5 მარტი, 2021 წელი,

საქმე №ას-1019-2019 თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა/მოსამართლეები:

ვლადიმერ კაკაბაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - ე.ლ–ძე

მოწინააღმდეგე მხარე (მოპასუხეები) - ნ.ქ-ხ–ა, ვ. ხ–ა, ნ. ხ–ა

მესამე პირი - საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი - უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. ქ.თბილისში, ....... სადარბაზოს პირველ სართულზე მდებარე №24 ბინა (შემდეგში - სადავო ბინა, უძრავი ნივთი ან უძრავი ქონება) ე.ლ–ძის (შემდეგში: მოსარჩელე, მესაკუთრე, კასატორი) საკუთრებაა. უძრავ ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების წარმოშობის საფუძველია ქ.თბილისის ისანი-სამგორის რაიონის გამგეობის მიერ 2012 წლის 10 დეკემბერს დამოწმებული №3192 და ქ.თბილისის სამგორის რაიონის გამგეობის მიერ 2013 წლის 27 ივნისს დამოწმებული №30 საკუთრების უფლების მოწმობები.

2, სადავო ბინის მფლობელებია: ნ.ქ-ხ–ა (შემდეგში - პირველი მოპასუხე), ვ. ხ–ა (შემდეგში - მეორე მოპასუხე) და ნ. ხ–ა (შემდეგში - მესამე მოპასუხე, ასევე, შემდეგში, ერთობლივად მოხსენიებული, როგორც მოპასუხეები, მფლობელები).

3. მოპასუხეები არიან აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული პირები, რომლებმაც დევნილობის გამო მოსარჩელის მიერ საკუთრების უფლების მოპოვებამდე დაიკავეს უძრავი ქონება.

4. მფლობელები სახელმწიფოსაგან რაიმე დახმარებას არ იღებენ.

5. უძრავი ქონება არ არის სახელმწიფოს მიერ დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტი.

6. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2013 წლის 17 სექტემბრის წერილში მოსარჩელეს ეცნობა, რომ საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად, სამინისტროს უფლებამოსილების ფარგლებს სცილდება დევნილთა გამოსახლება უძრავი ქონებიდან.... სამინისტრო ითვალისწინებს კერძო მესაკუთრეთა ინტერესებს, შესაბამისად, მათი შემდგომი ეტაპია იძულებით გადაადგილებული იმ ოჯახების საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფა, რომლებიც განსახლებული არიან კერძო მესაკუთრეთა საცხოვრებელ ბინებში.

7. ქ.თბილისის ისანი-სამგორის სამმართველოს მე-8 განყოფილების უფროსის 2013 წლის 6 აგვისტოს წერილით საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს განმეორებით ეცნობა, რომ მოსარჩელე მოითხოვს მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთიდან იქ მცხოვრები პირების გამოსახლებას, როგორც ცნობილია აღნიშნულ ბინაში ცხოვრობენ იძულებით გადაადგილებული პირები - მოპასუხეები. წერილს ასევე დაერთო აღნიშნულ მისამართზე გადახდილი დენის და გაზის ქვითრების ქსეროასლები.

8. ქ.თბილისის მთავრობის მიერ საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის სახელზე შედგენილ 2004 წლის 27 თებერვლის წერილში აღნიშნულია, რომ სახლზე რომელშიც მოსარჩელეს გამოყოფილი აქვს ბინა, მშენებლობა შეჩერებულია... როგორც კი მშენებლობა გაგრძელდება, მაშინვე დაისმება საკითხი სამართალდამცავი ორგანოების წინაშე თვითნებურად დაკავებული ბინების გამოთავისუფლების თაობაზე.

9. იძულებით გადაადგილებული პირის - დევნილის ანკეტების მიხედვით, პირველი მოპასუხის და მეორე მოპასუხის რეგისტრაციისა და ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილია სადავო ბინის მისამართი, ხოლო მესამე მოპასუხის რეგისტრაციის ადგილად მითითებულია სხვა მისამართი, თუმცა ამ უკანასკნელის შემთხვევაშიც, ფაქტობრივი მისამართი სადავო ბინის მისამართია.

