაში ამყოფებდეს პირს კრედიტორთან შედარებით, რომელიც ამ შემთხვევაში, საბანკო დაწესებულებაა. საქართველოს უზენაესი სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარატვს, რომ „...მეტად დიდი მნიშვნელობა გააჩნია პრეზუმფციებისა და მტკიცების ტვირთის სწორად განსაზღვრას. მითითებული გარემოებების დადასტურება ეკისრება პირს, რომელიც ითხოვს ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას, რადგან, თუნდაც მოსარჩელე უთითებდეს გარიგების ერთი მხარის არაკეთილსინდისიერებაზე, ივარაუდება, რომ გარიგების მეორე მხარე მოქმედებდა კეთილსინდისიერად, რისი გაქარწყლებაც, ევალება მოსარჩელეს“ (იხ. სუსგ-ები: #ას-#ას-571-879-09, 30.04.2010წ; #ას-1029-2019, 30.10.2019წ; ას-647-647-2018, 21 ოქტომბერი, 2019. პ.26.6).

32. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სამართლის სუბიექტთა ქცევის კეთილსინდისიერების პრინციპზე, რომელსაც ყველა მართლწესრიგი ნორმატიულ კონცეფციად განიხილავს და წარმოაჩენს მას თანამედროვე სამართლისა და ბიზნესის ერთ-ერთ ფუძემდებლურ პრინციპად. თანამედროვე ქართულ სამართლებრივ სივრცეში კეთილსინდისიერება მატერიალურ-სამართლებრივ ნორმად გადაიქცა და სამართლიანობასა და თანასწორობაზე დამყარებულ სამართლებრივ სისტემაში გაერთიანდა, რითაც უფრო ფართო დატვირთვა შეიძინა. კეთილსინდისიერების პრინციპი თანამედროვე განვითარებული ქვეყნების კანონმდებლობასა და დოქტრინაში დიდწილად დაკავშირებულია მორალურ სტანდარტებთან. კეთილსინდისიერება ნიშნავს გულწრფელობას, სამართლიანობას, ვალდებულებების მიმართ პატიოსან დამოკიდებულებას. კეთილსინდისიერების პრინციპის ძირითადი ფუნქცია ურთიერთობის მონაწილეთა ინტერესების არა დაპირისპირება, არამედ მათი სოლიდარობაა, რაც ნორმალური სამოქალაქო ბრუნვის საფუძველია.

33. კეთილსინდისიერება გულისხმობს სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთა მოქმედებას პასუხისმგებლობით და ერთმანეთის უფლებებისადმი პატივისცემით მოპყრობას. კეთილსინდისიერება როგორც ნორმატიული, ისე სუბიექტური ნების განმარტების ინსტრუმენტია. მის საფუძველზე აღმოიფხვრება როგორც კანონის, ისე ხელშეკრულების ხარვეზი. კეთილსინდისიერების პრინციპის შინაარსი, უპირველეს ყოვლისა, იმით გამოიხატება, რომ მხარეს, გარდა ვალდებულების ჯეროვანი შესრულებისა, ევალება ვალდებულების კეთილსინდისიერად შესრულებაც, ანუ კონტრაჰენტის პატივსადები ინტერესების გათვალისწინება და დაცვა. ამ მოთხოვნის დარღვევა კი არა მხოლოდ სახელშეკრულებო ვალდებულების შესრულების პროცესში, არამედ სახელშეკრულებო მოლაპარაკებათა და ძირითადი ვალდებულებების შესრულების შემდგომ ეტაპზეც შეიძლება პასუხისმგებლობის დაკისრების საფუძველი გახდეს. კეთილსინდისიერების პრინციპს სამი ფუნქცია ეკისრება: 1) ყველა ხელშეკრულება უნდა განიმარტოს კეთილსინდისიერების პრინციპიდან გამომდინარე; 2) კეთილსინდისიერების პრინციპს აქვს ხარვეზის (სამართლის ნორმის ხარვეზის) შემავსებელი ფუნქცია, ასევე ხელშეკრულების პირობათა (რომლებიც მხარეთა მიერ ან/და კანონით არ იყო გათვალისწინებული) დამატების ფუნქცია; 3) გამაუქმებელი, შემზღუდავი და „მაკორექტირებელი“ ფუნქცია.

34. კეთილსინდისიერების პრინციპი, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობს კონტრაჰენტის ინტერესების გათვალისწინებას, რომლის არარსებობის შემთხვევაში ხდება უფლების ბოროტად გამოყენება. იგი წარმოადგენს სამოქალაქო სამართლის შეფასებით კრიტერიუმს, რომლის შესაბამისადაც, სამართლიანისა და უსამართლოს გამიჯვნის გზით, პირი იღებს ობიექტური დამკვირვებლის შეფასებით ყველაზე სამართლიან გადაწყვეტილებას. კეთილსინდისიერების პრინციპი ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში მიჩნეულია უშუალოდ მოქმედ სამართლად და მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად, რომლის მიზანი სამართლიანი შედეგის დადგომა და უსამართლო შედეგის თავიდან აცილებაა (იხ. სუსგ №ას-1338-1376-2015, 29 ივნისი, 2015; №ას-221-213-2012; №ას-23-18-2011, 24 მაისი, 2011). კეთილსინდისიერების პრინციპის გამოყენება აქტუალური ხდება მაშინ, როცა პირის მოთხოვნა ან ქმედება ფორმალურად შეესაბამება მოქმედ მატერიალურ კანონმდებლობას, მაგრამ მისი განხორციელება კონკრეტულ შემთხვევაში უსამართლოა. შესაბამისად, მისი ფუნქცია აშკარად უსამართლო შედეგების თავიდან აცილებაა, რაც პირდაპირ უკავშირდება სამოქალაქო ურთიერთობათა სტაბილურობასა და სიმყარეს.

35. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კასატორმა ვერ უზრუნველყო, როგორც ფაქტების მითითების ისე, მათი დამტკიცების ტვირთის სათანადოდ რეალიზება. მოსარჩელე, სარჩელსა და სააპელაციო საჩივარში ეყრდნობოდა მოპასუხის არაკეთილსინდისიერებას, შესაბამისად, მტკიცების ტვირთის განაწილებისა და სამართალში პრეზუმციის მოქმედების შედეგად, წარმოიქმნა ვარაუდი მოპასუხის სასარგებლოდ მასზე, რომ თავდებობის ხელშეკრულების გაფორმებისას მოპასუხე მოქმედებდა კეთილსინდისიერად და ამ ვარაუდის საწინააღმდეგო გარემოებებსა და შესაბამის მტკიცებულებებზე, მოსარჩელს უნდა მიეთითებინა. მოსარჩელემ კი, თავის წილ მტკიცების ტვირთს თავი ვერ გაართვა. შესაბამისად, საკასაციო პალატა იზიარებს წინამდებარე განჩინების პ.15-ში განვითარებულ სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ უფლების ხელყოფასთან ერთად მხარემ უნდა მიუთითოს კრედიტორის აშკარა არაკეთილსინდისიერების, იძულების ან მოტყუების ფაქტების თაობაზე, რომელთა დასამტკიცებლადაც მხარემ უფრო მაღალი მტკიცების სტანდარტი უნდა დასძლიოს ვიდრე ეს მხოლოდ სადავო ფაქტებზე მითითებაა. მოცემულ შემთხვევაში, ზემოაღნიშნულ ფაქტებზე მოსარჩელეს არ მიუთითებია, იგი მხოლოდ იმას განმარტავდა, რომ საკრედიტო დაწესებულებას მისი გადახდისუუნარობის გამო თავდებობის ხელშეკრულება არ უნდა გაეფორმებინა, რაც მას არაკეთილსინდისიერ კრედიტორად, ხოლო დადებულ გარიგებას ამორალურად აქცევდა, თუმცა, აპელანტს ყურადღების მიღმა დარჩა ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხი, როგორიცაა მისი, როგორც მოვალის კეთილსინდისიერი ქცევის ვალდებულება, ისეთ შემთხვევაში, თუ მის მიმართ მოტყუებისა და იძულების ფაქტს ადგილი არ ჰქონია, მაშინ საინტერესოა თავად მოსარჩელე, რატომ დათანხმდა ამგვარი პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღებას მაშინ, როდესაც მისი ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ყველაზე კარგად მისთვის იყო ცნობილი. გარდა ამისა, იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელეს საქმის განხილვის არცერთ ეტაპზე სათანადო ინფორმაციის არცოდნის ან/და ხელშეკრულების არ გაცნობის ფაქტი სადავოდ არ გაუხდია, მარტოოდენ მის სოციალურ დაუცველის სტატუსზე მითითება ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი ვერ გახდება.

36. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სსსკ-ის მე-4 მუხლზე, რომლის შესაბამისად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს მხარეთა შეჯიბრებითობის საფუძველზე, რა დროსაც, მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს, ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნასა და შესაგებელს. ხოლო მე-3 ნაწილის შესაბამისად, საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელემ თავისი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში წარმოადგინა მტკიცებულებები, რომლითაც დადასტურდა სადავო ფაქტობრივი გარემოებები.

37. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 105-ე მუხლის თანახმად, სასამართლო მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით აფასებს, რომელიც მათ სრულ და ობიექტურ განხილვას უნდა ემყარებოდეს, შედეგად, სასამართლოს გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც კანონი მტკიცების ტვირთის გადანაწილების სპეციალურ წესს ითვალისწინებს (მაგ. შრომით-სამართლებრივი დავები), მტკიცების ტვირთის გადანაწილების ზოგადი წესი მოქმედებს, რომლის თანახმად, თითოეულმა მხარემ ის გარემოებები უნდა დაამტკიცოს, რომლებზეც იგი თავის მოთხოვნას ამყარებს. არ შეიძლება მხარეს ისეთი გარემოების მტკიცების ტვირთი დაეკისროს, რომლის ზიდვაც მისთვის ობიექტურად შეუძლებელია. მტკიცებულებათა სახეები, რომელიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების დასადგენად, ამომწურავადაა განსაზღვრული სსკ-ის 102-ე მუხლის მე-2 ნაწილით. არცერთ მტკიცებულებას არ გააჩნია რაიმე უპირატესობა სხვა მტკიცებულებასთან შედარებით. აგრეთვე, არცერთ მტკიცებულებას არა აქვს, წინასწარ დადგენილი ძალა სასამართლოსათვის, რაც იმას ნიშნავს, რომ ამა თუ იმ მტკიცებულების მნიშვნელობა წინასწარ არ არის განსაზღვრული და მისი ძალა და მნიშვნელობა სასამართლოს შეფასებაზეა დამოკიდებული. მტკიცებულებათა შეფასების დროს მხარეებს უფლება აქვთ, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მტკიცებულებების სარწმუნოობა. მათი უტყუარობის თუ სიყალბის შესახებ მოსაზრებები შეიძლება გამოთქვან არამარტო მხარეებმა, არამედ მესამე პირებმა, აგრეთვე, სპეციალისტებმა და ექსპერტებმა, თუ ისინი მონაწილეობენ პროცესში. საბოლოოდ კი, წარმოდგენილ მტკიცებულებებს აფასებს სასამართლო (შეადრ: სუსგ-ები №ას-878-2018, 29 აგვისტო, 2018 წელი, პ.14.2.; სუსგ №ას-406-383-2014, 17.04.2015).

38. სარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივ შეფასების ნაწილში, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომლის მიხედვით: „... სამართლებრივ სახელმწიფოში მართლწესრიგის არსებობას უზრუნველყოფს, როგორც კანონი, ასევე, მორალური ქცევის სტანდარტი. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპი მოქმედებს, გარიგება, რომელიც საზოგადოებაში „საყოველთაოდ მიღებულ ქცევის სტანდარტს“ ეწინააღმდეგება, ამორალურ გარიგებად მიიჩნევა და ბათილობის სამართლებრივ შედეგებს უკავშირდება. სსკ-ის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანს სწორედ იმგვარი გარიგებების თავიდან აცილება წარმოადგენს, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არ არის, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს. ... სამოქალაქო ბრუნვის გარკვეული საზოგადოებრივი ინტერესების ფარგლებში მოქცევა, სამოქალაქო კოდექსის გარდა, აღიარებულია კონსტიტუციური სამართლის დოქტრინაში - „საქართველოს კონსტიტუციამ მთავარ ღირებულებად ადამიანი, მისი ღირსება და თავისუფლება აღიარა და მას წარუვალი და უზენაესი მნიშვნელობა მიანიჭა“ (საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი, თავი მეორე, თბილისი, 2013, გვ. 7). რაც მთავარია, „კონსტიტუციით განმტკიცებული ძირითადი უფლებების მთავარი ღორებულებითი საფუძველი ადამიანია და აღნიშნული უფლებების განმარტებისა და შეფარდების პროცესში ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს“ (Starck, Der Demokratische Verfassungsstaat, 1995, S.161 ff; Huber, Des Menschenbild im Grundgesetz, Jura 1998, S.505 ff).

39. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, როცა სამოქალაქო ბრუნვის ნორმატიულად დადგენილი პირობები არღვევს ბრუნვის მონაწილეების ინტერესთა ბალანსს, მაშინ ურთიერთობათა კერძოსამართლებრივი მოწესრიგება შესაძლებელია განიხილებოდეს კონსტიტუციური უფლებების ჭრილში“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 9 თებერვლის #1/1/374,379 გადაწყვეტილება). ანალოგიურ მიდგომას იზიარებს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ძალაში დატოვა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს განჩინება, რომელშიც სასამართლომ მიუთითა შემდეგი: „საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულის თანახმად, საქართველოს მოქალაქეთა ურყევი ნებაა დაამკვიდრონ დემოკრატიული საზოგადოებრივი წესწყობილება, ეკონომიკური თავისუფლება, სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო. ყოველივე ამის საფუძველი სტაბილური ეკონომიკური ბრუნვა და ბრუნვის მონაწილეთა ძირითადი უფლებების დაცვაა. გარიგება ან მისი ესა თუ ის პირობა ზნეობრივ ნორმებთან და საჯარო წესრიგთან შეუსაბამოა, როდესაც ის ეწინააღმდეგება სოციალური სამართლიანობის პრინციპს, ხელშეკრულების მხარეს აყენებს შეუსაბამოდ რთულ მდგომარეობაში. შეფასებისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული როგორც თითოეული გარიგების შინაარსი და მისი სამართლებრივი ბუნება, ასევე მისი პირობების შედარება სამოქალაქო ბრუნვაში ანალოგიური ეკონომიკური დანიშნულების მქონე გარიგებების შინაარსთან, ასევე ის გარემოებები, რომელთა გათვალისწინებითაც გამოავლინა გარიგების დადების ნება მხარემ“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2013 წლის 26 ნოემბრის განჩინება საქმეზე №ას-970-928-2013).

40. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კერძო ავტონომია და სახელშეკრულებო თავისუფლება წარმოადგენს ძირითადი უფლებებით დაცულ სიკეთეს. საქართველოს კონსტიტუციის მე-16 მუხლის თანახმად, ყველას აქვს საკუთარი პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება. როგორც კონსტიტუციონალისტები აღნიშნავენ, ამ უფლების შინაარსი ძალზე ფართოა და „იგი მოიცავს ადამიანის არაერთ უფლებასა და თავისუფლებას, რომლებიც პიროვნების თავისუფალი განვითარების რეალიზაციის საშუალებად შეიძლება წარმოვიდგინოთ“ (საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი, თავი მეორე, თბილისი, 2013, გვ. 89). აღნიშნული უფლება, დაცვის სფეროს მოხედვით, ორ ძირითად უფლებას აერთიანებს, რომელთაგან საქმიანობის საყოველთაო თავისუფლება გულისხმობს „ყველაფრის კეთების უფლებას, რაც კი კანონით აკრძალული არ არის“ (Ibid. გვ. 91). კერძო ავტონომია და სახელშეკრულებო თავისუფლება არ წარმოადგენს შეუზღუდავ უფლებას. ის ყოველთვის განსაზღვრულ ფარგლებში ხორციელდება. კერძო ავტონომიის ფარგლები, რომლებიც, როგორც წესი, კანონით განისაზღვრება, ან გარიგების ფორმას ეხება ან გარიგების შინაარსს ან სხვა გარემოებები უდევს საფუძვლად (ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 94). უმთავრესი მოტივი ის გახლავთ, რომ „ხელშეკრულება უზრუნველყოფს მატერიალური სიკეთის არა უბრალოდ განაწილებას, არამედ ამ განაწილების სამართლიანობასაც.

41. სწორედ ამიტომ, „ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის ბოროტად გამოყენების თავიდან აცილებისა და კონსტიტუციური მნიშვნელობის პრინციპების დაცვის მიზნით“ ხელშეკრულების თავისუფლება გარკვეულ შეზღუდვებს განიცდის. სახელშეკრულებო თავისუფლება შეიძლება არსებობდეს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მხარეები თანასწორ მდგომარეობაში იმყოფებიან ერთმანეთთან.

42. სახელშეკრულებო წონასწორობა არის თანასწორობის პრაქტიკული გამოვლინება. იგი მხარეთა შორის უფლება-მოვალეობების სამართლიან გადანაწილებაზე მიუთითებს და წარმოიშობა მაშინ, როცა კონტრაჰენტები თანაბარი უფლებებისა და მოვალეობების მატარებელნი არიან. როგორც კი, ირღვევა უფლება-მოვალეობათა ეკვივალენტურობა, სახელშეკრულებო წონასწორობას საფრთხე ექმნება.

