საქმე №ას-986-2020 27 ნოემბერი, 2020 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კერძო საჩივრის ავტორი – შპს "კ–ი" (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 21 ნოემბრის განჩინება

კერძო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის არსებითად განსახილველად დაბრუნება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - კერძო საჩივრის უარყოფა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 23 აპრილის გადაწყვეტილებით შპს „კ–ის“ (შემდეგში: მოსარჩელე, კომპანია ან კერძო საჩივრის ავტორი) სარჩელი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს (შემდეგში: მოპასუხე, აპელანტი ან სამინისტრო) წინააღმდეგ, თანხის დაკისრების თაობაზე დაკმაყოფილდა.

2. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა სამინისტრომ და საქმის წარმოების შეწყვეტა მოითხოვა.

3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 21 ნოემბრის განჩინებით სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმის წარმოება შეწყდა.

4. სააპელაციო სასამართლომ უდავოდ მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

4.1. ქ. თბილისში, ....... ქ. №12-ში, 128-ე საშუალო სკოლის მიმდებარედ არსებული ტერიტორიის პრივატიზება, კომერციული კონკურსის მეშვეობით, განახორციელა თბილისის სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველომ; კონკურსში გამარჯვებულად გამოცხადდა მოსარჩელე კომპანიისა და ფიზიკური პირის – დ.ც–ძის გაერთიანების საფუძველზე შექმნილი ამხანაგობა (ამხანაგობის წარმომადგენელი იყო რ.ე–ა);

4.2. თბილისის სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოსა და დროებითი ამხანაგობის წარმომადგენელ რ.ე–ას შორის, 2002 წლის 26 აგვისტოს, დაიდო თბილისში, ....... ქ. №12-ში მდებარე დაუმთავრებელი მშენებლობისა და 6828 კვ.მ ფართის მიწის ნაკვეთის გამოსყიდვის ხელშეკრულება; თანახმად ამ ხელშეკრულებისა, ზემოხსენებული უძრავი ნივთი რ.ე–ას გადაეცა მფლობელობასა და სარგებლობაში, ხელშეკრულებით მხარეები შეთანხმდნენ, რომ მყიდველი (ამხანაგობა) ობიექტის გამოსასყიდი თანხის 51%-ს გადაიხდიდა ხელშეკრულების დადებიდან 30 კალენდარულ დღეში, ხოლო დანარჩენს — 2004 წლის 1 ივლისამდე. 2002 წლის 26 აგვისტოს მხარეებს შორის შედგა მიღება-ჩაბარების აქტი №55, რაც 2002 წლის 26 აგვისტოს გამოსყიდვის ხელშეკრულების განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს;

4.3. მას შემდეგ, რაც მყიდველმა სრულად დაფარა ობიექტის გამოსყიდვის ფასი, ქ. თბილისის სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველომ, 2002 წლის 24 სექტემბერს, ამხანაგობის წევრების – კომპანიისა და დ.ც–ძის სახელზე გასცა საკუთრების დამადასტურებელი მოწმობა №23/1712-კ, რომლის საფუძველზეც თბილისში, ....... ქ. №12-ში მდებარე 6 828 კვ.მ. ფართის მიწის ნაკვეთი საჯარო რეესტრში აღირიცხა მოსარჩელე კომპანიისა და დ.ც–ძის საერთო საკუთრებად; დადგენილია, რომ 2002 წლის 25 ოქტომბერს კომპანიასა და დ.ც–ძეს შორის დაიდო მიწის ნაკვეთის ურთიერთგამიჯვნის ხელშეკრულება, შესაბამისად შესყიდული ობიექტის (მიწის) ნაწილი - 5 828 კვ.მ ფართი მიეკუთვნა კომპანიას, ხოლო 1000 კვ.მ - დ.ც–ძეს, საჯარო რეესტრის ჩანაწერებში შეტანილ იქნა ცვლილება და გამიჯნული ობიექტები კომპანიისა და დ.ც–ძის სახელზე ცალ-ცალკე აღირიცხა;

