საქმე №ას- 1361-2020 11 მარტი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ბესარიონ ალავიძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – შპს „ო.კ–ი“ (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – გ.ჭ–ა (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 24 სექტემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი – ხელშეკრულებიდან გასვლის გამო გადაცემული თანხის დაბრუნება, ზიანის ანაზღაურება, პირგასამტეხლოს დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. გ.ჭ–ამ (შემდეგში - მოსარჩელე ან მემკვიდრე) სარჩელი აღძრა შპს „ო.კ–ის“ (შემდეგში - მოპასუხე) მიმართ, რომლითაც მოითხოვა: 1.1. ქ.თბილისში, ...... ქუჩა N13 ბინა N47-ში, იგივე ქ. თბილისი, ვ. ...... ქუჩა N37ბ, ბინა N47, საერთო ფართით 123.13. კვ.მ. (ს/კ N ......) და ავტოსადგომზე N69, 21 კვ.მ (შემდეგში - უძრავი ქონება ან ხელშეკრულების საგანი). მოპასუხესა და ი.ჭ–ას (შემდეგში - მამკვიდრებელი) შორის 2008 წლის 12 აპრილს გაფორმებული წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულების გაუქმება. 1.2. მოპასუხისათვის 79 680 ევროს ეკვივალენტი ლარის გადახდის დაკისრება. 1.3. მოპასუხისათვის პირგასამტეხლოს 2010 წლის 01 მარტიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადახდილი თანხის 79 680 ევროს ყოველ ვადაგადაცილებულ თვეზე 0,15%-ის - 119,52 ევროს ეკვივალენტი ლარის გადახდის დაკისრება. 1.4. მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 134 415 ლარის გადახდის დაკისრება.

2. სარჩელის ფაქტობრივ გარემოებად მითითებულია, რომ 2008 წლის 12 აპრილს მოპასუხესა და მამკვიდრებელს შორის გაფორმდა წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულება საცხოვრებელი ბინის ნასყიდობის შესახებ. ხელშეკრულების თანახმად, მყიდველი ვალდებული იყო გამყიდველისათვის გადაეხადა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საზღაური თანდართული გრაფიკის შესაბამისად, ხოლო გამყიდველი ვალდებული იყო დაედო ნასყიდობის ხელშეკრულება მყიდველთან, შენობის ექსპლუატაციაში მიღებიდან 2 თვის ვადაში. გასაყიდ ქონებას წარმოადგენს საცხოვრებელი ბინა და ავტოსადგომი. გამყიდველის მიერ ექსპლუატაციაში ჩაბარება უნდა მომხდარიყო არაუგვიანეს 2009 წლის 30 ნოემბრისა, რაზეც უნდა მომხდარიყო წერილობითი შეტყობინება და გაფორმებულიყო ორმხრივი მიღება-ჩაბარების აქტი. გამყიდველი ვალდებული იყო მყიდველისთვის გადაეცა ნივთობრივი და უფლებრივი ნაკლისაგან თავისუფალი ქონება. ქონების მყიდველისათვის გადაცემის მომენტისათვის, გამყიდველს უნდა უზრუნველეყო იპოთეკის მოხსნა გასაყიდ ქონებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ მყიდველის მიერ თანხის გადახდის ვალდებულება ხელშეკრულებისა და გრაფიკის მიხედვით შესრულდა კეთილსინდისიერად და სრულად დაიფარა 79 680 ევრო, გამყიდველის მიერ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებები დღემდე არ შესრულებულა, კერძოდ, სამუშაოები არ დასრულდა 2009 წლის 31 ივლისამდე, დათქმულ დროს არ მოხდა ექსპლუატაციაში მიღება და ბინაზე ნასყიდობის ხელშეკრულება არ გაფორმებულა. 2011 წლის 01 მარტს გარდაიცვალა მამკვიდრებელი და მისი მემკვიდრე გახდა მოსარჩელე, რომელმაც სამკვიდრო მოწმობის საფუძველზე მიიღო სამკვიდრო ქონება. ქონების გადაცემა, ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება და საჯარო რეესტრში რეგისტრაცია შეუძლებელია, რადგან ქონება დატვირთულია იპოთეკით და ადევს არაერთი გირავნობა/ყადაღა. შენობა ექსპლუატაციაში მიღებულია არა ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში 2009 წლის 30 ნოემბრამდე, არამედ 2012 წლის 20 მარტს. ხელშეკრულების მიხედვით, თუ მყიდველისათვის გადასაცემი ბინის ჩაბარების ვადა გადააჭარბებს ამავე ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ თარიღს (3 თვეზე მეტი ხნით), თანხას დაერიცხება საურავი (პირგასამტეხლო) 0.15% ყოველ ვადაგადაცილებულ თვეზე, ბინის ჩაბარებამდე, რაც თვეში შეადგენს 119,52 ევროს და 2010 წლის 01 მარტიდან სარჩელის შეტანის დღემდე შეადგენს 13 266,72 ევროს. ბინის ხელშეკრულების შესაბამისად ჩაბარების შემთხვევაში, კერძოდ, ექსპლუატაციაში დროულად მიღების, სამართლებრივი შეზღუდვების არარსებობის, მიღება-ჩაბარების აქტით დროულად გადაცემის შემთხვევაში, მოსარჩელეს უნდა გაერემონტებინა და შემდგომ გაექირავებინა ბინა, თვეში 1545 ლარად, რის შედეგადაც 2010 წლის -1 მარტიდან სარჩელის შეტანამდე - 2018 წლის 01 ივნისამდე მიიღებდა 134 415 ლარის ოდენობის შემოსავალს.

3. მოპასუხემ წარმოადგინა, როგორ მოთხოვნის გამომრიცხველი ისე, მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი (ხანდაზმულობა) შესაგებელი, რომელშიც განმარტა, საცხოვრებელი სახლის ექსპლუატაციაში შესვლის ვადის გადაცილება განპირობებული იყო ობიექტური გარემოებებით. იმ შემთხვევაშიც, კი თუ ქონების ექსპლუატაციაში მიღება მოხდებოდა აღნიშნულ რიცხვში, მყიდველს საკუთრებაში მაინც არ გადაეცემოდა ბინა, რადგან თავის მხრივ, მან დაარღვია თანხის გადახდის ვალდებულება, რაც მანამდე უნდა შესრულებულიყო, ვიდრე ბინა შევიდოდა ექსპლუატაციაში. მყიდველმა გადახდის გრაფიკით დადგენილ ვადებში არ შეასრულა ვალდებულება, ბოლო გადახდა განახორციელა 2011 წლის 30 დეკემბერს. საურავის თაობაზე მხარეებს შორის არსებობდა შეთანხმება, თუმცა, ამ შემთხვევაში, საურავის მოთხოვნის უფლება მოსარჩელეს არ გააჩნია, რადგან მყიდველი ითხოვს თანხის დაბრუნებას.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 05 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: გაუქმდა მოპასუხესა და მამკვიდრებელს შორის 2008 წლის 12 აპრილს გაფორმებული წინარე ნასყიდობის ხელშეკრულება საცხოვრებელ ბინასა და ავტოსადგომზე; მოპასუხეს მამკვიდრებლის უფლებამონაცვლის - მემკვიდრის (მოსარჩელის) სასარგებლოდ დაეკისრა 79 680 ევროს ეკვივალენტი ლარის და პირგასამტეხლოს - 4302.72 ევროს ეკვივალენტი ლარის გადახდა.

5. საქალაქო სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გასაჩივრდა მოპასუხის მიერ, რომელმაც მოითხოვა სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის უარყოფა.

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 24 სექტემბრის განჩინებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

7. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

8. 2008 წლის 12 აპრილს მოპასუხესა და მამკვიდრებელს შორის გაფორმდა წინასწარი ხელშეკრულება საცხოვრებელი ბინის ნასყიდობის შესახებ, რომლის თანახმად, გასაყიდ ქონებას წარმოადგენდა საცხოვრებელი ბინა ქ. თბილისში, ...... ქუჩა N13, ბინა N47, მშენებარე შენობის მე-7 სართულზე (საცხოვრებელ მე-6 სართულზე), საერთო ფართით: 123.13 კვ.მ. და ავტოსადგომი N69-21კვ.მ. ხელშეკრულების მიხედვით, საცხოვრებელი ბინის ფართობი განისაზღვრებოდა შიდა კონტურების მიხედვით (ტიხრებისა და კოლონების მიერ დაკავებული ფართის ჩათვლით). გასაყიდი ქონება იყო სამომავლო, რადგან მისი აშენება და ხელშეკრულებით განსაზღვრულ მდგომარეობაში მოყვანა უნდა მომხდარიყო გამყიდველის მიერ ხელშეკრულებით დადგენილ ვადაში. გამყიდველს მყიდველისათვის უნდა გადაეცა ნივთობრივი და უფლებრივი ნაკლისაგან თავისუფალი ქონება. უფლებრივად უნაკლო ქონების ქვეშ მყიდველი და გამყიდველი გულისხმობდნენ იმას, რომ მესამე პირს არ შეეძლო წაეყენებინა მოთხოვნები მყიდველისათვის ნაყიდი ქონების გამო. უფლებრივ ნაკლში მხარეები არ გულისხმობდნენ ქონებაზე არსებულ იპოთეკის უფლებას, რომელიც მითითებული იყო სადავო ხელშეკრულებაში და უნდა გაუქმებულიყო ქონების საკუთრებაში გადაცემისას. გასაყიდი ქონების ღირებულება განისაზღვრა ქონების ღირებულებისა და გადახდის გრაფიკის შესაბამისად (დანართი 1), რომელიც წარმოადგენს ხელშეკრულების განუყოფელ ნაწილს. დანართი N1-ის მიხედვით, ქონების ღირებულება განისაზღვრა 79 680 ევროს ოდენობით, რომელიც მყიდველს უნდა გადაეხადა ნაწილ-ნაწილ გრაფიკის შესაბამისად. კერძოდ, ხელშეკრულების ხელმოწერისთანავე - 2008 წლის 12 აპრილს 46 365 ევრო, 2008 წლის 15 ივლისს - 11000 ევრო, 2008 წლის 15 დეკემბერს - 11000 ევრო და 2009 წლის 15 ივლისს - 11 315 ევრო. ხელშეკრულების 4.2 უნქტის მიხედვით, ქონება უნდა გადაცემულიყო სამშენებლო სამუშაოების დამთავრებისთანავე, არაუგვიანეს 2009 წლის 31 ივლისისა. ზუსტი თარიღის თაობაზე გამყიდველს წინასწარ უნდა ეცნობებინა მყიდველისათვის. სახლის ექსპლუატაციაში ჩაბარება უნდა მომხდარიყო არაუგვიანეს 2009 წლის 30 ნოემბერისა. ხელშეკრულების მე-6 მუხლის 6.3 პუნქტის თანახმად, ქონებაზე საკუთრების უფლების გადაცემისათვის მყიდველს და გამყიდველს შორის უნდა გაფორმებულიყო შესაბამისი ნასყიდობის ხელშეკრულება. ხელშეკრულების გაფორმება უნდა მომხდარიყო შენობის ექსპლუატაციაში მიღებიდან 2 თვის ვადაში. ამის შემდეგ მოხდებოდა ნასყიდობის რეგისტრაცია, რასაც მყიდველი განახორციელებდა დამოუკიდებლად.

9. ხელშეკრულების მე-8 მუხლის 8.5. პუნქტის მიხედვით, იმ შემთხვევაში, თუ მყიდველისათვის გადასაცემი ბინის ჩაბარების ვადა გადააჭარბებდა ამ ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ თარიღს (3 თვეზე მეტი ხნით), მაშინ გამყიდველი მყიდველის მოთხოვნისამებრ ვალდებული იყო უკან დაებრუნებინა მყიდველისათვის ფაქტობრივად განხორციელებული შენატანი. თუ მყიდველი არ მოითხოვდა თანხის დაბრუნებას, თანხას დაერიცხებოდა საურავი 0.15%-ის ოდენობით, ყოველ ვადაგადაცილებულ თვეზე, ბინის ჩაბარებამდე.

10. დადგენილი იქნა, რომ მამაკვიდრებელმა სრულად გადაიხადა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონების ღირებულება 79 680 ევროს ეკვივალენტი ლარის ოდენობით. 2017 წლის 10 თებერვალს ნოტარიუსმა გასცა სამკვიდრო მოწმობა, რომლის თანახმად, 2011 წლის 01 მარტს გარდაცვლილი მამკვიდრებლის სამკვიდრო ქონება მიიღო მისმა პირველი რიგის მემკვიდრემ, შვილმა - მოსარჩელემ.

11. დადგენილია, რომ ქ. თბილისში, ...... ქუჩა N13-ში (იგივე ვ. ...... ქუჩა N37ბ) მდებარე მშენებარე მრავალსართულიანი კორპუსი ექსპლუატაციაში მიღებულია 2012 წლის 20 მარტს.

12. მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეესტრიდან ამონაწერის მიხედვით, მოსარჩელისათვის გადასაცემ ქონებაზე, ბინა N47-ზე, 2013 წლის 13 აგვისტოდან რეგისტრირებულია საგადასახადო გირავნობა/იპოთეკის უფლება, ხოლო 2016 წლის 02 ნოემბრიდან - ყადაღა. საფუძველი: ბრძანების საფუძველზე გამოცემული აქტი ქონებაზე ყადაღის დადების შესახებ 01.11.2016 წ. N011-4193, 12.10.2016, შემოსავლების სამსახური.

13. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები სააპელაციო საჩივრით სადავოდ არ არის გამხდარი. აპელანტი (მოპასუხე) ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებას არ ეთანხმება მხოლოდ სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის შეფასების ნაწილში. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთებულობა შეამოწმა სწორედ გასაჩივრებულ ნაწილში - ხანდაზმულობა.

14. მოსარჩელის მოთხოვნა (ხელშეკრულებიდან გასვლის გამო, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე კონტრაჰენტისთვის გადახდილი თანხის დაბრუნება და პირგასამტეხლოს დაკისრება) საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 352.1 მუხლით განსაზღვრული რესტიტუციის ვალდებულების დარღვევიდან გამომდინარეობს. უდავოაა, რომ მხარეთა შორის ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობა ნარდობის (საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 629-656-ე მუხლები) ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოიშვა, რომლის შესაბამისად, მოპასუხემ იკისრა ვალდებულება, მამკვიდრებლისათვის (უფლებამონაცვლე - მოსარჩელე) 2010 წლის 30 იანვარისათვის საკუთრებაში გადაეცა ქ. თბილისში, ...... ქ. N13-ში ასაშენებელ მრავალსართულიან სახლში შენობის მე-7 სართულზე, 123.13 კვ.მ. ფართის მქონე საცხოვრებელი ბინა N47.

15. ხელშეკრულების მხარეები ვალდებულნი არიან შეუდგნენ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების შესრულების მოთხოვნა მხარეების მხრიდან პირველადი მოთხოვნის ხასიათს ატარებს, რომლის შეუსრულებლობაც იწვევს მეორადი მოთხოვნის უფლების წარმოშობას. ამ უკანასკნელს კი მიეკუთვნება ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნა. ხელშეკრულებიდან გასვლა გამოიყენება მხოლოდ კანონით ან მხარეთა შეთანხმებით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში. ამიტომ კანონი ამომწურავად განსაზღვრავს ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლებსა და წესს, კერძოდ, იმას, თუ როდის შეუძლია ხელშეკრულების მხარეს მოითხოვოს ხელშეკრულებიდან გასვლა (სსკ-ის 405-ე, 352-359-ე მუხლები). ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის კანონისმიერი წინაპირობებია: ა) ხელშეკრულების ნამდვილობა (უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის ზოგად პირობებს); ბ) ზოგადი წესის მიხედვით, მოვალის მხრიდან ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი (არსებითი) დარღვევა (დარღვევა არსებითი ხასიათისაა, თუ მოვალის მხრიდან ძირითადი ვალდებულების დარღვევის გამო, ფაქტობრივი შესრულების დანიშნულებისამებრ გამოყენება შეუძლებელი ხდება ან იკარგება მომავალში მისი შესრულების იმედი ანდა კრედიტორს ეკარგება შესრულებისადმი ინტერესი); გ) ხელშეკრულებიდან გასვლის შესახებ განცხადების გაკეთებით მონაწილე მთლიანად გადის ხელშეკრულებიდან, რადგანაც კანონით დაუშვებელია ხელშეკრულებიდან ნაწილობრივი გასვლა; დ) მიუხედავად ვალდებულების მნიშვნელოვანი დარღვევისა, მოვალეს არ შეუძლია კრედიტორს მოსთხოვოს ხელშეკრულების ძალაში დატოვება; ე) ვალდებულების დარღვევისათვის კრედიტორი მთლიანად ან უმთავრესად არ არის პასუხისმგებელი; ვ) მოთხოვნას არ უპირისპირდება შესაგებელი, რომელიც უკვე წარმოდგენილია ან წარდგენილი იქნება დაუყოვნებლივ მოვალის მიერ, თუკი კრედიტორი უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე (მაგალითად, შესაგებელი ვალდებულების გაქვითვაზე); ზ) სახეზეა კრედიტორის მიერ შესაგებელი იურიდიული მოქმედება – ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის მოცემული გონივრული ვადა, თუ ხელშეკრულებით ასეთი ვადა არ ყოფილა დადგენილი – ანდა, თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა – გაფრთხილება.