43. ძირითადი უფლებების დაცვის და ადამიანის, როგორც უმთავრესი ღირებულების, დაცვის პრობლემა აქტუალურია იმ სახელშეკრულებო ურთიერთობებში, რომლებიც განსაკუთრებული რისკის მატარებელია ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის მიმართ. თავდებობის ხელშეკრულებაში უმთავრესია თავდების მიერ გამოხატული ნება, რომ იგი კისრულობს ვალდებულებას შეასრულოს მსესხებლის მიერ კრედიტორის წინაშე ნაკისრი ვალდებულება. „თავდებობის შემთხვევაში საქმე ეხება ძირითადი ვალდებულებისაგან გასამიჯნ, თავდების მიერ ცალმხრივად ნაკისრი შესრულების ვალდებულებას. თავდები შესრულებით ასრულებს სკუთარ ვალდებულებას, რის შემდეგადაც ძირითადი მოთხოვნა გადადის მასზე სსკ-ის 905 მუხლის მიხედვით, ამიტომაც თავდები და ძირითადი მოვალე ვერ ჩაითვლებიან სოლიდარულ მოვალეებად“. (იხ. გ.რუსიაშვილი, აქცესორულობის პრინციპი იპოთეკისა და თავდებობის მაგალითზე, შედარებითი სამართლის ჟურნალი, 3/2019, გვ.15.).

44. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თავისი შინაარსიდან გამომდინარე, თავდებობის ხელშეკრულება წარმოუდგენელია თავდებისათვის რაიმე სახის, მატერიალური თუ არამატერიალური სიკეთის მომტანი იყოს. იგი ძირითადი მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას ისეთ მნიშვნელოვან ვალდებულებას უკავშირდება, როგორიც მის მაგივრად ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაა, შესაბამისად, იმ პირობებშიც კი, თუ თავდებს არ გააჩნია არანაირი ფიქსირებული ქონება ან შემოსავალი, მასთან დადებული ხელშეკრულება ვერ იქნება ცნობილი ბათილად მის მიერ გამოხატული ნების გამო.

45. ის გარემოება, რომ ბანკის მიმართ ვალდებულება ვერ შესრულდება, რადგან თავდები ნებაყოფლობით უარს აცხადებს ვალდებულების შესრულებაზე, ხოლო მას არ გააჩნია შემოსავალი ვალდებულების იძულებით აღსასრულებლად, წარმოადგენს კრედიტორის მიერ გაწეულ, თუ გასაწევ რისკს და იგი ცალკე აღებული, ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი არ შეიძლება გახდეს.

46. ამასთან, მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ მხოლოდ ისეთ დროს, როდესაც გადახდისუუნარო პირი გაცნობიერებულად იღებს საკრედიტო დაწესებულების წინაშე ვალდებულებას (ამ შემთხვევას აქვს ადგილი განსახილველ შემთხვევაში) არამედ, ისეთ დროსაც, კი როდესაც კრედიტორი გაუცნობიერებლად, სამოქალაქო დაუდევრობის გამოჩენის პირობებში, ხელშეკრულებას შინაარსის გაუცნობლად აწერს ხელს, საქართველოს უზენაესი სასამართლო მიუთითებს, რომ ამა თუ იმ სახელშეკრულებო სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობისათვის საჭიროა პირის მიერ შესაბამისი ნამდვილი ნების გამოვლენა. ზეპირი ხელშეკრულებისაგან განსხვავებით, წერილობითი გარიგების დადებისას მხარეები საკუთარი ნების ნამდვილობას ადასტურებენ შესაბამის ხელშეკრულებაზე ხელის მოწერით. კანონით გათვალისწინებული ფორმის დაცვით შედგენილ ხელშეკრულებაზე მხარეთა ხელის მოწერა წარმოქმნის ლეგიტიმურ ვარაუდს, რომ მხარე გაეცნო გარიგების შინაარსს და სურს, დადგეს ადეკვატური სამართლებრივი შედეგი.

47. ნიშანდობლივია აღინიშნოს, რომ მოქმედი სამოქალაქო კანონმდებლობა ითვალისწინებს ამგვარი ვარაუდის გაქარწყლების შემთხვევებს, როგორიცაა - თუნდაც გარიგების დადება მოტყუებით თუ შეცდომით, თუმცა მოტყუებისა და შეცდომის ფაქტები უნდა დადასტურდეს შესაბამისი მტკიცებულებებითა და სათანადო გარემოებებზე მითითებით. მოცემულ შემთხვევაში, კასატორი გარიგების ბათილობის ამგვარ ფაქტობრივ გარემოებაზე არ მიუთითებს, იგი მხოლოდ მიიჩნევს, რომ თავდებობის ხელშეკრულება არღვევს კეთილსინდისიერად მოქმედების სტანდარტს და ამორალურია თავისი შინაარსით, რაც მან სარწმუნოდ ვერ დაადასტურა.

48. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ კასატორი სარჩელში არ უთითებს იმ გარემოებასაც, რომ კეთილსინდისიერად და მართლზომიერად მოქმედებდა თუ არა გამსესხებელი კრედიტის გაცემისას. იყო თუ არა კრედიტუნარიანი მსესხებელი და არსებობდა თუ არა სესხის გაცემის წინაპირობები (კრედიტი არის საკრედიტო დაწესებულების მიერ საკრედიტო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადიანობის, დაბრუნებადობის, სასყიდლიანობის და მიზნობრიობის პირობების შესაბამისად მსესხებელზე ან მსესხებელთა ჯგუფზე გაცემული თანხა). თუ მოსარჩელე მიუთითებდა და შესაბამისი მტკიცებულებებით დაადასტურებდა, რომ მსესხებელს საბანკო კრედიტის მიღების დროს არ გააჩნდა დამოუკიდებელი შემოსავლები (ხელფასის ან სხვა შემოსავლების სახით), მაშინ, ცხადია, რომ გამსესხებელი მხოლოდ თავდებობის იმედად რჩებოდა და, შესაბამისად, მის მოქმედებას ყველა კეთილსინდისიერი და საღად მოაზროვნე ადამიანი საზოგადოებაში დამკვიდრებული ზნეობრივი პრინციპების საწინააღმდეგო მოქმედებად შეაფასებდა.

49. საკასაციო პალატა იზიარებს წინამდებარე განჩინების პ.14-ში სააპელაციო პალატის განმარტებას - იმგვარი სტიგმის დამკვიდრება, რომ სოციალურად დაუცველი პირები აბსოლუტურად იზოლირებული იყვნენ საკრედიტო დაწესებულებებთან სახელშეკრულებო ურთიერთობაში შესვლის შესაძლებლობისგან, ძალიან მძიმე და მწვავე შედეგის მომტანი იქნება, როგორც თავად ამგვარი პირების სოციალურ უფლებების დაცვის, ასევე საკრედიტო პროდუქტების ხელმისაწვდომობის უფლების დაცვასთან მიმართებითაც. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ სსკ-ის მე-13 მუხლის თანახმად, ქმედუნარიანობის შეზღუდვა დაიშვება მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. დაუშვებელია ქმედუნარიანობის შეზღუდვა გარიგებით.

50. შესაბამისად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოსარჩელემ ვერ დაარწმუნა სასამართლო მისი მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის არსებობასა და ამ სამართლებრივი საფუძვლის განმაპირობებელი ფაქტობრივი გარემოებების განხორციელებაში. ვერც საკასაციო საჩივრის წარდგენის ეტაპზე ვერ წარმოადგინა კასატორმა დასაშვები საკასაციო პრეტენზია, რომელთა ანალიზიც საკასაციო პალატას დავის განსხვავებულ გადაწყვეტამდე მიიყვანდა.

51. დაუსაბუთებელია კასატორის შუამდგომლობა მესამე პირად მსესხებლის საქმეში ჩართვის თაობაზე. აღნიშნული ეწინააღმდეგება საკასაციო წარმოების თავისებურებებს, რა დროსაც, არ ფაქტობრივი გარემოებები დგინდება და არც მტკიცებულებების კვლევას აქვს ადგილი (სსსკ-ის 407-ე მუხლი).

52. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ანდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

53. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც. გარიგების ბათილობის სამართლებრივ საკითხებზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომელიც ასახულია წინამდებარე განჩინებაში.

54. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც, მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

55. კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან კანონის საფუძველზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. მ.ვ–ის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. კასატორის შუამდგომლობა საქმეში მესამე პირის ჩართვის შესახებ არ დაკმაყოფილდეს.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ბ. ალავიძე

ე. გასიტაშვილი