10. ისანი-სამგორის რაიონის გამგეობამ მოსარჩელის წარმომადგენლისათვის გაგზავნილ წერილში მიუთითა, რომ 34-ე კორპუსი იყო მშენებარე, ექსპლოატაციაში მისაღები და მასში ბინები ფაქტობრივად დროებით დაიკავეს აფხაზეთიდან დევნილმა ოჯახებმა და თვითნებურად შეჭრილმა მოსახლეობამ, სადაც ფართების დიდი ნაწილი თვითნებურად გადააკეთეს, რაც პრობლემას ქმნიდა პრივატიზაციისათვის.

11. აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის დევნილთა საქმეების დეპარტამენტის მიერ საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების მინისტრისათვის 2009 წლის 4 ნოემბერს მიწერილ წერილში აღნიშნულია, რომ „ვარკეთილი .....; 36; 37 მცხოვრებმა დევნილებმა წერილობით მიმართეს აფხაზეთის მთავრობის თავმჯდომარეს არსებული ფართის მათთვის დაკანონების თხოვნით.... საცხოვრებელი კორპუსები ნაწილობრივ აშენებულია.... 1995 წელს აფხაზეთიდან დევნილთა გარკვეულმა ჯგუფმა, რომლებსაც არ გააჩნდათ არანაირი საცხოვრებელი ფართი თავიანთი სახსრებით დაიწყეს კორპუსების გარემონტება, კომუნიკაციების მიყვანა და გადახურვა, რომლებსაც სრულყოფილი სახე მიეცათ 2002 წელს, ამავე პერიოდიდან ისინი დარეგისტრირდნენ აღნიშნულ მისამართზე, ისინი არ სარგებლობენ არანაირი შეღავათით და ჩვეულებისამებრ იხდიან დენის, წყლის და გაზის გადასახადს“.

12. მესაკუთრემ სასამართლოში სარჩელი აღძრა მფლობელების წინააღმდეგ და უკანონო მფლობელობიდან სადავო ბინის გამოთხოვა მოითხოვა.

13. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, უძრავი ნივთი გამოთხოვილ იქნა მოპასუხეთა უკანონო მფლობელობიდან და გამოთავისუფლებულ მდგომარეობაში გადაეცა მესაკუთრეს.

14. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოპასუხეებმა, რომლებმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვეს.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

15.1. სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო წინამდებარე განჩინების 1-11 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები.

15.2. ამავდროულად, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის (შემდეგში - სპეციალური კანონი) მე-4 მუხლის „დ“ პუნქტსა (დევნილის რეგისტრაციის ადგილია – სამინისტროში არსებულ დევნილთა მონაცემთა ბაზაში აღნიშნული დევნილის საცხოვრებელი ადგილი, სადაც იგი დევნილობის პერიოდში დარეგისტრირდა, მიუხედავად ამ ადგილის საკუთრების ფორმისა) და „ე“ პუნქტებზე (დევნილის ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილია დევნილის მიერ დევნილობის პერიოდში არჩეული საცხოვრებელი ადგილი, სადაც იგი რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს, ამავე კანონის 13.2 მუხლზე და (იძულებითი გადაადგილებისას უსახლკაროდ დარჩენილ დევნილს სამინისტრო სხვა შესაბამის სახელმწიფო უწყებებთან ერთად უზრუნველყოფს სათანადო საცხოვრებლით. სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფისას სამინისტრო არეგისტრირებს დევნილს განსახლების ადგილზე) და მიიჩნია, რომ იძულებით გადაადგილებული პირების საცხოვრებელი ფართობით დაკმაყოფილების ვალდებულება იკისრა სახელმწიფომ.

15.3. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ სახელმწიფო საკუთრების ობიექტში დევნილის განთავსებისას იგულისხმება, რომ იგი აღნიშნულ ობიექტში განთავსებულია მის პირვანდელ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნებამდე, თუ, რა თქმა უნდა, თვით სახელმწიფო არ უზრუნველყოფს მათთვის ალტერნატიული ფართების ან ფულადი კომპენსაციის შეთავაზებას. სასამართლომ ყურადღება მიაქცია საქმეზე დადგენილ შემდეგ გარემოებაზე: მოპასუხეები სადავო ფართში დევნილად იმ პერიოდში დარეგისტრირდნენ, როდესაც აღნიშნული ქონება სახელმწიფო საკუთრებას წარმოადგენდა და ვიდრე მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელი ფართის პრივატიზაციას მოახდენდა.

15.4. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ერთობლიობაში მიღებისა და სამართლებრივი ანალიზის საფუძველზე სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სადავო ბინაში იძულებით გადაადგილებული პირების ჩასახლება სახელმწიფოს ნებით მოხდა და მოპასუხეები ამ ბინას მართლზომიერად ფლობდნენ.

16. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილების მოთხოვნით. საკასაციო საჩივარი შემდეგნაირადაა დასაბუთებული:

16.1. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მოპასუხეები დევნილობის გამო მართლზომიერი მფლობელები იყვნენ, თუმცა საქმეზე მესაკუთრის მიერ აღნიშნულის საწინააღმდეგო არაერთი მტკიცებულებაა წარდგენილი.

16.2. „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „პ“ პუნქტის თანახმად, მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემული საცხოვრებელი ფართობია, სადაც დევნილი/დევნილი ოჯახი მესაკუთრის თანხმობის საფუძველზე, მონაცემთა ბაზის მიხედვით რეგისტრირებულია ან რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს. კანონის ეს ნორმა გულისხმობს დევნილებს, რომლებიც მესაკუთრის თანხმობით ცხოვრობენ მის ფართში, რასაც მოპასუხეებთან მიმართებით ადგილი არ აქვს. ამავე კანონის 14.3 პუნქტის შესაბამისად, დევნილის/დევნილი ოჯახის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობი, ამ კანონის მე-4 მუხლის „პ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულის გარდა, არის ის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც ამ კანონის ამოქმედებამდე დევნილი განასახლა სახელმწიფომ, რომელიც მონაცემთა ბაზაში აღრიცხული იყო, როგორც დევნილთა კომპაქტურად (ორგანიზებულად) განსახლების ობიექტი, რომელშიც სამინისტრო ყოველწლიური სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად ანაზღაურებდა ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური (მათ შორის, მოხმარებული ელექტროენერგიის) მომსახურების ხარჯებს და რომელიც სახელმწიფო ან კერძო საკუთრება იყო. მოპასუხე ვერც ამ შემთხვევაში ვერ ექცევა დასახელებული მუხლის რეგულირების სფეროში, რადგან: ა) დადგენილია, რომ მოპასუხეების საცხოვრებელი მისამართი არ წარმოადგენს სახელმწიფოს მიერ დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტს; ბ) მოპასუხეები სახელმწიფოსაგან არანაირ დახმარებას არ იღებენ.

16.3. საქმეზე წარმოდგენილია თავად საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 6 მარტის წერილი, საიდანაც ირკვევა, რომ მოპასუხეები მოსარჩელის საკუთრებაში არსებულ ფართში ცხოვრობენ და ეს ფართი დევნილთა არამართლზომიერ მფლობელობაშია.

16.4. იმავე მხარეებს შორის არსებულ დავაზე მიღებული რამდენიმე გადაწყვეტილებით, მათ შორის, 2015 წლის 30 სექტემბრის კანონიერ ძალაში შესულ გადაწყვეტილებით უდავო ფაქტობრივი გარემოებაა, რომ მოპასუხეთა განსახლების ფორმა არის კერძო და ისინი მართლზომიერ მფლობელებს არ წარმოადგენენ.

16.5. მართალია, მოსარჩელის სახელზე საკუთრების მოწმობა 2012 წელს გაიცა, მაგრამ სარჩელიდანაც და სარჩელზე თანდართული მტკიცებულებებიდანაც ნათლად ჩანს, რომ მოსარჩელის მეუღლეს და მის ოჯახს სადავო ბინა თბილისის საქარხნო რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს 1989 წლის გადაწყვეტილების საფუძველზე გამოუყვეს. ამდენად, უძრავი ქონების მოსარჩელის ოჯახისათვის გამოყოფა 1989 წლს მოხდა, ხოლო ამ პერიოდიდან საქართველოში განვითარებული მოვლენების შესახებ საყოველთაოდ ცნობილია. ამდენად, სრულიად გასაგებია, თუ რატომ ვერ მოასწრო მოსარჩელის ოჯახმა საცხოვრებლად ახლად მიღებულ ბინაში გადასვლა. აღნიშნული ბინის მშენებლობის დასრულება ვერ მოესწრო, იქ საცხოვრებლად ვარგისი პირობები არ იყო, ხოლო შემდეგ უძრავი ქონება მასში შეჭრილმა პირებმა დაიკავეს. როგორც წესი, ექსპლოატაციაში მიუღებელი ბინების კანონიერ მოსარგებლეთათვის გადაცემა არ ხდება, კორპუსი კი, ამჟამადაც არაა ექსპლოატაციაში მიღებული. აქედან გამომდინარე, 2012 წლამდე მესაკუთრეებს ხსენებული ბინების საკუთრებაში მიღების შესაძლებლობა არ მიეცათ.

16.6. როგორც ჩანს, სასამართლოს მხედველობიდან გამორჩა მტკიცებულებები, რომლებიდანაც დგინდება, რომ სადავო ბინა მოსარჩელის ოჯახს ეკუთვნის, ამის შესახებ ცნობილია ყველა სახელმწიფო დაწესებულებისათვის და მასში შეჭრილ პირებს თვითნებურად შეჭრილებს უწოდებენ და - არა სახელმწიფოს მიერ შესახლებულებს. საქმეში არ არსებობს და ვერც სასამართლო ვერ მიუთითებს კომპეტენტური ორგანოს მიერ გაცემულ დოკუმენტზე, რომელიც მოპასუხეებს მოსარჩელის საკუთრებაში შესახლების ნებართვას აძლევდა. ასეთი ნებართვა არ არსებობს, რის გამოც გაუგებარია, თუ რას ეყრდნობა სასამართლო.

16.7. სასამართლოს მითითებით, დევნილების წინაშე სახელმწიფომ მათი ფართით დაკმაყოფილების ვალდებულება იკისრა, თუმცა სახელმწიფომ მოსარჩელის წინაშეც ივალდებულება ფართით დაკმაყოფილება. ამასთან, მოპასუხეებისგან განსხვავებით მოსარჩელემ სახელმწიფოსგან მიიღო არაერთი კანონიერი დოკუმენტი, რომელიც მის კანონიერ მოსარგებლეობას, ხოლო შემდეგ - მესაკუთრეობას ადასტურებს.

16.8. მოპასუხეებს საქმის განხილვის არც ერთ ეტაპზე (მათ შორის არც ადმინისტრაციული დავის პროცესში) არ მიუთითებიათ რაიმე სამართლებრივ ნორმაზე ან/და არ წარუდგენიათ იმის დამადასტურებელი არც ერთი მტკიცებულება, რომ კანონიერი დოკუმენტის საფუძველზე ცხოვრობენ მოსარჩელის საკუთრებაში. მხოლოდ ის გარემოება, რომ დევნილებმა ჯერ კიდევ მშენებარე კორპუსები დაიკავეს (რომლებიც აღრიცხვაზე მყოფ მოქალაქეებზე იყო განაწილებული და მხოლოდ ექსპლოატაციაში არ იყო შესული) მოსარგებლედ ყოფნის ფაქტს არ წარმოშობს და მფლობელობის მართლზომიერებას არ ადასტურებს.

17. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 15 ივლისის განჩინებით (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში - სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად. 2019 წლის 27 დეკემბრის განჩინებით, სსსკ-ის 391.5 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, საკასაციო პალატამ საკასაციო საჩივარი დასაშვებად ცნო და დაადგინა საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, შემდეგ გარემოებათა გამო:

18. საკასაციო პალატის მიერ განსახილველი საკითხი შემდეგია: არსებობს თუ არა მესაკუთრის სარჩელის საფუძველზე უძრავი ნივთის მოპასუხეთა მფლობელობიდან გამოთხოვის კანონით გათვალისწინებული საფუძველი.

19. ასეთი სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს იძლევა სსკ-ის 172.1 მუხლი. ამ ნორმის თანახმად, მესაკუთრეს შეუძლია, მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ამ უკანასკნელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. შესაბამისად, არამფლობელი მესაკუთრის მიერ უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მართლზომიერებისთვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: ა) მოსარჩელე უნდა იყოს მესაკუთრე, ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი და გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება.

ეს მუხლი მოითხოვს, რომ მოსარჩელე სარჩელით მოთხოვნილი ქონების მესაკუთრე იყოს და მოპასუხე ამ ქონებას სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე ფლობდეს. ეს გარემოებები მესაკუთრეს იმ უფლებით აღჭურავს, რომ თავის საკუთრებაში არსებული ქონების მოპასუხისგან, როგორც არამართლზომიერი მფლობელისგან გამოთხოვა მოითხოვოს.

20. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო არაა, რომ უძრავი ნივთი მოსარჩელის საკუთრებაში ირიცხება.

განსახილველი დავის გადაწყვეტისათვის ამოსავალია იმის გარკვევა, აქვთ თუ არა მოპასუხეებს უძრავი ნივთის ფლობის საფუძველი და, ხომ არ არსებობს მათი მფლობელობის შეწყვეტის თაობაზე მესაკუთრის დასაბუთებული პრეტენზია (სსკ-ის 168-ე მუხლის მიხედვით, მესაკუთრის პრეტენზიის გამო ნივთის მფლობელობა წყდება, თუ მესაკუთრე მფლობელს წაუყენებს დასაბუთებულ პრეტენზიას).

კერძოდ, უნდა შეფასდეს უძრავი ქონების მესაკუთრისა და მოსარგებლის უფლებათა კონკურენცია, რომლის ფარგლებშიც უნდა შემოწმდეს უპირატესი უფლების მქონე სუბიექტი და ამ მხრივ დაცულია თუ არა მატერიალურ-საამართლებრივი სტანდარტები (სუსგ Nას-1438-2019 15 ნოემბერი 2019 წ.).

21. საქმეზე დადგენილია, რომ მოპასუხეები არიან აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული პირები. სწორედ აქედან გამომდინარეობს მათი პოზიცია, კერძოდ, სადავო ბინაზე მათი ფლობის საფუძვლად ისინი იმაზე მიუთითებენ, რომ სადავო ბინაზე მფლობელობის უფლება დევნილობის გამო მოიპოვეს.

22. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პირველ რიგში, საქმეზე უნდა დადგინდეს, კანონიერად დაიკავეს თუ არა მფლობელებმა უძრავი ქონება.

ამ საკითხზე პასუხის გასაცემად უნდა მივმართოთ სპეციალურ კანონს, რომელიც განსაზღვრავს დევნილის სამართლებრივ სტატუსს, დევნილის სამართლებრივ, ეკონომიკურ და სოციალურ გარანტიებს, მის უფლებებსა და მოვალეობებს. ამავდროულად, ეს კანონი ადგენს დევნილის მუდმივი საცხოვრებელი ადგილის, ასევე, მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემული საცხოვრებელი ფართის ცნებას.

23. სპეციალური კანონის მე-4 მუხლის „პ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემული საცხოვრებელი ფართობი არის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც დევნილი/დევნილი ოჯახი მესაკუთრის თანხმობის საფუძველზე, მონაცემთა ბაზის მიხედვით რეგისტრირებულია ან რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს, ხოლო მე-14 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, დევნილის/დევნილი ოჯახის მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართობი, ამ კანონის მე-4 მუხლის „პ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულის გარდა, არის ის საცხოვრებელი ფართობი, სადაც ამ კანონის ამოქმედებამდე დევნილი განასახლა სახელმწიფომ, რომელიც მონაცემთა ბაზაში აღრიცხული იყო, როგორც დევნილთა კომპაქტურად (ორგანიზებულად) განსახლების ობიექტი, რომელშიც სამინისტრო ყოველწლიური სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად ანაზღაურებდა ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური (მათ შორის, მოხმარებული ელექტროენერგიის) მომსახურების ხარჯებს და რომელიც სახელმწიფო ან კერძო საკუთრება იყო.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ: უძრავი ქონება არ არის სახელმწიფოს მიერ დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტი. ამასთან, მფლობელები სახელმწიფოსაგან რაიმე დახმარებას არ იღებენ.

სადავო საკითხის შეფასებისას საყურადღებოა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი კიდევ ორი გარემოება:

ა) ქ.თბილისის მთავრობის მიერ საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის სახელზე გაგზავნილ 2004 წლის 27 თებერვლის წერილში აღნიშნულია, რომ სახლზე რომელშიც მოსარჩელეს გამოყოფილი აქვს ბინა, მშენებლობა შეჩერებულია... როგორც კი მშენებლობა გაგრძელდება, მაშინვე დაისმება საკითხი სამართალდამცავი ორგანოების წინაშე თვითნებურად დაკავებული ბინების გამოთავისუფლების თაობაზე (ტომი 1, ს.ფ. 254).

ბ) აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის დევნილთა საქმეების დეპარტამენტის მიერ საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების მინისტრისათვის 2009 წლის 4 ნოემბერს მიწერილ წერილში აღნიშნულია შემდეგი: „ვარკეთილი 3, მე-2 მ/რ, ს. N33, 34; 35; 36; 37 მცხოვრებმა დევნილებმა წერილობით მიმართეს აფხაზეთის მთავრობის თავმჯდომარეს არსებული ფართის მათთვის დაკანონების თხოვნით.... საცხოვრებელო კორპუსები ნაწილობრივ აშენებულია.... 1995 წელს აფხაზეთიდან დევნილთა გარკვეულმა ჯგუფმა, რომლებსაც არ გააჩნდათ არანაირი საცხოვრებელი ფართი თავიანთი სახსრებით დაიწყეს კორპუსების გარემონტება, კომუნიკაციების მიყვანა და გადახურვა, რომლებსაც სრულყოფილი სახე მიეცათ 2002 წელს, ამავე პერიოდიდან ისინი დარეგისტრირდნენ აღნიშნულ მისამართზე, ისინი არ სარგებლობენ არანაირი შეღავათით და ჩვეულებისამებრ იხდიან დენის, წყლის და გაზის გადასახადს (ტომი 2, ს.ფ. 233-234).

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ზემომითითებული ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ კასატორს პრეტენზია არ წარმოუდგენია, რის გამოც ისინი დამტკიცებულად მიიჩნევა (სსსკ-ის 407.2 მუხლი).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ მოპასუხეებს სადავო ბინა სახელმწიფომ გამოუყო;

კერძოდ, არ არსებობს ადმინისტრაციული აქტი დევნილთა კონკრეტულ ტერიტორიაზე განსახლების შესახებ, ასეთი ნება არც სახელმწიფო ორგანოების შესაბამისი მოქმედებიდან იკვეთება. ამავდროულად, იმ შემთხვევაში, თუ ლტოლვილთა სამინისტრო წერილობით ადასტურებს სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ ობიექტში დევნილთა კომპაქტურად განსახლებისა და რეგისტრაციის ფაქტს, მაშინ არსებობს პრეზუმფცია იმისა, რომ დევნილთა განსახლება მოხდა სახელმწიფოს ნებართვის საფუძველზე და დევნილს ფართი დაკავებული აქვს კანონიერად. (სუსგ Nას-592-567-2016 20 სექტემბერი 2016 წ.).

პირიქით, საქმეში არსებული ქ.თბილისის მთავრობის მიერ საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის სახელზე გაგზავნილი 2004 წლის 27 თებერვლის წერილი იმას ადასტურებს, რომ კორპუსში (სადაც მოპასუხეებს სადავო ბინა აქვთ დაუფლებული) მშენებლობა შეჩერებულია და მშენებლობის განახლებისთანავე დაისმება საკითხი, სამართალდამცავი ორგანოების წინაშე თვითნებურად დაკავებული ბინების გამოთავისუფლების თაობაზე.

აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის დევნილთა საქმეების დეპარტამენტის მიერ საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების მინისტრისათვის 2009 წლის 4 ნოემბერს მიწერილი წერილი ცხადყოფს, რომ სადავო მისამართზე მცხოვრები აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული პირები (მათ შორის, მოპასუხეები) არანაირი შეღავათით არ სარგებლობენ და თვითონვე იხდიან დენის, წყლისა და გაზის გადასახადს.

ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით არ ვლინდება სპეციალური კანონის დასახელებული ნორმებით გათვალისწინებული წინაპირობების არსებობა, კერძოდ: არ დასტურდება, რომ მოპასუხეებს სადავო ბინა სახელმწიფომ გამოუყო და, რომ უძრავი ქონება მონაცემთა ბაზაში აღრიცხულია, როგორც დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტი. სახელმწიფო ანაზღაურებს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესაბამისად, ადმინისტრაციის, საყოფაცხოვრებო და კომუნალური მომსახურების ხარჯებს.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილი ზემომითითებული გარემოებები რადიკალურად ცვლის სამართლებრივ სურათს და არ ქმნის საფუძველს დასკვნისათვის, რომ მოპასუხეების მიერ დაკავებული უძრავი ნივთი სპეციალური კანონის დასახელებული ნორმებიდან გამომდინარე მათთვის მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემული საცხოვრებელი ფართობია.

24. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სადავო საკითხის სწორად გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი გარემოება, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილია, რომ უძრავ ქონებაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების წარმოშობის საფუძველია ქ.თბილისის ისანი-სამგორის რაიონის გამგეობის მიერ 2012 წლის 10 დეკემბერს დამოწმებული №3192 და ქ.თბილისის სამგორის რაიონის გამგეობის მიერ 2013 წლის 27 ივნისს დამოწმებული №30 საკუთრების უფლების მოწმობები (ტომი 1, ს.ფ. 29).

უშუალოდ საკუთრების უფლების მოწმობა №30-ით ირკვევა, რომ 2013 წლის 27 ივნისის მდგომარეობით სადავო ბინა წარმოადგენდა სახელმწიფო საბინაო ფონდის საცხოვრებელი ბინის იზოლირებულ ფართობს, რომლის მოსარჩელისათვის საკუთრებაში გადაცემის საფუძველი გახდა ქ.თბილისის სამგორის რაიონის გამგებლის მოვალეობის შემსრულებლის 2013 წლის 24 ივნისის №75 განკარგულება. რაც შეეხება თავად ამ დადგენილებას, მისი პირველი პუნქტი ცალსახად მიუთითებს მოსარჩელისათვის უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემის სამართლებრივ საფუძველზე, ესაა - „კანონიერი მოსარგებლეებისათვის გადასაცემი არაპრივატიზებული საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი (იზოლირებული და არაიზოლირებული) ფართობის ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოების მიერ კანონიერი მოსარგებლეებისათვის უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 29 იანვრის №73 ბრძანებულება (ტომი 1, ს.ფ. 36-37).

ნათელია, რომ მოსარჩელის განცხადება (კანონიერ სარგებლობაში არსებული ბინის უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის შესახებ) და მის მიერ წარდგენილი კანონიერი სარგებლობის დამადასტურებელი დოკუმენტაცია, ქ.თბილისის სამგორის რაიონის გამგეობამ იმიტომ დააკმაყოფილა, რომ იგი „კანონიერი მოსარგებლეებისათვის გადასაცემი არაპრივატიზებული საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი (იზოლირებული და არაიზოლირებული) ფართობის ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოების მიერ კანონიერი მოსარგებლეებისათვის უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 29 იანვრის №73 ბრძანებულებით დადგენილ მოთხოვნებს აკმაყოფილებდა.

ხსენებული ბრძანებულების შესაბამისად კი, ხორციელდებოდა ექსპლოატაციაში მიუღებელ შენობებში არსებული არაპრივატიზებული საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი ფართობის კანონიერი მოსარგებლეებისათვის უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემა.

25. საკასაციო სასამართლო კასატორის მოთხოვნის დაკმაყოფილების თვალსაზრისით ყურადღებას მიაქცევს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ პრაქტიკასაც. ევროკონვენციის #1 დამატებითი ოქმის პირველი პუნქტის პირველი ნაწილის კონტექსტში "მფლობელობის" ცნებას ავტონომიური მნიშვნელობა გაჩნია. (იხ. საღინაძე და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ, განაცხადი #18768/05)

განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელემ სადავო ფართის კანონიერი სარგებლობის დამადასტურებელ დოკუმენტად წარადგინა ქ.თბილისის საქარხნო რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 1989 წლის 11 იანვრის №01/09/07 გადაწყვეტილება, რომლითაც უ.ლ–ძის ოთხსულიან (თვითონ, მეუღლე და ორი შვილი) ოჯახს გამოეყო სადავო ბინა (ტომი 1, ს.ფ. 30-32).

სადავო ბინაზე მოსარჩელის საკუთრების საფუძვლად მითითებული დოკუმენტაციიდან გამომდინარეობს შემდეგი დასკვნა: ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ გაცემული დოკუმენტის საფუძველზე მოსარჩელის ოჯახი აღნიშნულ ბინაზე კანონიერ მფლობელად 1989 წლიდან იქნა ცნობილი.

ამდენად, 2002 წელს - მითითებულ ბინაში მოპასუხეთა რეგისტრაციის დროისათვის, სახელმწიფოს ამავე ბინაზე მოსარჩელის ოჯახისათვის ბინაში შესახლების ორდერი უკვე ჰქონდა გაცემული, რის საფუძველზეც შემდგომში მათ უძრავი ქონება უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაეცათ.

ეს გარემოება მიუთითებს, რომ უძრავ ქონებაში მოპასუხეთა რეგისტრაციამდე სახელმწიფოს კასატორის მიმართ აღებული ჰქონდა ვალდებულება ბინის საკუთრებაში გადაცემის შესახებ; აღნიშნულს ადასტურებს თბილისის სამგორის რაიონის გამგეობის #75-ე განკარგულება ე.ლ–ძისთვის კანონიერი სარგებლობის დოკუმენტის საფუძველზე, უსასყიდლოდ ბინის გადაცემაზე.

დასახელებული გარემოება საკასაციო პალატის მოსაზრებით უდავოდ მეტყველებს, რომ სადავო უძრავ ქონებაში მოპასუხეთა რეგისტრაციისთვის მხოლოდ სახელმწიფოს გამოვლენილი ნება საკმარისად ვერ იქნება მიჩნეული.

დადასტურებულია, რომ კასატორის მხრიდან მოპასუხეების სადავო ბინაში რეგისტრაციაზე თანხმობა არ გაცემულა ამავდროულად რეგისტრაციის კანონიერად აღიარებისთვის ორდერის მფლობელის თანხმობა სავალდებულო პირობას წარმოადგენდა და ამ მოტივით მოპასუხეთა მფლობელობა მართლზომიერად ვერ მიიჩნევა.

26. საკასაციო პალატა დამატებით ყურადღებას მიაქცევს საქართველოს მოქალაქეთა და საქართველოში მცხოვრებ უცხოელთა რეგისტრაციის, პირადობის (ბინადრობის) მოწმობისა და საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემის წესის შესახებ კანონის მე-2 მუხლის მე-3 ნაწილსაც და განმარტავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, რეგისტრაცია არ წარმოშობს მოპასუხეთა მფლობელობის მართლზომიერ საფუძველს.

რეგისტრაციის ფაქტით მოწინააღმდეგე მხარეთა მფლობელობის მართლზომიერება ვერ დადასტურდება და რეგისტრაციის არსებობა ვერ გახდება უფლების, საკუთრების უფლების შეზღუდვის, განკარგვის ან განხორციელების საფუძველი. (იხ. საქართველოს კანონი "საქართველოს მოქალაქეთა და საქართველოში მცხოვრებ უცხოელთა რეგისტრაციის, პირადობის (ბინადრობის) მოწმობისა და საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემის წესის შესახებ" მე-2 მუხლის მე-3 ნაწილი.

27. სსსკ-ის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ, განსახილველ შემთხვევაში, არ არსებობს საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი, ვინაიდან საჭირო არაა მტკიცებულებათა დამატებით გამოკვლევა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება საქმეზე.

სსსკ-ის 53.1 მუხლის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში - განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით. აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გაწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.

კასატორმა (მოსარჩელე) სახელმწიფო ბაჟი გადაიხადა პირველი ინსტანციის სასამართლოში სარჩელზე (120 ლარი) და საქართველოს უზენაეს სასამართლოში წარმოდგენილ საკასაციო საჩივარზე (300 ლარი), რამაც მთლიანობაში 420 ლარი შეადგინა. შესაბამისად, მოწინააღმდეგე მხარეს (მოპასუხეები) კასატორის სასარგებლოდ უნდა დაევალოს ამ უკანასკნელის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 420 ლარის გადახდა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე, 399-ე, 372-ე, 264.3-ე, 404-ე, 408.3-ე, 409-ე, 411-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

1. ე.ლ–ძის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. ე.ლ–ძის სარჩელი დაკმაყოფილდეს;

4. ვ. ხ–ას, ნ.ქ-ხ–ასა და ნ. ხ–ას უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვილ იქნას ე.ლ–ძის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთი, მდებარე: ქ.თბილისი, ....., სარბაზო 2, სართული 1, ბინა №24 (საკადასტრო კოდი - .......) და თავისუფლებულ მდგომარეობაში გადაეცეს ე.ლ–ძეს;

5. ვ. ხ–ას, ნ.ქ-ხ–ას და ნ. ხ–ას ე.ლ–ძის სასარგებლოდ დაეკისროს ამ უკანასკნელის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 420 ლარის ანაზღაურება;

6. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები : ვლადიმერ კაკაბაძე

ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე