საქმე №ას-1167-2019 22 ივლისი, 2020 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორები – დ.ბ–ი, ვ.ჭ–ი (მოპასუხეები)

მოწინააღმდეგე მხარე – დ.მ–ძის უფლებამონაცვლე ქ.მ–ძე (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 14 თებერვლის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნება ხელახლა განსახილველად

დავის საგანი – ფასიანი ქაღალდების ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულების და გადასაცემი განკარგულების ბათილად ცნობა, ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. 2002 წლის 3 დეკემბერს შეიქმნა სს „ს–ი“ (შემდგომში – „კომპანია“), რომლის აქციონერებიც იყვნენ მ.გ–ი (აქციათა 50%, 75 აქცია, 7 500 ლარის ღირებულების) და დ.მ–ძე (აქციათა 50%, 75 აქცია, 7 500 ლარის ღირებულების) (შემდგომში – „მოსარჩელე“). კომპანიის საწესდებო კაპიტალი შეადგენდა 15 000 ლარს, რომელიც გამოხატული იყო 100 ლარის ნომინალური ღირებულების 150 აქციაში.

2. 2003 წლის 9 სექტემბერს მოსარჩელეს, მ.გ–სა და ვ.ჭ–ს (შემდგომში – „პირველი მოპასუხე“) შორის გაფორმდა წილის გასხვისების განკარგულებები - №13-0768 და №13-0769, რომელთა მიხედვით, პირველმა მოპასუხემ თითოეული აქციონერისაგან კომპანიის აქციების 20%-20% (30-30 აქცია) შეიძინა. აღნიშნული ტრანზაქციის შემდგომ საწარმოს აქციონერები გახდნენ: მ.გ–ი აქციათა 30%- ით, მოსარჩელე აქციათა 30%-ით და პირველი მოპასუხე აქციათა 40%-ით. ზემოაღნიშნული გარიგებების მართლზომიერება მხარეთა მხრიდან სადავო არ გამხდარა. პირველმა მოპასუხემ მოსარჩელეს აქციების შესაძენად 3000 ლარი გადაუხადა, ანუ თითოეულ აქციაში - 100 ლარი.

3. აქციათა გადასაცემი №13-1021, №13-0790, №13-0786, №13-0783, №14-0983 და №14-0980 განკარგულებების შესაბამისად, კომპანიას გადაეცა სს „რ–სა“ და სს „კ–ის“ აქციები.

4. საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის 2016 წლის 19 ივლისის დადგენილებით ამავე უწყებაში მიმდინარეობს გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 181-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და 337-ე მუხლით, რომლის ფარგლებშიც მოსარჩელე ცნობილ იქნა დაზარალებულად. სისხლისსამართლწარმოების ფარგლებში გამოძიება არ დასრულებულა და სასამართლოს მიერ შემაჯამებელი გადაწყვეტილება მიღებული არ არის.

5. მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში პირველი მოპასუხისა და დ.ბ–ის (შემდგომში − „მეორე მოპასუხე“) (პირველი და მეორე მოპასუხე შემდგომში ერთობლივად − „მოპასუხეები“, „კასატორები“ ან „საკასაციო საჩივრის ავტორები“) მიმართ და მოითხოვა:

5.1. 2005 წლის 13 აპრილს მოსარჩელესა და პირველ მოპასუხეს შორის დადებული ფასიანი ქაღალდების ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულებისა (შემდგომში − „ხელშეკრულება“) და №15-0190 გადასაცემი განკარგულების ბათილად ცნობა, რომლითაც მოსარჩელემ პირველ მოპასუხეს გადასცა კომპანიის 45 ცალი ჩვეულებრივი აქცია;

5.2. მოპასუხეებისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ აქციების ღირებულების, 14 274 181.80 ლარის სოლიდარულად დაკისრება;

5.3. მიყენებული ზიანის ასანაზღაურებლად, მოპასუხეებისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 61 878 578.12 ლარის სოლიდარულად დაკისრება.

6. სარჩელი ემყარება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:

6.1. 2003 წელს კომპანიის აქციონერებმა დაიწყეს ინვესტორების მოძიება. კომპანიის აქციონერად გახდომის სურვილი გამოთქვა მეორე მოპასუხემ, რომელიც იმჟამად საქართველოს პარლამენტის წევრი იყო და სამეწარმეო საქმიანობის უფლება არ ჰქონდა. მან ივალდებულა კომპანიაში გარკვეული ინვესტიციების განხორციელება. მას შემდეგ, რაც მხარეები შეთანხმდნენ ინვესტიციების ოდენობასა და პირობებზე, შედგა შეთანხმება კომპანიის აქციათა 40%-ის გასხვისების თაობაზე (თითოეულ აქციონერს უნდა დაეთმო აქციათა 20-20%). მეორე მოპასუხემ აქციონერებს განუცხადა, რომ ოფიციალურად აქციონერი იქნებოდა მისი სიმამრი (პირველი მოპასუხე). საბოლოოდ, მათ პირველ მოპასუხეს დაუთმეს აქციათა 20-20%;

6.2. მას შემდეგ, რაც მეორე მოპასუხე გახდა კომპანიის ფაქტობრივი აქციონერი, ის ახორციელებდა სხვადასხვა სახის ზეწოლასა და იძულებას დანარჩენ აქციონერებზე და კომპანიის დირექტორზე. საბოლოოდ, მის მიერ განხორციელებული იძულებისა და ზეწოლის შედეგად, მოსარჩელე 2005 წლის 13 აპრილს იძულებული გახდა ხელი მოეწერა ფასიანი ქაღალდების ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულებისა და გადასაცემი განკარგულებისათვის, რის შედეგადაც მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული აქციები მთლიანად პირველი მოპასუხის საკუთრება გახდა. ფაქტობრივად კი აქციათა მესაკუთრეს მეორე მოპასუხე წარმოადგენდა;

6.3. მოსარჩელემ იძულების შედეგად თავისი აქციები, რომელთა საბაზრო ღირებულება გადაცემის მომენტისათვის შეადგენდა რამდენიმე მილიონ ლარს, მოპასუხეებს 5 000 ლარად გადასცა. მოსარჩელეს არც აღნიშნული თანხა მიუღია;

6.4. მას შემდეგ, რაც მოპასუხეები უკანონოდ დაეუფლნენ მოსარჩელის კუთვნილ აქციებს, მათ გააკოტრეს კომპანია, ხოლო მის კუთვნილ აქტივებს თავი მოუყარეს შპს „ს–ში“, რომელსაც შეეცვალა სახელწოდება და ამჟამად არის შპს „ჰ.ჯ–ა“. საწარმოს 100%-იანი წილის მფლობელი პარტნიორია ჰოლანდიაში რეგისტრირებული კომპანია „კ.ჰ. ბ. ვ.“, რომლის პარტნიორიც არის მეორე მოპასუხის მიერ მარშალის კუნძულებზე რეგისტრირებული კომპანია „ჩ.ი.ე–ი“;

6.5. ხელშეკრულება დაიდო მოსარჩელის შინაგანი ნების საწინააღმდეგოდ, მის მიმართ იძულების გამოყენებით. კერძოდ, მეორე მოპასუხისა და მასთან დაახლოებული პირების მხრიდან განხორციელდა ისეთი იძულება, რომელმაც გავლენა მოახდინა მოსარჩელეზე და აფიქრებინა, რომ თუ არ შეასრულებდა აქციების გადაცემის მოთხოვნას, მას და მისი ოჯახის წევრებს ემუქრებოდათ რეალური საფრთხე, სიცოცხლის მოსპობა და თავისუფლების შეზღუდვა. ამასთან, სადავო გარიგების დადებამდე მის მიმართ სისტემატურად ხორციელდებოდა ფიზიკური და ფსიქოლოგიური იძულება, მუქარა მისი და მისი ოჯახის წევრების მისამართით. საბოლოოდ, მოსარჩელე იძულებული გახდა თავისი ნების საწინააღმდეგოდ მოპასუხეებისთვის დაეთმო აქციები. მან სადავო გარიგებას ხელი მოაწერა 2005 წელს, თუმცა იძულება გარიგებაზე ხელის მოწერით არ დასრულებულა. იძულებას ჰქონდა განგრძობადი ხასიათი და პოლიტიკური ხელისუფლების შეცვლამდე გრძელდებოდა. იძულების შემდგომი გაგრძელება გამოიხატა იმაში, რომ მოსარჩელეს თავისი უფლებების დასაცავად შესაბამისი ორგანოებისთვის მიმართვის შესაძლებლობა არ ჰქონდა;

6.6. მოსარჩელემ მის მიმართ განხორციელებული იძულებისა და უკანონო ქმედების გამოძიებისა და დამნაშავე პირთა დასჯის მოთხოვნით საქართველოს მთავარ პროკურატურას 2012 წლის 6 ნოემბერს მიმართა. საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის 2016 წლის 19 ივლისის დადგენილებით მოსარჩელე ცნობილ იქნა დაზარალებულად;

6.7. სადავო გარიგებები ზეწოლის არარსებობის პირობებშიც ბათილია, ვინაიდან კანონსაწინააღმდეგოა ქონების, რომლის საბაზრო ღირებულებაა რამდენიმე მილიონი ლარი, 5 000 ლარად გასხვისება. მეორე მოპასუხემ, როგორც გარიგების ერთ-ერთმა მხარემ, ბოროტად გამოიყენა თავისი საბაზრო ძალაუფლება და ისარგებლა მოსარჩელის მძიმე მდგომარეობით;

6.8. კომპანია, რომლის აქციებიც მოსარჩელეს იძულებით დაათმობინეს, გამოცხადებულია გაკოტრებულად, მისი რეგისტრაცია გაუქმებულია. აღნიშნულის გამო, სასამართლოს მიერ სადავო გარიგების ბათილად ცნობის შემთხვევაში, პირვანდელი მდგომარეობა ვერ აღდგება (მოსარჩელეს თავისი კუთვნილი აქციები ვერ დაუბრუნდება). შესაბამისად, მოსარჩელეს უნდა მიეცეს ფულადი ანაზღაურება აქციების საბაზრო ღირებულების ოდენობით;

6.9. მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაურდეს მიუღებელი შემოსავალი იმ ოდენობით, რასაც იგი 14 274 181.80 ლარის (აქციების საბაზრო ღირებულება) კომერციულ ბანკში დეპოზიტზე განთავსებით მიიღებდა.

7. მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს და განმარტეს, რომ:

7.1. მხარეები შეთანხმდნენ კომპანიაში ინვესტიციების განხორციელების შესახებ, თუმცა მოსარჩელეს კომპანიაში ინვესტიციები არ განუხორციელებია, ხოლო მოპასუხეებმა კომპანიას გადასცეს სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ აქციები;

7.2. მას შემდეგ, რაც მოსარჩელემ ვერ შეძლო მისი წილი ინვესტიციების მოზიდვა, გადაწყვიტა თავის საკუთრებაში არსებული აქციების ნომინალურ ფასად გასხვისება, ვინაიდან სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ აქციების ნაწილი, რომლებიც კომპანიაში იქნა თავმოყრილი, კომპანიისთვის გადაცემამდე ისედაც მოპასუხეებს და მათთან აფილირებულ იურიდიულ თუ ფიზიკურ პირებს ეკუთვნოდათ. ამდენად, 2005 წლის აპრილში კომპანიის აქციებს თუკი რაიმე ღირებულება გააჩნდა, ეს იმის ხარჯზე, რომ კომპანია ფლობდა სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ აქციების ნაწილს, რაც ქმნიდა კომპანიის აქტივს და ეს აქტივი მოპასუხეების მხრიდან კომპანიისთვის სს „რ–სა“ და სს „კ–ის“ აქციების გადაცემის ხარჯზე შეიქმნა. მხარეები შეთანხმდნენ, რომ 2005 წელს პირველი მოპასუხე აქციებს შეიძენდა იმავე ფასად, რა ფასადაც 2003 წელს პირველ მოპასუხეს კომპანიის აქციების 40% გადაეცა;

7.3. მოსარჩელის მხრიდან თავდაპირველად პირველი მოპასუხისთვის გადაცემული 20% აქციების ღირებულება და 2005 წლის 13 აპრილის ნასყიდობის ხელშეკრულებაში დაფიქსირებული აქციების ღირებულება შესატყვისია გადაცემული აქციების პროპორციის გათვალისწინებით;

7.4. მოსარჩელეს მოპასუხეთა მხრიდან იძულების განხორციელების დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება არ წარუდგენია;

7.5. მოსარჩელე თავად განმარტავს, რომ მასზე იძულება 2012 წლის არჩევნების შემდგომ დასრულდა, ანუ ამ პერიოდიდან მას შეეძლო სასამართლოსთვის დარღვეული უფლების აღდგენისა და თავისი ინტერესების დაცვის მიზნით მიმართვა. მოსარჩელემ 2016 წლის 2 სექტემბერს აღძრა სარჩელი. ამდენად, 2012 წლის ოქტომბრიდან, როდესაც, მოსარჩელის მითითებით, იძულება აღარ არსებობდა, გასულია შეცილების ერთწლიანი ვადა;

7.6. რაც შეეხება 2012 წლის 6 ნოემბერს პროკურატურაში სისხლის სამართლის საქმის აღძვრის თაობაზე განცხადების შეტანას, აღნიშნული ვერ ჩაითვლება ხანდაზმულობის ვადის დენის შეწყვეტის დამადასტურებელ გარემოებად შემდეგი მოსაზრებების გამო: 1. როგორც პირის დაზარალებულად ცნობის თაობაზე 2016 წლის 19 ივნისის დადგენილებიდან ჩანს, მოსარჩელემ პროკურატურას მიმართა განხორციელებული იძულების გამო დამნაშავეების დასჯის მოთხოვნით; 2. არ არსებობს კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს განაჩენი 2005 წლის 13 აპრილის გარიგების ირგვლივ მოსარჩელის იძულების ფაქტზე; 3. მოსარჩელეს არ მიუმართავს პროკურატურისთვის მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ან დასადგენად, რადგან პროკურატურა არ არის უფლებამოსილი განსაზღვროს და დაადგინოს დანაშაულებრივი გზით მიყენებული ზიანის დაზარალებულისათვის ანაზღაურების საკითხი. აღნიშნულს წყვეტს მხოლოდ სასამართლო;

7.7. მოსარჩელე მიუთითებს, რომ იძულების არარსებობის პირობებშიც გარიგება ბათილია გარიგების საგანსა და შესრულებას შორის შეუსაბამობის გამო. ამ მოთხოვნაზე ვრცელდება ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა. 2005 წლის 13 აპრილიდან ასათვლელი ხანდაზმულობის 10-წლიანი ვადა ამოიწურა 2015 წლის 13 აპრილს და მომდევნო დღიდან მოთხოვნა არის ხანდაზმული.

8. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 13 ნოემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

9. საქალაქო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2005 წლის 13 აპრილს მოსარჩელესა (გამყიდველი) და პირველ მოპასუხეს (მყიდველი) შორის საბროკერო კომპანია შპს „ს.ს.ჯ–ში“ გაფორმდა ფასიანი ქაღალდების ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულება და აქციათა გადაცემის შესახებ №15-0190 განკარგულება, რომლის თანახმად, გამყიდველმა გაყიდა და მყიდველმა შეიძინა კომპანიის 45 ცალი ჩვეულებრივი აქცია. ნასყიდობის ფასი განისაზღვრა 5 000 ლარით, ხოლო აქციათა ნომინალური ღირებულება - 100 ლარით.

10. საქალაქო სასამართლომ საქმის განხილვისას დაკითხულ მოწმეთა ჩვენებების ანალიზის შედეგად დაასკვნა, რომ მოწმეთა ჩვენებები ხშირ შემთხვევაში ურთიერთსაწინააღმდეგო იყო და დამსწრე პირები უშუალოდ სადავო გარემოებას, სადავო გარიგების გაფორმების დეტალებს არაერთგვაროვნად გადმოსცემდნენ. მოწმეთა ურთიერთსაწინააღმდეგო ჩვენებების პირობებში, საქალაქო სასამართლომ მოსარჩელის მიმართ მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების განხორციელების დადასტურება შეუძლებლად მიიჩნია.

11. საქალაქო სასამართლოს მითითებით, მოწმის სახით დაკითხული დ.მ–ის ჩვენების თანახმად, სამუშაო ოთახში გარიგების დადებას ესწრებოდნენ მოსარჩელე, პირველი მოპასუხე და თავად დ.მ–ი. ხელშეკრულება დაიდო მშვიდ ვითარებაში, კანონსაწინააღმდეგო მოქმედების გარეშე. მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა პირადად მეორე მოპასუხის მხრიდან განხორციელებული იძულების ფაქტი, მეტიც, მოწმეთა ჩვენებებით ირკვეოდა, რომ მეორე მოპასუხეს უშუალოდ გარიგების გაფორმებაში მონაწილეობა არ მიუღია.

12. საქალაქო სასამართლომ მიუთითა, რომ, მართალია, საქმეზე დაკითხული მოწმეების ჩვენებების ნაწილი შეიცავდა მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების ნიშნებს, მაგრამ ასეთი ხასიათის ქმედების დადასტურებისთვის მხოლოდ ერთი მოწმის ჩვენება საკმარისი ხასიათის მტკიცებულებას არ წარმოადგენდა.

13. საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოწმეების დ.მ–ისა და დ.ა–ის ჩვენებები მოსარჩელის მიმართ კანონსაწინააღმდეგო მოქმედების ფაქტებს სრულად გამორიცხავდა.

14. საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ხელშეკრულების გაფორმებისას მოსარჩელის მიმართ ძალადობის ან მუქარის შემცველ მოქმედებას ადგილი არ ჰქონია და ამ ნიშნით გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველი გამოკვეთილი არ იყო.

15. საქალაქო სასამართლოს მითითებით, ხელშეკრულების ბათილობის ერთ-ერთ საფუძვლად მოსარჩელე გარიგებით განსაზღვრულ შესრულებასა და ამ შესრულებისათვის გათვალისწინებულ ანაზღაურებას შორის აშკარა შეუსაბამობას ასახელებდა და მიიჩნევდა, რომ გარიგება ამორალური ხასიათის იყო.

16. საქალაქო სასამართლომ განმარტა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 55-ე მუხლის შინაარსის გათვალისწინებით, გარიგების ბათილობისათვის საკმარის საფუძველს არ წარმოადგენს მხოლოდ გარიგებით განსაზღვრულ შესრულებასა და ამ შესრულებისათვის გათვალისწინებულ ანაზღაურებას შორის აშკარა შეუსაბამობის დადგენა. ამასთან ერთად, გარიგების ბათილად მისაჩნევად აუცილებელია, რომ გარიგება დადებული იყოს მხოლოდ იმის წყალობით, რომ ხელშეკრულების ერთ-ერთმა მხარემ ბოროტად გამოიყენა თავისი საბაზრო ძალაუფლება ან ისარგებლა კონტრაჰენტის მძიმე მდგომარეობით ან გულუბრყვილობით.

17. სადავო ხელშეკრულებით განკარგულ, კომპანიის წილის ღირებულებასთან დაკავშირებით სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა 2017 წლის 13 მაისის აუდიტორულ დასკვნაზე, რომლის თანხმად, მოსარჩელის წილის ღირებულება, 2005 წლის აპრილის მდგომარეობით 14 274 181,80 ლარად შეიძლება შეფასდეს.

18. საქალაქო სასამართლოს მითითებით, სასამართლო სხდომაზე დასკვნის ავტორთა მიერ დადასტურდა, რომ დოკუმენტი ემყარება მოსარჩელის მიერ მიწოდებულ და „საჯარო სივრცეში“ მოძიებულ მასალებს. აუდიტორ ა.ო–ის განმარტებით, მოსარჩელის მიერ წარდგენილი იყო საკრედიტო ხელშეკრულებაც, თუმცა იგი გამოყენებული არ ყოფილა, ვინაიდან მათ მიერ შედგენილი დასკვნა შედგენილია წმინდა აქტივების საბაზრო ღირებულების მეთოდით, რომელშიც არ მოიაზრება საწარმოს პასივები. ა.ო–ის განმარტებით, აუდიტორული დასკვნის შედგენისას ასევე არ ყოფილა გამოყენებული საწარმოს საბუღალტრო დოკუმენტაცია და ბალანსი.

19. საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ 2017 წლის 13 მაისის აუდიტორული დასკვნის შინაარსი არასრულყოფილი იყო, ვინაიდან მისი შედგენისას საწარმოს ფინანსური მდგომარეობის ამსახველი სრული დოკუმენტაცია გაანალიზებული არ ყოფილა. აღნიშნულის გამო, საქალაქო სასამართლომ 2017 წლის 13 მაისის დასკვნის შინაარსი არ გაიზიარა.

20. საქალაქო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოსარჩელემ სასამართლოს აქციათა გასხვისების მომენტისთვის სადავო აქციათა რეალური ღირებულების ამსახველი მტკიცებულება ვერ წარუდგინა. ამ გარემოების გათვალისწინებით, სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია მსჯელობა გარიგებაში ნასყიდობის არაადეკვატური ფასის დაფიქსირების მოტივით გარიგების ბათილად ცნობის შესახებ.

21. საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოპასუხეები შესაგებელში მიუთითებდნენ მოთხოვნის ხანდაზმულობისა და იძულებით დადებული გარიგების შეცილების ვადის გასვლის თაობაზე.

22. საქალაქო სასამართლომ მიუთითა, რომ მოსარჩელემ საქართველოს პროკურატურას მიმართა 2012 წლის 6 ნოემბერს, რამაც 2005 წლის 13 აპრილს დაწყებული სასარჩელო ხანდაზმულობის ათწლიანი ვადის შეწყვეტა გამოიწვია. საქალაქო სასამართლოს მითითებით, ვინაიდან მოსარჩელის სარჩელი სასამართლოს 2016 წლის 2 სექტემბერს წარედგინა, იგი ხანდაზმული არ იყო.

23. საბოლოოდ, საქალაქო სასამართლომ დაასკვნა, რომ, ვინაიდან ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი არ არსებობდა, სხვა სასარჩელო მოთხოვნებიც იყო დაუსაბუთებელი.

24. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.

25. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 14 თებერვლის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

26. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა მოსარჩელის შედავება საქალაქო სასამართლოს მხრიდან მტკიცებულებათა შეფასების სტანდარტის დარღვევის თაობაზე და მიიჩნია, რომ არსებობდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და პირველი ისნტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების წინაპირობები.

27. სააპელაციო პალატის მითითებით: პირველი მოპასუხის გამოკითხვის ოქმის მიხედვით (გამოკითხვა განხორციელდა საქართველოს მთავარ პროკურატურაში, 2016 წლის 15 ივნისს), მეორე მოპასუხეს ჰქონდა კომპანიის წილის 40%, რომელიც პირველ მოპასუხეზე იყო გაფორმებული. პირველი მოპასუხე მეორე მოპასუხეს წარმოადგენდა, რადგან კომპანიაში მთლიანად ოჯახის ინტერესი იყო წარმოდგენილი. კომპანიის აქციათა 30%-ის შესყიდვის შესახებ მას მოსარჩელესთან საუბარი არ ჰქონია, ვინაიდან მასთან მივიდა ლ. მ–ძის დის ქმარი - ვ.ბ–ი და ლ. მ–ძის სახელით კომპანიის აქციების შეძენა შესთავაზა, რასთან დაკავშირებითაც ესაუბრა სიძეს, მეორე მოპასუხეს. ვ. ბ–მა ტელეფონის მეშვეობით პირველი მოპასუხე ლ. მ–ძესთან დააკავშირა, რომელმაც მას საუბარში უთხრა, რომ კომპანიის აქციების 30% რეალურად მისი იყო და სურვილი ჰქონდა გაეყიდა ის 1 მილიონ აშშ დოლარად, რაზეც მხარეები შეთანხმდნენ. აქციები გადაფორმდა პირველ მოპასუხეზე, რომელმაც ლ. მ–ძეს გრაფიკით გადაუხადა 1 მილიონი აშშ დოლარი. სწორედ ვ. ბ–მა უზრუნველყო აქციების გადაფორმება პირველ მოპასუხეზე მოსარჩელის მონაწილეობით, რომელსაც ადრე არ იცნობდა და მის მიმართ იძულებას ადგილი არ ჰქონია. ვ. ბ–ის გარდა მასთან ერთად არავინ იყო და შეიარაღებული პირები ხელშეკრულების გაფორმების დროს არ ყოფილან, პირადი დაცვა არ ჰყავს, ხოლო აქციების ფასი 5000 ლარის ოდენობით სადავოდ გამხდარ ხელშეკრულებაში ჩაიწერა გამყიდველის ინიციატივით. მოწმის დამატებითი გამოკითხვის 2017 წლის 13 მარტის ოქმის მიხედვით, პირველმა მოპასუხემ ლ. მ–ძისათვის გადარიცხვების ორგანიზებისა და განხორციელების თაობაზე გამოძიებას დამატებითი ინფორმაცია წარუდგინა. ამასთან, სისხლის სამართლის საქმეში წარდგენილია ლ. მ–ძის მიერ შედგენილი ტექსტი „თ–ი 21“-ში მისი კუთვნილი წილის პირველი მოპასუხისთვის გადაცემის თაობაზე, რის შეუსრულებლობაზეც პირველი მოპასუხე 2016 წლის 15 ივნისის გამოკითხვის ოქმში მიუთითებს.

28. სააპელაციო პალატის მითითებით, იგი მოკლებულია შესაძლებლობას იმსჯელოს პირველი მოპასუხის ზემოხსენებულ განცხადებაზე - ლ. მ–ძისთვის, როგორც რეალური მესაკუთრისათვის, კომპანიის აქციათა ფასის გადახდის შესახებ - იმ პირობებში, როდესაც მოწმე ვ. ბ–ი, მოსარჩელის მსგავსად, პირველი მოპასუხის განცხადებითვე ზემოხსენებული გარიგების მონაწილე პირი, მიუთითებს, რომ 2003 წლის 23 ნოემბრის „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ დაიწყო ზეწოლა მოსარჩელეზე.

29. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ 2005 წლის 13 აპრილის ფასიანი ქაღალდების ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულების 2.1. პუნქტით გათვალისწინებული აქციების ღირებულების - 5000 ლარის ოდენობით გადახდის დამადასტურებელი მტკიცებულება საქმეში წარდგენილი არ არის.

30. სააპელაციო პალატის მითითებით, პირველი მოპასუხე აღნიშნავს, რომ ლ. მ–ძეს, სადავოდ გამხდარი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, 1 მილიონი აშშ დოლარი გადაუხადა, მაგრამ აღნიშნულ საკითხზე ლ. მ–ძესა და მოპასუხეს შორის შეთანხმების შესახებ საქმეში მტკიცებულება არ მოიპოვება; ასევე არ მოიპოვება წონადი მტკიცებულება კომპანიის გასხვისებულ წილთან ლ. მ–ძის კავშირზე.

31. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ აღნიშნულ გარემოებებზე გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში ნამსჯელი არ არის.

32. სააპელაციო პალატამ მიუთითა 2015 წლის 1 აპრილის გასაუბრების ოქმზე, რომლის მიხედვით, მოსარჩელემ განმარტა, რომ იგი სიცოცხლის მოსპობის მუქარისა და ზეწოლის შედეგად დაემორჩილა პირველი მოპასუხის მოთხოვნას აქციების მის სახელზე გადაფორმების თაობაზე. მოსარჩელეს მუქარის რეალურობის განცდა გაუმყარა წინა პერიოდში არსებულმა გარემოებებმა. კერძოდ, ის გასამართლებული იყო სამოხელეო დანაშაულის ჩადენისთვის, ასევე მიღებული ჰქონდა შეტყობინება საგადასახადო სამსახურიდან მის მიმართ დარიცხულ დავალიანებასთან დაკავშირებით, რომელიც აღემატებოდა 1 მილიონ ლარს და ასევე, მასზე და მის მეუღლეზე განხორციელებული ზეწოლის შედეგად, დაათმობინეს სხვა უძრავი ქონებაც. მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ მას არ მიუღია და შემდგომშიც არ მოუთხოვია სადავო ხელშეკრულებაში მითითებული აქციების თანხა, ვინაიდან შეექმნა რეალური შიში, რომ მასზე გარკვეული სახის ძალადობას განახორციელებდნენ. აქციების ფასი მათ რეალურ ღირებულებასთან შეუსაბამო იყო. იგი იმ დროისთვის დაახლოებით 30 მილიონ ლარს შეადგენდა. სააპელაციო პალატის მითითებით, ზემოხსენებულ გასაუბრების ოქმში არსებული მსჯელობები მოსარჩელეს ფართოდ ჰქონდა წარდგენილი და დეტალიზებული 2016 წლის 21 აპრილის გამოკითხვის ოქმში, რასთან დაკავშირებითაც გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში საქმეში წარდგენილ სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში ნამსჯელი არ არის.

33. სააპელაციო პალატის მითითებით, საქმეს ერთვის პირველი მოპასუხის მიერ საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამომძიებლის სახელზე შედგენილი განცხადება, რომლის თანახმად, კომპანიის აქციებს მხოლოდ იმიტომ გააჩნდა ღირებულება, რომ ის ფლობდა სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ აქციებს. აღნიშნული აქციები პირველი მოპასუხის ოჯახის კუთვნილმა კომპანიებმა გასდასცეს კომპანიას, რომელსაც ცალკე აღებულს, მის მიერ განხორციელებული ინვესტიციის გარეშე, არანაირი ღირებულება არ ჰქონდა. შესაბამისად, კომპანიის აქციები რეალურ ფასად იქნა შეძენილი. სააპელაციო პალატის მითითებით, მოპასუხეებმა შესაგებლებშიც ზემოაღნიშნულის მსგავსი მოსაზრება განავითარეს.

34. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სს „კ–ის“ სამეთვალყურეო საბჭოს 2003 წლის 30 მაისის №1 სხდომის ოქმზე, რომლის მიხედვით, მისი გენერალური დირექტორის, ე.მ–ძის განცხადებით, კომპანიასთან ურთიერთობა დაიწყო მიმდინარე წლის დასაწყისში და მიმდინარე 5 თვეში რეალიზებული პროდუქციის მოცულობა გასული წლის იმავე პერიოდთან შედარებით გაზრდილია 73,3%-ით. კომპანია იხდის წარმოების მიერ ფაქტობრივად მოხმარებული ელექტროენერგიისა და გახარჯული ბუნებრივი აირის ღირებულებას. მისი მეშვეობით ხდება საბიუჯეტო მიმდინარე გადასახადების გადახდა, ვალების გასტუმრება, დანამატებისა და სხვა ძირითადი მასალების შემოტანა. რაც შეეხება კონკურენციას, დღეს სს „კ–ი“ ვერ გაუწევს კონკურენციას, ვინაიდან კომპანიის სავაჭრო ნიშანი სამომხმარებლო ბაზარზე აპრობირებულია და უკვე „მუშაობს“, ამასთან, სავაჭრო ნიშანს ბაზარზე ხშირად მეტი პრივილეგია ენიჭება, რომლის ღირებულებაც ხშირ შემთხვევაში წარმოების პროდუქციის სარეალიზაციო ფასს რამდენჯერმე აღემატება.

35. სააპელაციო პალატის მითითებით, მიუხედავად მოპასუხეთა პოზიციისა, რომ კომპანიის აქციებს სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ წილების გარეშე რაიმე ღირებულება არ ჰქონდა, აღნიშნულს კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს სს „კ–ის“ სამეთვალყურეო საბჭოს 2003 წლის 30 მაისის №1 სხდომის ოქმი. აღნიშნული დოკუმენტიდან ირკვევა, რომ კომპანია მისი საქმიანობის სპეციფიკიდან გამომდინარე წარმოადგენდა სს „კ–ზე“ მაღალი ცნობადობის ბრენდს, სს „კ–ისგან“ დამოუკიდებელი საბაზრო ღირებულებით - აქტივით, რაც თანამშრომლობის შედეგად, სს „კ–ის“ გაყიდვებზე პოზიტიურად აისახა. კერძოდ, 2003 წელს, 5-თვიან პერიოდში, გაყიდვების 73,3% ზრდით, 2002 წლის პერიოდთან შედარებით. სააპელაციო პალატის მითითებით, ასეთ პირობებში კომპანიის აქციების შეძენის მოტივაცია როგორც 2003 წელს, ისე 2005 წელს, მოპასუხეების მიერ გაცხადებულისგან განსხვავებულად წარმოჩინდება. აღნიშნულის შესახებ გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში არ არის ნამსჯელი, ისევე როგორც სადავო ხელშეკრულების დადების შემდგომ კომპანიის ირგვლივ განვითარებულ მოვლენებზე, მათ შორის, მოწმეთა ჩვენებების გათვალისწინებით. სააპელაციო პალატამ ასევე აღნიშნა, რომ პირველი მოპასუხის პოზიცია კომპანიის აქციების დაბალ ფასთან დაკავშირებით არ შეესაბამება, სადავოდ გამხდარი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მის მიერ ლ. მ–ძისთვის 1 მილიონი აშშ დოლარის გადახდაზე მითითებას.

36. სააპელაციო პალატის მითითებით, გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში სასამართლომ განმარტა, რომ საქმის განხილვისას დაკითხულ მოწმეთა ჩვენებები ხშირ შემთხვევაში ურთიერთსაწინააღმდეგო იყო და უშუალოდ სადავო გარემოებას დამსწრე პირები არაერთგვაროვნად გადმოსცემდნენ. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოწმეთა ურთიერთსაწინააღმდეგო ჩვენებების პირობებში საქალაქო სასამართლომ მოსარჩელის მიმართ მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების განხორციელების დადასტურება შეუძლებლად მიიჩნია. საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ სადავო გარიგების მართლსაწინააღმდეგო ხასიათის დამადასტურებელ მტკიცებულებათა წარდგენა ვერ უზრუნველყო და სადავო გარიგება მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენის შედეგს წარმოადგენდა. საქალაქო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქმეზე დაკითხული მოწმეების ჩვენებების ნაწილი, მართალია, მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების ნიშნებს შეიცავდა, მაგრამ საქალაქო სასამართლომ ასეთი ხასიათის ქმედების დადასტურებისთვის მხოლოდ ერთი მოწმის ჩვენება საკმარისი ხასიათის მტკიცებულებად არ მიიჩნია. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს ზემოაღნიშნული მსჯელობა და მიიჩნია, რომ მოწმეთა ჩვენებების საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებებისგან განცალკევებულად და მხარეთა შორის ურთიერთობის ისტორიის კონტექსტის გათვალისწინების გარეშე შეფასება არასწორი იყო.

37. სააპელაციო პალატამ მიუთითა თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში ასახულ მოწმეთა ჩვენებებზე:

37.1. მოწმე ე.მ–ძის ჩვენების მიხედვით, მან მოსარჩელისგან, როგორც სატელეფონო, ისე პირადი საუბრებით იცოდა, რომ მოსარჩელეზე პირველი მოპასუხე ახორციელებდა ზეწოლას პარლამენტის წევრი მეორე მოპასუხის სახელით. მოწმემ განმარტა, რომ მოსარჩელეზე განხორციელებული ზემოქმედების ფაქტის უშუალო შემსწრე არ ყოფილა და აღნიშნულის თაობაზე გადმოცემით იცის მოსარჩელისგან. მოწმის განმარტებით, მოსარჩელეს არ უთქვამს, რომ წილის დათმობის მიზნით მის მიმართ გამოყენებულ იქნა ცეცხლსასროლი იარაღი;

37.2. მოწმე ვ.ბ–ის ჩვენებით, მხარეთა საკუთრებაში არსებულ საწარმოსთან რაიმე სახის შემხებლობა არ გააჩნია, თუმცა ინფორმაციას ფლობს აქციების გასხვისებასთან დაკავშირებით. იგი კარგად იცნობს სადავო ურთიერთობაში მონაწილე სამივე მხარეს. პირველი მოპასუხე პირადად მას ესაუბრა და მოსარჩელესთან დაკავშირებაში დახმარება სთხოვა. მოწმის განმარტებით, იგი უშუალოდ ესწრებოდა გარიგების დადებას, სადაც მოსარჩელეს მიმართეს, რომ თუკი აქციებს არ დათმობდა, პასუხის გაცემა პროკურატურაში მოუწევდა. უშუალო მუქარა განხორციელდა პირველი მოპასუხის მიერ. მეორე მოპასუხე ამ პროცესს არ შესწრებია. მოწმე პირადად მეორე მოპასუხის მხრიდან განხორციელებული მართლსაწინააღმდეგო ქმედების თაობაზე ინფორმაციას არ ფლობს, თუმცა მიაჩნია, რომ პირველი მოპასუხე საუბრობდა სწორედ მეორე მოპასუხის სახელით, რომელსაც მუქარის სისრულეში მოყვანის შესაძლებლობა გააჩნდა. აქციების გადაფორმების მიზნით შეხვედრა შედგა ვაკეში, ერთ-ერთ ოფისში. პროცესის დროს კაბინეტში იმყოფებოდნენ მოსარჩელე, პირველი მოპასუხე, დ.მ–ი (კომპანიის წარმომადგენელი) და რამდენიმე პირი, რომელთაგან ერთ-ერთს ჰქონდა ცეცხლსასროლი იარაღი. აღნიშნული პირები სავარაუდოდ იყვნენ სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლები, რათა მოსარჩელის თავისუფალი ნება დათრგუნულიყო. მას კატეგორიულად მოსთხოვეს, რომ ხელი მოეწერა გარიგებისათვის. მოწმის ჩვენებით, მოსარჩელისათვის იარაღი არ მიუბჯენიათ, თუმცა მოსარჩელე ძალიან ცუდ მდგომარეობაში იყო;

37.3. მოწმე დ.მ–ის ჩვენებით, იგი იყო საბროკერო კომპანია შპს „ს.ს.ჯ–ში“ სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე და თანამესაკუთრე. სადავო გარიგება გაფორმდა საღამოს, 2005 წლის აპრილის თვეში. პირველ მოპასუხეს თან ახლდა დაცვა, რომელიც შეიარაღებული იყო თუ არა მისთვის უცნობია. მოსარჩელე იმყოფებოდა მარტო. პირველი მოპასუხე სხვა დროსაც ყოფილა მათ ოფისში და მას დაცვა ყოველთვის თან ახლდა. მოწმემ აღნიშნა, რომ გარიგება და განკარგულება მომზადდა საბროკერო კომპანიაში, რომელსაც ხელი მოაწერეს მოსარჩელემ და პირველმა მოპასუხემ. ის, რომ მოსარჩელეს არ სურდა აქციების გასხვისება, არ შეუმჩნევია. მოწმის განმარტებით, უშუალოდ მის სამუშაო ოთახში მოსარჩელის მიმართ ზეწოლის ფაქტს ადგილი არ ჰქონია. ასევე არ შეესაბამება რეალობას მოსარჩელის წინააღმდეგ ცეცხლსასროლი იარაღის მეშვეობით მუქარის ფაქტი;

37.4. მოწმე დ.ა–ის ჩვენებით, იგი არის საბროკერო კომპანია შპს „ს.ს.ჯ–ის“ დირექტორი. გარიგების დადებაში მას უშუალოდ მონაწილეობა არ მიუღია, თუმცა მის სამუშაო ოფისში რაიმე სახის მუქარას ადგილი რომ ჰქონოდა, ეს ფაქტი მისთვის აუცილებლად გახდებოდა ცნობილი.

38. სააპელაციო პალატის მითითებით, მოსარჩელესთან სადავოდ გამხდარი გარიგების დადების გარემოებებთან მიმართებით სხვადასხვა ნაწილში 3 მოწმის ჩვენება ეწინააღმდეგება პირველი მოპასუხის მიერ შესაგებელში და 2016 წლის 15 ივნისის პირველი მოპასუხის გამოკითხვის ოქმში არსებულ განმარტებებს. მაგალითად, ხელშეკრულების ხელმოწერის დროს პირველი მოპასუხის თანმხლებ პირებთან და მოსარჩელის იძულების შესახებ მათთვის ცნობილ გარემოებებთან დაკავშირებით. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სადავოდ გამხდარ გარემოებებთან დაკავშირებით მთლიანი სურათის შესაქმნელად, მოწმეთა ჩვენებები მოპასუხეთა მხრიდან განხორციელებული შესაძლო იძულების თაობაზე კრიტიკულად უნდა ყოფილიყო შეფასებული სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში. ამ მხრივ, ე. მ–ძის, ვ. ბ–ისა და დ. მ–ის გამოკითხვის ოქმები სისხლის სამართლის საქმეზე დამატებით შესწავლასა და შეფასებას მოითხოვდა.

39. სააპელაციო პალატის მითითებით, კომპანიაში მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებით მთლიანობაში ინფორმაციის შემცველი იყო და გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში არ იყო ასახული, ნამსჯელი და შეფასებული 2013 წლის 29 მაისის მ. გ–ის დაკითხვის ოქმი. აღნიშნული ოქმის თანახმად, კითხვაზე, თუ როგორ შეიძინა პირველმა მოპასუხემ მოსარჩელის წილი, რომელიც აქციების გასხვისების წინაღმდეგი იყო, პირველმა მოპასუხემ უპასუხა, რომ რაღაც მოატყუა მოსარჩელეს, თუმცა რას გულისხმობდა, მისთვის არ დაუკონკრეტებია.

40. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ საქმეში არსებული მტკიცებულებები, მათ შორის, საქმეზე თანდართული სისხლის სამართლის №074040416802 საქმის მასალები, სრულყოფილად არ გამოიკვლია. შესაბამისად, გადაწყვეტილებაში არ იყო ასახული, ნამსჯელი და შეფასებული საქმის არსებითად სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი მოწმეთა გამოკითხვის ოქმები, ჩვენებები და სხვა მტკიცებულებები.

41. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სადავო ხელშეკრულებაში ასახულ აქციების ფასზე მითითება (რომელიც, სარჩელის მიხედვით, მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდებოდა მის საბაზრო ფასს), გარიგების ბათილად ცნობისთვის, გარიგების ამორალურობის ზოგად ნორმებზე მითითებით, საქმეში წარდგენილ მტკიცებულებებთან შეჯერების გარეშე არასაკმარისი იყო. საქმეში წარდგენილი აუდიტორული და BDO-ს დასკვნები, რომლებსაც მხარეები თავიანთ შეფასებებში ეყრდნობოდნენ, სს „კ–ის“ ზემოხსენებული სხდომის ოქმისა და პირველი მოპასუხის მიერ ლ. მ–ძის სასარგებლოდ გადახდილად მითითებული 1 მილიონი აშშ დოლარის გათვალისწინებით, კომპანიის აქციების რეალურ ღირებულებას ვერ ასახავდნენ. სააპელაციო პალატის მითითებით, სადავოდ გამხდარი ხელშეკრულების დადების მომენტისთვის კომპანიის ბრენდის ცნობადობიდან გამომდინარე და ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანი საკითხების დადებითად გადაწყვეტის შემთხვევაშიც კი, აღნიშნული შესაძლოა დამაბრკოლებელი გარემოება გამხდარიყო მე-2 და მე-3 სასარჩელო მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე მსჯელობისას, რაც მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ წარდგენილ სისხლის სამართლის საქმის მასალებში „საქართველოს საფონდო ბირჟის“ ინფორმაციით, სავაჭრო სისტემაში 2003-2006 წლებში დაშვებული იყო სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ აქციები, რომლებიც ვაჭრობიდან მოიხსნა 2006 წლის 1 ნოემბერს და 2007 წლის 24 იანვარს სააქციო საზოგადოებების რეორგანიზაციის შედეგად, ხოლო დანართში მოცემული ზემოხსენებული კომპანიების აქციებით ვაჭრობის შედეგები სხვა მასალებთან ერთად ექსპერტიზის მიერ შესაფასებელი ინფორმაციის მატარებელი იყო სს „კ–ისა“ და სს „რ–ს“ რეალური ღირებულების შეფასების მიზნით, კომპანიის აქციების ღირებულებასთან მიმართებით.

42. ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება იურიდიულად არ იყო საკმარისად დასაბუთებული და საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებები სრულად, არსებითად გამოსაკვლევი და შესაფასებელი იყო თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის მიერ.

43. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხეებმა წარადგინეს საკასაციო საჩივარი, მოითხოვეს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნება ხელახლა განსახილველად.

44. კასატორებმა მიუთითეს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

44.1. კასატორები არ ეთანხმებიან სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ საქმის განხილვისას პირველი ინსტანციის სასამართლომ საქმეში არსებული მტკიცებულებები სათანადოდ არ გამოიკვლია და საჭიროა რიგი საკითხების დამატებითი გამოკვლევა. საგულისხმოა, რომ სააპელაციო სასამართლო საქმეში არსებული მტკიცებულებების ნამდვილობას ან მათი დასაშვებობის საკითხს ეჭვქვეშ არ აყენებს. იგი ამ მტკიცებულებების სისტემურ ანალიზს წარმოადგენს და ასკვნის, რომ საჭიროა ამ საკითხების დამატებითი შესწავლა, მაშინ, როდესაც საქმეზე ახალი მტკიცებულებების დართვა შეუძლებელია, ხოლო რაც თანდართულია, შეფასებულია პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ;

44.2. გაუგებარია, სააპელაციო სასამართლომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოში რატომ დააბრუნა საქმე. მას შეეძლო სადავო საკითხი თავად გადაეწყვიტა, მათ შორის, იმ ანალიზზე დაყრდნობით, რომელიც საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნების გადაწყვეტილებას დაუდო საფუძვლად. თუ სააპელაციო სასამართლო პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას არ ეთანხმება, მას შეუძლია დამოუკიდებლად გამოიტანოს გადაწყვეტილება. სწორედ ამაში მდგომარეობს აპელაციის მთავარი დანიშნულება;

44.3. მტკიცებულებების გამოუკვლევლობის მიზეზით საქმის უკან დაბრუნებისას სააპელაციო სასამართლომ იმ ობიექტურ გარემოებებზე უნდა მიუთითოს, რომლებიც: 1. ხელს უშლის მას, როგორც ფაქტების დამდგენ სასამართლოს, რომ შეაფასოს წარდგენილი მტკიცებულებები და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება და 2. რატომ არის ეს დამაბრკოლებელი გარემოებები თავად ამ სასამართლოს მხრიდან გადაულახავი და რა საჭიროა საქმის უკან დაბრუნება მტკიცებულებების დამატებით შესასწავლად. გასაჩივრებულ განჩინებაში სასამართლო მხოლოდ ფორმალური მითითებებით შემოიფარგლა და ის ობიექტური და კონკრეტული მიზეზები, რომლებიც შეუძლებელს ხდის სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღებას, მხარისათვის უცნობია;

44.4. სააპელაციო სასამართლო თავის შეფასებას მტკიცებულებების გამოუკვლევლობას უკავშირებს, თუმცა რეალურად სასამართლოს შეფასება უკვე გამოკვლეულ მტკიცებულებებს ეხება, რომლებთან მიმართებით სააპელაციო სასამართლოს განსხვავებული მიდგომა აქვს. გასაჩივრებულ განჩინებაში მოხმობილ მტკიცებულებებს დამატებითი გამოკვლევა არ სჭირდება. მოწმეთა ჩვენებების ტექსტი სრულად არის დართული საქმეზე. საქმეს ასევე ერთვის (არა მტკიცებულებად) სისხლის სამართლის საქმის მასალები. განჩინების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს მითითებას იმ მტკიცებულებებზე, რომელთა დამატებით შესწავლა და გამოკვლევა არის საჭირო. სასამართლო უთითებს, რომ ე. მ–ძის, ვ. ბ–ისა და დ. მ–ის გამოკითხვის ოქმები სისხლის სამართლის საქმეზე დამატებით შესწავლას საჭიროებს, თუმცა, გაუგებარია, სააპელაციო სასამართლოს თავად რატომ არ შეეძლო აღნიშნული მასალების შეფასება და შესაბამისი დასკვნების გამოტანა. საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაბრუნება დავის დროში უსაფუძვლოდ გაწელვას გამოიწვევს, რაც ეფექტური მართლმსაჯულების განხორციელების პრინციპს დაარღვევს და შეუქცევად ზიანს მიაყენებს კასატორების ქონებრივ ინტერესებს;

44.5. გასაჩივრებული განჩინება არ შეიცავს მითითებას, თუ რომელი ფაქტობრივი გარემოება უნდა დადგინდეს მტკიცებულებების დამატებითი გამოკვლევით და ეს გარემოება რა მხრივ შეუწყობს ხელს მთავარი სადავო საკითხის, იძულებით დადებული გარიგების დადასტურება-არ დადასტურებას. ის მტკიცებულებები, რომელთა გამოკვლევაზეც სააპელაციო სასამართლო მიუთითებს, იძულების ფაქტის არსებობას ვერ დაადასტურებს. მოწმეთა ჩვენებებს შორის არსებული განსხვავებები ლოგიკურია, რადგან საკითხი წლების წინ მომხდარ მოვლენებს ეხება. საკვანძო საკითხთან მიმართებით კი ყველაფერი ცალსახაა - იძულების ფაქტის დამადასტურებელი მტკიცებულება, გარდა ერთი მოწმის ირიბი ჩვენებისა, საქმეში არ არის. სააპელაციო სასამართლოს მიერ გასაჩივრებულ განჩინებაში მითითებული გარემოებების ურთიერთკავშირის დადგენისა და მათი ერთობლივად შეფასების შემთხვევაშიც, იძულების არსებობა ვერ დადგინდება. მით უფრო, იმ ფონზე, რომ სისხლის სამართლის საქმის მასალები, რომლებზეც სააპელაციო სასამართლო მიუთითებს, საქმეს მტკიცებულებად არ ერთვის და მათთვის მტკიცებულების ძალის მინიჭება შეუძლებელია. აღსანიშნავია, რომ შედეგი უცვლელი იქნებოდა ამ მასალების მტკიცებულებად გამოყენების შემთხვევაშიც;

44.6. სასამართლო მიუთითებს მ. გ–ის დაკითხვის ოქმის დამატებით გამოკვლევაზე. გაუგებარია, აღნიშნული მოწმის ჩვენების დამატებითი შესწავლა რა კონტექსტში შეიძლება იყოს საჭირო. იგი არის ირიბი ჩვენება. მოწმე ასახელებს გარემოებებს, რომლებსაც თავად არ შესწრებია - პირველი მოპასუხისაგან მოისმინა. ამასთან, ამ ჩვენებაში იძულებასთან დაკავშირებულ გარემოებებზე მითითება არ არის;

44.7. მოსარჩელემ სასამართლოს ვერ წარუდგინა სადავო აქციათა გასხვისების მომენტისთვის მათი რეალური ღირებულების ამსახველი მტკიცებულება. აღნიშნულის ფონზე, სააპელაციო სასამართლოს მითითება კომპანიის აქციების ფასებზე რელ.ტური არ არის. გაუგებარია, სააპელაციო სასამართლოს მიერ მითითებულ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით როგორ უნდა დადგინდეს კომპანიის აქციების ღირებულება. საქმეში არ არსებობს არცერთი გარემოება, რომელიც მოსარჩელის მიერ მითითებული ფასების ნამდვილობას და რეალობასთან შესაბამისობას დაადასტურებდა. ამის საპირისპიროდ, საქმის გარემოებებით დასტურდება, რომ კომპანიას მისთვის სს „რ–სა“ და სს „კ–ის“ აქციების გადაცემამდე არანაირი ღირებულება არ გააჩნდა. კასატორებმა ეს საკითხი პროცესის მიმდინარეობისას არაერთხელ აღნიშნეს;

44.8. გასაჩივრებულ განჩინებაში მითითებული არ არის კონკრეტულად რომელი გარემოებები არის იურიდიულად დაუსაბუთებელი და სააპელაციო პალატა პირველი ინსტანციის სასამართლოს რომელ დასკვნებს არ ეთანხმება.

45. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 8 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

46. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 27 ნოემბრის განჩინებით საქმის წარმოება შეჩერდა მოსარჩელის გარდაცვალების გამო, მოსარჩელის უფლებამონაცვლის დადგენამდე, არა უმეტეს შვიდი თვის ვადით.

47. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 18 ივნისის განჩინებით საქმის წარმოება განახლდა. მოსარჩელის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა მისი კანონისმიერი პირველი რიგის მემკვიდრე, შვილი - ქ.მ–ძე.

48. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 9 ივლისის განჩინებით მოპასუხეების საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

49. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 14 თებერვლის განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

50. სააპელაციო სასამართლოს მიერ მითითებული საპროცესო გარემოებები არ წარმოადგენს პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველს. სააპელაციო სასამართლოს თავად შეეძლო განეხორციელებინა ის საპროცესო მოქმედებები და დაედგინა საქმის ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომელთა დადგენაც პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაავალა, მიეცა მათთვის სამართლებრივი შეფასება და გამოეტანა არსებითი გადაწყვეტილება საქმეზე.

51. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუკი ადგილი აქვს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებს, სააპელაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს უბრუნებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს ხელახლა განსახილველად. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია არ გადააგზავნოს საქმე უკან და თვითონ გადაწყვიტოს იგი. ამრიგად, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლი, ერთი მხრივ, უთითებს პირველ ინსტანციაში საქმის დაბრუნების საფუძვლებზე, ხოლო, მეორე მხრივ, სასამართლოს აძლევს უფლებას, ამ საფუძვლების არსებობისას, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სამართლიანი მართლმსაჯულების განხორციელების სტანდარტიდან გამომდინარე, შეაფასოს რა უფრო მართებულია - მის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანა თუ საქმის ხელახლა განსახილველად პირველ ინსტანციაში დაბრუნება.

52. ზემოაღნიშნული განპირობებულია სამართლიანი სასამართლოს უფლებით, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის თანახმად, ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა და თავის თავში მოიცავს ადამიანის უფლებას მისი საქმე გონივრულ ვადაში, სწრაფად და ეფექტიანად განიხილოს სასამართლომ (Profitis and Others v. Greece, §93; Tierce v. San Marino, §31; Surmeli v. Germany [GC], §129; Capuano v. Italy, §§30-31; Versini v. France, §29), რაც წარმოშობს სახელმწიფოს ვალდებულებას ისე მოაწყოს თავისი სამართლებრივი სისტემა, რომ სასამართლოებმა უზრუნველყონ თითოეული პირის უფლება გონივრულ ვადაში მიაღწიოს საბოლოო გადაწყვეტილებას დავაზე, რომელიც მისი სამოქალაქო უფლებებისა და მოვალებების განხორციელებას ეხება (Scordino v. Italy (no.1) [GC] §183, Surmeli v. Germany [GC], § 129).

53. თუმცა, ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი მოითხოვს რა, რომ მართლმსაჯულება იყოს სწრაფი და ეფექტიანი, ხაზს უსვამს, რომ ამით არ უნდა დაზარალდეს მართლმსაჯულების სწორად (სათანადოდ) განხორციელების პრინციპი (Von Maltzan and Others v. Germany (dec.) [GC], §132), რომელიც სამართლიანი სასამართლოს უფლების უფრო ზოგადი პრინციპია.

54. სამართლიანი სასამართლოს უფლებით დადგენილი სტანდარტის ჭრილში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული, სასამართლო გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლების განხილვა თვალსაჩინოს ხდის, რომ რამდენიმე მათგანი, კერძოდ: ა) საქმე განიხილა სასამართლოს არაკანონიერმა შემადგენლობამ; ბ) სასამართლომ საქმე განიხილა ერთ-ერთი მხარის დაუსწრებლად, რომელსაც არ მიუღია შეტყობინება კანონით დადგენილი წესით, ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის გარეშე, თუ ასეთი წარმომადგენლობა კანონით იყო გათვალისწინებული; გ) გადაწყვეტილება გამოტანილია საქმეზე, რომელიც უწყებრივად სასამართლოს არ ექვემდებარება; დ) გადაწყვეტილება მიღებულია საქმის ზეპირი განხილვის საფუძველზე, რომლის დროსაც დარღვეულია პროცესის საჯაროობის წესები; ე) გადაწყვეტილებას ხელს არ აწერენ ის მოსამართლეები, რომლებიც გადაწყვეტილებაში არიან აღნიშნულნი; ვ) გადაწყვეტილება გამოტანილია იმ მოსამართლეების მიერ, რომლებიც საქმის განხილვაში ადრე მონაწილეობდნენ; ზ) საქმეში არ არის სასამართლოს სხდომის ოქმი - პირდაპირ გამომდინარეობს მართლმსაჯულების სწორად განხორციელების პრინციპიდან, მათ შორის, საქმის განხილვაში მხარის მონაწილეობის და სამართლიანი და საჯარო განხილვის ფუნდამენტური უფლებიდან, და ქმნის იმ შემთხვევას, როდესაც ცალსახაა, რომ საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმ სასამართლოს, სადაც მოხდა აღნიშნული დარღვევა.

55. თუმცა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული კიდევ ორი საფუძველი, კერძოდ: ა) გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული; და ბ) გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია - წარმოადგენს ისეთ საფუძვლებს, რომლებიც, საკასაციო სასამართლოს აზრით, იძლევა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, საქმის გარემოებების სრულყოფილი ანალიზის შედეგად და სამართლიანი სასამართლოს უფლების ჭრილში, საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნების მართებულობა-არამართებულობის შეფასების საშუალებას.

56. სააპელაციო სასამართლოს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების მართებულობის შეფასებისას, სასამართლომ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გაითვალისწინოს: (1) რა პროცესუალური გარემოებები მიუთითებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის უკან დაბრუნების შესაძლებლობაზე; (2) ამ გარემოებების გათვალისწინებით, რამდენად მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება, და (3) ხომ არ გამოიწვევს ეს საქმის უსაფუძვლოდ გაჭიანურებას (იხ. სუსგ საქმე №ას-1118-1145-2011, 2012 წლის 10 იანვარი, საქმე №ას-1234-1175-2014, 2015 წლის 23 თებერვალი, საქმე №ას-209-196-2015, 2015 წლის 30 ივლისი, საქმე №ას-825-791-2016, 2017 წლის 12 ივნისი).

57. აღნიშნულს მოითხოვს, აგრეთვე, რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპები, რომლებიც გულისხმობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ (რომელიც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე საქმის არსებითად განმხილველი სასამართლოა) პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე უნდა დაუბრუნოს მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც მას თავად რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა ან კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით მართლაც მიზანშეწონილია საქმის უკან დაბრუნება (იხ. სუსგ საქმე №ას-402-764-05, 2005 წლის 23 ივნისი; საქმე №ას-657-618-2012, 2012 წლის 10 დეკემბერი; საქმე №ას-1308-1234-2012, 2013 წლის 4 თებერვალი; საქმე №ას-1118-1145-2011, 2012 წლის 10 იანვარი, საქმე №ას-1234-1175-2014, 2015 წლის 23 თებერვალი, საქმე №ას-209-196-2015, 2015 წლის 30 ივლისი, საქმე №ას-825-791-2016, 2017 წლის 12 ივნისი).

58. გამომდინარე იქიდან, რომ მოცემულ საქმეში სააპელაციო სასამართლომ საქალაქო სასამართლოსთვის საქმის უკან დაბრუნების საფუძვლად მიუთითა გადაწყვეტილების იურიდიულად არასაკმარის დასაბუთებაზე, რაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტით გათვალისწინებული საფუძველია (გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული), სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში მითითებული პროცესუალური გარემოებები, რომლებიც საფუძვლად დაედო საქმის უკან დაბრუნებას, უნდა შეფასდეს სწორედ ზემოაღნიშნული მოთხოვნის შესაბამისად.

59. ერთადერთი პროცესუალური საფუძველი, რომლითაც სააპელაციო სასამართლომ საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნების აუცილებლობა დაასაბუთა, მდგომარეობს შემდეგში: პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაარღვია მტკიცებულებათა შეფასების სტანდარტი, მან სათანადოდ და სრულად არ გამოიკვლია საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებანი, მათ შორის, საქმეზე თანდართული სისხლის სამართლის საქმის მასალები, ხოლო გარკვეული მტკიცებულებები საქმეში არ მოიპოვება, ამიტომ საქმისათვის მნიშვნელოვან მთელ რიგ ფაქტებზე გადაწყვეტილებაში მსჯელობა არ არის. აღნიშნული საფუძვლის დასასაბუთებლად, საკასაციო სასამართლომ მიუთითა შემდეგ პროცესუალურ გარემოებებზე:

59.1. პირველი ინსტანციის სასამართლომ არ გამოიკვლია მთავარ პროკურატურაში ვ. ჭ–ს გამოკითხვის 2016 წლის 15 ივნისისა და დამატებითი გამოკითხვის 2017 წლის 13 მარტის ოქმები, აგრეთვე, სისხლის სამართლის საქმეში წარდგენილი - ლ. მ–ძის მიერ შედგენილი ტექსტი „თ–ჯი 21“-ში მისი კუთვნილი წილის ვ. ჭ–სათვის გადაცემის თაობაზე, რის გამოც სააპელაციო პალატა მოკლებულია შესაძლებლობას იმსჯელოს ვ. ჭ–ს განცხადებაზე ლ. მ–ძისათვის, როგორც რეალური მესაკუთრისათვის სს „ს–ის“ აქციათა ფასის გადახდის თაობაზე;

59.2. საქმეში აქციების ღირებულების - 5000 ლარის გადახდის მტკიცებულება არ მოიპოვება, ასევე ლ. მ–ძესა და მოსარჩელეს შორის შეთანხმების შესახებ მტკიცებულება არ მოიპოვება, და არ მოიპოვება წონადი მტკიცებულება ლ. მ–ძის კავშირზე სს „ს–ის“ გასხვისებულ წილთან, ხოლო აღნიშნულ გარემოებებზე გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში ნამსჯელი არ არის;

59.3. სისხლის სამართლის საქმეზე დ. მ–თან გასაუბრების 2015 წლის 1 აპრილისა და 2016 წლის 21 აპრილის ოქმებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილებაში ნამსჯელი არ არის სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში (სისხლის სამართლის საქმე №074040416802, ტ.1);

59.4. სასამართლოს მიერ შეფასებული არ არის სისხლის სამართლის საქმეში არსებული მ. გ–ის დაკითხვის 2013 წლის 29 მაისის ოქმი;

59.5. გამომძიებლის სახელზე ვ. ჭ–ს მიერ შედგენილ განცხადებასა და სს „კ–ის“ სამეთვალყურეო საბჭოს 2003 წლის 30 მაისის №1 სხდომის ოქმის ურთიერთმიმართებაზე და, აღნიშნულიდან გამომდინარე, სს „ს–ის“ აქციების შეძენის მოტივაციაზე ნამსჯელი არ არის, ისევე როგორც სადავო ხელშეკრულების დადების შემდეგ სს „ს–ის“ ირგვლივ განვითარებულ მოვლენებზე.

60. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა ასევე პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ სასამართლოში გამოცხადებულ მოწმეთა ჩვენებების შეფასება. სასამართლომ მიუთითა აღნიშნული მოწმეების: ელდარ მ–ძის, ვ.ბ–ის, დ.მ–ისა და დ.ა–ის ჩვენებებზე და აღნიშნა, რომ სამი მოწმის ჩვენება ეწინააღმდეგება ვ. ჭ–ს შესაგებელში და 2016 წლის 15 ივნისის გამოკითხვის ოქმში მითითებულ გარემოებებს. შესაბამისად, მთლიანი სურათის შესაქმნელად საჭიროა სისხლის სამართლის საქმეზე ე. მ–ძის, ვ. ბ–ისა და დ. მ–ის გამოკითხვის ოქმების შესწავლა და დამატებითი შეფასება.

61. ამრიგად, სააპელაციო სასამართლომ ძირითადად მიუთითა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მხრიდან სისხლის სამართლის საქმეში არსებული მოწმეთა გამოკითხვის ოქმების, როგორც მტკიცებულებების, არგამოკვლევაზე და სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში მათ შეუფასებლობაზე.

62. საკასაციო სასამართლო ზემოაღნიშნული საფუძვლით პირველ ინსტანციაში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების მართებულობის შემოწმებისას, უპირველეს ყოვლისა, ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობიდან ბუნდოვანია სისხლის სამართლის საქმეში არსებული მოწმეთა გამოკითხვის ოქმები რა სახის მტკიცებულებებად მიიჩნია სააპელაციო სასამართლომ.

63. იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული გამოკითხვის ოქმები სააპელაციო სასამართლომ მოწმეთა ჩვენებად მიიჩნია, მან არ გაითვალისწინა მოწმის ჩვენების ინსტიტუტის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით განსაზღვრული თავისებურებები.

64. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 140-ე და 148-ე მუხლების შესაბამისად, სამოქალაქო დავაში მოწმის ჩვენებად შესაძლებელია მიჩნეულ იქნას მხოლოდ ამ მუხლებით დადგენილი წესით სასამართლოში მოწმედ გამოცხადებულ პირთა ჩვენება და არა სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების პროცესში მოწმის სახით დაკითხულ პირთა გამოკითხვის ოქმები.

65. დაუშვებელია, აგრეთვე, სასამართლოს მიერ სამოქალაქო პროცესის მხარისა (მაგალითად, მოსარჩელის ან მოპასუხის) და მოწმის აღრევა (შედ. იხ. სუსგ საქმე №ას-788-748-2013, 2014 წლის 20 ოქტომბერი).

66. წინამდებარე დავაში სასამართლოს მიერ სისხლის სამართლის საქმიდან გამოთხოვილი მასალების მიხედვით, სისხლის სამართლის საქმეში დაკითხულ მოწმეთა ნაწილი სამოქალაქო საქმეში წარმოადგენს მხარეს, კერძოდ, ვ. ჭ. არის პირველი მოპასუხე, ხოლო დ. მხეიძე - მოსარჩელე. შესაბამისად, ამ პირების მიერ სისხლის სამართლის საქმეზე მიცემული ჩვენებები პროცესუალურად ის ახსნა-განმარტებებია, რომლებიც მოცემულია განსახილველ სამოქალაქო საქმეშიც, რაც მოითხოვს საერთო წესით მათ შეფასებას და ყოვლად დაუშვებელია პროცესის მონაწილეები თავიანთ პოზიციებში მითითებული ფაქტების დასადასტურებლად ამავე პროცესში ერთდროულად მოწმეებად გამოდიოდნენ.

67. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არამართებულია არათუ ამ საფუძვლით საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნება, არამედ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მტკიცებულებათა ამ სახით გამოკვლევა და შეფასება.

68. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ იმ შემთხვევაში, თუ სააპელაციო სასამართლომ სისხლის სამართლის საქმიდან გამოთხოვილი მასალები წერილობით მტკიცებულებებად მიიჩნია, უპირველეს ყოვლისა, გასათვალისწინებელია, რომ მათი ერთი ნაწილი წარმოადგენს იმ პირთა ახსნა-განმარტებებს, რომლებიც კონკრეტულ სამოქალაქო საქმეში არიან პროცესის მონაწილეები (მოსარჩელე და მოპასუხე) და ახსნა-განმარტებებს აკეთებენ ასევე სამოქალაქო პროცესში. შესაბამისად, მათი ახსნა-განმარტებების შედარება სააპელაციო სასამართლოს თავად შეუძლია მათი სარწმუნოობის შეფასების თვალსაზრისით. ამავე დროს, გამოკითხვის ოქმების მეორე ნაწილი იმ პირთა ახსნა-განმარტებებს შეიცავს, რომლებიც წინამდებარე საქმეში წარმოადგენენ მოწმეებს და სისხლის სამართლის საქმეში მათ მიერ მიცემული ახსნა-განმარტება ვერ იქნება სასამართლოში მათ მიერ მოწმის სახით მიცემული ჩვენების საპირწონე მტკიცებულება. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მითითება, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მოწმეთა ჩვენებები სისხლის სამართლის საქმეში მათი გამოკითხვის ოქმებთან შედარებით უნდა შეაფასოს - არამართებულია.

69. რაც შეეხება სააპელაციო სასამართლოს მითითებას საქმეში გარკვეული მტკიცებულებების არარსებობის შესახებ, აღნიშნულთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო პროცესში მოქმედი დისპოზიციურობისა (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) და მხარეთა შეჯიბრებითობის (სსსკ-ის მე-4 მუხლი) პრინციპების თანახმად, მხარე სარჩელის აღძვრისას თავად იღებს გადაწყვეტილებას, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მის მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. სარჩელის დაკმაყოფილების მიზნებისათვის კი აუცილებელია, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად მითითებული ფაქტები სათანადო მტკიცებულებებით დასტურდებოდეს და, ამავდროულად, აღნიშნული ფაქტები მოთხოვნას იურიდიულად ამართლებდეს. შესაბამისად, მოსარჩელე, დიდწილად, თვითონ არის პასუხისმგებელი იმ შედეგზე, რასაც იგი სასამართლო სამართალწარმოების საფუძველზე ისახავს მიზნად. იგივე უნდა ითქვას მოპასუხეზე, რომელიც, მართალია, სარჩელის ფარგლებით არის შეზღუდული, თუმცა, იგი თავად იღებს გადაწყვეტილებას, თუ რა სახის ფაქტებითა და მტკიცებულებებით გააქარწყლოს მის წინააღმდეგ წარდგენილი სასარჩელო მოთხოვნა. შესაბამისად, იგი თვითონ წყვეტს, წარადგინოს არაკვალიფიციური, თუ კვალიფიციური შედავება, რომელიც, თავის მხრივ, მოთხოვნის შემაფერხებელ ან მოთხოვნის შემწყვეტ შესაგებელში შეიძლება აისახოს (იხ. სუსგ საქმე №ას-1013-956-2015, 2015 წლის 27 ნოემბერი).

70. მხარეთა შეჯიბრში სასამართლოს როლი არსებითია, კერძოდ, სასამართლო წარმართავს შეჯიბრს და იღებს ზომებს საქმისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტებისა და მტკიცებულებების გამოსავლენად, თუმცა, სასამართლოს ფუნქცია მხარეთა შორის შეჯიბრში ჩარევის თვალსაზრისით, მინიმალისტურია. სასამართლოს ფუნქცია მხარეთა შეჯიბრის წარმართვაა, თანაც იმგვარად, რომ მხარეებს საპროცესო თავდაცვის თანაბარი შესაძლებლობა ჰქონდეთ. ამ ფარგლებში სასამართლო, სადავო ფაქტების გათვალისწინებით, მტკიცების საგანს განსაზღვრავს და საპროცესო, თუ მატერიალური კანონმდებლობის დანაწესებიდან გამომდინარე, მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთს ანაწილებს (იხ. სუსგ საქმე №ას-1004-925-2017, 2017 წლის 10 ნოემბერი).

71. ამ მიმართებით მნიშვნელოვანია, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტება, რომლის მიხედვითაც, მართალია, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის მეორე ნაწილი ითვალისწინებს სასამართლოს უფლებას, საქმის გარემოებათა გასარკვევად ამ კოდექსში გათვალისწინებულ ღონისძიებებს საკუთარი ინიციატივითაც მიმართოს, მაგრამ სამოქალაქო სამართალწარმოების კონტექსტში, რომელიც მთლიანად მხარეთა დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპს ეფუძნება, სასამართლოს მხრიდან ნებისმიერი ინიციატივის გამოჩენის უფლება ვიწროდ (შეზღუდულად) უნდა იქნას განმარტებული, რაც გულისხმობს, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სასამართლოს მხრიდან ინიციატივის გამოჩენის საფუძვლები და აუცილებლობა სასამართლომ ნათლად უნდა დაასაბუთოს (იხ. სუსგ საქმე №ას-209-196-2015, 2015 წლის 30 ივლისი).

72. ამდენად, სასამართლო პრაქტიკით დადგენილია, რომ მოსამართლის მიერ ინიციატივის გამოჩენა და საკუთარი შეხედულებით სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული ზომების მიღება, ნათელ და არაორაზროვან დასაბუთებას მოითხოვს, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ სასამართლო უფლებამოსილი არ არის, თუნდაც, დეტალური დასაბუთების პირობებში, საკუთარი ინიციატივით სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ ისეთ ღონისძიებას მიმართოს, რომლის უფლებაც მას სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით მინიჭებული არ აქვს, ან როდესაც მინიჭებული აქვს, მაგრამ აღნიშნული საპროცესო სამართლებრივი ქმედება მოსამართლის მხრიდან არა საკუთარი ინიციატივით განხორციელებადი კატეგორიაა. ამ მიმართებით, აღსანიშნავია, რომ დაუშვებელია საპროცესო ნორმების ფართო ინტერპრეტაცია, რათა მხარეთა მოლოდინი კანონის დანაწესის შესაბამისი სამართალწარმოების განხორციელებისა და, შესაბამისად, „საპროცესო-სამართლებრივი განჭვრეტადობის პრინციპი“ არ დაირღვეს. თვითონ სასამართლო თავისი ინიციატივით არ აგროვებს მტკიცებულებებს, არამედ საქმეს წყვეტს მხოლოდ იმ ფაქტობრივი მასალის მიხედვით, რომელსაც მას მხარეები წარუდგენენ, რაც, უპირველეს ყოვლისა, ნიშნავს იმას, რომ საქმის გადაწყვეტის დროს სასამართლოს უფლება არა აქვს იხელმძღვანელოს სხვა, თუნდაც მნიშვნელოვანი მტკიცებულებებით, რადგან ეს მტკიცებულებები ნაჩვენები არ იყო მხარეთა მიერ (quod non est in actis, non est in mundo - რაც საქმეში არ არის, არც ქვეყნიერებაზე არსებობს). სასამართლო ვალდებულია დაამყაროს თავისი გადაწყვეტილება მხოლოდ იმაზე, რაც მოთხოვნილი (მითითებული) და დამტკიცებული იყო მხარეთა მიერ (იხ. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის კომენტარი, რჩეული მუხლები, ავტორები ულრიხ ჰაგენლოხი, ბესარიონ ალავიძე, ნინო ბაქაქური, დიანა ბერეკაშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი, მზია თოდუა, ქეთევან მესხიშვილი, პაატა ქათამაძე, ზურაბ ძლიერიშვილი, თბილისი 2020, გვ. 91-93).

73. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში წინამდებარე საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საპროცესო გარემოებები არ არსებობს. სააპელაციო სასამართლომ თვითონ უნდა განიხილოს არსებითად საქმე. იგი წარმოადგენს ასევე ფაქტების დამდგენ სასამართლოს და შეუძლია ახლებურად დაადგინოს ფაქტები, ასევე არ გაიზიაროს ქვედა ინსტანციის მიერ მტკიცებულებათა, მათ შორის, მოწმეთა ჩვენებების გამოკვლევისა და შეფასების შედეგები და იგივე საპროცესო მოქმედებები თავად განახორციელოს.

74. დაუშვებელია პირველ ინსტანციაში საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება ემსახურებოდეს პროცესის გაჭიანურებას. რაციონალური მართლმსაჯულებისა და პროცესუალური ეკონომიის პრინციპები გულისხმობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ, რომელიც, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, ასევე საქმის არსებითად განმხილველი სასამართლოა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს საქმე მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში უნდა დაუბრუნოს, როდესაც მას თავად რეალურად გაუჭირდება ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა, რასაც მოცემულ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია. ამიტომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მითითებული საფუძვლით საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნება ეწინააღმდეგება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მოთხოვნებს.

75. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს თავად შეეძლო განეხორციელებინა ის საპროცესო მოქმედებები (გამოეკვლია და შეეფასებინა მტკიცებულებები) და დაედგინა საქმის ის ფაქტობრივი გარემოებები, რომელთა განხორციელება და დადგენაც პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაავალა, ასევე მიეცა მათთვის სამართლებრივი შეფასება და გამოეტანა არსებითი გადაწყვეტილება. იმ პირობებში, როცა სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდგენია საქმის ფაქტობრივი გარემოებების დიდი ნაწილი, არც მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებები გამოუკვლევია და არც სამართლებრივი შეფასებები გაუკეთებია, სააპელაციო სასამართლოს განჩინების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ საკასაციო სასამართლოს მხრიდან მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია. ამიტომ საკასაციო სასამართლო მოკლებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით გათვალისწინებულ შესაძლებლობას თავად მიიღოს გადაწყვეტილება. აღნიშნულს არც კასატორი მოითხოვს.

76. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა 394-ე მუხლის „ე¹“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძველი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. დ.ბ–ისა და ვ.ჭ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 14 თებერვლის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე