საქმე №ას-125-2019 25 სექტემბერი, 2020 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბესარიონ ალავიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მოსამართლეები:

ეკატერინე გასიტაშვილი, ზურაბ ძლიერიშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – ა.თ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „მ.კ–ი“ (მოპასუხე)

მესამე პირი _ გ.ფ–ა (დ/მოთხოვნის გარეშე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 22 ნოემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, საპროცენტო სარგებლისა და პირგასამტეხლოს ოდენობის შემცირება, გირავნობის მოწმობის გაუქმება, გირავნობის საგანზე საკუთრების უფლების აღდგენა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მოსარჩელის მოთხოვნა და სარჩელის ფაქტობრივი საფუძვლები:

1.1. ა.თ–მა (შემდგომში _ მოსარჩელე, აპელანტი, კასატორი, მსესხებელი ან მოვალე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „მ.ო.კ–ისა“ (შემდგომში _ მოპასუხე, მოწინააღმდეგე მხარე, გამსესხებელი, კომპანია ან კრედიტორი) და გ.ფ–ას (შემდგომში _ მესამე პირი დამოუკიდებელი მოთხოვნის გარეშე) მიმართ და მოითხოვა მხარეთა შორის 2015 წლის 18 მარტს დადებული სესხისა და გირავნობის ხელშეკრულების 1.1.3. და 1.1.4. პუნქტების ბათილად ცნობა, წლიური საპროცენტო განაკვეთის 60%-ის ნაცვლად 36%-ით, პირგასამტეხლოს 2%-ის ნაცვლად 0,2%-ით, ხოლო, მოვალის დავალიანების მოცულობის 1 219,87 აშშ დოლარით განსაზღვრა (საიდანაც დავალიანების ძირი თანხა 1 150 აშშ დოლარი, სარგებელი 64,65 აშშ დოლარი, ხოლო, პირგასამტეხლო _ 5,22 აშშ დოლარია), საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ მომსახურების სააგენტოს მიერ 2015 წლის 18 მარტს გაცემული გირავნობის მოწმობის გაუქმება, მოპასუხის სახელზე განხორციელებული გირავნობის საგნის რეგისტრაციის ბათილად ცნობა და სატრანსპორტო საშუალების მოსარჩელისათვის მიკუთვნება.

1.2. სარჩელი ემყარება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:

2015 წლის 18 მარტს მხარეთა შორის დაიდო სესხისა და გირავნობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოსარჩელემ ისესხა 1 150 აშშ დოლარი, ერთი წლის ვადით, 2016 წლის 21 მარტის ჩათვლით, 60%-იანი წლიური განაკვეთით. ხელშეკრულების 1.1.4 პუნქტით პირგასამტეხლოს ოდენობა განისაზღვრა შესატანი თანხის 2%-ით ყოველდღიურად. ხელშეკრულების 3.1 პუნქტის თანახმად, გირავნობის საგანს წარმოადგენდა ავტომობილი TOYOTA RAV4, რომლის შეფასებითი ღირებულება განისაზღვრა 6 000 აშშ დოლარით. მხარეები ასევე შეთანხმდნენ, რომ მსესხებლის/დამგირავებლის მიერ ხელშეკრულების ნებისმიერი პირობის დარღვევის შემთხვევაში გამსესხებელი/მოგირავნე უფლებამოსილი იყო ცალმხრივად შეეწყვიტა ხელშეკრულება მსესხებლისთვის/დამგირავებლისთვის გაგზავნილი წინასწარი შეტყობინების საფუძველზე და დაეკმაყოფილებინა საკუთარი კანონიერი ინტერესი ავტომანქანის რეალიზაციის ან საკუთრებაში მიღების ხარჯზე. მიუხედავად იმისა, რომ მსესხებელმა დაარღვია გადახდის გრაფიკი და თანხა არ გადაუხდია, მისთვის მოულოდნელი იყო გირავნობის საგნის ჩამორთმევა და სპეციალურ დაცულ ავტოსადგომზე გადაყვანა, ვინაიდან მოპასუხისგან რაიმე შეტყობინება ან გაფრთხილება მას არ მიუღია. გამსესხებლისგან გამოთხოვილი ინფორმაციით, კომპანიას მოვალისათვის თითქოს გაგზავნილი ჰქონდა შეტყობინება ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით, რითაც აცნობებდა, რომ მსესხებელმა დაარღვია ხელშეკრულების პირობები და მისი დავალიანება იყო 1 320,37 აშშ დოლარი, რასაც დაერიცხებოდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე 4,6 აშშ დოლარი. ასევე აფრთხილებდა მსესხებელს, რომ მას დაუყოვნებლივ უნდა უზრუნველეყო დაგირავებული ავტომობილის მოპასუხის მფლობელობაში გადაცემა მისი შემდგომი რეალიზაციის მიზნით. აღნიშნული წერილი მოპასუხეს ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით არ უნდა ჰქონოდა გაგზავნილი, წერილი მოვალეს არ მისვლია, შესაბამისად, ის არ ყოფილა სათანადოდ გაფრთხილებული ხელშეკრულების შეწყვეტასთან დაკავშირებით, რადგან 2015 წლის 14 მაისით დათარიღებული მიმართვა არ ადასტურებს, რომ ელექტრონული ფოსტით ადრესატმა შეტყობინება/გაფრთხილება მიიღო. უბრალო ლოგიკასაა მოკლებული, რომ 6 000 აშშ დოლარად შეფასებულ ავტომანქანაზე დაეკარგა საკუთრების უფლება თუნდაც 1 320,37 აშშ დოლარის გადაუხდელობის გამო. გარდა ამისა, ხელშეკრულებით განსაზღვრული პროცენტისა და პირგასამტეხლოს ოდენობა არ არის გონივრული და უნდა შემცირდეს 1 219,87 აშშ დოლარამდე. ამასთან, ვინაიდან საპროცენტო სარგებელი და პირგასამტეხლო მოქმედებს მოლოდ სესხის ხელშეკრულების მოქმედების პირობებში და არა მისი შეწყვეტის შემდეგ, მას რაიმე თანხა აღარ უნდა დაერიცხოს.

2. მოპასუხის პოზიცია:

მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლით მოპასუხემ არ ცნო სარჩელი და განმარტა, რომ დავალიანების თაობაზე მსესხებლის ინფორმირება არაერთგზის მოხდა, მას აღმასრულებლის მიერაც გაეგზავნა წერილობითი გაფრთხილება. 2015 წლის 14 მაისს ელექტრონულ ფოსტაზე გაგზავნილი წერილით მოვალეს ეცნობა იმ დროისთვის არსებული დავალიანების - 1 320,37 აშშ დოლარის, ასევე, კრედიტორის მხრიდან ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტის შესახებ. მოვალეს ასევე განემარტა, რომ დაუყოვნებლივ უზრუნველეყო დაგირავებული ავტომობილის კომპანიის მფლობელობაში გადაცემა, რაზეც ხელშეკრულების შესაბამისად განხორციელდებოდა მისი რეალიზაცია ან კრედიტორის საკუთრებაში გადასვლა. გირავნობის საგანი კანონის მოთხოვნათა დაცვით აღირიცხა გამსესხებლის სახელზე, ხოლო, 2015 წლის 30 დეკემბერს იგი მესამე პირმა შეიძინა.

3. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 5 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი უარყოფილ იქნა.

4. აპელანტის მოთხოვნა:

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

5. გასაჩივრებული განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი:

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 22 ნოემბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

6. კასატორის მოთხოვნა:

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა აპელანტმა, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება. საკასაციო საჩივრის წარმოებაში მიღების ეტაპზე კასატორმა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის შესაბამისად, ნაცვლად მანქანის დაბრუნებისა, გამსესხებლისათვის იმ ფასთა სხვაობის დაკისრება მოითხოვა, რომელიც მის მიერ საკუთრებაში მიღებული ქონების ღირებულებასა და დავალიანების მოცულობას შორის არსებობს.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საქმის მასალები, გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთებულობა, საკასაციო საჩივრის მიზეზები და მიიჩნევს, რომ იგი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

1. გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების დასაბუთება:

1.1. საკასაციო განაცხადის მოცულობა და საკასაციო განხილვის ფარგლები (კასატორის პრეტენზიები):

საკასაციო საჩივრის ფარგლებში პალატის შეფასების საგანს წარმოადგენს სესხის ხელშეკრულებით განსაზღვრული სარგებლისა და ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში მოვალისათვის დასაკისრებელი პირგასამტეხლოს განაკვეთის ოდენობის კანონიერება. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია, თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), პალატა გასაჩივრებული განჩინების კანონიერებას საკასაციო საჩივარში გამოთქმულ შედავებათა გათვალისწინებით შეამოწმებს. საკასაციო საჩივარი კი, ძირითადად ემყარება:

- სესხის ხელშეკრულების ცალმხრივად მოშლის კანონიერებას (ამ მხრივ პრეტენზია ეფუძნება კრედიტორის ნების ადრესატისათვის მისვლას);

- სესხის წლიური პროცენტისა და პირგასამტეხლოს განაკვეთის გონივრულობას;

- ვალდებულების შეწყვეტის შემდეგ ეკისრებოდა თუ არა მოვალეს საპროცენტო სარგებლისა და პირგასამტეხლოს გადახდის ვალდებულება (სასამართლოს არ შეუფასებია კრედიტორის ქცევის კეთილსინდისიერება, თუკი იგი ცალმხრივად გადიოდა ხელშეკრულებიდან, რატომ არ დაიკმაყოფილა მოთხოვნა გირავნობის საგნით და რამდენად კანონიერად დაარიცხა მას სარგებელი და პირგასამტეხლო, რითაც ხელოვნურად გაზარდა ვალდებულების მოცულობა, ხოლო, შემდგომ საკუთრებაში მიიღო გირავნობის საგანი);

- სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 219-ე მუხლის საწინააღმდეგოდ რატომ მიეცა მოპასუხეს განმარტების გაკეთების უფლება სატრანსპორტო საშუალების რეალიზაციასთან დაკავშირებით, როდესაც ეს განმარტებები მას შესაგებელში არ ჰქონია მითითებული. გარდა ამისა, მესამე პირის მიერ ნასყიდობის თანხის სრულად გადახდის ფაქტი სასამართლომ ისე დაადგინა, რომ კრედიტორის მიერ წარმოდგენილი სალაროს შემოსავლის ოდერები არც კი შეუფასებია. სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენებამდე გ.ფ–ას არც კი უცდია ავტომობილის საკუთრებაში დარეგისტრირება, რაც გარიგებას საეჭვოს ხდის. სააპელაციო პალატას არ შეუფასებია ის გარემოება, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებად მიჩნეულ დოკუმენტებს შორის წინააღმდეგობა არსებობდა;

- სასამართლომ არასწორად განმარტა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლი, როდესაც მიიჩნია, რომ სარჩელს არ გააჩნდა საფუძველი. სასამართლომ შეფასების გარეშე დატოვა დავალიანების მოცულობის თაობაზე კრედიტორის 2015 წლის 14 დეკემბრის #01/304 ცნობა და განმარტა, რომ მხარეთა შორის ხელშეკრულება 2015 წლის 14 მაისს შეწყდა რა დროისთვისაც დავალიანება შეადგენდა 1 320,37 აშშ დოლარს, რაც შეხება პირგასამტეხლოს, ვინაიდან კრედიტორმა ვალდებულების დარღვევიდან მალევე განაცხადა უარი ხელშეკრულებაზე, შესაბამისად, დარიცხული პირგასამტეხლო იყო გონივრული. სასამართლოს ხსენებული მსჯელობა სამართლის ნორმით არ დაუსაბუთებია, ამასთან, გაურკვეველია, რატომ არის გონივრული და სამართლიანი ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შემდგომ მოვალისათვის 60%-ის ოდენობით წლიური სარგებლის და 2%-ის ოდენობით ყოველდღიური პირგასამტეხლოს დაკისრება. გარდა ამისა, შეფასების გარეშე იქნა დატოვებული კრედიტორის მიერ გირავნობის საგნის საკუთრებაში მიღების ფაქტი წარმოადგენდა თუ არა საბაზრო ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებას. სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 260-ე, 280.1 და 283-ე მუხლების გამოყენების, ასევე, კერძო სამართალში მოქმედი კეთილსინდისიერების პრინციპის ფართო განმარტების მიუხედავად, გვერდი აუარა სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით განსაზღვრულ მართლსაწინააღმდეგო და ამორალურ გარიგებას, ასევე, მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილის დებულებას და არ იმსჯელა 1 320,37 აშშ დოლარის ოდენობით დავალიანების ფარგლებში 6 000 აშშ დოლარის ღირებულების ქონების საკუთრებაში მიღების კანონიერებაზე;

- პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსგავსად სააპელაციო პალატამ არასწორად ჩათვალა მოვალის ინფორმირებად მისთვის ელ.ფოსტაზე შეტყობინების გაგზავნა, ასევე, მოპასუხის განმარტება, რომ დავალიანების შესახებ ინფორმაციას იგი პერიოდულად აწვდიდა მოსარჩელეს.

1.2. საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ქვემდგომი სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და მათი სავალდებულობა წინამდებარე განჩინების მიმართ:

საკასაციო სასამართლოს წინამდებარე გადაწყვეტილების მიმართ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული (სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება)) სავალდებულო ძალა გააჩნიათ სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილ იმ ფაქტობრივ გარემოებებს, რომელთა წინააღმდეგაც კასატორს არ მიუთითებია პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც შესაძლოა, დაშვებული იყო საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება, კერძოდ:

1.2.1. 2015 წლის 18 მარტს მხარეთა შორის დაიდო სესხისა და გირავნობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც სესხის თანხა შეადგენდა 1 150 აშშ დოლარს, ხელშეკრულების ვადა - 12 თვეს (21.03.2016-მდე), წლიური საპროცენტო განაკვეთი - 60%-ს, პირგასამტეხლო - შესატანი თანხის 2%-ს ყოველდღიურად, სესხის გაცემის საკომისიო - 3%-ს. სესხის ძირითადი თანხისა და დარიცხული სარგებლის გადახდა ხორციელდებოდა დანართში მოცემული გრაფიკის მიხედვით, რაც ხელშეკრულების განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდა;

1.2.2. სესხი უზრუნველყოფილ იქნა გირავნობით, გირავნობის საგანს წარმოადგენდა მსესხებლის კუთვნილი ავტომობილი (მარკა, მოდელი - Toyota RAV4, გამოშვების წელი - 2006, ტრანსპორტის სარეგისტრაციო მოწმობა - AV7868713, სახელმწიფო ნომერი - .....). გირავნობის საგნის შეფასებითი ღირებულება შეადგენდა 6 000 აშშ დოლარს;

1.2.3. სესხის ხელშეკრულების 3.2 პუნქტის თანახმად, მსესხებლის/ დამგირავებლის მიერ ხელშეკრულების ნებისმიერი პირობის დარღვევის შემთხვევაში, გამსესხებელი/მოგირავნე უფლებამოსილი იყო, ცალმხრივად შეეწყვიტა ხელშეკრულება მსესხებლისთვის/დამგირავებლისთვის გაგზავნილი წინასწარი შეტყობინების საფუძველზე და დაეკმაყოფილებინა საკუთარი კანონიერი ინტერესები წინამდებარე ხელშეკრულების მე-3 მუხლში აღნიშნული ავტომანქანის რეალიზაციის ან საკუთრებაში მიღების (სამოქალაქო კოდექსის 260¹, 280¹, 283-ე მუხლები) ხარჯზე, იმ შემთხვევაში, თუ კლიენტი დავალიანებას აღნიშნული შეტყობინების გაგზავნიდან ორი კვირის ვადაში არ დაფარავდა;

1.2.4. ამავე ხელშეკრულების 8.4 პუნქტით მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ამ ხელშეკრულებიდან და საქართველოს კანონმდებლობიდან გამომდინარე ნებისმიერი შეტყობინება (მოთხოვნა) და გაფრთხილება ადრესატისთვის ჩაბარებულად მიიჩნეოდა ერთ-ერთი ქვემოთ ჩამოთვლილი წესით განხორციელების შემთხვევაში:

- წერილობითი ფორმით შესრულებისა და ხელშეკრულებაში მითითებულ მისამართზე ადრესატისთვის ჩაბარებით;

- წერილობითი ფორმით შესრულებისა და ხელშეკრულებაში მითითებულ მისამართზე ნებისმიერი პირისთვის ჩაბარებით;

- წერილობითი ფორმით შესრულებისა და ხელშეკრულების მხარის მიერ ადრესატისთვის პირადად ჩაბარებით;

- მოგირავნისთვის ელექტრონულ მისამართზე ....., ხოლო დამგირავებლისთვის ან/და მისი წარმომადგენლისთვის ...... ელექტრონულ მისამართზე გაგზავნით.

ხელშეკრულების საკონტაქტო მონაცემებში აღნიშნულია მსესხებლის/დამგირავებლის საკონტაქტო ინფორმაცია, მათ შორის მისამართი (ქ.თბილისი, ......), ტელეფონი (.......) და ელექტრონული ფოსტა (.......);

1.2.5. ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება მსესხებელს არ შეუსრულებია, სესხის თანხა მას საერთოდ არ გადაუხდია. 2015 წლის 14 მაისის მდგომარეობით მისი დავალიანება შეადგენდა 1 320,37 აშშ დოლარს (ჯარიმა - 62,62 აშშ დოლარი, საპროცენტო სარგებელი - 107,75 აშშ დოლარი, ძირითადი თანხა - 1150 აშშ დოლარი);

1.2.6. 2015 წლის 5 ივნისს სსიპ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მომსახურების ცენტრმა გამსესხებლის მოთხოვნის საფუძველზე, უზრუნველყოფის საგანზე გასცა გირავნობის მოწმობა. გირავნობის მოწმობის საფუძველზე ხელშეკრულების 3.2 პუნქტისა და სამოქალაქო კოდექსის 280¹ მუხლის შესაბამისად, აღმასრულებლის მეშვეობით სატრანსპორტო საშუალება 2015 წლის 25 ნოემბერს ჩამოერთვა მოვალეს და მფლობელობაში გადაეცა მოპასუხეს, ხოლო, 2015 წლის 15 დეკემბრიდან იგი საკუთრების უფლებით აღირიცხა გამსესხებლის სახელზე;

1.2.7. 2015 წლის 30 დეკემბერს კომპანიასა და მესამე პირს შორის დაიდო ავტომანქანის ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის საგანსაც წარმოადგენდა გირავნობით დატვირთული მოძრავი ქონება. სატრანსპორტო საშუალება მესამე პირის სახელზე ვერ დარეგისტრირდა, ვინაიდან თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 31 დეკემბრის განჩინებით, სატრანსპორტო საშუალებას ყადაღა დაედო.

1.3. საკასაციო სასამართლოს შეფასებები და სამართლებრივი დასკვნები:

საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორის პრეტენზიას სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან კრედიტორის ქმედების მართლზომიერების არასწორად შეფასების თაობაზე და ვიდრე სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობას შეამოწმებდეს, მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს განსახილველი დავის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე რამდენიმე სამართლებრივ საკითხზე:

1.3.1. მოცემულ შემთხვევაში, მხარეთა შორის უდავოა სესხის სახელშეკრულებო ურთიერთობის წარმოშობა, რომლის შესრულებაც სანივთო საშუალებით _ გირავნობით იყო უზუნველყოფილი. დადგენილია, რომ მოვალემ ვალდებულება დაარღვია, ხოლო, კრედიტორმა მოთხოვნა უზრუნველყოფის საგნის საკუთრებაში მიღებით დაიკმაყოფილა. ამ ფაქტების შეფასებისას სასამართლო ხელმძღვანელობს სამოქალაქო კოდექსის 623-ე, 625-ე, 254-ე, 258-ე, 260¹, 276-ე მუხლებით და მიიჩნევს, რომ ფორმალური თვალსაზრისით უზრუნველყოფილი მოთხოვნის კრედიტორს, სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გამომდინარე, ნამდვილად გააჩნია მოთხოვნის უფლება მოვალის მიმართ, რამდენადაც სახეზეა, როგორც სანივთო, ისე _ სახელშეკრულებო სამართლის ნორმებით გათვალისწინებული წინაპირობები.

1.3.2. ამდენად, დავას არ იწვევს ის გარემოება, რომ მოვალემ დაარღვია ვალდებულება (სკ-ის მე-400 მუხლი) და არ გადაუხდია სესხის თანხა, ხოლო კრედიტორმა მას ხელშეკრულებიდან გასვლის თაობაზე ცალმხრივი ნება გაუგზავნა ხელშეკრულებაში მითითებულ ელ.ფოსტის მისამართზე, ამის შემდგომ, სამოქალაქო კოდექსის 258¹ მუხლის თანახმად, აიღო გირავნობის მოწმობა და ამავე კოდექსის 260¹ მუხლის საფუძველზე საკუთრებაში მიიღო გირავნობის საგანი, რის შედეგადაც სესხის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულება შეწყდა. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოვალის მხრიდან ვადის გადაცილებისა და შესრულების განუხორციელებლობის გამო, უზრუნველყოფილი მოთხოვნის კრედიტორს, სამოქალაქო კოდექსის 278-ე მუხლის შესაბამისად, წარმოეშვა გირავნობის საგნის საშუალებით მოთხოვნის დაკმაყოფილების უფლება, გარდა ამისა, დაცულია ხელშეკრულებიდან გასვლის წინაპირობები. მართალია, მოვალე არ ეთანხმება ხელშეკრულებიდან გასვლის პროცედურას, თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში, უდავოა, რომ ელ.ფოსტის მისამართი, რომელზეც მხარეს გაეგზავნა შეტყობინება, საკონტაქტო მისამართად ჰქონდა მსესხებელს ხელშეკრულებაში მითითებული, ამასთანავე, მხარეები რელატიური ურთიერთობის ფარგლებში შეთანხმდნენ შეტყობინების რამდენიმე ფორმაზე, თუმცა, ამ შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია, არა მხოლოდ მხარეთა სახელშეკრულებო, არამედ _ საკანონმდებლო მოწესრიგებაც: სამოქალაქო კოდექსის 352-ე და 405-ე მუხლებით განსაზღვრული ხელშეკრულებიდან ერთ-ერთი მხარის გასვლის უფლება, წარმოადგენს კრედიტორის ცალმხრივ ნებას, რომლის ნამდვილობის მიმართ მოქმედებს ამავე კოდექსის 51-ე მუხლის პირველი ნაწილის მოთხოვნა. ხსენებული ნორმის თანახმად, ნების გამოვლენა, რომელიც მოითხოვს მეორე მხარის მიერ მის მიღებას, ნამდვილად ჩაითვლება იმ მომენტიდან, როცა იგი მეორე მხარეს მიუვა. ამდენად, მოვალისათვის ხალშეკრულებიდან ცალმხრივად გასვლის ნების გამოვლენა ნამდვილია სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში მხარეთა მიერ შეთანხმებულ ელ.ფოსტის მისამართზე შეტყობინების გაგზავნისა და მეორე მხარის მიერ ამ ნების მიღების შემთხვევაში. ამ უკანასკნელ საკითხთან დაკავშირებით, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს ისიც, რომ მსესხებელს ვალდებულება საერთოდ არ შეუსრულებია, შესაბამისად, ვალდებულების დარღვევის შედეგად კრედიტორის მიერ ხელშეკრულებითა და კანონით გათვალისწინებული უფლების გამოყენების შესაძლებლობა მისთვის სავარაუდო უნდა ყოფილიყო და ხელშეკრულებით შეთანხმებულ ელ.ფოსტის მისამართზე შეტყობინების არაკეთილსინდისიერად გადაუმოწმებლობა ამ ნების ნამდვილობაზე გავლენას ვერ იქონიებს.

1.3.3. მიუხედავად კრედიტორის მიერ განხორციელებულ მოქმედებათა კანონთან ფორმალურ შესაბამისობაში ყოფნისა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სარჩელის საფუძვლიანობის შემოწმებისას სავალდებულოა შეფასდეს გამსესხებელი კანონით განსაზღვრულ შესაძლებლობებს იყენებდა თუ არა მართლზომიერად. სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-3 ნაწილითა და 115-ე მუხლით დადგენილია სამოქალაქო უფლებათა და მოვალეობათა კეთილსინდისიერად განხორციელების ზოგადი სტანდარტი, რომლის მოქმედების ქვეშაც ექცევა კერძო სამართლის სუბიექტთა ნებისმიერი ქცევა. ამ სტანდარტის დარღვევა წარმოადგენს კანონთან ფორმალურად შესაბამისობაში მყოფი ქცევის სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შესრულებულად მიჩნევას, რომელიც ეწინააღმდეგება პირთა თანასწორობას და გადამეტებულად არღვევს ერთ-ერთი მხარის ინტერესებს. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს გასაჩივრებული განჩინების დასკვნას იმის თაობაზე, რომ კრედიტორის ქმედებები იყო კეთილსინდისიერი და მხარეთა შორის წარმოშობილი სახელშეკრულებო ურთიერთობა პირთა თანასწორობის შედეგად მიღწეულ შეთანხმებას წარმოადგენდა. სასამართლოს დანიშნულებას წარმოადგენს არა კანონის ფორმალური განმარტება, არამედ, კონკრეტულ შემთხვევაში იმის სიღრმისეულად გამოკვლევა, სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწილეები რა მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ ხელშეკრულების დადებისას, გააჩნდათ თუ არა მათ თანაბარი შესაძლებლობები, სამართლიანად განესაზღვრათ ხელშეკრულების პირობები, რა ეკონომიკური თუ საბაზრო გამოცდილება გააჩნდა თითოეულ მათგანს ან რა საჭიროებამ განაპირობა კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობა. მართალია, სამოქალაქო კოდექსის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით, თუმცა, კანონის მოხმობილი ნორმა ზემოხსენებული განმარტებების ჭრილში უნდა შეფასდეს და დადგინდეს ხელშეკრულებაში ჩამოყალიბებული ესა თუ ის დებულება წარმოადგენს მხარეთა რეალურ, ორმხრივ ნებას თუ საბაზრო ძალაუფლების უპირატესი გამოყენებით ერთი მხარე ფაქტობრივად სთავაზობს მეორე მხარეს კონკრეტულ პირობას და ეს უკანასკნელი ნაკლები გამოცდილების, ფაქტის გააზრებისა თუ ნეგატიური შედეგების განჭვრეტის უნარის არქონის გამო მოახდენს პირობის აქცეპტირებას.

1.3.4. განსახილველ შემთხვევაში, უდავოა, რომ მხარეთა შორის დადებული სესხის ხელშეკრულების თანახმად, სესხის წლიური სარგებელი განსაზღვრულია 60%-ით, ხოლო, პირგასამტეხლო _ გადასახდელი თანხის 2%-ით ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე. სწორედ ხსენებული განაკვეთი უდევს საფუძვლად დავალიანების შესახებ ცნობაში ასახულ მოთხოვნის მოცულობას. მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენდა საპროცენტო განაკვეთის _ წლიური 60%-ის 36%-ით განსაზღვრა, პირგასამტეხლოს _ ყოველდღიური 2%-ის 0,2%-ით განსაზღვრა და გირავნობის საგნის დამგირავებლის საკუთრებაში დაბრუნება. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელშეკრულებო მოთხოვნის განხილვისას ხელშეკრულების იურიდიული ძალმოსილების შემოწმება სასამართლოს ვალდებულებას წარმოადგენს, შესაბამისად, შემოწმებას ექვემდებარება სარგებლისა და პირგასამტეხლოს ოდენობის კანონიერება. საკასაციო სასამართლომ ერთ-ერთ საქმეზე განმარტა, რომ სამოქალაქო კოდექსის მე-10 მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრული მხარეთა უფლება, თავისუფლად დადონ ხელშეკრულება და ასევე თავისუფლად განსაზღვრონ მისი შინაარსი, აბსოლუტური არ არის. სახელშეკრულებო დებულებების განსაზღვრის დროს ისინი ვალდებულნი არიან გაითვალისწინონ ამავე კოდექსის 8.3. მუხლის დებულება, რამდენადაც უფლებათა ბოროტად გამოყენებისაგან სხვათა თავისუფლებას იცავს სამოქალაქო კანონის იმპერატიული ნორმები. საკასაციო სასამართლომ ხაზი გაუსვა იმ გარემოებას, რომ კასატორი, რომელიც ეწეოდა სამეწარმეო საქმიანობას, წარმოადგენდა უფრო ძლიერ მხარეს და სწორედ მის მიერ იყო განსაზღვრული სესხის სარგებელი ყოველთვიური 6%-ით. ამ შეთანხმებას, მართალია ეთანხმებოდა მსესხებელი, თუმცა ამით სამართლებრივი სურათი არ იცვლებოდა, რადგანაც გამსესხებელი მოქმედებდა სამოქალაქო კოდექსის 325-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი ქცევის წესის საწინააღმდეგოდ (თუ ვალდებულების შესრულების პირობები უნდა განისაზღვროს ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის ან მესამე პირის მიერ, მაშინ საეჭვოობისას ივარაუდება, რომ ამგვარი განსაზღვრა უნდა მოხდეს სამართლიანობის საფუძველზე). საკასაციო პალატის დასკვნით, შესრულებასა და საპირისპირო შესრულებას შორის აშკარა შეუსაბამობა იყო და სარგებლის მიმღები მოქმედებდა ცალსახად არაკეთილსინდისიერად: მის მიერ არ იქნა გათვალისწინებული ბაზარზე არსებული საპროცენტო განაკვეთი და მოსალოდნელი რისკები და მან ბოროტად გამოიყენა საბაზრო ძალაუფლება. ყველა კეთილსინდისიერი და საღად მოაზროვნე ადამიანი სესხის წლიური სარგებლის 72%-ით განსაზღვრას საზოგადოებაში დამკვიდრებული ზნეობრივი პრინციპების საწინააღმდეგო მოქმედებად შეაფასებდა. სარგებლის მართლზომიერების მტკიცების ტვირთი სამოქალაქო კოდექსის 325-ე მუხლის პირველი და სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილების თანახმად, ეკისრებოდა სარგებლის მიმღებს (გამსესხებელს). ასეთ პირობებში, სასამართლომ ჩათვალა, რომ სახეზე იყო სარგებლის განსაზღვრის ნაწილში სესხის ხელშეკრულების სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლით განსაზღვრული ბათილობის საფუძველი, რაც ამავე კოდექსის 62-ე მუხლის თანახმად, სხვა პირობათა ბათილობას გამორიცხავდა (პრაქტიკის თვალსაზრისით იხ. სუსგ #ას-663-629-2015).

1.3.5. ზემოხსენებულ განმარტებათა გათვალისწინებით პალატა მიიჩნევს, რომ შეფასება უნდა მიეცეს სარგებლის განსაზღვრის ნაწილში მხარეთა შეთანხმებას გააჩნია თუ არა იურიდიული ძალა. რაც შეეხება პირგასამტეხლოს, მართალია, სამოქალაქო კოდექსის 418-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იგი შესაძლოა ზიანსაც აღემატებოდეს, თუმცა, განსხვავებით სარგებელზე შეთანხმებისაგან, სწორედ პირობათა სამართლიანი განსაზღვრისა და კეთილსინდისიერი ქცევის სტანდარტიდან გამომდინარე, შეთანხმების ბათილად ცნობის გარეშე, ამავე კოდექსის 420-ე მუხლის შესაბამისად, უნდა შეფასდეს მისი თანაზომიერება დარღვეულ უფლებასთან.

1.3.6. რაც შეეხება გირავნობის საგანს, უპირველესად საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს პროცესუალურ საკითხზე: საქმის ქვემდგომი ინსტანციის წესით განხილვისას მოსარჩელე უზრუნველყოფის საგანზე განხორციელებული რეგისტრაციის ბათილად ცნობას და ქონების საკუთრებაში დაბრუნებას მოითხოვდა, საკასაციო განხილვის ეტაპზე განმარტა, რომ ვინაიდან ნივთის დღევანდელი მესაკუთრის კეთილსინდისიერება შედავებული არ არის, მას ნაცვლად მანქანის დაბრუნებისა, სურს გამსესხებლისათვის იმ ფასთა სხვაობის დაკისრება, რომელიც მის მიერ საკუთრებაში მიღებული ქონების ღირებულებასა და დავალიანების მოცულობას შორის არსებობს. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოთხოვნის ამგვარი ფორმულირება არ ეწინააღმდეგება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 83-ე მუხლის მე-4 ნაწილს, რომლის თანახმადაც, სარჩელის შეცვლად არ ჩაითვლება მოსარჩელის მიერ ერთი ნივთის ნაცვლად მეორე ნივთის მიკუთვნება მისთვის, ანდა ამ ნივთის ღირებულების ანაზღაურება. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ სესხისა და გირავნობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, კრედიტორს გააჩნდა მოთხოვნის დაკმაყოფილების ალტერნატიული საშუალებები: მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში მოეხდინა გირავნობის საგნის რეალიზაცია ან საკუთრებაში მიეღო გირავნობის საგანი. უდავოა, რომ სწორედ გირავნობის საგნის საკუთრებაში მიღებით დაიკმაყოფილა მან მოთხოვნა, რაც, როგორც ზემოთ უკვე ითქვა, ფორმალურად კანონიერ ქმედებას წარმოადგენს, თუმცა, მოსარჩელე, გარდა იმისა, რომ დავალიანების ოდენობას ხდის სადავოდ, აღნიშნავს, რომ თავად გირავნობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, უზრუნველყოფის საგნის ღირებულება განისაზღვრა 6 000 აშშ დოლარით და 1 320,37 აშშ დოლარის ოდენობით ვალის ამოსაღებად 6 000 აშშ დოლარის ღირებულების ნივთის საკუთრებაში მიღება ეწინააღმდეგება კათილსინდისიერი კრედიტორის ქცევის სტანდარტს. საკასაციო პალატა იზიარებს მოვალის ხსენებულ პრეტენზიას და მიიჩნევს, რომ იმ შემთხვევაში, თუკი დადგინდება გამსესხებლის არაკეთილსინდისიერი ქცევა, მიუხედავად კანონით გათვალისწინებული კრედიტორის უფლებისა, ვალდებულების შესასრულებლად საკუთრებაში მიიღოს გირავნობის საგანი, სახეზე იქნება კანონისმიერი ვალდებულება _ დააბრუნოს უსაფუძვლოდ მიღებული ქონება. ამ წინაპირობების დადგენის შემთხვევაში, მოთხოვნის საფუძვლიანობა უნდა შემოწმდეს კონდიქციური სამართლის დანაწესებთან შესაბამისობაში და არსებითი მნიშვნელობა ვერ ექნება იმას უსაფუძვლო გამდიდრების კრედიტორი ვითომ-კრედიტორს მოსთხოვს ქონების ნატურით დაბრუნებას თუ თანხის ანაზღაურებას.

1.3.7. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ზემოთ განხილული კეთილსინდისიერი ქცევის სტანდარტის ფარგლებში უნდა შეფასდეს არა მხოლოდ უზრუნველყოფის საგნის ფასსა და სახელშეკრულებო ვალდებულების მოცულობას შორის სხვაობის საკითხი, არამედ, უნდა შემოწმდეს კრედიტორმა მოთხოვნის დაკმაყოფილების ალტერნატიული საშუალება რამდენად მართებულად და კეთილსინდისიერად განკარგა, რამდენადაც მას შეეძლო გირავნობის საგნის, როგორც რეალიზაცია, ისე _ საკუთრებაში მიღება. აქვე უნდა ითქვას, რომ მოთხოვნის საფუძველი და კრედიტორის უფლება, იქნება ეს კანონიდან თუ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, სამოქალაქო ბრუნვისათვის დამახასიათებელი პირთა თანასწორობის პირობებში გამოყენებულ უნდა იქნას სამართლიანად, იმგვარად, რომ არ დაირღვეს წონასწორობა კრედიტორისა და მოვალის ინტერესებს შორის და სახეზე არ იყოს უფლებადარღვეული პირის გადამეტებული რესტიტუცია, რომელიც უკვე მოვალის არაპროპორციულ დანახარჯებს და მისი ქონების უსამართლო შემცირებას გამოიწვევს. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანონისმიერი ვალდებულებითი სამართალი ადგენს რა ბრუნვის მონაწილეთა შორის იმ ქონებრივი წონასწორობის აღდგენის შესაძლებლობას, რომელიც ერთ-ერთი მხარის არასწორ ქმედებას მოჰყვა შედეგად, მოხმობილი ინსტიტუტის დებულებები, საკითხის თავისებურების გათვალისწინებით შეიძლება მათ შორის იმგვარ შემთხვევებზე გავრცელდეს, რომლებსაც ფაქტობრივ საფუძვლად კანონიერი ქმედება ედო, თუმცა ამგვარი ქმედება არა კანონის არსიდან, არამედ _ მისი ფორმალური გაგებიდან გამომდინარეობს. სამოქალაქო კოდექსი იცნობს კონდიქციური მოთხოვნის სხვადასხვა სახეს, თუმცა, რეგულირების სფერო არ არის ამომწურავი, რამდენადაც სამოქალაქო კოდექსის 991-ე მუხლის თანახმად, პირი, რომელიც სხვა პირის ხარჯზე უსაფუძვლოდ გამდიდრდა სხვა საშუალებითაც, გარდა იმისა, რაც გათვალისწინებულია ამ თავში, მოვალეა დაუბრუნოს მას მიღებული. განსახილველი ნორმა კონდიქციური სამართლის გენერალური დათქმაა და იგი ადგენს კონდიქციური მოთხოვნის რეალიზაციას ნებისმიერი იმ შემთხვევისათვის, რომელიც ერთი პირის გამდიდრებას შეეხება მეორე პირის ქონების შემცირების დისპროპორციულობის ხარჯზე.

1.4. საქმის იმავე სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების პროცესუალურსამართლებრივი დასაბუთება:

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი, არასწორი შეფასება მისცა საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და მიიღო იურიდიულად იმდენად დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილება, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია. 394-ე მუხლის „ე¹“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძვლებით, პალატა აუქმებს გასაჩივრებულ განჩინებას და რადგანაც საჭიროა მტკიცებულებათა ხელახალი გამოკვლევა, ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, პალატა საქმეს უბრუნებს იმავე სასამართლოს, რომელმაც უნდა დაადგინოს დავის დამატებითი ფაქტობრივი გარემოებები და ამ გზით გადაწყვიტოს უფლების საკითხი.

2. პროცესის ხარჯები:

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით. ვინაიდან მოცემული საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა ქვემდგომ სასამართლოს, პროცესის ხარჯების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე, 412-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ა.თ–ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს.

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 22 ნოემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ბ. ალავიძე

მოსამართლეები: ე. გასიტაშვილი

ზ. ძლიერიშვილი