16. ამდენად, სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობა თავისთავად არ აფუძნებს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებას. შეუსრულებლობა გარკვეული ობიექტური მასშტაბით უნდა გაიზომოს. ზოგადად, ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება წარმოიშობა, მიუხედავად იმისა, თუ რა ტიპის ვალდებულება დაირღვა. ვალდებულება, რომლის დარღვევაც ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძველს წარმოადგენს, უნდა იყოს ნამდვილი, ვადამოსული და უპრეტენზიო. თუ ვალდებულებები ჯერ კიდევ არ არის შესასრულებელი, მხარე ვერ გავა ხელშეკრულებიდან, რადგან მას არ ექნება ამის საფუძველი. თუმცა, სკ-ის 405-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, მხარეს შეუძლია შესრულების ვადის დადგომამდე განაცხადოს უარი ხელშეკრულებაზე. ხელშეკრულებიდან გასვლის პირობა ვალდებულების შეუსრულებლობა ან არაჯეროვანი შესრულებაა. თუ მოვალემ ვალდებულება შეასრულა ან კრედიტორმა შეთანხმებულის ნაცვლად სხვა შესრულება მიიღო, კრედიტორი ხელშეკრულებიდან ვერ გავა. კრედიტორს ასევე ეზღუდება ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება, თუ მოვალემ წარადგინა ან დაუყოვნებლივ წარმოადგენს პრეტენზიას (შესაგებელს). ანალოგიური წესი გამოიყენება მაშინაც, როდესაც მოვალეს შეუძლია ვალდებულების გაქვითვა და იგი ამ უფლებას კრედიტორის მხრიდან ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის დაყენებისთანავე გამოიყენებს. ხელშეკრულებიდან გასვლა წარმოშობს მონაწილეთა შორის ახალ ვალდებულებას: მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებმა ერთმანეთს უნდა დაუბრუნონ.

17. დადგენილად იქნა მიჩნეული, რომ 2008 წლის 12 აპრილის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას 2010 წლის 30 იანვრამდე მოსარჩელისათვის უფლებრივი და ნივთობრივი ნაკლისაგან თავისუფალი საცხოვრებელი ბინის საკუთრებაში გადაცემის შესახებ მოპასუხე დღემდე ვერ ასრულებს, უძრავ ქონებაზე არსებული შეზღუდვების გამო, რაც მოპასუხეს შესაგებლით სადავოდ არ გაუხდია. უფრო მეტიც, იგი დაეთანხმება სარჩელის მე-6 ფაქტობრივ გარემოებებს (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 6, ტ. 2, ს.ფ. 17). დროის მონაკვეთი, რაც გასულია ხელშეკრულების დადებიდან სარჩელის შეტანამდე და ვალდებულების დარღვევის ხასიათი, სასამართლოს აძლევს დასკვნის საფუძველს, რომ დამატებითი ვადის დაწესება აუცილებელი არ არის, ვინაიდან, აშკარაა, რომ მას არავითარი შედეგი არ მოჰყვება (სსკ-ის 405-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი). ამდენად, განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხის (მენარდის) მიერ დარღვეულია ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულება, რის გამოც, სახეზეა მოსარჩელის (დამკვეთის) ნარდობის ხელშეკრულებიდან გასვლის კანონისმიერი წინაპირობები.

18. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ სადავო ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, დამკვეთის ძირითადი მოთხოვნა იქნებოდა საცხოვრებელი ფართის გადაცემა, მაგრამ ვინაიდან წარმოდგენილი სარჩელით მოსარჩელე მის მიერ გადახდილი თანხის უკან დაბრუნებას ითხოვდა, სახეზე იყო ხელშეკრულებიდან გასვლისა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის შესახებ მეორადი მოთხოვნა. შესაბამისად, ხანდაზმულობის საკითხიც მეორადი მოთხოვნის მიმართ შეფასდა. ამ თვალსაზრისთ, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა შემდეგი: სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, სხვა პირისაგან რაიმე მოქმედების შესრულების ან მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნის უფლებაზე ვრცელდება ხანდაზმულობა. ხანდაზმულობის ვადაში მოიაზრება დრო, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია თავისი უფლების რეალიზაცია ან დაცვა. ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა იმაში მდგომარეობს, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა იგი განუხორციელებელია, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე. სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. სამოქალაქო კოდექსის 129-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სახელშეკრულებო მოთხოვნების ხანდაზმულობის ვადა შეადგენს სამ წელს, ხოლო უძრავ ნივთებთან დაკავშირებული სახელშეკრულებო მოთხოვნებისა – ექვს წელს. სამოქალაქო კოდექსის 144-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად კი, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ, ვალდებული პირი უფლებამოსილია, უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა, რომლის თანახმად, ხელშეკრულებიდან გასვლა აღმჭურველი უფლებაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ განსაზღვრული წინაპირობების არსებობისას, მხარეს აქვს შესაძლებლობა, მიაღწიოს გარკვეულ სამართლებრივ შედეგს – დაასრულოს სახელშეკრულებო ურთიერთობა კონკრეტული უფლებებითა და მოვალეობებით და განსხვავებულ სამართლებრივ რეჟიმში გადაიყვანოს იგი. ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებაზე, განსხვავებით მოთხოვნის უფლებებისაგან, არ ვრცელდება ხანდაზმულობა. ხელშეკრულებიდან გასვლის დამახასიათებელი ნიშანი მხარეთა შორის ორმხრივი რესტიტუციის განხორციელებაა, რესტიტუცია კი, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენას გულისხმობს, რა დროსაც მხარეთა მიერ ერთმანეთისათვის გადაცემული ქონების უკუქცევა ხდება. ამგვარად, სააპელაციო პალატამ სრულად გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნა იმის შესახებ, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებაზე ხანდაზმულობის ვადა არ უნდა გავრცელდეს.

19. რაც შეეხება, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხს, სააპელაციო პალატამ მიუთითა მსგავსი კატეგორიის საქმეში (იხ: სუს №ას-1565-2018, 30 აპრილი, 2020 წელი) საკასაციო სასამართლოს განმარტებაზე, რომელმაც არ გაიზიარა სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა იმის შესახებ, რომ ვინაიდან ხელშეკრულებიდან გასვლაზე არ ვრცელდება ხანდაზმულობა, არც მისი თანმდევ შედეგზე - რესტიტუციაზე უნდა გავრცელდეს ხანდაზმულობა. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, ამ დროს თავდაპირველი ვალდებულებითი ურთიერთობის ადგილს იკავებს უკუქცევის შედეგად წარმოშობილ შესრულებათა უკან დაბრუნების ურთიერთობა, რაც ხელშეკრულების დადების შემდეგ შესრულებათა გაცვლამდე არსებული ვითარების აღდგენას გულისხმობს, ანუ ხელშეკრულებიდან გასვლით წარმოიშობა ახალი ვალდებულება (პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის ვალდებულება). ნატურით დაბრუნების მოთხოვნაზე კი, სსკ-ის 128.3 მუხლით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის საერთო 10-წლიანი ვადა ვრცელდება (შდრ. სუსგ №ას-1209-1169-2016, 12 ივლისი, 2017 წელი), რომელიც იწყება ხელშეკრულებიდან გასვლის მომენტიდან.

20. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელის ხელშეკრულებიდან გასვლის თარიღთან დაკავშირებით (2012 წლის 20 მაისი, იხ: სააპელაციო საჩივარი), აპელანტის პოზიციის გაზიარების შემთხვევაშიც კი, მოსარჩელის მიერ დაცული იყო პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის (თანხის დაბრუნების) შესახებ მოთხოვნის ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა, რამდენადაც სარჩელი აღძრულია 2018 წლის 4 ივნისს.

21. სსკ-ის 129-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, ხანდაზმულობის ვადა იმ მოთხოვნებისა, რომლებიც წარმოიშობა პერიოდულად შესასრულებელი ვალდებულებებიდან, სამი წელია. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სსკ-ის 129-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, ხანდაზმულობის ვადა იმ მოთხოვნებისა, რომლებიც წარმოიშობა პერიოდულად შესასრულებელი ვალდებულებებიდან, სამი წელია. კანონის მითითებული დანაწესი ითვალისწინებს ერთგვარ სპეციფიკას იმ ვალდებულებათა მიმართ ხანდაზმულობის ვადის ათვლასთან დაკავშირებით, რომლებიც გარკვეული პერიოდულობით სრულდება, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ხსენებული ვადა აითვლება ყოველი პერიოდულად შესასრულებელი ვალდებულებისათვის დამოუკიდებლად (სუსგ 19.03.2015წ. საქმე №ას-868-830-2014). თანხის გადახდის თითოეული პერიოდისათვის ვალდებულების შეუსრულებლობა ცალ-ცალკე განიხილება როგორც პირის უფლების დარღვევა და ხანდაზმულობის ვადის ათვლა თავიდან იწყება (სუსგ 1.12.2010წ. №ას-599-562-2010). სააპელაციო საამართლომ მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში, პირგასამტეხლოს მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის გამოთვლა პერიოდულად შესასრულებელი ვალდებულებებისათვის დადგენილი წესის მიხედვით უნდა მოხდეს. ამასთან, პირგასამტეხლოს მოთხოვნაზე ხანდაზმულობის ვადის ათვლა უნდა დაიწყოს იმ დროიდან, როდესაც მოპასუხეს ბინის ჩაბარების ვალდებულება ეკისრებოდა, ანუ 2010 წლის 01 მარტიდან. სარჩელი აღძრულია 2018 წლის 04 ივნისს, შესაბამისად, 2015 წლის ივნისამდე, გადასახდელი პირგასამტეხლოს მოთხოვნა ხანდაზმულად იქნა მიჩნეული. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელე უფლებამოსილი იყო მოეთხოვა, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ბინის ჩაბარების ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, სარჩელის აღძვრამდე წინა სამი წლის განმავლობაში დარიცხული პირგასამტეხლოს - 4302.72 ევროს ეკვივალენტი ლარის გადახდევინება. რაც შეეხება აპელანტის მითითებას ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის პირობაზე (რომლის თანახმადაც პირგასამტეხლოს დარიცხვის ერთ-ერთ პირობას წარმოადგენდა მყიდველის მიერ თანხის დაბრუნების მოთხოვნის უფლების გამოუყენებლობა), როგორც ზემოაღნიშნული მსჯელობის საპირისპირო არგუმენტზე, პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად განმარტა ხელშეკრულების მითითებული პუნქტი და სწორად მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელეს პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება არ წარმოეშობა მხოლოდ 2018 წლის 4 ივნისის შემდეგ პერიოდზე, რა დროსაც, მან სარჩელით მიმართა სასამართლოს და გადახდილი თანხის უკან დაბრუნება მოითხოვა.

22. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის უარყოფა, შემდეგი საფუძვლებით:

23. კასატორი არ ეთანხმება სააპელაციო საამართლოს მჯელობას, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებაზე არ ვრცელდბა ხანდაზმულობა და აღნიშნავს, რომ სსკ-ით განსზღვრულია ყვლა ის შემთხვევა, რომელზეც ხანდაზმულობა არ ვრცელდება: პირადი არაქონებრივი უფლებები; მეანაბრეთა მოთხოვნები, საზიარო უფლების გაუქმება. რომელიმე ნორმატიული აქტით არ არის განსაზღვრული თუნდაც ერთი შემთხვევა რაზედაც ხანდაზმულობის ვადა არ ვრცელდება. შესაბამისად, საფუძველსაა მოკლებული სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული მსჯელობა. კასატორი მიუთითებს სამართალში ხანდაზმულობის ვადების დანიშნულებაზე და მიაჩნია, რომ სსკ-ის 128-ე მუხლი გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 194-ე მუხლის ანალოგია. კასატორი აღნიშნავს, რომ გსკ-ის 218-ე მუხლის მიხედვით შეზღუდვაა დაწესებული ხელშეკრულებიდან გასვლაზე. კასატორი მიიჩნევს, რომ ქართული სასამართლო პრაქტიკა არ განმარტავს, რომ თუ რატომ არ ვრცელდება ხანდაზმულობა ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნაზე. კასატორის მითითებით, იმის გათვალისწინებით, რომ მყიდველის მოთხოვნას საცხოვრებელ ბინასა და ავტოსადგომზე საკუთრების გადაცემა წარმოადგენდა, ასევე თუ იქნება გაზიარებული მოსაზრება ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების მიმართ ხანდაზმულობის ვადის გავრცელების შესახებ, მაშინ ამ მოთხოვნაზე უნდა გავრცელდეს 6 წლიანი ხანდაზმულობა. სარჩელის შეტანის დროისათვის კი, ეს ვადა გასული იყო

24. კასატორის პრეტენზია პირგასამტეხლოს დაკისრებასაც შეეხება, კერძოდ, კასატორი მიიჩნევს, რომ სასამართლომ არასწორად განმარტა ხელშეკრულების 8.5 პუნქტი, რომლის მიხედვით პირგასამტეხლოს მოთხოვნა მყიდველს შეუძლია იმ შემთხვევაში, თუ იგი არ ითხოვს თანხის დაბრუნებას და ითხოვს მისთვის უძრავი ქონების გადაცემას.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

25. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 28 დეკემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად

26. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

27. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, კასატორი სადავოდ ხდის მოსარჩელის მხრიდან გამოყნებული ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების განხორციელების ხანდაზმულობას. ამასთან, კასატორის მეორე პრეტენზია მოპასუხისათვის პირგასამტეხლოს დაკისრების არამართლზომიერებას შეეხება იმ საფუძველზე მითითებით, რომ ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის მიხედვით ასეთი მოთხოვნა მყიდველს არ გააჩნია, თუ იგი ითხოვს თანხის დაბრუნებას.

28. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს.

29. განსახილველ შემთხვევაში, იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურდა, კერძოდ, ხელშეკრულებიდან გასვლის, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენისა და თანხის დაკისრების მოთხოვნა სსკ-ის 352.1 (თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე 405-ე მუხლით გათვალისწინებული პირობების არსებობისას უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე, მაშინ მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებს უბრუნდებათ (ნატურით დაბრუნება) და 405.1 და 405.2„ა“ (თუ ხელშეკრულების ერთი მხარე არღვევს ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას, მაშინ ხელშეკრულების მეორე მხარეს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე ვალდებულების შესრულებისათვის მის მიერ დამატებით განსაზღვრული ვადის უშედეგოდ გასვლის შემდეგ. თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა, მაშინ დამატებითი ვადის განსაზღვრას უთანაბრდება გაფრთხილება. თუკი ვალდებულება მხოლოდ ნაწილობრივ დაირღვა, მაშინ კრედიტორს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ვალდებულების დარჩენილი ნაწილის შესრულებამ მისთვის დაკარგა ინტერესი; არ არის აუცილებელი დამატებითი ვადის დაწესება ან გაფრთხილება, თუ: ა) აშკარაა, რომ მას არავითარი შედეგი არ ექნება) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

30. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ყველა სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს. ისევე, როგორც კონტინენტური სამართლის სისტემის ქვეყნებში, საქართველოს შემთხვევაშიც ვალდებულების შესრულების მომწესრიგებელ ნორმებს ძირითადად დისპოზიციური ხასიათი აქვთ. ქართული სამოქალაქო კოდექსის როგორც ზოგადი, ისე კერძო ნაწილი შესრულების მექანიზმებზეა აგებული. მთავარია შესრულება და არა პასუხისმგებლობა. ვალდებულების შესრულება დამოკიდებულია კონკრეტული სახის ვალდებულების შინაარსზე. ვალდებულების შესრულება ხორციელდება ვალდებულების მხარეების ნებელობითი მოქმედების შედეგად: მოვალე სთავაზობს შესრულებას, კრედიტორი ღებულობს შესრულებას. უარყოფითი შინაარსის მქონე ვალდებულებების არსებობა გამოიხატება გარკვეული მოქმედების შესრულებისაგან თავის შეკავებაში (მაგალითად, სამეზობლო თმენის ვალდებულებები; და ა.შ.). ასეთი უმოქმედობაც ხორციელდება მოვალის ძალისხმევით. ამიტომაც იურიდიულ ლიტერატურაში ვალდებულების შესრულების აღმნიშვნელ ტერმინად ძირითადად გამოიყენება ტერმინი – ქმედება.

31. საკასაციო პალატა მიუთითებს არაერთი სახელშეკრულებო დავის გადაწყვეტის დროს განმარტებულ დებულებას იმასთან დაკავშირებით, რომ ხელშეკრულების დადების მომენტიდან, მხარეები ვალდებულნი არიან შეუდგნენ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. მათ არ შეუძლიათ ცალმხრივად თქვან უარი ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე. მაგრამ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, ხელშეკრულების მხარეს უფლება აქვს გავიდეს ხელშეკრულებიდან და უარი თქვას ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე. ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების გამოყენების საკითხზე შეადრ: სუსგ-ები, რომელთა შორისაა №ას-1166-2019, 6 აპრილი 2020; №ას-459-438-2015, 07 ოქტომბერი, 2015 წელი; №ას-38-38-2018, 08 ივნისი, 2018 წელი; საქმე №ას-1747-2019). საკასაციო პალატა განმარტავს რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების განხორციელების საკითხის დადებითად გადაწყვეტაზეა დამოკიდებული მისი თანამდევი მატერიალურ შედეგის - ხელშეკრულების საფუძველზე გადაცემული თანხის უკუქცევის საკითხიც.

32. კასატორის შედავება იმ თვალსაზრისითაა წარმოდგენილი, რომ არ არსებობდა ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების განხორციელების საფუძველი, მისი ხანდაზმულობის გამო, რაც სააპელაციო სასამართლომ, უსაფუძვლოდ არ გაიზიარა.

33. სამოქალაქო კოდექსი და სხვა კერძოსამართლებრივი კანონმდებლობა შეიცავს აგრეთვე ისეთ ნორმებს, რომლებიც გამოიყენება მოთხოვნის საფუძვლით გათვალისწინებული წინაპირობების შემოწმებისას და ამდენად, ასრულებს დამხმარე ფუნქციას. დამხმარე ხასიათის ნორმებს განეკუთვნება ასევე უშუალოდ სამართლებრივი შედეგის დამფუძნებელი უფლების მომწესრიგებელი ნორმები, ისინი პირს სამართლებრივი შედეგის მოდიფიცირების უფლებას ანიჭებს ხელშეკრულების მეორე მხარის თანხმობის არსებობის მიუხედავად. დამფუძნებელია უშუალო სამართლებრივი შედეგის წარმომშობი უფლება, რომელიც პირს ანიჭებს უფლებამოსილებას, ცალმხრივი ნების გამოვლენით წარმოშვას, შეცვალოს ან გააუქმოს სამართლებრივი შედეგი. დამფუძნებელი უფლების მარეგულირებელი ნორმების ძირითადი თავისებურება ისაა, რომ უფლებამოსილი პირის მიერ უფლება ხორციელდება ნამდვილი, მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენით. ასეთ დამფუძნებელ უფლებათა რიცხვს მიეკუთვნება ხელშეკრულებიდან გასვლა, რომელიც სკ-ის 355-ე მუხლის თანახმად, ხდება ხელშეკრულების მეორე მხარისათვის შეტყობინებით. დამფუძნებელი უფლება განხორციელებულია ანუ შესაბამისი ნების გამოვლენა ნამდვილია იმ მომენტიდან, როდესაც იგი ხელშეკრულების მეორე მხარეს მიუვა, კერძოდ, მოხვდება მიმღების ძალაუფლების სფეროში და ამ უკანასკნელს ექნება მისი შინაარსის რეალურად განხორციელების შესაძლებლობა. ამ უფლებათა განსხვავებული სტატუსი, ცხადია, არ გამორიცხავს მათ განხორციელებას სასამართლოსათვის მიმართვის გზით (იხ., დ.კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, თბილისი, 2009წ., 246).

34. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების შესრულების მოთხოვნა მხარეების მხრიდან პირველადი მოთხოვნის ხასიათს ატარებს, რომლის შეუსრულებლობაც იწვევს მეორადი მოთხოვნის უფლების წარმოშობას. ამ უკანასკნელს კი მიეკუთვნება ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნა. ხელშეკრულებიდან გასვლა გამოიყენება მხოლოდ კანონით ან მხარეთა შეთანხმებით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში. ამიტომ კანონი ამომწურავად განსაზღვრავს ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლებსა და წესს, კერძოდ, იმას, თუ როდის შეუძლია ხელშეკრულების მხარეს მოითხოვოს ხელშეკრულებიდან გასვლა (სსკ-ის 405-ე, 352-359-ე მუხლები). თუმცა, ეს არ გამორიცხავს, რომ მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულებიდან გასვლის დამატებით პირობებზე. თუ მხარეები ამ უფლებით არ ისარგებლებენ, გამოიყენება კანონის დისპოზიციური ნორმები. ხელშეკრულებიდან გასვლის, როგორც მეორადი მოთხოვნის უფლების საფუძვლები შეიძლება დაიყოს მატერიალურ და ფორმალურ ნაწილებად. მატერიალურში შეიძლება ვიგულისხმოთ სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობა, ხოლო ფორმალურში – დამატებითი ვადის დაწესება და ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შესახებ შეტყობინება.

35. ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის კანონისმიერი წინაპირობებია: ა) ხელშეკრულების ნამდვილობა (უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის ზოგად პირობებს); ბ) ზოგადი წესის მიხედვით, მოვალის მხრიდან ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი (არსებითი) დარღვევა (დარღვევა არსებითი ხასიათისაა, თუ მოვალის მხრიდან ძირითადი ვალდებულების დარღვევის გამო, ფაქტობრივი შესრულების დანიშნულებისამებრ გამოყენება შეუძლებელი ხდება ან იკარგება მომავალში მისი შესრულების იმედი ანდა კრედიტორს ეკარგება შესრულებისადმი ინტერესი; გ) ხელშეკრულებიდან გასვლის შესახებ განცხადების გაკეთებით მონაწილე მთლიანად გადის ხელშეკრულებიდან, რადგანაც კანონით დაუშვებელია ხელშეკრულებიდან ნაწილობრივი გასვლა; დ) მიუხედავად ვალდებულების მნიშვნელოვანი დარღვევისა, მოვალეს არ შეუძლია კრედიტორს მოსთხოვოს ხელშეკრულების ძალაში დატოვება; ე) ვალდებულების დარღვევისათვის კრედიტორი მთლიანად ან უმთავრესად არ არის პასუხისმგებელი; ვ) მოთხოვნას არ უპირისპირდება შესაგებელი, რომელიც უკვე წარმოდგენილია ან წარდგენილი იქნება დაუყოვნებლივ მოვალის მიერ, თუკი კრედიტორი უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე (მაგალითად, შესაგებელი ვალდებულების გაქვითვაზე); ზ) სახეზეა კრედიტორის მიერ შესაგებელი იურიდიული მოქმედება – ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის მოცემული გონივრული ვადა, თუ ხელშეკრულებით ასეთი ვადა არ ყოფილა დადგენილი – ანდა, თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა – გაფრთხილება (შეადრ: სუსგ-ები Nას-1003-924-2017, 1.12.2017. პ.34. Nას-1166-2019, 06.04.2020).

36. სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობა თავისთავად არ აფუძნებს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებას. შეუსრულებლობა გარკვეული ობიექტური მასშტაბით უნდა გაიზომოს. ზოგადად, ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება წარმოიშობა, მიუხედავად იმისა, თუ რა ტიპის ვალდებულება დაირღვა. ვალდებულება, რომლის დარღვევაც ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძველს წარმოადგენს, უნდა იყოს ნამდვილი, ვადამოსული და უპრეტენზიო. თუ ვალდებულებები კერ კიდევ არ არის შესასრულებელი, მხარე ვერ გავა ხელშეკრულებიდან, რადგან მას არ ექნება ამის საფუძველი. თუმცა, სკ-ის 405-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, მხარეს შეუძლია შესრულების ვადის დადგომამდე განაცხადოს უარი ხელშეკრულებაზე. ხელშეკრულებიდან გასვლის პირობა ვალდებულების შეუსრულებლობა ან არაჯეროვანი შესრულებაა. თუ მოვალემ ვალდებულება შეასრულა ან კრედიტორმა შეთანხმებულის ნაცვლად სხვა შესრულება მიიღო (datio pro solutio), კრედიტორი ხელშეკრულებიდან ვერ გავა. კრედიტორს ასევე ეზღუდება ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება, თუ მოვალემ წარადგინა ან დაუყოვნებლივ წარმოადგენს პრეტენზიას (შესაგებელს). ანალოგიური წესი გამოიყენება მაშინაც, როდესაც მოვალეს შეუძლია ვალდებულების გაქვითვა და იგი ამ უფლებას კრედიტორის მხრიდან ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის დაყენებისთანავე გამოიყენებს (dolo agit, qui petit, quod statim redditurus est). ხელშეკრულებიდან გასვლა წარმოშობს მონაწილეთა შორის ახალ ვალდებულებას: მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებმა ერთმანეთს უნდა დაუბრუნონ.

37. სსკ-ის 405-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილები განამტკიცებენ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის უფლებას უარი თქვას ხელშეკრულებაზე, თუ მეორე მხარე არღვევს ხელშეკრულებით ნაკისრ ვალდებულებას. ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში კრედიტორს შეუძლია მოვალეს დაუწესოს დამატებითი ვადა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების შესასრულებლად. რაც განამტკიცებს ფაქტს, რომ მისთვის მთავარია ვალდებულების შესრულება და არა პასუხისმგებლობა შეუსრულებლობისათვის. ხელშეკრულებიდან გასვლა, რომელიც იწვევს ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის ანულირებას, არ შეიძლება განხორციელდეს მოვალისათვის ვალებულების შესასრულებლად ხელმეორე შესაძლებლობის მიცემის გარეშე, რათა ამით თავიდან იქნეს აცილებული ხელშეკრულების ანულირება. სწორედ ამიტომ, კანონი ითვალისწინებს შემთხვევებს, როდესაც ვალდებულების შესასრულებლად მოვალეს მიეცემა დამატებითი ვადა, ამ დროს კრედიტორი სარგებლობს შეზღუდული უფლებით გავიდეს ხელშეკრულებიდან, ხოლო მოვალის ინტერესები კი გარკვეულწილად დაცულია. (ანალოგიურადაა საკითხი გადაწყვეტილი გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 323-ე პარაგრაფით). ვალდებულების ხასიათიდან გამომდინარე, შესაძლებელია, რომ დამატებითი ვადის განსაზღვრას გაუთანაბრდეს გაფრთხილება, რომლითაც კრედიტორი ავალდებულებს მოვალეს შეასრულოს ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება. გაფრთხილება ერთგვარი შეხსენებაა ვადამსული ვალდებულების შესასრულებლად.

38. სსკ-ის 405-ე მუხლის მე-2 ნაწილი ითვალისწინებს გამონაკლის შემთხვევებს, როდესაც არ არის საჭირო ვალდებული პირისათვის არც დამატებითი ვადის დაწესება და არც გაფრთხილება. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ 2008 წლის 12 აპრილის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას 2010 წლის 30 იანვრამდე მოსარჩელისათვის უფლებრივი და ნივთობრივი ნაკლისაგან თავისუფალი საცხოვრებელი ბინის საკუთრებაში გადაცემის შესახებ მოპასუხე დღემდე ვერ ასრულებს, უძრავ ქონებაზე არსებული შეზღუდვების გამო, რაც მოპასუხეს შესაგებლით სადავოდ არ გაუხდია. უფრო მეტიც, იგი დაეთანხმება სარჩელის მე-6 ფაქტობრივ გარემოებებს (იხ., ამ განჩინების პ.17)). დროის მონაკვეთი, რაც გასულია ხელშეკრულების დადებიდან სარჩელის შეტანამდე და ვალდებულების დარღვევის ხასიათი, საკასაციო პალატას აძლევს დასკვნის საფუძველს, რომ დამატებითი ვადის დაწესება აუცილებელი არ არის, ვინაიდან, აშკარაა, რომ მას არავითარი შედეგი არ მოჰყვება (სსკ-ის 405-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი). ამდენად, განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხის (მენარდის) მიერ დარღვეულია ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულება, რის გამოც, სახეზეა მოსარჩელის (დამკვეთის) ნარდობის ხელშეკრულებიდან გასვლის კანონისმიერი წინაპირობები.

39. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები. განსახილველ საქმეზე დადგენილია, რომ მოპასუხემ წარადგინა როგორც მოთხოვნის გამომრიცხველი, აგრეთვე მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელი (ხანდაზმულობა) (იხ.წინამდებარე განჩინების პ.3). საკასაციო პალატა ყურადღებას მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელზე სსკ-ის 144.1 მუხლის კონტექსტში, რომლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ ვალდებული პირი უფლებამოსილია უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელის წარდგენისას, მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე, ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი). მოთხოვნის შემაფერხებელ შესაგებელთან გვაქვს საქმე ასევე, როდესაც მოპასუხე უთითებს მოსარჩელის მხრიდან საპასუხო მოქმედების შესრულებაზე (სსკ-ის 369-ე მუხლი) ან შესრულების ვადის დაუდგომლობაზე (სსკ-ის 361.2 მუხლი, 368-ე მუხლი). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დრო დიდ როლს თამაშობს დარღვეული თუ სადავოდ ქცეული უფლების დაცვის საკითხში. მხარეთა შორის გარკვეული სამართლებრივი ურთიერთობები შეიძლება იმდენად დიდი ხნის წინ წარმოიშვას, რომ გავლენა მოახდინოს მხარეთა უფლება-მოვალეობებზე. მართლწესრიგი ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ინსტიტუტს, რომლის ერთ-ერთ სახესაც წარმოადგენს სასარჩელო ხანდაზმულობა. მისი არსებობა განპირობებულია ხელშეკრულების მხარეთა თანასწორობისა და მათი ინტერესების თანაბარი დაცვის საჭიროებიდან გამომდინარე. გონივრული სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადების არსებობა უფლების რეალიზაციის აუცილებელი წინაპირობაა. განსაზღვრული დროის გასვლის შემდეგ სამართლებრივი სტაბილურობის მოთხოვნა უფრო მეტად დაცვის ღირსია. სასარჩელო ხანდაზმულობა უფლების განხორციელებისათვის განსაზღვრულ ჩარჩოებს აწესებს. სასარჩელო ხანდაზმულობა წარმოადგენს მიზნის მიღწევის საშუალებას და არა თვითმიზანს. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ უფლების წარმოშობა, ისევე როგორც მისი შეწყვეტა დაკავშირებულია განსაზღვრულ დროსთან. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა ამცნობს უფლების სუბიექტს მისი დარღვეული უფლების სასამართლოს გზით განხორციელების ვადის თაობაზე. სასარჩელო ხანდაზმულობა იმ სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია, რომ რაღაც ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა იმდენად დიდი ხნის წინ, რომ ხანგრძლვი დროის გასვლა პირდაპირ გავლენას ახდენს პირთა უფლებებზე (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ. 133; ბესარიონ ზოიძე, ქართული სამოქალაქო კოდექსის შექმნის ისტორიიდან, ჟურნალი „ქართული სამართლის მიმოხილვა“, თბილისი, 2003 წ. გვ. 110.). სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა, ანუ კრედიტორს შეუძლია დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სასამართლოსათვის მიმართვის გზით. ამ ვადის გასვლა კი გულისხმობს ამ პირთა მიერ ასეთი შესაძლებლობის გამოყენების უფლების მოსპობას, გაქარწყლებას. „მხარეთა სასარჩელო შესაძლებლობები ხშირად არის ვადით შეზღუდული. სამოქალაქო სამართალში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ პირი კარგავს უფლების სასამართლო გზით დაცვის შესაძლებლობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილება №1/3/161 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ო. ს-ი და ი. ხ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). ხანდაზმულობის ვადის გასვლა მოთხოვნას არ აუქმებს (წყვეტს), არამედ მოვალეს შესაძლებლობას ანიჭებს, უარი თქვას მოთხოვნის შესრულებაზე. ანუ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა იგი განუხორციელებელია. (შდრ: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 144-ე, ველი 1. თბილისი, 2017 წელი). ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ აღინიშნა, რომ საპროცესო თავდაცვის საშუალებად მოპასუხემ ხანდაზმულობის ინსტიტუტი გამოიყენა შესაბამისად, საფუძვლიანად იქნა მიჩნეული მოპასუხის პოზიცია საზღაურის დაკისრებაზე უარის თქმის თაობაზეც, რამდენადაც, სამოქალაქო კოდექსის 144-ე მუხლი პირველი ნაწილის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ ვალდებული პირი უფლებამოსილია უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე“ (შდრ: სუსგ №ას-1437-1357-2018, 11 მაისი, 2018 წელი). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესის შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადა ვრცელდება სხვა პირისაგან რაიმე მოქმედების შესრულების ან მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნის უფლებაზე. ხანდაზმულობის ვადების დაწესებით, კანონმდებლის მიზანია გამორიცხოს კრედიტორის უფლების განხორციელების არათანაზომიერად ან ბოროტად გამოყენების საფრთხე. გარდა ამისა: ა) ხანდაზმულობის ვადა სასამართლოს უმსუბუქებს ფაქტების დადგენისა და შესწავლის პროცესს და ამ გზით, ხელს უწყობს დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოტანას; ბ) ხელს უწყობს სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილიზაციას; გ) აძლიერებს სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სუბიექტების ურთიერთკონტროლსა და იძლევა დარღვეული უფლების დაუყონებლივ აღდგენის სტიმულიზაციას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007, გვ.63; შდრ. სუსგ 11.06.2012 საქმე №ას-547-515-2012). საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზოგადად, ვადებს დიდი მნიშვნელობა აქვს სამართლებრივ ურთიერთობებში წესრიგის შეტანისთვის. დროის ფაქტორი ერთ-ერთ მთავარ როლს ასრულებს პირთა შორის ურთიერთობების სამართლებრივ მოწესრიგებაში. გარკვეული დროის დადგომას ან ვადის გასვლას უკავშირდება კონკრეტული იურიდიული შედეგები – სამართლებრივი ურთიერთობების (შესაბამისად პირთა უფლებებისა ან/და მოვალეობების) წარმოშობა, შეცვლა ან შეწყვეტა. მართლმსაჯულების უმნიშვნელოვანესი მიზანია ადამიანის უფლებების დაცვა, რაც შესაძლებელია საქმეზე მხოლოდ სწორი და ობიექტური გადაწყვეტილების მიღების გზით. მართლმსაჯულების შედეგი სამართლიანობის მიღწევა, აღდგენა, უზრუნველყოფა უნდა იყოს. „ადამიანებისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია განცდა, რომ მათ სამართლიანად ეპყრობიან“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 11 ივნისის გადაწყვეტილება №1/3/534 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ტ. მ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II, 3.). ზემოთ ჩამოთვლილი კანონიერი მიზნების არსებობას იზიარებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოც. გადაწყვეტილებაში საქმეზე სტაბინგი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, სასამართლო განმარტავს: „... ხანდაზმულობის ვადები ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან მიზანს, კერძოდ, სამართლებრივ განსაზღვრულობას და საბოლოობას, პოტენციური მოპასუხეების დაცვას ძველი სარჩელებისგან, რომლებისგან თავის დაცვაც შეიძლება რთული აღმოჩნდეს და უსამართლობის თავიდან აცილებას, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას, თუ სასამართლოები იძულებული გახდებიან გადაწყვიტომ საქმეები, რომლებიც შორეულ წარსულში მოხდა, იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც შესაძლოა, დროის გასვლის გამო არასაიმედო ან არასრული იყოს“ (პ.51). (Stubbings and Otherss v The United Kingdom, განაცხადის ნომერი №22083/93; №220095/93, 22 ოქტომბერი, 1996). აღსანიშნავია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა სასამართლოს ან სხვა ორგანოს მეშვეობით პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, მაგრამ არა სასამართლოსათვის ან სხვა ორგანოსათვის მიმართვის უფლება. ხანდაზმულობის ვადა სპობს უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობას მატერიალური და არა პროცესუალური თვალსაზრისით. საკსაციო პალატამ არერთ საქმეზე განმარტა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი წარმოადგენს უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივ საშუალებას, რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსზრისით არსებობს, თუმცა სასამართლო წესით ამ მოთხოვნის იძულებითი განხორციელება კონკრეტული წინაპირობის არსებობისას, არ ხდება (შდრ. სუსგ №ას-1428-2018, 27 დეკემბერი, 2018; №ას-369-350-2015, 30 ივლისი, 2015). საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითების შედეგად წარმოშობილი საწინააღმდეგო უფლება მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობით შესაგებელია, რომელიც მოთხოვნის განხორციელებას ხანგრძლივად ან დროებით აფერხებს. „სახელშეკრულებო მოთხოვნის ხანდაზმულობის მიზანია მოვალის დაცვა იმ პროცესის ნაწილად გახდომისაგან, რომელშიც პოზიციის დაცვა რთული ან შეუძლებელია მოთხოვნის სიძველის გამო“. (შდრ: სუსგ №ას-898-860-2014, 09 ოქტომბერი, 2015 წელი). ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მაგალითად, მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების შემოწმება მიმდინარეობს მოპასუხის შედავების შემოწმების ეტაპზე. ამ ტიპის შედავების წარდგენის დროს მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი) (იხ. დამატებით: ჰაინ ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, გვ.170; მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში მოკლე შესავალი რელაციის მეთოდში სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით შემუშავებული პრაქტიკული მაგალითებით, შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, GIZ, 2013, გვ.20). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელი აერთიანებს ორ ნაწილს: სარჩელის აღძვრისა და სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი განხორციელების ვადა, ის უკავშირდება სწორედ სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა უფლების იძულებითი განხორციელების შესაძლებლობა მატერიალური და არა საპროცესო-სამართლებრივი თვალსაზრისით. შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი მიჩნეული უნდა იქნეს მატერიალური სამართლის კუთვნილებად კანონმდებლობაში მისი ადგილისა და სამართლებრივი შედეგების გათვალისწინებით. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადები ასეე მიიჩნევა საქმის სწორად გადაწყვეტის ერთ–ერთ ეფექტურ გარანტიად. კერძოდ: გადაწყვეტილება ეფუძნება მხარეთა მიერ წარდგენილ მტკიცებულებებს, შესაბამისად, მტკიცებულებათა უტყუარობა, მათი ვარგისიანობის, ნამდვილობის უტყუარად დადგენის შესაძლებლობა უმნიშვნელოვანესია სწორი და ობიექტური გადაწყვეტილების მისაღებად. სამართალწარმოებაში შეცდომის თავიდან აცილება უპირველესი მიზანია. ამასთან, ხანგრძლივი დროის გასვლამ შეიძლება გამოიწვიოს მტკიცებულებების შეცვლა ან მათი მოპოვების უკიდურესად გართულება, ზოგჯერ კი – განადგურება, რაც, საბოლოო ჯამში, გაართულებს სადავოდ გამხდარი მტკიცებულებების საიმედოობის დადგენას. როდესაც ხანგრძლივი დროა გასული იმ მოვლენიდან, რომელმაც სადავო გარემოებები წარმოშვა, მაღალია ალბათობა, რომ მტკიცებულებები, რომლებიც ადრე არსებობდა, შეიძლება დაკარგული ან სახეშეცვლილი იყოს, ასევე გაფერმკრთალდება მოწმეთა მეხსიერება, რომელთა ჩვენებებს სასამართლო დავის გადაწყვეტისას უნდა დაეყრდნოს, გაიზრდება სავარაუდო, არასანდო მტკიცებულებათა რიცხვი. შედეგად, მეტი ალბათობით შეიქმნება ნიადაგი საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არაობიექტური შეფასებისათვის. ხანდაზმულობის ვადა წარმოადგენს მცდელობას, დაიცვას მხარეები ასეთი საფრთხეებისაგან. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა არ არის აბსტრაქტული სამართლებრივი კატეგორია. კანონმდებლობა ითვალისწინებს მისი დაწყებისა და დასრულების მომენტს. მოთხოვნის შემოწმებისას აუცილებელია განისაზღვროს ხანდაზმულობის კონკრეტული ვადის გამოყენებისა და მისი ათვლის საკითხი. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ ხანდაზმულობის ვადის ათვლის ობიექტურ და სუბიექტურ მომენტებს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყება დაკავშირებულია სუბიექტურ ფაქტორთან ანუ იმ მომენტთან, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ. საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს აწევს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყების საფუძველია უფლების დარღვევა, რომელიც შესაძლოა კანონიდან გამომდინარეობდეს ან ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოიშვას (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 2. თბილისი, 2017 წელი; ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2011 წელი, გვერდი 123). სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის სწორი გამოთვლისათვის არსებითია, ზუსტად დადგინდეს მოთხოვნის წარმოშობის დრო. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს: „ხანდაზმულობის ვადაში იგულისხმება დრო, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია თავისი უფლების რეალიზაცია ან დაცვა. ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა ისაა, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იგი იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე (სსკ-ის 144.1-ე მუხლი). სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. ამდენად, ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე (შდრ: სუსგ-ები №ას-1937-2018, 15 მარტი, 2019 წელი, პ-16; №ას-1343-1263-2017, 20 დეკემბერი, 2017 წელი; №ას-934-899-2016, 14.02.17წ.; №ას-68-68-2018, 03.04.2018წ.; №ას-382-2019, 14 მაისი, 2019 წელი.). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 130-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის დენის დასაწყისი დაკავშირებულია ობიექტურ მომენტთან - უფლების დარღვევის ფაქტთან და სუბიექტურ მომენტთან - დრო, როდესაც უფლებამოსილი პირისათვის უფლების დარღვევის შესახებ გახდა ცნობილი ან გარემოებათა გათვალისწინებით უფლების დარღვევის ფაქტი უნდა შეეტყო. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ როგორც წესი, ივარაუდება, რომ პირი უფლების დარღვევის ფაქტს მისი დადგომისთანავე შეიტყობს ან საშუალო გულისხმიერების გამოჩენის შემთხვევაში შეეძლო შეეტყო ამ ფაქტის თაობაზე. აღნიშნულის საწინაარმდეგოს, ანუ უფლების დარღვევის დაგვიანებით შეტყობის მტკიცების ტვირთი კი უფლებადარღვეულ პირს ეკისრება. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის შესახებ, მაშინ ხანდაზმულობისვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 5. თბილისი, 2017 წელი). ვინაიდან სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას მხოლოდ მოპასუხის მითითების საფუძველზე იკვლევს, მოთხოვნის ვადაში წარდგენა მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენს. „თუ ხანდაზმულობის წარმოშობის მომენტის დადგენა ობიექტურად შეუძლებელია, ყურადღება უნდა მიექცეს სუბიექტურ მომენტს. ამასთან, იგულისხმება, რომ ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტები თანმხვედრია, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე არ ეთანხმება ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტების თანხვედრას, მაშინ მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება იმის გასარკვევად, თუ როდიდან უნდა დაიწყოს ხანდაზმულობის ვადის დენა“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007 წელი, გვერდი 64.). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხანდაზმულობის დაწყებისათვის, როგორც წესი, არ არის სავალდებულო, რომ კრედიტორმა მისთვის ცნობილ ფაქტებს სამართლებრივი შეფასება მისცეს. თუ კრედიტორი მცდარ დასკვნებს გამოიტანს, ფაქტებს მცდარად შეაფასებს, ხანდაზმულობის ვადის დინება მაინც იწყება. ხანდაზმულობის ვადების დაწყებისათვის მიზანშეწონილად უნდა იქნეს მიჩნეული ხანდაზმულობის საფუძვლად არსებული ფაქტობრივი გარემოებების ცოდნა მისი სამართლებრივი შეფასების გარეშე, რადგან რთულია შესაბამისი განათლების არმქონე პირს მოეთხოვოს ნორმის ქმედების შემადგენლობის კომპონენტების შეფასება. სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის ვადის ათვლის სუბიექტური ფაქტორის განსაზღვრისას, პოზიტიურ ცოდნასთან ერთად ითვალისწინებს ბრალეულ არცოდნასაც. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის თაობაზე, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (იხ. დამატებით: ზურაბ ახვლედიანი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი კომენტარი, წიგნი პირველი, თბილისი, 1999 წელი, მუხლი 130, გვერდი 320.). საკასაციო პალატა დოქტრინასა და სასამართლო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, სამოქალაქო კოდექსის 405-ე და 352-ე მუხლების გაანალიზების საფუძველზე განმარტავს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება კანონმდებლის მიერ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარისათვის მინიჭებული უფლებაა და მისი თავისებურება იმაშია, რომ ამისთვის არ არის აუცილებელი მეორე მხარის თანხმობა. ეს თავისებურება განაპირობებს იმასაც, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება არის აღმჭურველი უფლება და მოთხოვნის უფლებებისაგან განსხვავებით მასზე არ ვრცელდება ხანდაზმულობა. იგი შეიძლება ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის მიერ ნებისმიერ დროს იქნეს გამოყენებული, თუკი, არსებობს კანონით ამომწურავად განსაზღვრული ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლები და წესები (სამოქალაქო კოდექსის 405-ე, 352-359-ე მუხლები). (იხ: ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი 3, მუხლი 352-ე, თბილისი, 2001 წელი, გვ. 233; მ.თოდუა, ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართ, თბილისი, 2006 წელი, გვ.41; შდრ: სუსგ №ას-1565-2018, 30 აპრილი, 2020; №ას-38-38-2018, 08 ივნისი, 2018; №ას-1189-1119-2015, 23 მარტი, 2016.

40. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე გასაზიარებელი არაა კასატორის შედავება ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების განხორციელების ხანდაზმულობის თაობაზე.

41. საკასაციო სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 352-ე მუხლი ითვალისწინებს ხელშეკრულებიდან გასვლის შემთხვევაში ორმხრივ რესტიტუციას, ანუ ორივე მხარის ვალდებულებას ერთმანეთს დაუბრუნონ მიღებული შესრულება და სარგებელი (იხ., სუსგ Nას-945-895-2015,14 მარტი, 2016, პ.63).

42. საკასაციო პალატა განმარტავს, მიუხედავად იმისა რომ ხელშეკრულებიდან გასვლაზე, როგორც აღმჭურველ უფლებაზე, არ ვრცელდება ხანდაზმუილობა, მისი თანმდევი შედეგი - რესტიტუცია ექვემდებარებოდა ხანდაზმულობას. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ამ დროს თავდაპირველი ვალდებულებითი ურთიერთობის ადგილს იკავებს უკუქცევის შედეგად წარმოშობილ შესრულებათა უკან დაბრუნების ურთიერთობა, რაც ხელშეკრულების დადების შემდეგ შესრულებათა გაცვლამდე არსებული ვითარების აღდგენას გულისხმობს, ანუ ხელშეკრულებიდან გასვლით წარმოიშობა ახალი ვალდებულება (პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის ვალდებულება). ნატურით დაბრუნების მოთხოვნაზე კი, სსკ-ის 128.3 მუხლით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის საერთო 10-წლიანი ვადა ვრცელდება (შდრ. სუსგ №ას-1209-1169-2016, 12 ივლისი, 2017 წელი), რომელიც იწყება ხელშეკრულებიდან გასვლის მომენტიდან.

43. მოცემულ შემთხვევაში, ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა დაცულია, კერძოდ, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომელიც მოცემულია ამ განჩინების პ.20 და რომლის თანახმად, მოსარჩელის ხელშეკრულებიდან გასვლის თარიღთან დაკავშირებით (2012 წლის 20 მაისი, იხ: სააპელაციო საჩივარი) აპელანტის პოზიციის გაზიარების შემთხვევაშიც კი, მოსარჩელის მიერ დაცული იყო პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის (თანხის დაბრუნების) შესახებ მოთხოვნის ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა, რამდენადაც სარჩელი აღძრულია 2018 წლის 4 ივნისს.

44. რაც შეეხება კასატორის შედავებას პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულების წარმოშობის ნაწილში, საკასაციო პალატა პირველ რიგში, აღნიშნავს, რომ ეს გარემოება სადავოდ არ გაუხდია სააპელაციო საჩივარში. ამასთან ერთად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის მოითხოვნა პირგასამტეხლოს დაკისრების შესახებ სსკ-ის 417-ე და 418-ე მუხლებიდან და ამ განჩინების პ.9 ით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე სწორად არის დაკმაყოფილებული. საკასაციო პალატა პალატა ეთანხმება ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების დასკვნას, რომ მოსარჩელეს მხოლოდ ნაწილობრივ წარმოეშვა პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება. შესაბამიად, გასაზიარებელი არაა კასატორის პრეტენზია ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის პირობაზე (რომლის თანახმადაც პირგასამტეხლოს დარიცხვის ერთ-ერთ პირობას წარმოადგენდა მყიდველის მიერ თანხის დაბრუნების მოთხოვნის უფლების გამოუყენებლობა). საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა განმარტეს ხელშეკრულების მითითებული პუნქტი და სწორად მიიჩნიეს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელეს პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება 2018 წლის 4 ივნისის შემდეგ პერიოდზე წარმოეშობოდა.

45. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ანდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

46. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც. ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების გამოყენების საკითხებზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომელთა ნაწილიც ასახულია წინამდებარე განჩინებაში.

47. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც, მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

48. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.

49. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორის მიერ სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილია 2400 ლარი, ხოლო დარჩენილი სახელმწიფო ბაჟის თანხა 5600 ლარის ოდენობით კასატორს გადაუვადდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 28 დეკემბრის განჩინებით საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე.

50. ვინაიდან, საკასაციო საჩივარი დარჩა განუხილველად დაუშვებლობის გამო, სსსკ-ის 401.4 მუხლის მიხედვით კასატორის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, როგორც საკასაციო საჩივრისთვის კუთვნილი სახელმწიფო ბაჟის 30% (2400 ლარი) უნდა დრჩეს სახელმწიფო ბიუჯეტში და კასატორს ჩაეთვალოს გადახდილად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. შპს „ო.კ–ის“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ბ. ალავიძე

ე. გასიტაშვილი