4.4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2007 წლის 5 ივლისის გადაწყვეტილებით (საქმეზე №3/766-06) დაკმაყოფილდა მოსარჩელე საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – 128-ე საჯარო სკოლის სარჩელის მოთხოვნა და ბათილად იქნა ცნობილი: ა) მოპასუხის - ქ. თბილისის მთავრობის 2001 წლის 13 დეკემბრის 20.10.430 დადგენილება „თბილისის მუნიციპალური საკუთრების 2001 წლის საპრივატიზაციო ობიექტთა ნუსხის დამტკიცების შესახებ” ნუსხის მე-6 პუნქტის დამტკიცების ნაწილში, დადგენილების ძალაში შესვლის დღიდან; ბ) თბილისის სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოსა და დროებითი ამხანაგობის წარმომადგენელს რ.ე–ას შორის 2002 წლის 26 აგვისტოს, თბილისში, ....... ქ. №12-ში მდებარე დაუმთავრებელი მშენებლობისა და 6828 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის გამოსყიდვის გამო დადებული ხელშეკრულება და ამ უკანასკნელის თანმხლები №55 მიღება-ჩაბარების აქტი; გ) თბილისის სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოს მიერ კომპანიაზე და დ.ც–ძეზე 2002 წლის 24 სექტემბერს გაცემული №23/1712-კ საკუთრების დამადასტურებელი მოწმობა მისი ძალაში შესვლის დღიდან; დ) მოპასუხის - თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების საქალაქო სამსახურის 2005 წლის 28 თებერვლის №20/68 ბრძანება თბილისში, ....... ქ. №12-ში მდებარე კომპანიის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე მრავალბინიანი სახლის, არქიტექტურული პროექტის შეთანხმების შესახებ მისი ძალაში შესვლის დღიდან; ე) მოპასუხის — თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების საქალაქო სამსახურის მიერ კომპანიაზე 2005 წლის 17 მაისს გაცემული №6/116 მშენებლობის ნებართვა; ვ) მოპასუხის — საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურის ჩანაწერი (სარეგისტრაციო №1/14/4/5/6 განაცხადის რეგისტრაციის №42881/2005, თარიღი 24.08.2005) თბილისში, ....... ქ. №12- ში მდებარე 5 828 კვ.მ ფართის მიწის ნაკვეთის და შენობა-ნაგებობის ერთობლივი საქმიანობის ამხანაგობა კომპანიის საკუთრებად აღრიცხვის შესახებ მისი ძალაში შესვლის დღიდან. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2007 წლის 5 ივლისის გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში (2009 წლის 27 მაისის საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინებით საქმეზე №ბს-420-405 (2კ-09));

4.5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილებით კომპანიის სარჩელი სამინისტროსა და ქ. თბილისის მერიის მიმართ დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ - მოპასუხეებს: სამინისტროსა და ქ. თბილისის მერიას, კომპანიის სასარგებლოდ, 14 820 ლარის ანაზღაურება დაეკისრათ. სარჩელი 3 783 480 ლარის დაკისრების ნაწილში არ დაკმაყოფილდა;

4.6. თბილისში, ....... ქუჩაზე №12-ში მდებარე ნაკვეთი (ნაკვ:5/6), დაზუსტებული ფართობი 5828,00 კვ.მ, 2010 წლის 24 თებერვლიდან აღირიცხა სახელმწიფო საკუთრებაში;

4.7. მოსარჩელე კომპანია მის მიერ წარმოდგენილ სარჩელში მიუთითებდა, რომ მოპასუხე სამინისტროს 31 758.28 ლარის გადახდა უნდა დაკისრებოდა მხარეთა შორის 2002 წლის 26 აგვისტოს გაფორმებული ხელშეკრულებიდან გამომდინარე;

5. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ მნიშვნელოვან გარემოებაზე, რომ, განსახილველ შემთხვევაში, არსებობდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილება, რომლითაც ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა მოსარჩელე კომპანიის სარჩელი მოპასუხეების - სამინისტროსა და ქ. თბილისის მერიის მიმართ. წინამდებარე დავაში მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნა იყო 3 798 300 ლარის ანაზღაურება, რომელიც, მოსარჩელის მითითებით, მოიცავდა 2002 წლის 26 აგვისტოს გაფორმებული უძრავი ქონების პრივატიზების ხელშეკრულების საფუძველზე გადახდილ საპრივატიზებო საფასურს - 37 054.86 ლარს. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის გადაწყვეტილებით ირკვევა, რომ სარჩელით მოთხოვნილ 3 786 300 ლარში შედიოდა საპრივატიზებო თანხა 37 054,86 ლარი და აღნიშნული მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე მოსარჩელეს ეთქვა უარი (გადაწყვეტილების 1.2.8 და 3.1 10 პუნქტები.) გადაწყვეტილების 3.2.18 პუნქტით ირკვევა თუ რატომ არ მიაკუთვნა სასამართლომ მოსარჩელეს მოთხოვნილი თანხა. უდავოა, რომ მოცემულ საქმეზე მოსარჩელე ასევე ითხოვს მიწის ნაკვეთის შესყიდვის მიზნით გადახდილ თანხას.

6. სააპელაციო სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 272-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტზე მიუთითა, რომლის შესაბამისად, სასამართლო, მხარეთა განცხადებით ან თავისი ინიციატივით, შეწყვეტს საქმის წარმოებას, თუ არსებობს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება ან განჩინება, რომელიც გამოტანილია დავაზე იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით. აღნიშნული წესი ეფუძნება აკრძალვას, რომლის მიხედვითაც გადაწყვეტილების (განჩინების) კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს არ შეუძლიათ ხელახლა წარადგინონ სასამართლოში იგივე სარჩელი (სსსკ-ის 266-ე მუხლი).

7. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ სარჩელის საფუძველი ეს არის ის ფაქტობრივი გარემოებები, იმ ფაქტების ერთობლიობა, რომელზეც, როგორც იურიდიული მნიშვნელობის ფაქტებზე, მოსარჩელე შეიძლება აფუძნებდეს თავის სასარჩელო მოთხოვნას. მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველს შეიძლება წარმოადგენდეს მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმით გათვალისწინებული ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებსაც კონკრეტული მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგი უკავშირდება, რაც მოთხოვნის სახით წარმოგვიდგება (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2008 წლის 29 ოქტომბრის გადაწყვეტილება). ხოლო, სარჩელის საგანი - ესაა მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი, ის, თუ რა მოქმედების შესრულებას მოითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან.

8. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ საქმის წარმოების შეწყვეტის სავალდებულო პირობაა, რომ სსსკ-ის 272-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული ყველა პირობა არსებობდეს. ამ ნორმის მიზნებისათვის სასარჩელო მოთხოვნები და სარჩელის ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება იდენტური უნდა იყოს, ამასთან მხედველობაში არ მიიღება მოთხოვნის ფორმულირებებს შორის ფორმალური განსხვავება, არამედ მნიშვნელოვანია მათი შინაარსი.

9. განსახილველ შემთხვევაში, სამინისტროს მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას წარმოდგენილ შესაგებელს მტკიცებულების სახით ერთვის თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილება, რომელიც კანონიერ ძალაშია შესული.

10. მითითებული გადაწყვეტილებიდან დგინდება, რომ მოსარჩელე აღნიშნულ დავაში იყო კომპანია, ხოლო მოპასუხეები იყვნენ სამინისტრო და ქ. თბილისის მერია. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მხარეთა იდენტურობა სახეზეა, ვინაიდან, მოცემულ დავაშიც მოსარჩელე არის კომპანია, ხოლო მოპასუხე - სამინისტრო.

11. რაც შეეხება, დავის საგნის იდენტურობას, წინამდებარე დავაში მოსარჩელე მხარის სასარჩელო მოთხოვნა იყო - 3 798 300 ლარის ანაზღაურება, რომელიც მოსარჩელე მხარის მითითებით მოიცავდა 2002 წლის 26 აგვისტოს გაფორმებული უძრავი ქონების პრივატიზების ხელშეკრულების საფუძველზე გადახდილ საპრივატიზებო საფასურს 37 054.86 ლარს. განსახილველ შემთხვევაშიც, კომპანია 31 758.28 ლარის მოპასუხისათვის დაკისრებას ითხოვს 2002 წლის 26 აგვისტოს გაფორმებული უძრავი ქონების პრივატიზების ხელშეკრულების საფუძველზე გადახდილი საპრივატიზებო თანხიდან გამომდინარე, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოთხოვნა შემცირებულია 31 758.28 ლარამდე.

12. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მხოლოდ სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობის შემცირება არ ნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში სახეზეა განსხვავებული სასარჩელო მოთხოვნა ვინაიდან, მოსარჩელის მოთხოვნაში იგულისხმება მისი შინაარსი და არა დავის საგნის ოდენობა. საწინააღმდეგოს დაშვების შემთხვევაში, მხარეს შეეძლება დაუსრულებლად აწარმოოს დავა, რაც, რა თქმა უნდა, მოკლებულია ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძველს.

13. სსსკ-ის 272-ე მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტის მიზნებისთვის სარჩელის საფუძვლები გულისხმობს სასარჩელო მოთხოვნის ფაქტობრივ დასაბუთებას. ვინაიდან მხარეთა მიერ სამართლებრივი საფუძვლების მითითება სავალდებულო არ არის. პირი არ არის ვალდებული იცოდეს კანონი, მოსამართლეა ვალდებული იცოდეს სამართალი (iura novit curia) და გამოიყენოს ის. მხარეებმა სასამართლოს ფაქტობრივი გარემოებების შესახებ უნდა მიაწოდონ ინფორმაცია.

14. რაც შეეხება, სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის განსახვავებულობას, რაზეც თბილისის საქალაქო სასამართლო მიუთითებდა 2019 წლის 4 აპრილს მიღებულ საოქმო განჩინებაში, აღნიშნული სააპელაციო სასამართლოს მიერ ვერ იქნება გაზიარებული სსსკ-ის 272-ე მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტის გამოყენების გამომრიცხავ გარემოებად ვინაიდან, როგორც უკვე აღნიშნა, სააპელაციო სასამართლომ, დასახელებული მუხლის გამოყენების საფუძველია ფაქტობრივი საფუძვლების იდენტურობა. ამასთან, საგულისხმოა ის ფაქტი, რომ განსახილველ შემთხვევაში სახეზეა სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლებს შორის ფორმალური განსხვავება და მას არ აქვს შინაარსობრივი დატვირთვა. აღნიშნული გარემოებებიდან გამომდინარე, სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ არსებობდა კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რომელიც გამოტანილია იმავე მხარეებს შორის, იმავე დავის საგანზე და იმავე საფუძვლით.

15. სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 21 ნოემბრის განჩინება კერძო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელე კომპანიამ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების მოთხოვნით.

16. კერძო საჩივრის ავტორის განმარტებით, მას დაუსაბუთებლად ეთქვა უარი სამართლიანი სასამართლოს ხელმისაწვდომობაზე და მართლმსაჯულების განხორციელებაზე.

17. კერძო საჩივრის ავტორმა აღნიშნა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილებით დასრულებულ საქმეზე დავის საგანი იყო ზიანის ანაზღაურება, რაც, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განსახილველი დავის კატეგორიაა. რაც შეეხება წინამდებარე საქმეს, იგი სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველი დავაა, რამდენადაც სასარჩელო მოთხოვნაა უსაფუძვლო გამდიდრების წესით მიღებული თანხის დაბრუნება.

18. კერძო საჩივრის ავტორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა ზოგადად მართებულია, თუმცა არათავსებადია განსახილველ დავასთან. ამდენად, ადმინისტრაციული სამართალწარმოების საქმეში კომპანიის სასარჩელო მოთხოვნის ფულადი გამოხატულება არამცთუ უშუალოდ მის მიერ გადახდილი თანხის უსაფუძვლო გამდიდრების წესით უკან დაბრუნებას გულისხმობდა, არამედ - მისთვის ჩამორთმეული სახელმწიფო ქონების ღირებულების ექვივალენტური თანხის დაკისრებას, რაც ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნისთვის დამახასიათებელი კლასიკური საფუძველია და იგი თვისობრივად განსხვავდება წინამდებარე საქმეზე აღძრული სარჩელით გათვალისწინებული დავის საგნისა და საფუძვლებისაგან.

19. ადმინისტრაციული წესით განხილულ საქმეზე სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარი იმ საფუძვლით ითქვა, რომ ვინაიდან სახელმწიფო ქონების პრივატიზების შედეგად ამ უკანასკნელის მესაკუთრედ ორი სუბიექტი იქცა, რომლებმაც პრივატიზების პროცესში ერთობლივად (ამხანაგობის სტატუსით) მიიღეს მონაწილეობა, ხოლო ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა მხოლოდ კომპანიის მხრიდან იყო წარდგენილი, სასამართლომ სარჩელი იმ თვალსაზრისით არ დააკმაყოფილა, რომ მთლიან თანხაზე მოთხოვნის წარდგენა მარტოოდენ კომპანიის მხრიდან არ უნდა დაქვემდებარებოდა დაკმაყოფილებას, რადგან იგი მხოლოდ მას არ ეკუთვნოდა. მოცემულ შემთხვევაში კი, წინამდებარე საქმეზე კომპანიის მოთხოვნა წარდგენილ იქნა უშუალოდ მის კუთვნილ წილობრივ თანხაზე, რაც საგნობრივი და კუთვნილებითი თვალსაზრისითაც სხვა სიკეთეა და ამ მიმართებით გამორიცხავს მის იდენტურობას თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილებით დასრულებულ საქმეზე განხილულ დავის საგანთან.

20. წინამდებარე საქმეზე წარმოდგენილი სარჩელის საგნის განსხვავებულობას ის სამართლებრივი ფაქტორიც განაპირობებს, რომ მისი აღძვრის საფუძველი სწორედ იმ მომენტიდან წარმოიშვა, როდესაც კომპანიამ ამოწურა ქონებაზე საკუთრების უფლების აღდგენის სამართლებრივი საშუალებები ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში დავის დასრულებით. შესაბამისად, სარჩელის ფაქრობრივ საფუძველს სწორედ ეს გარემოება წარმოადგენს, რომელიც მანამდე ვერც იქნებოდა დავის საგანი და საფუძველი.

21. კერძო საჩივრის ავტორის პრეტენზიით, ვინაიდან საქმის წარმოება შეწყდა, სააპელაციო სასამართლოს კომპანიისათვის სარჩელზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი უნდა დაებრუნებინა.

22. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ მოსარჩელე კომპანიის კერძო საჩივარი წარმოებაში მიიღო არსებითად განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო კერძო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ კერძო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

23. სსსკ-ის 420-ე მუხლის თანახმად, კერძო საჩივრების განხილვა ზემდგომ სასამართლოებში წარმოებს შესაბამისად ამ სასამართლოებისათვის გათვალისწინებული წესების დაცვით, ხოლო ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის თანახმად კი, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ: ა) საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა; ბ) არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. ამ მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ გადაწყვეტილებას საკასაციო სასამართლომ საფუძვლად უნდა დაუდოს სამართლებრივი შეფასება, რომელიც სავალდებულოა სააპელაციო სასამართლოსათვის. საქმე ხელახლა განსახილველად შეიძლება დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს იმავე ან სხვა შემადგენლობას.

24. სსსკ-ის 372-ე მუხლის თანახმად, საქმის განხილვა სააპელაციო სასამართლოში წარმოებს იმ წესების დაცვით, რაც დადგენილია პირველი ინსტანციით საქმეთა განხილვისათვის, ამ თავში მოცემული ცვლილებებითა და დამატებებით.

25. მითითებული ნორმა შესაძლებლობას აძლევს სააპელაციო სასამართლოს, იხელმძღვანელოს საქმის პირველი ინსტანციის წესით განხილვისათვის განსაზღვრული წესებით, თუ სადავო ურთიერთობა სცდება კანონმდებლის მიერ სააპელაციო სასამართლოსათვის სპეციალურად დადგენილ ნორმათა რეგულირების სფეროს.

26. კერძო საჩივრის ავტორის პრეტენზიების საპასუხოდ საკასაციო სასამართლო, უწინარესად, იმას აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში კერძო საჩივრის ფარგლებში საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანია სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთებულობა, რაც უკავშირდება საქმეზე წარმოების შეწყვეტას და არა - რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილების სისწორის არსებითად განხილვას.

27. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა: „სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას“ (იხ. სუსგ ას-1529-1443-2012, ას-973-1208-04; ას 664-635-2016).

28. განსახილველ შემთხვევაში კერძო საჩივრის ავტორის მოთხოვნა გასაჩივრებული განჩინების თაობაზე არ არის დასაბუთებული, რადგან განსახილველ შემთხვევაში გამოვლენილია სსსკ-ის 272-ე მუხლით გათვალისწინებული საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლები.

29. სააპელაციო სასამართლო გასაჩივრებულ განჩინებაში საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლად სსსკ-ის 272-ე მუხლის „ბ“ /სასამართლო, მხარეთა განცხადებით ან თავისი ინიციატივით, შეწყვეტს საქმის წარმოებას, თუ არსებობს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება ან განჩინება, რომელიც გამოტანილია დავაზე იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით/ ქვეპუნქტზე უთითებს. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას და დამატებით განმარტავს, რომ განსახილველ საქმეში არსებობს სსსკ-ის 272-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძველი, რადგან არსებობს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რომელიც გამოტანილია დავაზე იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით. საქმეში წარმოდგენილია თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილების ასლი, რომელშიც მოსარჩელეა - კომპანია და მოპასუხეები არიან - სამინისტრო და მერია, დავის საგანია ზიანის - 3 798 300 ლარის ანაზღაურება. მოსარჩელე თავის მოთხოვნას იმ გარემოებაზე აფუძნებდა, რომ სამინისტროსა და მერიის მიერ გამოცემული უკანონო აქტების საფუძველზე, მან მატერიალური ზიანი განიცადა, მიწის ნაკვეთზე, რომელიც მოსარჩელესა და სახელმწიფოს შორის დადებული პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე მოსარჩელეს გადაეცა და კომპანიამ მნიშვნელოვანი ხარჯი გასწია მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობის მიზნით, მიწის ნაკვეთი სახელმწიფოს დაუბრუნდა. ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის გადაწყვეტილებით დადგინდა, რომ მოსარჩელემ ვერ შეძლო იმ ფაქტობრივი გარემოების მტკიცება, რომ მან ნამდვილად გასწია ხარჯი მიწის ნაკვეთზე ბინის მშენებლობისათვის, ასევე - საპრივატიზაციო ობიექტის გამოსყიდვის ხარჯი. აქედან გამომდინარე მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხეებისათვის ზიანის - 3 783 480 ლარის დაკისრების ნაწილში, დაუსაბუთებლობის გამო არ დაკმაყოფილდა. საქალაქო სასამართლო 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილების დასაბუთებისას ხელმძღვანელობდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 992-ე, 316-ე, 317-ე, 463-ე, 464-ე მუხლებით.

30. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეა - კომპანია, მოპასუხე - სამინისტრო, დავის საგანი - თანხის დაკისრება. ხსენებული ორი დავის მხარეები, დავის საგანი და მოთხოვნის საფუძვლები იდენტურია, მოთხოვნა წარმოშობილია სადავო მიწის ნაკვეთთან (ქ. თბილისი, ....... ქ. 12) დაკავშირებით კომპანიის მიერ ხარჯების გაწევის ფაქტიდან. 2010 წლის 14 ივნისის გადაწყვეტილებაში სასამართლო დაუსაბუთებლად მიიჩნევს მოსარჩელე კომპანიის მიერ ხარჯების გაწევის ფაქტს, შესაბამისი მტკიცებულებების არარსებობის გამო, რის გამოც უარს ეუბნება მოსარჩელეს ამ მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე. კომპანიამ, 2018 წლის 22 ივნისს, კვლავ მიმართა სარჩელით სასამართლოს სამინისტროს წინააღმდეგ და იმავე მიწის ნაკვეთზე გაწეული საპრივატიზებო თანხის დაკისრება მოითხოვა მოპასუხისათვის, შეცვლილი სამართლებრივი საფუძვლით. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ მართებულად შეაფასა მიმდინარე დავა ადმინისტრაციულ სასამართლოში განხილული დავის იდენტურად, რასაც არ ცვლის ის გარემოება, რომ სასარჩელო მოთხოვნის ოდენობა შემცირებულია. სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ გადაწყვეტილების მიღებისას სსკ-ის მუხლებით იხელმძღვანელა და მტკიცების ტვირთის დაუძლევლობის გამო სასარჩელო მოთხოვნათა ნაწილი არ დააკმაყოფილა. მოსარჩელე კომპანიის მეორე სარჩელის მოთხოვნა, რომელიც სსკ-ით დადგენილ უსაფუძვლოდ გადაცემული თანხის უკან დაბრუნებას ეფუძნებოდა, ვინაიდან ბათილი იყო მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულება, ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის სასამართლომ განსჯად - სამოქალაქო საქმეთა განმხილველ სასამართლოს გადაუგზავნა.

31. საკასაციო სასამართლო ზემოთ მითითებული ფაქტებისა და მხარეთა მიერ წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, მართებულად მიიჩნევს კომპანიის განსახილველ სარჩელზე საქმის წარმოების შეწყვეტას სსსკ-ის 272-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

32. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ დაუშვებელია ერთი წარმოების ფარგლებში განხილული და გადაწყვეტილი დავის ხელმეორედ განხილვა იმავე მხარეებს შორის, იმავე საგანზე და იმავე საფუძვლით. კერძო საჩივრის ავტორი მიიჩნევს, რომ განსახილველი დავა გადაწყვეტილი დავის იდენტური არ არის, რასაც საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს, რადგან შეცვლილია მხოლოდ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, დაუშვებელია ერთი დავის ფარგლებში განხილული და გადაწყვეტილი მოთხოვნის სხვაგვარად ჩამოყალიბების შემთხვევაში მეორედ განიხილოს და გადაწყვიტოს სასამართლომ საქმე. კერძო საჩივრის ავტორის პრეტენზია არ გამომდინარეობს საპროცესო კანონმდებლობიდან და მისი დაკმაყოფილება შეუძლებელია. ასეთი გაუმართლებელი პრაქტიკის დანერგვა საქმეთა დუბლირებას შეუწყობს ხელს, კანონიერ ძალაში შესულ გადაწყვეტილებას ეჭვქვეშ დააყენებს, შესაძლებელი გახდება ერთსა და იმავე სასარჩელო მოთხოვნიდან გამომდინარე სხვადასხვა იურიდიული შედეგი დადგეს, რითაც საფრთხე შეექმნება კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებების აღსრულებას, მართლმსაჯულების განხორციელების საბოლოო აქტის სიცხადე, სავალდებულო და საბოლოო ხასიათი შეირყევა.

33. საკასაციო სასამართლო არაერთ განჩინებაში უთითებს, რომ საპროცესო ნორმები, როგორც ფორმალურ წესთა ერთობლიობა, იმ სავალდებულო მოთხოვნებს ადგენს, რომელთა შეცვლა არც სასამართლოს და არც მხარეთა მიხედულებაზე არაა დამოკიდებული, შესაბამისად, სსსკ-ის 374-ე მუხლი ითვალისწინებს სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმებას, რაც სასამართლოს ვალდებულებაა. სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმებისას სასამართლოს მიერ დადგენილი ხარვეზი ემსახურება თითოეული პირის უფლებას, განხილულ იქნეს მისი პრეტენზია, საამისოდ კი, საპროცესო კოდექსითვე დადგენილია ის მოთხოვნები, რასაც უნდა აკმაყოფილებდეს სააპელაციო საჩივარი (სუსგ №ას-851-817-2016, 04.11.2016წ.; №ას-1615-2019, 14.01.2020).

34. საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტით, გარანტირებულია პირის უფლება, თავის უფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს, 62-ე მუხლის მე-5 პუნქტით კი, სამართალწარმოება ხორციელდება მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის საფუძველზე. შესაბამისად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს ეკონომიურობისა და მხარეთა თანასწორობის დაცვის პრინციპებით (რაც იმას ნიშნავს, რომ ერთი პირის მიმართ ამა თუ იმ საპროცესო შეღავათის გაწევისას გასათვალისწინებელია მეორე მხარის ინტერესებიც). ცხადია, რომ ნებისმიერი შეზღუდვა უნდა იყოს ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლთანთავსებადი. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ არ არსებობს უფლება უფასო სასამართლო პროცედურებზე. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლება არ არის აბსოლუტური და იგი შეიძლება დაექვემდებაროს შეზღუდვებს; აღნიშნული გამომდინარეობს იმ დასკვნიდან, რომ სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლება თავისი ბუნებით ექვემდებარება სახელმწიფო რეგულირებას; რეგულაცია შეიძლება განსხვავდებოდეს დროისა და ადგილის მიხედვით, საზოგადოებისა და ინდივიდების რესურსებისა და საჭიროებების საფუძველზე (იხ.: Golder judgment, p. 19, para. 38, quoting the "Belgian Linguistic" judgment of 23 July 1968, Series A no. 6, p. 32, para. 5).

35. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში „მირაგალ ესკოლანო და სხვები ესპანეთის წინააღმდეგ“ დაადგინა, რომ როდესაც საკითხი უკავშირდება სამართლებრივი სიცხადის პრინციპს (Legal certainty), ეს არ არის უბრალოდ სამართლებრივი ნორმის ინტერპრეტაციის პრობლემა, არამედ არსებობდა პროცედურული მოთხოვნის არაგონივრულ კონსტრუქცია, რამაც გამოიწვია ეფექტური სასამართლო დაცვის უფლების დარღვევა. მხარეებს უნდა შეეძლოთ, გასაჩივრების უფლების გამოყენება იმ მომენტიდან, როცა მათ ძალუძთ ეფექტურად შეაფასონ ის ტვირთი, რომელსაც აკისრებთ სასამართლო გადაწყვეტილება. ეროვნული სასამართლოების მიერ პროცედურული წესის განსაკუთრებით მკაცრმა ინტერპრეტაციამ არასწორად ჩამოართვა მომჩივნებს თავიანთი საჩივრების განხილვისათვის სასამართლოსადმი წვდომის უფლება (Mirigall Escolano and Others v. Spain, 38366/97, $33, 2000, ECHR).

36. საკასაციო სასამართლო ეროვნული და ევროპული სასამართლოების მოხმობილ პრაქტიკაზე დაფუძნებით მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეს სამართლიანი სასამართლოს ხელმისაწვდომობა არ შეზღუდვია, რადგან ის წესები, რაც დადგენილია სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით ემსახურება მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპებით საქმეთა წარმართვას, რაც სავალდებულოა როგორც მხარეთათვის, ასევე, სასამართლოთათვის.

37. რაც შეეხება კერძო საჩივრის ავტორის პრეტენზიას სახელმწიფო ბაჟის დაბრუნებასთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოსარჩელის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი მოსარჩელეს არ დაუბრუნდება, რადგან საქალაქო სასამართლომ საქმე არსებითად განიხილა და სააპელაციო სასამართლოში სარჩელზე წარმოება შეწყდა. სხვაგვარ მოწესრიგებაზე ვერც კერძო საჩივრის ავტორი უთითებს და არც კანონითაა გათვალისწინებული.

38. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კერძო საჩივარი უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 21 ნოემბრის გასაჩივრებული განჩინება კი კანონიერია და უცვლელად უნდა დარჩეს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 419-ე, 420-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. შპს "კ–ის" კერძო საჩივარი, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 21 ნოემბრის განჩინებაზე, არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 21 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე