საქმე №ას-475-2019 15 აპრილი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ბესარიონ ალავიძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – თ.გ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – დ.თ–ძე (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 11 თებერვლის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ფულადი ვალდებულების შესრულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. თ.გ–მა (შემდგომ – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში დ.თ–ძის (შემდგომ – მოპასუხე) მიმართ 9500 აშშ დოლარის ანაზღაურების შესახებ.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, მის სახელზე ირიცხებოდა 41.24 კვ.მ უძრავი ქონება. 2012 წელს შეექმნა ეკონომიკური პრობლემები, რის გამოც ს.ც–ძისაგან (შემდგომ – კრედიტორი) ისესხა 11 000 აშშ დოლარი, რაზეც გაფორმდა ნასყიდობის ხელშკრულება უძრავი ქონების გამოსყიდვის უფლებით. მოსარჩელეს კრედიტორისათვის უნდა გადაეხადა ყოველთვიური სარგებელი, ბოლოს კი უნდა დაებრუნებინა სესხად მიღებული 11 000 დოლარი და ამ გზით გამოესყიდა ქონება.

3. მოსარჩელემ ვერ მოახერხა ბინის გამოსყიდვა, რის გამოც გადაწყვიტა ფართის გაყიდვა. აღნიშნული მიზნით მოსარჩელე შეუთანხმდა მოპასუხეს, ფართის ნასყიდობისათვის ეს უკანასკნელი ეტაპობრივად გადაუხდიდა 30 000 აშშ დოლარს. აქედან 2012 წლის 20 ივლისამდე გადაუხდიდა 18 000 აშშ დოლარს, შემდეგში კი ყოველთვიურად – 1000-1000 აშშ დოლარს.

4. მოპასუხემ დაარღვია შეთანხმება და 2012 წლის 20 ივლისამდე 18 000 აშშ დოლარი არ გადაიხადა, დასაწყისისათვის მან დაფარა 8000 აშშ დოლარი, შემდეგ – 1000 აშშ დოლარი. 2012 წლის აგვისტოს შემდეგ კი გადაიხადა 11 000 აშშ დოლარი, რომლითაც მოსარჩელემ კრედიტორისაგან ქონება გამოისყიდა და გადააფორმა მოპასუხეზე. 2016 წლის აგვისტოში მოპასუხემ მას გადაუხადა 500 აშშ დოლარი, ხოლო 2016 წლის 31 დეკემბერს – 100 ევრო. სულ მოპასუხეს გადასახდელი დარჩა 9500 აშშ დოლარი.

მოპასუხის პოზიცია:

5. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ უძარვი ქონების ნასყიდობაზე შეთანხმებისას მოსარჩელემ დაუმალა ნივთის ნაკლის შესახებ. მოპასუხემ იცოდა, რომ ყიდულობდა უფლებრივად უნაკლო ნივთს. მისთვის ცნობილი არ იყო, რომ ქონება აღრიცხული იყო კრედიტორის საკუთრებად. გარიგების დადებისას მოსარჩელემ დაარწმუნა, რომ ბინა იყო შეზღუდვებისაგან თავისუფალი და მოპასუხე შეძლებდა ამ ქონების გამოყენებით ბანკიდან სეხის მიღებას, რითაც ნასყიდობის საფასურის გადაიხდიდა. არსებულ პირობებში კი მოპასუხემ სესხი ვერ მიიღო. მოპასუხის განმარტებით, შეძენილ ქონებას სხვა ნაკლიც აღმოაჩნდა, კერძოდ, გარიგების დადების დროს მისთვის ცნობილი იყო, რომ შესაძენ ფართს ჰქონდა მიშენებისა და დაშენების პერსპექტივა, რამდენადაც იგი მდებარეობდა ორსართულიანი შენობის მე-2 სართულზე და სხვენის ადგილას შეიძლებოდა ფართის დაშენება. გარიგების დადების შემდეგ გაარკვია, რომ სხვენი მოსარჩელეს თავის საკუთრებად ჰქონდა დარეგისტრირებული. ფაქტობრივად, მოპასუხეს 30 000 აშშ დოლარი უნდა გადაეხადა ფართში სხვენის ჩათვლით, რეალურად კი სხვენი მოსარჩელის საკუთრებაა და მასზე მოპასუხის საკუთრების უფლება ვერ მოიპოვა, შესაბამისად, ნასყიდობის ფასი შეამცირა.

6. ამავდროულად, მოპასუხემ აღნიშნა, რომ მოსარჩელეს გადაუხადა 20 500 აშშ დოლარი, 100 ევრო, ასევე, მის გამო გადაიხადა პროცენტები სხვა პირების მიმართ (1500 აშშ დოლარი, 1500 აშშ დოლარი, 1800 აშშ დოლარი), სააგენტოს მომსახურებაში გადაიხადა 800 აშშ დოლარი, ხოლო სანოტარო მომსახურებაში – 169 ლარი. აღნიშნული თანხა უნდა ჩაითვალოს ნასყიდობის საფასურში.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

7. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 1 აგვისტოს გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაესკირა 9380 აშშ დოლარის გადახდა, რაც მოპასუხემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

8. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 11 თებერვლის გადაწყვეტილებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელს ეთქვა უარი შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ 2012 წლის 24 აპრილს, ერთი მხრივ, თ.ბ–ძეს, როგორც გამყიდველსა და, მეორე მხრივ, კრედიტორს, როგორც მყიდველს შორის დაიდო უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. ნასყიდობის საგანს წარმოადგენდა თ.ბ–ძის (გ–ი) (მოსარჩელე) საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომლის ღირებულება შეადგენდა 11 000 აშშ დოლარს. ამავე ხელშეკრულების თანახმად, მყიდველმა ნასყიდობის თანხა გადასცა გამყიდველს, მოსარჩელემ ხელშეკრულებაზე ხელმოწერით დაადასტურა, რომ მყიდველისაგან მიიღო 11 000 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების მიხედვით, გამყიდველს უფლება ჰქონდა, გამოესყიდა ნასყიდობის საგანი 3 თვის განმავლობაში 2012 წლის 24 ივლისის ჩათვლით, თავდაპირველ ფასად – 11 000 აშშ დოლარად.

10. 2012 წლის 30 აპრილს უძრავი ქონება მოსარჩელის გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, საჯარო რეესტრში აღირიცხა გამსესხებლის საკუთრებაში. ვალდებულების გრაფაში გამოსყიდვის უფლების მქონე პირად აღირიცხა მოსარჩელე.

11. ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში მოსარჩელეს ნასყიდობის საგნის გამოსყიდვის უფლებით არ უსარგებლია.

12. 2012 წლის 20 ნოემბერს, კრედიტორმა და მოპასუხემ დადეს უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც მოპასუხემ შეიძინა სადავო უძრავი ქონება, რაც 2016 წლის 11 ნოემბერს საჯარო რეესტრში მის საკუთრებად დარეგისტრირდა.

13. სააპელაციო პალატამ საქმეში წარმოდგენილი, მხარეთა მიერ შედგენილი მარტივი წერილობითი ფორმის ხელშეკრულების თანახმად დაადგინა, რომ მოპასუხე მოსარჩელეს (ხელშეკრულებაში მითითებულია თ.ბ–ძე) უძრავი ქონების შესაძენად ბეს სახით გადაუხდიდა 8 000 აშშ დოლარს, 2012 წლის 20 ივლისამდე უნდა გადაეხადა კიდევ 12 000 აშშ დოლარი, ამის შემდეგ კი ყოველთვიურად – 1000-1000 აშშ დოლარი, სულ – 30 000 აშშ დოლარი. თანხის გადახდის შემდეგ ბინა უნდა აღრიცხულიყო მოპასუხის საკუთრებაში. ხელშეკრულების დადებისთანავე მოპასუხემ მოსარჩელეს გადაუხადა 8000 აშშ დოლარი. მხარეთა განმარტებით, მოცემული ხელშეკრულება შედგა 2012 წლის მაისში (12 მაისის შემდგომ პერიოდში, ზუსტი თარიღი უცნობია).

14. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენს მხარეთა შორის, 2012 წლის მაისში დადებული უძრავი ნივთის „ნასყიდობის“ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, დარჩენილი თანხის – 9500 აშშ დოლარის გადახდა.

15. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ – სსკ) 477-ე, 509-ე და 510-ე მუხლებით და დაადგინა, რომ უძრავი ქონება 2012 წლის 30 აპრილამდე რეგისტრირებული იყო მოსარჩელის საკუთრებად. 2012 წლის 30 აპრილს კი, 2012 წლის 24 აპრილის ნასყიდობის ხელშეკრულების გამოსყიდვის უფლების საფუძველზე, მოსარჩელის გამოსყიდვის უფლებით საჯარო რეესტრში აღირიცხა კრედიტორის საკუთრებაში.

16. სსკ-ის 183-ე მუხლის, 311-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 312-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 170-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 102-ე მუხლისა და 54-ე მუხლის თანახმად სააპელაციო პალატამ უდავოდ დაადგინა, რომ 2012 წლის მაისში, ანუ როდესაც უძრავი ქონება საჯარო რეესტრში უკვე აღრიცხული იყო კრედიტორის საკუთრებაში, მხარეთა შორის ამავე უძრავ ქონებაზე წერილობით გაფორმდა „ნასყიდობის“ ხელშეკრულება. ამდენად, სახეზეა ხელშეკრულება, რომლის ფარგლებშიც „გამსხვისებელი“ არ იყო ნივთის მესაკუთრე, რადგან დადასტურებულია, რომ საჯარო რეესტრში უძრავი ნივთის მესაკუთრედ იმ პერიოდისათვის რეგისტრირებული იყო კრედიტორი. შესაბამისად, დადგენილია, რომ მოპასუხესთან ნასყიდობის ხელშეკრულება იმთავითვე დადებულია არაუფლებამოსილი პირის მიერ, კანონსაწინააღმდეგოდ, რაც, ცხადია, არ წარმოშობს არანაირ სამართლებრივ შედეგებს, მათ შორის, თანხის გადახდის ვალდებულებას.

17. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2012 წლის მაისში სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეს წარმოადგენდა კრედიტორი და არა მოსარჩელე, რაც დასტურდება საჯარო რეესტრის ამონაწერით, რომლის მიმართაც სსსკ-ის 312-ე მუხლის თანახმად, მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია. ამასთან, დადგენილია, რომ მოსარჩელე არც საჯარო რეესტრის ამ ჩანაწერს და არც მისი წარმოშობის საფუძველს პირველი ინსტანციის სასამართლოში სასარჩელო წესით კრედიტორს არ შედავებია, შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელე დაფარულ გარიგებაზე მიუთითებს, სააპელაციო პალატამ იგი ბათილად არ მიიჩნია, რადგან აღნიშნული წარმოადგენს საცილოდ ბათილ გარიგებას, ხოლო მოსარჩელეს კი შეცილება არ გაუკეთებია.

18. ამდენად, სააპელაციო პალატამ დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება, რომ 2012 წლის 30 აპრილს, ანუ მას შემდეგ, რაც უძრავ ქონებაზე საჯარო რეესტრის მონაცემებით მესაკუთრედ კრედიტორი აღირიცხა, მითითებული პერიოდიდან მოსარჩელემ დაკარგა უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება, შესაბამისად, 2012 წლის 19 მაისს მხარეთა შორის ხელშეკრულების დადების დროისათვის მას აღარ ჰქონდა მისი გასხვისების უფლება, იგი აღარ იყო უფლებამოსილი, დაედო ნასყიდობის ხელშეკრულება, კრედიტორთან თანხმობის გარეშე, აღნიშნული კი გამორიცხავს ნასყიდობის საფასურის თაობაზე სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას, ამასთან, საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებებით დადგენილია, რომ მან უძრავი ნივთის ნასყიდობის საფასური გადაუხადა უფლებამოსილ პირს – უძრავი ქონების მესაკუთრე კრედიტორს.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

19. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის ნაწილობრივ – პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების ფარგლებში დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

20. კასატორმა განმარტა, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არასაკმარისადაა დასაბუთებული და მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია.

21. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა 54-ე მუხლი და არ გამოიყენა ამავე კოდექსის მე-60 მუხლი. პალატამ დაადგინა, რომ მხარეთა შორის დადებული წერილობითი შეთანხმება არ აკმაყოფილებდა უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებისათვის კანონით დადგენილ მოთხოვნებს, თუმცა სააპელაციო სასამართლოს არ შეუფასებია, ხსენებული გარიგება რამდენად აკმაყოფილებდა სხვა გარიგებისათვის დაწესებულ მოთხოვნებს. კასატორმა განმარტა, რომ მხარეთა შორის დადებული „შინაურული“ წერილობითი შეთნახმებით მოპასუხეს უნდა გადასცემოდა უძრავი ქონება, ხოლო მოსარჩელეს სანაცვლოდ მიეღო 30 000 აშშ დოლარი. შეთანხმების დღეს სადავო უძრავი ნივთი საჯარო რეესტრი ირიცხებოდა კრედიტორის სახელზე, თუმცა მოსარჩელეს მის მიმართ გააჩნდა სამოქალაქო-სამართლებრივი მოთხოვნა, რომლის ფარგლებში მოსარჩელეს 11 000 აშშ დოლარისა და ყოველთვიურად 3%-ის გადახდის სანაცვლოდ, გააჩნდა უძრავი ნივთის გამოსყიდვის უფლება. ფაქტობრივად, კრედიტორს სადავო ქონება ფაქტობრივ მფლობელობაში არ გადასცემია. ამდენად, აშაკარაა, რომ გარიგება იყო მოჩვენებითი და რეალურად არსებობდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება.

22. კასატორმა მიიჩნია, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, აღნიშნული გარიგება ბათილია, არ განაპირობებს ქონებაზე საკუთრების უფლების შემძენზე გადასვლას. შემძენს წარმოეშვა მხოლოდ სესხის დაბრუნების მოთხოვნა და იპოთეკის უფლება. მოსარჩელეს უძრავ ნივთზე საკუთარი უფლება გააჩნდა, მათ შორის, რაც გავიდა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული გამოსიდვის ვადა.

23. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლოს მხარეთა შორის დადებული გარიგება ბათილ ნასყიდობად არ უნდა დაეკვალიფიცირებინა, არამედ შეეფასებინა მხარეთა შორის დადებულ ნამდვილ გარიგებად, რომლის ფარგლებშიც მოსარჩელე იღებდა ვალდებულებას სადავო ქონებასთან დაკავშირებული საკუთარი უფლებების გამოყენებით მოეხდინა, 30 000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ, საცხოვრებელი ბინის მოპასუხის საკუთრებაში გადაცემა. კასატორმა აღნიშნა, რომ მხარეებმა იმოქმედეს შეთანხმების შესაბამისად, მოპასუხემ კრედიტორის მიმართ მოსარჩელის ვალის დასაფარად გადაიხადა 11 000 აშშ დოლარი, ხოლო მოსარჩელემ და კრედიტორმა უზრუნველყვეს ქონების მოპასუხის საკუთრებაში გადაცემა. ამდენად, გარიგების ბათილობის საფუძვლის შეტყობის შემდეგ, რომლის შესახებაც სავარაუდოდ გარიგების დადებისას მხარეთათვის ცნობილი იყო, ისინი ასრულებნენ როგორც ნამდვილი გარიგების პირობებს.

24. კასატორმა ყურადღება გაამხვილა პირველი ინსტანციის სასამართლოში კრედიტორის მიერ მიცემულ განმარტებაზე, რომ სადავო ბინა მოპასუხის სახელზე მოსარჩელის მითითებით გადააფორმა, რაც მხარეთა შეთანხმების საფუძველზე განხორციელდა.

25. კასატორის განმარტებით, სადავო ნასყიდობის გარიგების ბათილად მიჩნევის შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განსაზღვრა მისი ბათილობის სამართლებრივი შედეგები. პალატას უნდა ეხელმძღვანელა უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებით და, სსკ-ის 979-ე მუხლის შესაბამისად, დაედგინა მხარეთა მიერ ბათილი გარიგების შედეგად მიღებული შესრულების დაბრუნების ვალდებულება. გარიგების შესრულების შედეგად მოპასუხემ საკუთრებაში მიიღო ბინა, რაც განაპირობა მოსარჩელის მიმართ კრედიტორის მიერ არსებულ მოთხოვნაზე უარის თქმამ. სხვაგვარად, 11 000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ, მოპასუხე უძრავ ნივთზე საკუთრებას ვერ მოიპოვებდა. შესაბამისად, ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების დაკარგვა და მოპასუხისათვის გადაცემა, ზემოაღნიშნული გარიგების შესრულების შედეგია.

სამოტივაციო ნაწილი:

26. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 8 აპრილის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად, ხოლო 2021 წლის 18 თებერვლის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ უნდა იქნეს დასაშვებად სსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით (საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას).

27. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, კასატორი ასაჩივრებს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 11 თებერვლის გადაწყვეტილებას, რომლითაც გაუქმდა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 1 აგვისტოს გადაწყვეტილება და სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, იმ საფუძვლით, რომ როგორც საქმის განმხილველმა სასამართლომ დაადგინა 2012 წელს მოსარჩელეს და დ.თ–ძეს შორის გაფორმებული წერილობითი შეთანხმება (ხელშეკრულება) არ აკმაყოფილებს უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების დასადებად კანონით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს. რასაც კასატორი არ ეთანხმება და მიუთითებს რომ 2012 წელს მოსარჩელეს და დ.თ–ძეს შორის დაიდო ე.წ. „შინაურული“ ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით დ.თ–ძეს საკუთრებაში უნდა გადასცემოდა ქ.ბათუმში, ....... N20-ში მდებარე უძრავი ქონება, რის სანაცვლოდაც თ.გ–ისათვის უნდა გადაეხადა 30 000 აშშ დოლარი. კასატორი განმარტავს, რომ 2012 წელს მოსარჩელეს და დ.თ–ძეს შორის დადებული ე.წ. „შინაურული“ ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების დროს ქ.ბათუმში, ....... N20-ში მდებარე უძრავი ქონება საჯარო რეესტრში არ იყო რეგისტრირებული მოსარჩელის სახელზე, არამედ ფორმალურად ირიცხებოდა ს.ც–ძის სახელზე, ამ უკანსკნელსა და მოსარჩელეს შორის არსებული სხვა სამართლებრივი ურთიერთობის ფარგლებში, კერძოდ, მოსარჩელეს გააჩნდა ს.ც–ის მიმართ 11 000 აშშ დოლარის ოდენობის ვალი, რომლის დაბრუნების შემდეგაც შეძლებდა ქ.ბათუმში, ....... N20-ში მდებარე უძრავი ქონებაზე საჯარო რეესტრში კვლავ საკუთარ სახეზე აღიცხვას. კასატორი განმარტავს, რომ სადავო უძრავი ქონება ს.ც–ძეს არასოდეს გადასცემია ფაქტობრივ სარგებლობასა და მფლობელობაში, ეს კი, დამატებით მოწმობს, რომ მოსარჩელეს და ს.ც–ძეს შორის გაფორმებული ნასყიდობა-გამოსყიდვის გარიგება არ წარმოშობს ნასყიდობის გარიგებისათვის შესატყვის იურიდიულ შედეგს. მაშასადამე, გამოსყიდვისათვის განსაზღვრული ვადის გასვლის მიუხედავად მოსარჩელეს სადავო უძრავ ქონებაზე უფლება მაინც ჰქონდა. კასატორი მიიჩნევს, რომ საბოლოოდ, მასსა და დ.თ–ძეს შორის გაფორმებული ხელშეკრულება ბათილ გარიგებად კი არ უნდა ყოფიიყო ცნობილი, არამედ იმგვარ გარიგებად, რომლის საფუძველზე მოსარჩელემ 30 000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ სადავო უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება გადასცა დ.თ–ძეს. ფაქტია, რომ დ.თ–ძე აღიცხულია სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრედ საჯარო რეესტრში, რაც მომწობს, რომ მოსარჩელემ შეასრულა მისი წილი ვალდებულება, თუმცა, დ.თ–ძემ შემხვედრი ვალდებულება - 30 000 აშშ დოლარის გადახდის შესახებ არ შეასრულა და ამ თანხიდან მხოლოდ 20 500 აშშ დოლარი გადასცა მოსარჩელეს - 11 000 აშშ დოლარი შეთანხმების მიხედვით გადასცა მოსარჩელის კრედიტორს (გამსესხებელ) ს.ც–ძეს, რომელმაც სადავო უძრავი ქონება გადააფორმა დ.თ–ძის სახელზე. შესაბამისად, მოსარჩელე უფლებამოსილია დ.თ–ძეს დამატებით მოსთხოვოს დარჩენილი ნასყიდობის საფასური (იხ., საკასაციო საჩივრის საფუძვლები - ტ.2. ს.ფ. 235).

28. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორმა წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია შემდეგი გარემოებების გამო:

29. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

30. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

31. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად არის სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ.ბოელინგი, ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 38.) კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის მომწესრიგებელი მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების დანიშნულებაა ურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტების უფლებების განსაზღვრა და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა. მოთხოვნა უფლების რეალიზაციის კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობაა. მოთხოვნა და მოთხოვნის საფუძველი სხვადასხვა ცნებებია და სასურველია მათი აღრევა თავიდან იქნეს აცილებული. ამ გამიჯვნას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმის გათვალისწინებით, რომ მოთხოვნათა შორის არჩევანის უფლება, მოსარჩელის უფლებამოსილებაა, ხოლო მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მოთხოვნის დამფუძნებელი მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველთა შორის ერთ-ერთის მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილება და ვალდებულებაცაა (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 42.).

32. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მოთხოვნა პირის ნებას დაქვემდებარებული და სხვა პირზე მიმართული უფლებაა, რომელიც მისი პროცესუალური განხორციელებისაგან მკვეთრად იმიჯნება. მოთხოვნა ძირითადად მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია. მოთხოვნა საპროცესო-სამართლებრივი გაგებით, ყოველთვის მიმართულია სასამართლო გადაწყვეტილების დადგომისაკენ. მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი არის სამართლის ნორმა, რომლის სამართლებრივი შედეგით გათვალისწინებულია სამართლებრივ ურთიერთობაში მონაწილე პირის მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელებისა თუ მოქმედების შესრულებისაგან თავის შეკავების ვალდებულება. თითოეული მოთხოვნის დამფუძნებელი სამართლის ნორმა განსაზღვრავს მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს, თუმცა, მისი განმარტება და ფაქტობრივ გარემოებებზე მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილებაა. მოთხოვნის საფუძველი ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ნორმის შემადგენლობა, რომელიც მოიცავს ცალკეულ წინაპირობას და ბ) სამართლებრივი შედეგი, რომელიც კანონის საფუძველზე დადგება იმ შემთხვევაში, თუ სახეზეა ნორმის შემადგენლობით განსაზღვრული ყველა წინაპირობა.

33. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა. სადავო ურთიერთობის შეფასებისას, ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო არაა შებოჭილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებებით, შესაბამისად, თუ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გამოარკვევს, რომ ქვემდგომი სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება არ გამომდინარეობს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან, იგი ვალდებულია, ეს გარემოებები თავად შეაფასოს სამართლებრივად სწორად და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

34. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე მოითხოვს, რომ დ.თ–ძეს დაეკისროს ქ.ბათუმში,...... ქ.N20-ში მდებარე ბინის ნასყიდობის საფასურის დარჩენილი ნაწილი 9380 აშშ დოლარი (ტ.1. ს.ფ. 6), იმ საფუძვლით, რომ 2012 წლის ივლისის თვეში მოსარჩელს და დ.თ–ძეს შორის შედგა შეთანხმება ქ.ბათუმში, ....... ქ.N20-ში მდებარე ბინის ნასყიდობის შესახებ, ნასყიდობის საფასური განისაზღვრა 30 000 აშშ დოლარით. ნასყიდობის საგანი - უძრავი ქონების გადაფორმება დ.თ–ძემ საჯარო რეესტრში შეძლო 2016 წლის დეკემბერში მაშინ, როდესაც მან მოსარჩელეს ნასყიდობის საფასურის ნაწილი - 10 000 აშშ დოლარი მიუტანა. აღნიშნული თანხით მოსარჩელემ დაფარა ს.ც–ძის მიმართ სესხის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, აღნიშნულის შემდეგ ს.ც–ძემ მოსარჩელის მითითებით ქ.ბათუმში, ....... ქ.N20-ში მდებარე ბინა გადაუფორმა დ.თ–ძეს (იხ., სარჩელის საფუძვლები და მოთხოვნა -ტ.1. ს.ფ. 5, 6).

35. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

36. მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით დადგენილია, რომ თ.გ–ს, ს.ც–ძეს და დ.თ–ძეს შორის სხვადასხვა დროს გაფორმებულია შემდეგი სახის გარიგებები, კერძოდ,

37. - ქ. ბათუმში ...... ქ. №20-ში მდებარე უძრავი ქონება 41.21კვ.მ საკუთრებაში ჰქონდა მოსარჩელეს და სადავო უძრავ ქონებაზე მოსარჩელეს და ს.ც–ძეს შორის გაფორმდა უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით. საქმეში წარმოდგენილი ხელშეკრულების მიხედვით უძრავი ქონების ღირებულება შეადგენდა 11 000 აშშ დოლარს. ხელშეკრულების მიხედვით მყიდველმა - ს.ც–ძემ ნასყიდობის თანხა გადასცა გამყიდველს - მოსარჩელეს, რაც ხელშეკრულებაზე ხელმოწერით დაადასტურა მოსარჩელემ, კერძოდ, მყიდველისაგან რომ მიიღო 11 000 აშშ დოლარი. ხელშეკრულების თანახმად გამყიდველს - მოსარჩელეს უფლება ქონდა გამოესყიდა ნასყიდობის საგანი 3 თვის განმავლობაში 2012 წლის 24 ივლისის ჩათვლით, თავდაპირველ ფასად 11000 აშშ დოლარად. აღნიშნული ხელშეკრულების საფუძველზე სადავო უძრავი ქონება 2012 წლის 30 აპრილს საჯარო რეესტრში აღირიცხა ს.ც–ძის საკუთრებად. მოსარჩელეს ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაში არ უსარგებლია ნასყიდობის საგნის გამოსყიდვის უფლებით.

38. - 2012 წლის 20 ნოემბერს, ს.ც–ძემ და დ.თ–ძემ გააფორმეს უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც დ.თ–ძემ შეიძინა სადავო ქონება, რაც საჯარო რეესტრში დ.თ–ძის საკუთრებად დარეგისტრირდა 2016 წლის 11 ნოემბერს და ასეთი დღემდე საკუთრების უფლებით რეგისტრირებულია მის სახელზე.

39. საქმეში წარმოდგენილია ასევე, მარტივი წერილობითი ფორმის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, დ.თ–ძე თ.გ–ს (ხელშეკრულებაში მითითებულია თ.ბ–ძე) უძრავი ქონების შესაძენად ბეს სახით გადაუხდიდა 8 000 აშშ დოლარს, 2012 წლის 20 ივლისამდე უნდა გადაეხადა კიდევ 12 000 აშშ დოლარი, ამის შემდეგ კი ყოველთვიურად 1000-1000 აშშ დოლარი, სულ 30 000 აშშ დოლარი. თანხის გადახდის შემდეგ ბინა უნდა აღერიცხა დ.თ–ძის საკუთრებაში. ხელშეკრულების დადებისთანავე მოპასუხემ მოსარჩელეს გადაუხადა 8000 აშშ დოლარი. მხარეთა განმარტებით მოცემული ხელშეკრულება შედგენილი იქნა 2012 წლის მაისის თვეში (12 მაისის შემდგომ პერიოდში, ზუსტი თარიღი უცნობია).

40. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასარჩელო მოთხოვნისა და მისი განმაპირობებელი ფაქტობრივი გარემოებების არსებობის პირობებში, სწორედ მოპასუხის საპროცესო ვალდებულებას წამოადგენდა სარწმუნოდ მიეთითებინა და დაედასტურებინა მოსარჩელის მიერ მითითებული საფუძვლებისაგან განსხვავებული გარემოებების არსებობა.

41. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

42. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას.

43. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის. მტკიცების საგანს შეადგენს ის გარემოებები, რომლებსაც პროცესუალურ სამართალურთიერთობებში წარმოადგენს სამართლებრივი ფაქტები. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ გარეგან და შინაგან ფაქტებს. შინაგან ფაქტებს წარმოადგენს განზრახვა, განსაზღვრული გარემოებების ცოდნა. სხვაობა შინაგან და გარეგან ფაქტებს შორის მდგომარეობს იმაში, რომ შინაგანი ფაქტები შესაძლოა მიუღწეველი იყოს და, როგორც წესი დგინდება გარეგანი ფაქტების მეშვეობით. მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტები კლასიფიცირდება დადებით და უარყოფით ფაქტებად. მათი ამგვარი კლასიფიკაცია დამოკიდებულია მოვლენაზე ან ქმედებაზე, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა ან რომლებიც განხორციელდა, ან რომლებსაც ადგილი არ ჰქონია ან რომლებიც არ განხორცილებულა. გარდა ამისა, გერმანული საპროცესო სამართლის თეორიაში განსხვავებენ ფაქტებს, რომლებიც უშუალო კავშირშია გამოსაყენებელი ნორმის ფაქტობრივ შემადგენლობასთან და ირიბ ფაქტებს, რომლებსაც არა აქვს მნიშვნელობა საქმისათვის. ერთიმეორისაგან განსხვავდება მთავარი ფაქტი, რომელიც შეადგენს მტკიცების საგანს კონკრეტულ საქმეზე (ზიანის მიყენება, უსაფუძვლო გამდიდრება, ხელშეკრულების შესრულების ვადის დარღვევა) და მტკიცებითი ფაქტი, რომელიც სხვა ასეთივე ფაქტებთან კრებადობით ადასტურებს ან უარყოფს მტკიცების საგანში შემავალ მთავარ ფაქტს. სამოქალაქო საქმეზე დასადგენი ფაქტები ერთმანეთისაგან განსხვავდება, როგორც ხასიათითა და შინაარსით, ასევე იმ შედეგით, რომლებსაც მათ უკავშირებს კანონი. ჯერ კიდევ, საქმის აღძვრის ეტაპზე - სარჩელის წარმოებაში მიღების დროს, სასამართლო ადგენს ისეთი გარემოებების არსებობა ან არარსებობას, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ საპროცესო-სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის წარმოებაში მიღება, უარი სარჩელის წარმოებაში მიღებაზე). მხოლოდ მას შემდეგ, რაც სარჩელი მიღებულია წარმოებაში, წამოიჭრება მეორე საკითხი, კერძოდ, რომელი ფაქტები უნდა იქნეს დადგენილი იმისათვის, რომ სასამართლომ შეძლოს სწორად გადაწყვიტოს საქმე. ესენი, როგორც წესი, მატერიალურ-სამართლებრივი ფაქტებია, რადგან მათ უკავშირდებათ მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგები, კერძოდ, მოსარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი მოთხოვნის ან მოპასუხის მატერიალურ-სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებულად ცნობა და დაკმაყოფილება, ან ასეთ დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, იმის მიხედვით, დამტკიცდა თუ არა მოთხოვნის საფუძველში მითითებული ფაქტები (სარჩელის საფუძველი). სარჩელი, თვისობრივად უნდა შეესაბამებოდეს მატერიალური მოთხოვნის საფუძველს. მასში ნათლად უნდა იყოს წარმოჩენილი მოსარჩელისათვის სასურველი მატერიალური მიზანი. ასეთ შემთხვევაში, სასამართლო სარჩელისა და შესაგებლის შინაარსიდან გამომდინარე, მხარეთა მტკიცებით საქმიანობას წარმართავს ამ გარემოებების დადასტურებისა თუ მათი უარყოფის მიმართულებით (იხ., ილონა გაგუა „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე“, 2020 წელი, რედაქტორები; ზურაბ ძლიერიშვილი, ნუნუ კვანტალიანი, გვ: 155, 156). პირველ რიგში მიზანშეწონილია განხილული იქნეს მტკიცების საგნის ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების წრის ზუსტად და სრულად განსაზღვრის შესახებ საკითხი.

44. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მიხედვით მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლენი, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

45. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი ითვალისწინებს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპს. შეჯიბრებითობის პრინციპი, მხარეთა თანასწორობის პრინციპთან ერთად, წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით, აგრეთვე საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე- 4 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლო უფლების მნიშვნელოვან კომპონენტს.

46. სსსკ-ის მე–4 მუხლის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. შეჯიბრებითობის პრინციპმა თავისი ასახვა ჰპოვა სსსკ–ის მთელ რიგ სხვა ნორმებში. კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს.

47. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

48. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს ყურადღება გაამახვილოს იმ საკითხზე, თუ რა როლი შეუძლია შეასრულოს სასამართლომ მხარეთა შეჯიბრების პროცესში. ფაქტიურად ესაა საკითხი, თუ რა ზომითაა გამოყენებული სამძებრო პრინციპის ელემენტები სამოქალაქო სამართალწარმოებაში. სსსკ-ის მე-4 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, საქმის გარემოებათა გასარკვევად სასამართლოს შეუძლია თავისი ინიციატივით მიმართოს ამ კოდექსში გათვალისწინებულ ღონისძიებებს. სამართლებრივი მნიშვნელობის საკითხია, თუ რა შინაარსის შეიძლება იყოს ეს ღონისძიებები.

49. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. ე.ი. ისეთი ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც სამართლის ნორმა უკავშირებს გარკვეულ იურიდიულ შედეგს.

50. ამრიგად, სასამართლო ვერ გადაწყვეტს ვერცერთ სამოქალაქო საქმეს, თუ მან წინასწარ არ დაადგინა გარკვეული ფაქტები. ამ ფაქტების დადგენა ხორციელდება უმთავრესად დამტკიცების გზით, შესაბამისი მტკიცებულებების გამოყენებით.

51. ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ.

52. სასამართლო მტკიცების პროცესი – ესაა საქმიანობა, რომელსაც ახორციელებენ მხარეები და სასამართლო იმ ფარგლებში და წესით, რომლებიც განსაზღვრულია კანონით. მხარეები წარუდგენენ სასამართლოს მტკიცებულებებს იმ ფაქტების დადასტურების მიზნით, რომლებზეც ისინი ამყარებენ თავიანთ მოთხოვნებს და შესაგებელს. სასამართლო მტკიცებულებათა დასაშვებობის და განკუთვნადობის პრინციპების მოთხოვნა დაცვით იღებს ამ მტკიცებულებებს და აფასებს მათ თავისი შინაგანი რწმენით. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სასამართლო მტკიცების პროცესის სხვადასხვა მონაწილე სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს, მაგრამ ყველა მათგანის საქმიანობა მიმართულია ერთი მიზნისაკენ – გაირკვეს სიმართლე, დადგინდეს საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებები.

53. სასამართლო შემეცნების ფორმების თვალსაზრისით საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებები შეიძლება ორ ჯგუფად დავყოთ: ა) გარემოებები, რომლებიც განაგრძობენ არსებობას სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს (ე.წ. აწმყოს ფაქტები) და ამიტომ შესაძლებელია მათი გრძნობადი აღქმის გზით დადგენა და ბ) გარემოებანი, რომლებსაც ადგილი ჰქონდათ წარსულში და ამიტომ მათი დადგენა უშუალო შემეცნების გზით შეუძლებელია. ასეთი ფაქტები შეიძლება დადგინდეს მხოლოდ გაშუალებული გზით, მტკიცებულების გამოყენებით.

54. სამოქალაქო სამართალწარმოებაში მტკიცების პროცესი, როგორც გაშუალებული შემეცნება, საკმაო სისრულითაა მოწესრიგებული კანონით. მაგალითად, სსსკ-ის 102–ე მუხლის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. კანონი განსაზღვრავს, თუ რომელმა მხარემ რომელი ფაქტობრივივ გარემოებები უნდა დაამტკიცოს. კანონი განსაზღვრავს აგრეთვე, თუ რომელ მხარეს ეკისრება ფაქტების მითითებისა და ამ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომელი ფაქტები არ საჭიროებენ დამტკიცებას, მტკიცების რა საშუალებები დაიშვება და რა არ დაიშვება, როგორ და რა წესით ხდება მტკიცებულებათა შეგროვება, შემოწმება და შეფასება და ა.შ.

55. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე შეიძლება გავაკეთოთ დასკვნა: სასამართლო (საპროცესო) მტკიცება წარმოადგენს მტკიცებულებათა შეგროვების, შემოწმებისა და შეფასებისათვის სასამართლოსა და მხარეების სამართლით მოწესრიგებულ საქმიანობას, რომლის მიზანია საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების (ფაქტების) დადგენა. ამ განმარტებიდან ნათლად ჩანს, თუ ვინ არის სასამართლო მტკიცების სუბიექტი. სასამართლო მტკიცების სუბიექტებად სამოქალაქო პროცესში გვევლინებიან მხარეები - მოსარჩელე, მოპასუხე, მესამე პირი დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნით, მესამე პირი დამოუკიდებელი მოთხოვნის გარეშე, თანამონაწილეები.

56. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლო მტკიცება წარმოადგენს სასამართლოსა და მხარეთა საქმიანობას, რომლის მიზანია საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების (ფაქტების) დადგენა.

57. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება. შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით. რა კრიტერიუმით უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ მტკიცების საგნის განსაზღვრისას? სარჩელის აღძვრით მოსარჩელეს სურს გარკვეული შედეგის დადგომა (ნივთის მიკუთვნება, ვალის დაბრუნება, ზიანის ანაზღაურება, ხელშეკრულების მოშლა და ა.შ.), მისი ეს სურვილი აისახება სარჩელის იმ ელემენტში, რომელსაც სარჩელის საგანი ეწოდება. ამრიგად, სარჩელის საგანს ქმნის მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი. მაგრამ, მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგის დადგომა, მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ გარკვეული ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც კანონი უკავშირებს მოსარჩელის მატერიალურ სამართლებრივი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ზუსტად იგივე უნდა განსაზღვროს იმ ფაქტების წრემ, რომლებსაც უკავშირდება მხარეთა მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივი დასაბუთებულობა. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა.

58. შესაძლებელია დასკვნის გაკეთება, რომ სასამართლომ კონკრეტულ საქმეზე მტკიცების საგნის განსაზღვრის დროს უნდა იხელმძღვანელოს მხარეთა მიერ სარჩელისა და შესაგებლის დასაბუთებისათვის მითითებული ფაქტებით, მაგრამ თუ ამ ფაქტებს შორის არიან ისეთებიც, რომლებსაც კანონის თანახმად არ აქვს მნიშვნელობა ამ მხარეთა მოთხოვნების თუ შესაგებლის სამართლებრივი დასაბუთებისათვის, ე.ი. თუ ეს ფაქტები იურიდიულად ვერ ამართლებენ ამ მოთხოვნას (შესაგებელს) – სასამართლომ არ უნდა შეიტანოს ეს ფაქტები მტკიცების საგანში და არ უნდა მიიღოს მტკიცებულებები მათ დასადასტურებლად.

59. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა მიერ დაშვებული შეცდომა ფაქტების მითითების დროს, შეიძლება გამოიხატოს იმით, რომ „მათ არ მიუთითეს ყველა იმ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომელსაც აქვს მნიშვნელობა საქმეზე სწორი გადაწყვეტილების გამოტანისათვის. მხარეთა მიერ დაშვებულ შეცდომას სასამართლო ვერ გამოაწორებს: სასამართლო ვერ „გაამდიდრებს“, ვერ შეავსებს მხარეთა მიერ მითითებულ ფაქტებს, რადგან მხოლოდ მხარეებს შეუძლიათ განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (სსსკ-ის მე–4 მუხლი)“ (იხ. თ.ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 215.).

60. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეიძლება გავაკეთოთ დასკვნა მტკიცების საგნის განსაზღვრის კრიტერიუმის შესახებ: მტკიცების საგანში შედიან მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტები, რომლებიც სასამართლოს შეხედულებით სამართლებრივად ასაბუთებენ (ამართლებენ) მათ მოთხოვნებს და შესაგებელს. კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არაა, ესაა სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა.

61. სასამართლო კი, ზემოთაღნიშნული ნეიტრალიტეტის პრინციპიდან გამომდინარე, ვერ უზრუნველყოფს მხარისათვის იურიდიული დახმარების გაწევას, რაც თანაბრობას დაარღვევს და სამართალწარმოებას მიკერძოებულს გახდის. ევროკონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტით „მიუკერძოებლობის“ მოთხოვნა ორი ასპექტისაგან შედგება. პირველი, სასამართლო სუბიექტურად თავისუფალი უნდა იყოს პიროვნული ზრახვებისა და მიდრეკილებებისაგან. მეორე, იგი ასევე მიუკერძოებელი უნდა იყოს ობიექტური თვალსაზრისით, ანუ მან უნდა უზრუნველყოს საკმარისი გარანტიები ამ თვალსაზრისით ნებისმიერი კანონიერი ეჭვის გამოსარიცხად (იხ. გოტრინი და სხვები საფრანგეთის წინააღმდეგ, 1998 წლის 20 მაისის გადაწყვეტილება, Reports of Judgments and Decisions 1998-III, გვ. 1030- 31, §58; მორისი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, №38784/97, §58, ECHR 2002-I). რაც შეეხება სუბიექტურობას, მოსამართლე პიროვნულად მიუკერძოებლად უნდა იქნას მიჩნეული, ვიდრე ამის საწინააღმდეგო არ დამტკიცდება (იხ. ჰაუსშიდტი დანიის წინააღმდეგ, 1989 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილება, სერია A №154, გვ. 21, §47; დაკტარასი ლიტვის წინააღმდეგ, №42095/98, §30, ECHR 2000-X). სამართლიანი სასამართლოს კონცეფცია თავის თავში მოიცავს სასამართლოს მხრიდან მხარისათვის საკუთარი პოზიციის დაცვის მოსამზადებლად ადეკვატური დროის განსაზღვრას და დაცვის მომზადების შესაძლებლობის მიცემას (იხ. Case If Galstyan v, Armenia, საჩივარი no26986/03), რაც საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით განსახილველ შემთხვევაში, როგორც პირველ, აგრეთვე მეორე კასატორთან მიმართებით უზრუნველყოფილ იქნა, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო, როგორც აღინიშნა, სადავო ფაქტებს შეაფასებს საპროცესო წესების დაცვით მიღებული განმარტებების ფარგლებში.

62. სასამართლო მტკიცებითი პროცესის წარმმართველი მოქმედება მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობაა, რომელიც მხარეებზე დაკისრებული მტკიცების ტვირთის რეალიზების საპროცესო საშუალებად გვევლინება. მტკიცების ტვირთის საკანონმდებლო განსაზღვრებას საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი არ შეიცავს. შეიძლება თამამად ითქვას, რომ კერძო დავის მატერიალურსამართლებრივ შედეგს განაპირობებს პროცესის მონაწილე სუბიექტების წარმატებული მტკიცებითი საქმიანობა. მტკიცების ტვირთი ესაა, მოდავე მხარეებს შორის მატერიალურსამართლებრივი და საპროცესოსამართლებრივი რისკების იმგვარი გადანაწილება, რომელსაც, უპირველეს ყოვლისა, აქვს პრაქტიკული მნიშვნელობა. მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე, პრაქტიკულად შეუძლებელია საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების დადგენა და შესაბამისად, კერძო ხასიათის დავის წარმატებით დასრულება. სასამართლო მტკიცებით პროცესში მოსარჩელემ უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. რაც შეეხება მოპასუხეს, თუ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებს მოსარჩელის მოთხოვნის არსებითობას, მაშინ მოპასუხეზეა დამოკიდებული საქმის განხილვის საბოლოო შედეგის (რეზულტატი) იდენტიფიცირება. ასეთი მიდგომის საფუძველია სსსკ-ის 102-ე მუხლის ნორმატიული დანაწესი, რომელშიც კონცენტრირებულია მხარეთა ვალდებულებები დაასაბუთონ ან გააქარწყლონ (უარყონ, შეარყიონ) მოსარჩელის მოთხოვნები. იმავდროულად, მოპასუხის მოვალეობას, უპასუხოს მოსარჩელის მიერ მითითებულ და საქმისათვის (მოთხოვნის წარმოშობა-არწარმოშობისათვის) რელევანტურ გარემოებებს სსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილი ადგენს. მოპასუხის სტადიაზე მოწმდება, თუ რამდენად აქარწყლებს და არყევს იგი მოსარჩელის სტატიაზე განხორციელებული შემოწმების შედეგად შექმნილი მოთხოვნის წარმოშობის ვარაუდს. მოპასუხის მტკიცების სტადიაზე მოწმდება ის, თუ რა ტიპის შესაგებელი წარადგინა მოპასუხემ (მოთხოვნის შემწყვეტი, შემაფერხებელი, გამომრიცხავი და ა.შ.) (იხ., ილონა გაგუა „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე“, 2020 წელი, რედაქტორები; ზურაბ ძლიერიშვილი, ნუნუ კვანტალიანი, გვ: 222-232).

63. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების საპირწონედ მოპასუხეს კვალიფიციური შედავება არ წარუდგენია და საპროცესო კანონმდებლობით მისთვის მინიჭებული სარჩელისაგან თავდაცვის საშუალებით სათანადოდ არ უსარგებლია. მოპასუხემ შესაგებელში სადავოდ გახადა ნასყიდობის საგნის უფლებრივი და ნივთობრივი ნაკლი, აგრეთვე მიუთითა, რომ მოსარჩელეს გადაუხადა 20 500 აშშ დოლარი, 100 ევრო, ასევე, მის გამო გადაიხადა პროცენტები სხვა პირების მიმართ (1500 აშშ დოლარი, 1500 აშშ დოლარი, 1800 აშშ დოლარი), სააგენტოს მომსახურებაში გადაიხადა 800 აშშ დოლარი, ხოლო სანოტარო მომსახურებაში – 169 ლარი. აღნიშნული თანხა უნდა ჩაითვალოს ნასყიდობის საფასურში.

64. საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ განმარტავს, რომ სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თავისი განჩინებით ძალაში დატოვოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ან ამ გადაწყვეტილების შეცვლით მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება (სსსკ-ის 386-ე მუხლი). ასეთივე შესაძლებლობითაა აღჭურვილი საკასაციო სასამართლოც, კერძოდ, მას შუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს სხვა სამართლებრივი შედეგი (სსსკ-ის 411-ე მუხლი).

65. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამართლიანობის მიღწევის გარდა, სამართლის ამოცანაა, უზრუნველყოს სამართლებრივი უსაფრთხოება და ინტერესთა ოპტიმალური და მიზანშეწონილი დაკმაყოფილება. ყოველივე ეს მიზანი გათვალისწინებულ უნდა იქნას როგორც გარიგებაში გამოვლენილი ნების განმარტების, ასევე, კანონის ინტერპრეტაციის გზით. გარიგებაში გამოვლენილი ნების სწორი განმარტების აუცილებლობაზე აფუძნებს კასატორი თავის პრეტენზიას და აღნიშნავს, რომ სასამართლომ არ შეაფასა და არ გამოიკვლია მხარეებს შორის სხვადასხვა დროს დადებულ გარიგებებში გამოვლენილი ნება, კერძოდ, ქ. ბათუმში ...... ქ. №20-ში მდებარე უძრავი ქონება, რომელიც საკუთრებაში ჰქონდა მოსარჩელეს სწორედ დ.თ–ძეზე გასხვისდა 30 000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ, საიდანაც უნდა დაფარულიყო ს.ც–ძის მიმართ არსებული მოსარჩელის ვალი (სესხი) - 11 000 აშშ დოლარი, ხოლო თავად ს.ც–ძის მიმართ არსებული სესხის ხელშეკრულება გაფორმდა, როგორც გამოსყიდვის უფლებით ნასყიდობის გარიგება, რასაც ის ფაქტიც მოწმობს, რომ როგორც კი, 11 000 აშშ დოლარი დაიფარა ს.ც–ძის მიმართ, სადავო ბინა დ.თ–ძეზე გადაფორმდა ნასყიდობის გარიგების ფარგლებში. წარმოდგენილ შესაგებელში დ.თ–ძე მიუთითებს, რომ იგი მოსარჩელის შვილიშვილის ნათლიაა (ტ.1. ს.ფ. 35) და მისთვის ცნობილი იყო, რომ მოსარჩელე ვალის გამო ბინას ყიდდა (იხ., ტ.1. ს.ფ. 34). სხვა საკითხია, რასაც დ.თ–ძე მიუთითებს, კერძოდ, რომ ბინას ნივთობრივი ნაკლი გააჩნდა, კერძოდ, დ.თ–ძის ვარაუდით ბინას მიშენება/დაშენების პერსპექტივა უნდა ჰქონოდა, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მხარეთა შეთანხმებულ ფასადა არ იყიდდა ბინას (ტ.1. ს.ფ. 35).

66. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ წინამდებარე დავის ფარგლებში ნასყიდობის საგნის (ბინის) ნივთობრივი ნაკლი არ განიხილება მოპასუხის მხრიდან შეგებებულ სარჩელზე საპროცესო უფლების გამოუყენებლობის გამო.

67. რაც შეეხება იმ გარემოებაზე მითითებას, რომ დ.თ–ძისათვის ცნობილი იყო, რატომ ყიდდა ბინას მოსარჩელე და მათ შორის არსებობდა ნათესაური კავშირი, აღნიშნული ამყარებს მოსარჩელის პოზიციას, რომ 2012 წლის 24 აპრილს, მოსარჩელეს და ს.ც–ძეს შორის გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულება გამოსყიდვის უფლებით, რომლის საგანს წარმოადგენდა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მოპოვება 11 000 აშშ დოლარად, თანხაც ამავე ხელშეკრულების თანახმად, მყიდველმა გადასცა გამყიდველს, რაც მოსარჩელემ ხელშეკრულებაზე ხელმოწერით დაადასტურა, ხოლო ხელშეკრულების მიხედვით, გამყიდველს უფლება ჰქონდა, გამოესყიდა ნასყიდობის საგანი 3 თვის განმავლობაში 2012 წლის 24 ივლისის ჩათვლით, თავდაპირველ ფასად – 11 000 აშშ დოლარად - რეალურად წარმოადგენდა სესხის ხელშეკრულებას, რომელიც უზრუნველყოფილი იყო იპოთეკით.

68. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საეჭვოობისას ხელშეკრულებისა და ნების განმარტების შედეგად უნდა დადგინდეს, თუ რისი შეთანხმება სურდათ მხარეებს. ამ შემთხვევაში, ხელშეკრულებისა (სსკ-ის 623, 286.1, 477, 183-ე მუხლები) და ნების გამოვლენის განმარტების (სსკ-ის 52-ე მუხლი) წესების გამოყენებით, უნდა დადგინდეს, თუ რისი შეთანხმება სურდათ მხარეებს. გარიგებაში გამოვლენილი ნების განმარტების აუცილობლობას ეხება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მნიშვნელოვანი განმარტება საქმეზე №ას-1144-1090-2014, 23 თებერვალი, 2015 წელი. მითითებულ გადაწყვეტილებაში, საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ ხელშეკრულებათა განმარტების სფეციფიკა განპირობებულია ურთიერთობათა ორმხრივი (მრავალმხრივი) ხასიათით, დისპოზიციური ნორმების გამოყენებით, სავაჭრო და საქმიანი ჩვეულებებითა და ტრადიციებით, მხარეთა შორის არსებულ ურთიერთობაში ჩამოყალიბებული პრაქტიკით, იმპერატიული ნორმების მოთხოვნათა გათვალისწინების აუცილებლობით და ა.შ. ხელშეკრულება არის მხარეთა მიერ მიღწეული კონსესუსის შედეგი, რომელიც, სამართლებრივი თვალსაზრისით, იწვევს მხარეთა მიმართ უფლებებისა და ვალდებულებების წარმოშობას მათივე ნების საფუძველზე. ხელშეკრულების არსებობისათვის აუცილებელია ორი ან მეტი ნების თანხვედრა, რაც იწვევს მხარეთა საერთო ნების დადგენის აუცილებლობას. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ხელშეკრულების განმარტების არსი მხარეთა მიერ გამოვლენილი საერთო ნების ნამდვილი შინაარის, ხელშეკრულების რეალური მიზნის დადგენაში მდგომარეობს. სასამართლო მხარეთა ნამდვილ ნებას ადგენს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ განმარტების პროცესში წარმოიშობა ხელშეკრულების ტექსტში გადმოცემულ დებულებათა შორის წინააღმდეგობა ან შეუსაბამობა.

69. ყველა იმ გარიგებაში, რომლებშიც ნების გამოვლენის ნამდვილობა დამოკიდებულია მეორე მხარის მიერ ამ ნების მიღებაზე, არცთუ იშვიათად იბადება კითხვა, სწორად გაიგო თუ არა მეორე მხარემ ის, რისი თქმაც ნების გამომვლენ პირს სურდა. თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ გარიგებათა აბსოლუტურ უმრავლესობაში ორი მხარე – ნების გამომვლენი და ნების მიმღები – მონაწილეობს, აშკარა გახდება, თუ რა დიდი მნიშვნელობა აქვს გამოვლენილი ნების სწორად გაგებას მეორე მხარის მიერ. მრავალი გარემოებით შეიძლება იყოს გამოწვეული, რომ ის, რაც იგულისხმა ნების გამომვლენმა, სხვაგვარად გაიგო მისმა მიმღებმა. აქედან წარმოიშობა გამოვლენილ ნებათა კონფლიქტი, რომელიც საჭიროებს სწორად გადაწყვეტას. ამ კონფლიქტის გადაწყვეტის სამართლებრივ საშუალებას წარმოადგენს ნების გამოვლენის განმარტება.

70. ნების გამოვლენის განმარტება ემსგავსება კანონის განმარტებას: ორივე შემთხვევაში ხდება ბუნდოვანი, საეჭვო აზრის დაზუსტება. მაგრამ თუ კანონის განმარტებას ზოგადი ხასიათი აქვს, ე.ი. სავალდებულოა და გამოიყენება ყველას მიმართ და მიზნად ისახავს კანონის ბუნდოვანი ადგილების ერთიანი გაგების უზრუნველყოფას, გარიგების (ხელშეკრულების) განმარტების მიზანი უფრო ვიწროა – გარიგების (ხელშეკრულების) მონაწილე მხარეებს შორის ურთიერთობის გარკვევა. ამიტომ ასეთ განმარტებას ძალა აქვს მხოლოდ გარიგების მონაწილეებისათვის.

71. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 52-ე მუხლის თანახმად, ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად, და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან. ცხადია, რომ ეს „გონივრული განსჯა“ უნდა ემყარებოდეს გარკვეულ კრიტერიუმებს, კერძოდ, ნების გამოვლენის განმარტება უნდა განხორციელდეს ნების მიმღების შემეცნების (გაგების) შესაძლებლობათა გათვალისწინებით. ამგვარი განმარტების დროს გათვალისწინებული უნდა იქნეს ყველა ხელშესახები გარემოება, რომელიც ამ შემთხვევას ახასიათებს.

72. ხელშეკრულების გამონათქვამების განმარტების დროს უნდა დადგინდეს მხარის შინაგანი ნების შესაბამისობა მის გამოხატულებასთან. ხელშეკრულების განმარტების მიზანი მისი შინაარსის დადგენაა. განმარტებას შეიძლება საჭიროებდეს, როგორც მთელი ხელშეკრულება, ასევე მისი რომელიმე ნაწილი ან თუნდაც რომელიმე პუნქტი (პირობა). ხელშეკრულების პირობები იმგვარად უნდა იქნას განმარტებული, რომ ყველა მათგანს მიეცეს მნიშვნელობა და არა რომელიმე მათგანს წაერთვას ძალა.

73. ხელშეკრულების გამონათქვამების სხვადასხვანაირობა გულისხმობს, რომ ხელშეკრულების ცალკეული გამონათქვამები შეიძლება სხვადასხვანაირად იქნას გაგებული. გამონათქვამთა საგულდაგულო შერჩევის მიუხედავად, დოკუმენტი ყოველთვის ერთნაირად ვერ იქნება აღქმული მისი წამკითხველების მიერ. გამონათქვამების შინაარსის დადგენა უნდა მოხდეს ხელშეკრულების საერთო ტექსტით ან ხელშეკრულების იმ ნაწილებით, რომლებიც განსამარტავ გამონათქვამებს შეიცავენ.

74. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს კასატორის პრეტენზიას, რომ სააპელაციო სასამართლოს გარიგებაში მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების განმარტების საფუძველზე უნადა დაედგინა, რომ მოსარჩელემ და ს.ც–ძემ სესხად გაცემული 11 000 აშშ დოლარის დაბრუნების საგარანტიოდ გააფორმეს იპოთეკის ხელშეკრულება. სინამდვილეში, მხარეები უძრავი ნივთის გასხვისებას მიზნად არ ისახავდენენ, რომ მოსარჩელე კვლავ რჩებოდა სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრედ.

75. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 623-ე მუხლის მიხედვით სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი. ხოლო 286-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით უძრავი ნივთი შეიძლება ისე იქნეს გამოყენებული (დატვირთული) მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, რომ უზრუნველყოფილ კრედიტორს მიეცეს უფლება, სხვა კრედიტორებთან შედარებით პირველ რიგში მიიღოს თავისი მოთხოვნის დაკმაყოფილება ამ ნივთის რეალიზაციით ან მის საკუთრებაში გადაცემით (იპოთეკა).

76. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ იურიდიულ ლიტერატურასა და კანონმდებლობაში ცნობილია ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის სხვადასხვა საშუალება. მოთხოვნის უზრუნველყოფის საშუალებები ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების საშუალებებია. ისინი იყოფიან უზრუნველყოფის სანივთო და ვალდებულებით-სამართლებრივ საშუალებებად. სანივთო უზრუნველყოფის საშუალებებს მიეკუთვნება გირავნობა და იპოთეკა. სანივთო უზრუნველყოფის საშუალებების თავისებურება ისაა, რომ ისინი გარანტირებულს ხდიან ვალდებულების შესრულებას მისი დარღვევის შემთხვევაში და სწორედ ამ მიზანმიმართულებით ხასიათდებიან. სანივთო უზრუნველყოფის საშუალებები მთლიანად შესრულების ფუნქციით არიან დატვირთული და არ წარმოადგენენ რაიმე დამატებით საჯარიმო ხასიათის დატვირთვებს მოვალისათვის. ამიტომაცაა, რომ ისინი ყველაზე გავრცელებული უზრუნველყოფის საშუალებებია სამოქალქო ბრუნვაში. (შდრ. ლ.ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012, 44. Wiegand in Staundinge BGB Komm, §1204, Rn.3.4. ). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ თუ მოვალე არ ასრულებს, ანდა არაჯეროვნად ასრულებს ვალდებულებას, კრედიტორს აქვს იმის შესაძლებლობა, რომ სხვადასხვა ზომის გამოყენებით აიძულოს მოვალე შეასრულოს მასზე დაკისრებული ვალდებულება.

77. ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის საშუალებები შეიძლება გათვალისწინებული იქნეს როგორც კანონით, ისე ხელშეკრულებით. ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის საშუალებათა არსებობა დამოკიდებულია რაიმე ვალდებულების არსებობაზე, რომლის შესრულების უზრუნველსაყოფადაც ისინი არსებობენ. ვალდებულება, რომლის უზრუნველყოფაც ხდება, წარმოადგენს მთავარ (ძირითად) ვალდებულებას, ხოლო მისი შესრულების უზრუნველყოფის საშუალებები დამატებით (აქცესორულ) ვალდებულებებს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული მოთხოვნის უზრუნველყოფის ერთ-ერთ მეტად გავრცელებულ საშუალებას წარმოადგენს იპოთეკა.

78. იპოთეკის ლეგალური დეფინიცია მოცემულია სსკ-ის 286-ე მუხლის I ნაწილში, რომლის თანახმადაც, უძრავი ნივთი შეიძლება მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ისე იქნეს გამოყენებული (დატვირთული), რომ უზრუნველყოფილ კრედიტორს მიეცეს უფლება, სხვა კრედიტორებთან შედარებით პირველ რიგში მიიღოს თავისი მოთხოვნის დაკმაყოფილება ამ ნივთის რეალიზაციით ან მის საკუთრებაში გადაცემით (იპოთეკა).

79. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 286-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული იპოთეკა უზრუნველყოფის სანივთო საშუალებებს განეკუთვნება. ერთი მხრივ, ის განმტკიცებულია სანივთო სამართალში, ხოლო მეორე მხრივ, წარმოადგენს რეგისტრირებულ სანივთო უფლებას ინდივიდუალიზებულ და კონკრეტულ უძრავ ნივთზე. იპოთეკა, როგორც სანივთო უფლება, აფუძნებს სანივთო პასუხისმგებლობას, რომელიც დგება მესაკუთრის ბრალის მიუხედავად (შდრ. ლ. ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბილისი, 2012, გვ.63. Lüke, Sachenrecht, 2.Aufl.,2010, §18,Rn. 674).

80. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების არსებითი პირობებია გარიგების საგანი, ფასი და გამყიდველის მიერ მყიდველისათვის საკუთრების გადაცემის ნება. როგორც მოცემულ საქმეზეა დადგენილია, რომ ს.ც–ძე არც კი დაუფლებია სადავო უძრავ ქონებას. არამედ, როგორც კი, 11 000 აშშ დოლარი დაიბრუნა, სადავო ბინა გადაფორმდა დ.თ–ძეზე. თავის მხრივ, დ.თ–ძე შესაგებელში არ უარყოფს, რომ მოსარჩელე ვალის გამო ყიდდა ბინას და იგი მოსარჩელის შვილიშვილის ნათლიაა (იხ., ტ.1. ს.ფ. 35).

81. ამასთან, მნიშვნელოვანია კასატორის მითითება იმაზე, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში კრედიტორის მიერ მიცემული განმარტების მიხედვით სადავო ბინა მოპასუხის სახელზე მოსარჩელის მითითებით გადააფორმა, რაც მხარეთა შეთანხმების საფუძველზე განხორციელდა (ამ გადაწყვეტილების პ.24; ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 23 ივლისის სხდომის ოქმი).

82. ამდენად, საკასაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ 2012 წლის 24 აპრილს, მოსარჩელეს და ს.ც–ძეს შორის გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების მიუხედავად მოსარჩელე დარჩა უძრავი ქონების მესაკუთრედ, ვინაიდან რეალურად მხარეებს არ გამოუვლენიათ ნასყიდობის გარიგების დადების ნება. მოგვიანებით, სესხის - 11 000 აშშ დოლარის ს.ც–ძის მიერ მიღების შემდეგ, სადავო უძრავი ქონება გასხვისდა დ.თ–ძეზე 30 000 აშშ დოლარად, მხოლოდ ამ ნასყიდობის მხარეებს წარმოადგენენ უძრავი ქონების ნამდვილი მესაკუთრე - მოსარჩელე და მყიდველი დ.თ–ძე. დადგენილია, რომ 2012 წლის 20 ნოემბერს, დ.თ–ძემ შეიძინა უძრავი ქონება ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე და ბინა საჯარო რეესტრში დ.თ–ძის საკუთრებად დარეგისტრირდა 2016 წლის 11 ნოემბერს და ასეთი დღემდე საკუთრების უფლებით რეგისტრირებულია მის სახელზე.

83. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო სამართლით განმტკიცებული მხარეთა ავტონომიურობის პრინციპი ყველაზე ნათლად ხელშეკრულების თავისუფლებაში გამოიხატება. ხელშეკრულების თავისუფლება ეფუძნება მხარეთა სურვილს, დაამყარონ კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობა. ხელშეკრულების თავისუფლება ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ხელშეკრულების დადების თავისუფლება; ბ) ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლება.

84. ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფალი განსაზღვრა გულისხმობს იმასაც, რომ სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მე-2 წინადადების მიხედვით, „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელსეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას“. ( შდრ: ირმა გელაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III მუხლი 319, ველი 8, თბილისი, 2019); ეს კი იმას ნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსით განმტკიცებული ხელშეკრულების სახეები არ არის ამომწურავი. ხელშეკრულების მხარეებს, როგორც წესი უფლება აქვთ, უფლება აქვთ დამოუკიდებლად აირჩიონ ხელშეკრულების ტიპიც და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულების შინაარსი. (იხ: სერგი ჯორბენაძე, ხელშეკრულების თავისუფლება სამოქალაქო სამართალში, თბილისი, 2017, გვ. 103).

85. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულება მხარეთა შეთანხმების შედეგია. შეთანხმება გულისხმობს მხარეთა თანმხვედრი ნების გამოვლენას, რომელიც მიმართულია ერთი და იმავე სამართლებრივი მიზნის მიღწევისაკენ. სახელშეკრულებო სამართალში უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ხელშეკრულების დადების მომენტის განსაზღვრას, რადგან სწორედ ამ მომენტიდან წარმოეშვებათ მხარეებს სახელშეკრულებო უფლებები და იბოჭებიან ნაკისრი ვალდებულებებით. (შდრ: ეკატერინე ბაღიშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III მუხლი 327, ველი3, თბილისი, 2019).

86. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს იმსჯელოს ხელშეკრულების არსებითი პირობების შესახებ. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 327 I მუხლის მიხედვით, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები ყველა მის არსებით პირობებზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. პრაქტიკული მნიშვნელობის საკითხია, თუ რას მოიზრებს ხელშეკრულების არსებითი პირობა (essentialia negotii). სსკ-ის 327 II მუხლის მიხედვით, „არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების ის პირობები, რომლებზედაც ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნით მიღწეულ უნდა იქნეს შეთანხმება, ანდა რომლებიც ასეთად მიჩნეულია კანონის მიერ“. ხელშეკრულების არსებითი პირობების ჩამონათვალს კანონი იშვიათი გამონაკლისის გარდა, (რადგან თითოეული ტიპის ხელშეკრულებას აქვს კანონით გაწერილი „მინიმალური შინაარსი“, რომლესაც ქმნიან ის პირობები, რომლებზეც შეთანხმების გარეშე ხელშეკრულება არ დაიდება), არ განსაზღვრავს. არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების მხოლოდ ის პირობები, რომელზეც მხარეთა შეთანხმების მიღწევის გარეშე, ხელშეკრულება დადებულად არ ჩაითვლება. (შდრ: ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 327, გვ.90, თბილისი, 2001).

87. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 477-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების თანახმად, ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი. მყიდველი მოვალეა გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება. ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისას მნიშვნელოვანია გარიგების, როგორც სანივთო, ისე - სახელშეკრულებო თავისებურებების გათვალისწინება, რამდენადაც სახელშეკრულებო წესების დაცვა იწვევს სანივთო უფლების გადაცემას. უძრავი ნივთის კანონით დადგენილი რეჟიმიდან გამომდინარე, როგორც სანივთო, ისე _ ვალდებულებითი სამართალი შეიცავს შესაბამის დანაწესებს ნასყიდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 183-ე და 323-ე მუხლების ანალიზის საფუძველზე, შეიძლება ითქვას, რომ უძრავი ნივთის გასხვისება უნდა მოხდეს წერილობით დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე. რაც შეეხება ქონების რეესტრში რეგისტრაციას, საკასაციო სასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ საჯარო რეესტრი არ წარმოადგენს გარიგების ფორმას, არამედ, იგი სანივთო უფლების გადაცემის ფაქტის რეგისტრაციას ემსახურება და იცავს, როგორც შემძენის ინტერესებს, ისე - მესამე პირის ინტერესებს, ვინაიდან მოძრავი ნივთისაგან განსხვავებით (სკ-ის 158.1), უძრავი ნივთის მესაკუთრედ მიიჩნევა პირი, რომელიც ასეთად რეგისტრირებულია საჯარო რეესტრში (სკ-ის 185-ე მუხლი; შეადრ: სუსგ Nას-734-2020, 17,11,2020, პ.14.2)).

88. მოხმობილი ნორმებიდან გამომდინარე, ნასყიდობის ხელშეკრულების არსებით პირობებს წარმოადგენს გარიგების საგანი, ფასი და გამყიდველის მიერ მყიდველისათვის საკუთრების გადაცემის ნება, რაც მოცემულ შემთხვევაში დადასტურებულია.

89. საქმეში წარმოდგენილია მარტივი წერილობითი ფორმის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, დ.თ–ძე თ.გ–ს (ხელშეკრულებაში მითითებულია თ.ბ–ძე) უძრავი ქონების შესაძენად ბეს სახით გადაუხდიდა 8 000 აშშ დოლარს, 2012 წლის 20 ივლისამდე უნდა გადაეხადა კიდევ 12 000 აშშ დოლარი, ამის შემდეგ კი ყოველთვიურად 1000-1000 აშშ დოლარი, სულ 30 000 აშშ დოლარი. თანხის გადახდის შემდეგ ბინა უნდა აღერიცხა დ.თ–ძის საკუთრებაში. ხელშეკრულების დადებისთანავე მოპასუხემ მოსარჩელეს გადაუხადა 8000 აშშ დოლარი. მხარეთა განმარტებით მოცემული ხელშეკრულება შედგენილი იქნა 2012 წლის მაისის თვეში (12 მაისის შემდგომ პერიოდში, ზუსტი თარიღი უცნობია).

90. განსახილველ შემთხევაში, სადავოა რა უძრავი ქონების ნასყიდობის ფასის სრულად გადახდის ვალდებულების შესრულება მოპასუხის მიერ, სწორედ მოვალეს ეკისრება ფულადი ვალდებულების შესრულების მტკიცების ტვირთი (სსკ-ის 429-ე მუხლი; შეადრ: სუსგ Nას-860-860-2018,16.11.2018)).

91. განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხემ შესაგებელში მიუთითა, რომ ქონების ნასყიდობაზე შეთანხმებისას, თუ ეცოდინებოდა, რომ უძრავი ქონება რეგისტრირებული იყო ს.ც–ძის საკუთრებად, ხოლო სხვენი რეგისტრირებული იყო მოსარჩელის საკუთრებად, ის ნასყიდობის საგანს შეთანხმებულ ფასად არ იყიდდა. სხვენის რეგისტრაციის ფაქტს მოსარჩელეც ადასტურებს და განმარტავს, რომ ხოლო სხვენი 2012 წლის 10 მაისიდან რეგისტრირებულია თ.გ–ის საკუთრებად. თუმცა ამ ფაქტების შესახებ დ.თ–ძემ კარგად იცოდა.

92. დ.თ–ძეს თ.გ–სათვის 2012 წლის მაისის თვეში ბეს სახით უნდა გადაეხადა 8000 აშშ დოლარი, 2012 წლის 20 ივლისამდე უნდა გადაუხადა კიდევ 12 000 აშშ დოლარი, ამის შემდეგ ყოველთვიურად 1000 -1000 აშშ დოლარი, სულ 30 000 აშშ დოლარი. ნასყიდობის საფასურის გადახდა უნდა დასრულებულიყო 2013 წლის მაისის თვეში. დ.თ–ძემ ნაკისრი მოვალეობა შეასრულა ნაწილობრივ, კერძოდ 2012 წლის მაისში გადაიხადა 8000 აშშ დოლარი. აღნიშნულის შემდეგ მან ვალდებულება დაარღვია და შეთანხმებისამებრ თანხა აღარ გადაიხადა. მან ნაცვლად 2012 წლის 20 ივლისამდე 12 000 აშშ დოლარის გადახდისა, გადაიხადა მხოლოდ 1000 აშშ დოლარი. 20 ივლისამდე გადასახდელად დარჩენილი 11 000 აშშ დოლარი შეთანხმებულ ვადაში ვერ გადაიხადა. თუმცა, მათ შორის ხელშეკრულება არ მოშლილა. მან 2012 წლის 20 ნოემბრამდე გადაიხადა 11 000 აშშ დოლარი, შემდეგში კიდევ გადაიხადა 500 აშშ დოლარი და 100 ევრო (120 დოლარი). აღნიშნულის შემდეგ მან ვალდებულების შესრულება შეწყვიტა, რითაც დაარღვია ნასყიდობის საფასურის სრული და ჯეროვანი გადახდის ვალდებულება. მას გადასახდელი 9380 აშშ დოლარი დარჩა. განსახილველ საქმეში, მოპასუხემ თავისი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში, ვერ შეძლო იმის დადასტურება, რომ ნასყიდობის საგანს გააჩნდა ნაკლი და ამის გამო, წარმოეშვა შეთანხმებული ფასის შემცირების მოთხოვნის უფლება.

93. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, იურიდიულად დაუსაბუთებელია გასაჩივრებული გადაწყვეტილება (სსსკ-ის 393-ე მუხლი). აღნიშნული გარემოება სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია.

94. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. წინამდებარე გადაწყვეტილებაში განვითარებული მსჯელობიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საქმის იმავე სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების კანონით გათვალისწინებული წინაპირობები.

95. განსახლველ შემთხვევაში, სარჩელი 9380 აშშ დოლარის გადახდის დაკისრების ნაწილში უნდა დაკმაყოფილდეს.

96. ვინაიდან სარჩელი დაკმაყოფილებულია ნაწილობრივ, სსსკ-ის 55-ე მუხლის მიხედვით, მოსარჩელის მიერ საკასაციო საჩივარზე გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის ანაზღაურება, რომლის გადახდისაგან იგი კანონის საფუძველზე გათავისუფლებული იყო, უნდა დაეკისროს მოპასუხეს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 411-ე მუხლით და

გადაწყვიტა:

1. თ.გ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 11 თებერვლის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. თ.გ–ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს. დ.თ–ძეს თ.გ–ის სასარგებლოდ დაეკისროს 9380 აშშ დოლარის გადახდა.

4. დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს.

5. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 3 აგვისტოს განჩინებით გამოყენებული სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიება დარჩეს ძალაში, რომლითაც ყადაღა დაედო დ.თ–ძის საკუთრებაში რიცხულ უძრავ ქონებას, მდებარე ქ.ბათუმი, ....... ქ.N20, ბინა N30. მიწის (უძრავი ქონების) საკადასტრო კოდი N .......

6. დ.თ–ძეს, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ სახელმწიფო ბაჟის სახით დაეკისროს 469 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა.

7. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზ. ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ე. გასიტაშვილი

ბ. ალავიძე