3 ივნისი, 2021 წელი,

საქმე №ას-905-2020 თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა/მოსამართლეები:

ვლადიმერ კაკაბაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) - ხულოს მუნიციპალიტეტის მერია

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - თ.დ–ძე

გასაჩივრებული განჩინება - ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - ფულადი ვალდებულების შესრულება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის კომუნალური განყოფილების 1966 წლის 17 მაისის N32 საბინაო ორდერით თ.დ–ძეს (შემდეგში: მოსარჩელე, კრედიტორი, მოწინააღმდეგე მხარე) სარგებლობაში გადაეცა 75 კვ.მ კომუნალური ბინა, რომელსაც მოსარჩელე 1989 წლამდე ოჯახის წევრებთან ერთად ფლობდა.

2. 1989 წელს, ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომმა მიიღო გადაწყვეტილება სტიქიით დაზარალებული ოჯახებისათვის 45-ბინიანი საცხოვრებელი სახლის (შემდეგში - მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლი) მშენებლობის შესახებ - დაბა ხულოს ცენტრში, .... ქუჩაზე.

3. მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობისათვის გამოყოფილ ტერიტორიაზე მოექცა მოსარჩელის მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ბინა.

4. ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის გადაწყვეტილებით, სტიქიით დაზარალებული ოჯახებისათვის მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობისათვის ფართის გასათავისუფლებლად აღებას (დემონტაჟი) დაექვემდებარა მოსარჩელის მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ბინა.

5. ხულოს რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 1987 წლის 25 აგვისტოსა და 1989 წლის 8 სექტემბრის გადაწყვეტილებების შესაბამისად, დაბა ხულოს ცენტრში, ...... ქუჩაზე კომუნალურ სახლებში მცხოვრებ მობინადრეებზე (მათ შორის, მოსარჩელეზე) გაიცა ბინის მიღების გარანტიები.

ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომმა ვალდებულება იკისრა, რომ კომუნალური საცხოვრებელი ბინის სანაცვლოდ, მოსარჩელე დაეკმაყოფილებინა 3-ოთახიანი საცხოვრებელი ბინით.

6. ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის 1989 წლის 14 აგვისტოს N30 განკარგულებით შექმნილი კომისიის 1989 წლის 20 სექტემბრის აქტის თანახმად, ვინაიდან, მოსარჩელეს სოფელში საცხოვრებელი სახლი არ ჰქონდა, ხოლო კომუნალურ მეურნეობას მისი ბინით დაკმაყოფილება არ შეეძლო, ხულოს რაიკომისა და აღმასკომის ხელმძღვანელებმა კრედიტორს კერძო ბინის დაქირავების შესახებ სიტყვიერი მითითება მისცეს, კერძოდ, მოსარჩელეს თვეში აუნაზღაურდებოდა „სტიქიის თანხებიდან 50 მანეთი, სულ წლის განმავლობაში 600 მანეთი, ხოლო 2 წლის მანძილზე – 1200 მანეთი“.

7. დაბა ხულოს ცენტრში სამშენებლო ტერიტორიის გამოთავისუფლებისა და კომუნალური საცხოვრებელი სახლების დემონტაჟის მიუხედავად, სტიქიით დაზარალებული ოჯახებისათვის მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლი ვერ აშენდა.

8. 1989 წლის სექტემბრის თვიდან 2006 წლის თებერვლის ჩათვლით მოსარჩელე ოჯახის წევრებთან ერთად ნაქირავებ ბინაში ცხოვრობდა და ყოველთვიურად ბინის ქირას იხდიდა.

9. ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომსა და მის უფლებამონაცვლეებს მოსარჩელისათვის ბინის ქირა არ აუნაზღაურებიათ.

10. „ხულოს რაიონის მცხოვრებ მოქალაქეებზე საგარანტიო ვალდებულების დაფარვის შესახებ“ ხულოს რაიონის გამგეობის 2006 წლის 7 მარტის N15 დადგენილების მიხედვით, ხულოს რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის მიერ ხულოს ცენტრში, კომუნალურ საცხოვრებელ სახლებში მცხოვრებ მობინადრეებზე გაცემული ბინის მიღების საგარანტიო ვალდებულების დასაფარად, ხულოს რაიონის გამგეობამ მოსარჩელეს სამოთახიანი ბინის სანაცვლოდ, გადასცა ფულადი კომპანსაცია - 5000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარი. საკომპენსაციო თანხა არ მოიცავდა ბინის ქირის სახით მისაღებ თანხას.

11. მოსარჩელეს, არაერთი მოთხოვნის მიუხედავად, უარი ეთქვა მის მიერ გადახდილი ბინის ქირის ანაზღაურებაზე.

12. მოსარჩელემ სასამართლოში სარჩელი აღძრა მოპასუხის წინააღმდეგ, რომლითაც ამ უკანასკნელისათვის მის სასარგებლოდ 9 900 ლარის დაკისრება მოითხოვა. სარჩელში აღნიშნულია, რომ კრედიტორმა 2006 წლის თებერვლის ჩათვლით ბინის ქირა სწორედ ამ ოდენობით გადაიხადა.

13. ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

14. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ, რომელმაც ხსენებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

15. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2020 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა, სარჩელი დაკმაყოფილდა და მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ 9 900 ლარის გადახდა დაეკისრა.

15.1. სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო წინამდებარე განჩინების 1-11 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები.

გარდა ამისა, სასამართლომ საქმეზე დაადგინა, რომ:

ა) მოპასუხეს სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ 10-დღიან ვადაში შესაგებელი სასამართლოში არ წარუდგენია, მაშინ როცა სარჩელი (თანდართულ დოკუმენტებთან და სასამართლოს გზავნილთან ერთად) სასამართლომ მოპასუხეს ჩააბარა და შესაგებლის წარდგენის 10-დღიანი ვადა განუსაზღვრა;

ბ) მოპასუხემ შესაგებელი სასამართლოში წარადგინა სასამართლოს მოსამზადებელი სხდომის შემდეგ, ისე, რომ შესაგებლის დადგენილ ვადაში წარუდგენლობის რაიმე საპატიო მიზეზებზე არ მიუთითებია;

გ) სარჩელის ხანდაზმულობის შესახებ მოპასუხეს შესაგებელში არ აღუნიშნავს, ამ კუთხით შედავება განახორციელა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე საქმის განხილვისას - მხარეთა ახსნა-განმარტებების მოსმენის სტადიაზე.

15.2. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, საკასაციო პალატამ არაერთ საქმეზე განმარტა, რომ მხარეთა მიერ დაშვებული შეცდომა ფაქტების დასახელებისას, შეიძლება იმით გამოიხატოს, რომ მათ არ დაასახელეს ყველა ის ფაქტობრივი გარემოება, რომელიც სწორი გადაწყვეტილების გამოტანისთვისაა მნიშვნელოვანი. მხარეთა მიერ დაშვებულ შეცდომას სასამართლო ვერ გამოასწორებს, სასამართლო ვერ „გაამდიდრებს“, ვერ შეავსებს მხარეთა მიერ მითითებულ ფაქტებს, რადგან მხოლოდ მხარეებს შეუძლიათ განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (სსსკ-ის მე-4 მუხლი). სსსკ-ის 206-ე მუხლის მიხედვით, არასაპატიო მიზეზით წერილობითი მასალების წარუდგენლობა ან სხვა მოქმედების შეუსრულებლობა, მხარეს უფლებას ართმევს, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს. ამავე კოდექსის 219-ე მუხლის დანაწესით კი, მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული. ამდენად, ფაქტებზე თვითონ მხარეებმა უნდა მიუთითონ. სასამართლოს შეუძლია მხოლოდ მხარეთა გამოკითხვისა და შეკითხვების მიცემის გზით ხელი შეუწყოს გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების სრულად და ზუსტად განსაზღვრას.

15.3. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, ვინაიდან უდავოდ დადგინდა, რომ სარჩელის ხანდაზმულობაზე შედავება მოპასუხემ სასამართლოს მთავარ სხდომამდე კი არ განახორციელა, არამედ - პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე განხილვისას, ამიტომ აღნიშნული წარმოადგენდა დაგვიანებულ (დაუშვებელ) მითითებას ფაქტობრივ გარემოებაზე. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხის მიმართ, 9 900 ლარის ანაზღაურების შესახებ, ხანდაზმულად ვერ მიიჩნეოდა.

16. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი შემოიტანა მოპასუხემ, რომელიც მოითხოვს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებას და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას.

საკასაციო საჩივარი შემდეგნაირადაა დასაბუთებული:

16.1. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოცემული საქმე წარმოებაში არ უნდა მიეღო, სარჩელის ხანდაზმულობის გამო.

16.2. სასამართლომ მოპასუხეს არასწორად დააკისრა 9 900 ლარის გადახდა, რადგან ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის 1989 წლის 20 სექტემბრის აქტით კრედიტორს ორი წლის განმავლობაში უნდა ანაზღაურებოდა, თვეში 50 მანეთი, რაც ჯამურად 1 200 მანეთია.

17. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 28 სექტემბრის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში - სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:

18. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ:

ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას;

ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია;

გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება;

დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან;

ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე;

ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

19. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემომითითებული საფუძვლით.

20. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ კასატორს დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია, ამიტომ ისინი სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის.

21. საკასაციო პალატის განხილვის საგანია, თუ რამდენად სწორად დააკმაყოფილა სააპელაციო სასამართლომ მოსარჩელის მიერ გადახდილი ბინის ქირის (9 900 ლარი) ანაზღაურების მოთხოვნა.

დასახელებული მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი უნდა ვეძიოთ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ) 361-ე (ყოველი შესრულება გულისხმობს ვალდებულების არსებობას. ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას), 394-ე (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის), 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება), 409-ე (თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება) მუხლებში.

პალატის შეფასებით, მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველს ქმნის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილად მიჩნეული შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის კომუნალური განყოფილების, 1966 წლის 17 მაისის N32 საბინაო ორდერით, მოსარჩელეს სარგებლობაში გადაეცა 75კვ.მ კომუნალური ბინა, რომელსაც ის 1989 წლამდე ოჯახის წევრებთან ერთად ფლობდა;

1989 წელს, ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომმა მიიღო გადაწყვეტილება სტიქიით დაზარალებული ოჯახებისათვის მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობის შესახებ - დაბა ხულოს ცენტრში, ........... ქუჩაზე;

მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობისათვის გამოყოფილ ტერიტორიაზე მოექცა მოსარჩელის მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ბინა;

ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის გადაწყვეტილებით, სტიქიით დაზარალებული ოჯახებისათვის მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობისათვის ფართის გასათავისუფლებლად აღებას (დემონტაჟი) დაექვემდებარა მოსარჩელის მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ბინა;

ხულოს რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 1987 წლის 25 აგვისტოსა და 1989 წლის 8 სექტემბრის გადაწყვეტილებების შესაბამისად, დაბა ხულოს ცენტრში, ........... ქუჩაზე კომუნალურ სახლებში მცხოვრებ მობინადრეებზე (მათ შორის, მოსარჩელეზე) გაიცა ბინის მიღების გარანტიები;

ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომმა ვალდებულება იკისრა, რომ კომუნალური საცხოვრებელი ბინის სანაცვლოდ, მოსარჩელე დაეკმაყოფილებინა 3-ოთახიანი საცხოვრებელი ბინით;

ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის 1989 წლის 14 აგვისტოს N30 განკარგულებით შექმნილი კომისიის 1989 წლის 20 სექტემბრის აქტის თანახმად, ვინაიდან, მოსარჩელეს სოფელში საცხოვრებელი სახლი არ ჰქონდა, ხოლო კომუნალურ მეურნეობას მისი ბინით დაკმაყოფილება არ შეეძლო, ხულოს რაიკომისა და აღმასკომის ხელმძღვანელებმა კრედიტორს კერძო ბინის დაქირავების შესახებ სიტყვიერი მითითება მისცეს, კერძოდ, მოსარჩელეს თვეში აუნაზღაურდებოდა „სტიქიის თანხებიდან 50 მანეთი, სულ წლის განმავლობაში 600 მანეთი, ხოლო 2 წლის მანძილზე – 1200 მანეთი“;

დაბა ხულოს ცენტრში სამშენებლო ტერიტორიის გამოთავისუფლებისა და კომუნალური საცხოვრებელი სახლების დემონტაჟის მიუხედავად, სტიქიით დაზარალებული ოჯახებისათვის მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლი ვერ აშენდა;

1989 წლის სექტემბრის თვიდან 2006 წლის თებერვლის ჩათვლით მოსარჩელე ოჯახის წევრებთან ერთად ნაქირავებ ბინაში ცხოვრობდა და ყოველთვიურად ბინის ქირას იხდიდა;

ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომსა და მის უფლებამონაცვლეებს მოსარჩელისათვის ბინის ქირა არ აუნაზღაურებიათ;

„ხულოს რაიონის მცხოვრებ მოქალაქეებზე საგარანტიო ვალდებულების დაფარვის შესახებ“ ხულოს რაიონის გამგეობის 2006 წლის 7 მარტის N15 დადგენილების მიხედვით, ხულოს რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის მიერ ხულოს ცენტრში, კომუნალურ საცხოვრებელ სახლებში მცხოვრებ მობინადრეებზე გაცემული ბინის მიღების საგარანტიო ვალდებულების დასაფარად, ხულოს რაიონის გამგეობამ მოსარჩელეს სამოთახიანი ბინის სანაცვლოდ, გადასცა ფულადი კომპანსაცია - 5000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარი. საკომპენსაციო თანხა არ მოიცავდა ბინის ქირის სახით მისაღებ თანხას;

მოსარჩელეს, არაერთი მოთხოვნის მიუხედავად, უარი ეთქვა მის მიერ გადახდილი ბინის ქირის ანაზღაურებაზე.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ზემოხსენებული გარემოებების მიმართ კასატორს დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია (შედავება) არ წარმოუდგენია, ამიტომ საკასაციო პალატა მათ დამტკიცებულად მიიჩნევს (სსსკ-ის 407.2 მუხლი).

არსებულ ფაქტობრივ მოცემულობაში, სარჩელის წარმატების საწინდარი კიდევ ერთი გარემოებაა, კერძოდ, მოპასუხეს სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ 10-დღიან ვადაში შესაგებელი სასამართლოში არ წარუდგენია და არც წარუდგენლობის საპატიო მიზეზებზე არ მიუთითებია. მართალია, მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, ასეთ პირობებში სასამართლოს გამოაქვს დაუსწრებელი გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილების თაობაზე (სსსკ-ის 232¹ მუხლი), მაგრამ პირველი ინსტანციის სასამართლოს ასე არ უმოქმედია.

აქედან გამომდინარე, საკასაციო პალატა არსებითად იზიარებს მოცემული დავის სააპელაციოსასამართლოსეულ გადაწყვეტას და ყურადღებას მიაქცევს რამდენიმე საქმეზე საკასაციო პალატის მიერ გაკეთებულ შემდეგ განმარტებაზე:

ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. ე.ი. ისეთი ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც სამართლის ნორმა უკავშირებს გარკვეულ იურიდიულ შედეგს. ამრიგად, სასამართლო ვერ გადაწყვეტს ვერცერთ სამოქალაქო საქმეს, თუ მან წინასწარ არ დაადგინა გარკვეული ფაქტები. ამ ფაქტების დადგენა ხორციელდება უმთავრესად დამტკიცების გზით, შესაბამისი მტკიცებულებების გამოყენებით (იხ. სუსგ №ას-100-2021, 27.05.2021).

სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურსამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება-გამართლების მიზნით. „მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან (იხ. სუსგ №ას-203-2021, 8.04.2021).

ვიდრე საქმის არსებითად განხილვა დაიწყება სასამართლოში, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს საქმის მომზადება, რომელიც მათ შორის მხარეთა წერილობითი პოზიციების გაცვლას მოიცავს. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება, ერთი მხრივ სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტების ასლების მოპასუხისათვის, ხოლო მეორე მხრივ, შესაგებლისა და თანდართული დოკუმენტების ასლების მოსარჩელისთვის ჩაბარება. სასამართლომ მკაცრად უნდა გააკონტროლოს ამ კონტექსტში მხარეთა საპროცესო უფლებების დაცვა (წერილობითი დოკუმენტაციის სრულყოფილად მიღება და პასუხის გასაცემად გონივრული ვადის დადგენა), წინააღმდეგ შემთხვევაში სახეზე იქნება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევა. მოპასუხეს მისთვის გზავნილის (სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტების ასლები) ჩაბარების შემდეგ წარმოეშობა შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება. შესაგებელი, ისევე როგორც სარჩელი, ყველა შემთხვევაში წერილობითი ფორმით (როგორც წესი ნაბეჭდი სახით) უნდა იყოს შედგენილი. კანონმდებლის ამგვარი მოთხოვნა გამომდინარეობს წერილობითი სამართალწარმოების პრინციპიდან, რაც წინა ეტაპია ზეპირი სამართალწარმოებისა და რასაც ვერ ჩაანაცვლებს მხარეთა მოსმენის პრინციპი, წინააღმდეგ შემთხვევაში სასამართლო პროცესი დაკარგავდა განსაზღვრულობის სახეს და მივიღებიდით საპროცესო მოქმედებების ქაოსს. მხარეს უფლება აქვს წინასწარ, საქმის არსებითად განხილვის დაწყებამდე იცოდეს, რაზე აფუძნებს მეორე მხარე თავის მოთხოვნას ან რა საპროცესო საშუალებებით აპირებს თავის დაცვას. მხარეებს უნდა მიეცეთ ეფექტური სამართლებრივი დაცვის საშუალება, რათა დაიცვან საკუთარი სამოქალაქო უფლებები, რაც სამართლიანი სასამართლოს უფლების მოთხოვნაა. ამგვარი მიდგომა სრულადაა შესაბამისობაში სამართლებრივი სიცხადის პრინციპთან. ამიტომაცაა კანონმდებელი ასეთი მკაცრი მოპასუხის მხრიდან თავისი საპროცესო მოვალეობის დარღვევის მიმართ და სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ ვადაში შესაგებლის წარუდგენლობის შედეგს უკავშირებს არა სამართალწარმოების გაგრძელებას, არამედ ზეპირი მოსმენის გარეშე დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანას. ამ თვალსაზრისით სასამართლო პრაქტიკასა თუ დოქტრინაში შესაგებლის წარუდგენლობა სასამართლო სხდომაზე გამოუცხადებლობას უთანაბრდება (ივარაუდება, რომ მხარემ დაკარგა იურიდიული ინტერესი დავის მიმართ), ანუ სამართლებრივი შედეგი იგივეა, რაც მოპასუხის სასამართლო სხდომაზე გამოუცხადებლობისას - მოსამართლე სარჩელში მითითებულ, დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვან ფაქტებს შეუდავებლად (დამტკიცებულად) მიიჩნევს, ამასთან, თუ სარჩელში მითითებული ფაქტები იურიდიულად ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას, სარჩელი დაკმაყოფილდება, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსამართლე ნიშნავს სხდომას, ხოლო სხდომის ჩატარების შემთხვევაში, მოპასუხე ვერ განახორციელებს ფაქტობრივ შედავებას, მათ შორის მტკიცებულებათა წარდგენას (სსსკ-ის 232¹ მუხლი), შესაბამისად, მოპასუხეს მხოლოდ სამართლებრივი შედავების უფლება რჩება (იხ. სუსგ №ას-108-2021, 22.04.2021).

შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი მოდის მოპასუხეზე. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი (იხ. სუსგ №ას-203-2021, 8.04.2021).

საკასაციო პალატის ზემოთ მოყვანილი განმარტებები, ასევე, მოცემულ საქმეზე დადგენილი გარემოება იმის თაობაზე, რომ მოპასუხეს სასამართლოს მიერ დადგენილ ვადაში სარჩელზე შესაგებელი არ წარმოუდგენია და ვერც შემდგომ მოახერხა მოსარჩელის მიერ დასახელებული ფაქტების გაქარწყლება, საფუძველს ქმნის სარჩელის გაზიარებისა და მისი დაკმაყოფილებისათვის.

22. მოპასუხის საკასაციო საჩივრის ერთ-ერთი პრეტენზია ისაა, რომ სასამართლომ მას არასწორად დააკისრა 9 900 ლარის გადახდა, რადგან ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის 1989 წლის 20 სექტემბრის აქტით კრედიტორს ორი წლის განმავლობაში უნდა ანაზღაურებოდა, თვეში 50 მანეთი, რაც ჯამურად 1 200 მანეთია.

როგორც ზემოთ აღინიშნა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილად მიჩნეული ფაქტობრივი გარემოებებიდან ერთ-ერთია ის, რომ მოსარჩელე 1989 წლის სექტემბრის თვიდან 2006 წლის თებერვლის ჩათვლით ოჯახის წევრებთან ერთად ნაქირავებ ბინაში ცხოვრობდა და ყოველთვიურად ბინის ქირას იხდიდა.

ამავდროულად, დადგენილია კასატორის მიერ მოსარჩელის მიმართ ბინის ქირის გადახდის მავალდებულებელი გარემოების არსებობა - ხულოს რაისაბჭოს აღმასკომის 1989 წლის 14 აგვისტოს N30 განკარგულებით შექმნილი კომისიის 1989 წლის 20 სექტემბრის აქტის თანახმად, ვინაიდან, მოსარჩელეს სოფელში საცხოვრებელი სახლი არ ჰქონდა, ხოლო კომუნალურ მეურნეობას მისი ბინით დაკმაყოფილება არ შეეძლო, ხულოს რაიკომისა და აღმასკომის ხელმძღვანელებმა კრედიტორს კერძო ბინის დაქირავების შესახებ სიტყვიერი მითითება მისცეს, კერძოდ, მოსარჩელეს თვეში აუნაზღაურდებოდა „სტიქიის თანხებიდან 50 მანეთი, სულ წლის განმავლობაში 600 მანეთი, ხოლო 2 წლის მანძილზე – 1200 მანეთი“. ჩამოთვლილ ფაქტებთან ერთად, კიდევ დადგენილია, რომ: მოსარჩელეს, არაერთი მოთხოვნის მიუხედავად, უარი ეთქვა მის მიერ გადახდილი ბინის ქირის ანაზღაურებაზე; „ხულოს რაიონის მცხოვრებ მოქალაქეებზე საგარანტიო ვალდებულების დაფარვის შესახებ“ ხულოს რაიონის გამგეობის 2006 წლის 7 მარტის N15 დადგენილების მიხედვით კი, ხულოს რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის მიერ ხულოს ცენტრში, კომუნალურ საცხოვრებელ სახლებში მცხოვრებ მობინადრეებზე გაცემული ბინის მიღების საგარანტიო ვალდებულების დასაფარად, ხულოს რაიონის გამგეობამ მოსარჩელეს სამოთახიანი ბინის სანაცვლოდ, გადასცა ფულადი კომპანსაცია - 5000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარი; საკომპენსაციო თანხა არ მოიცავდა ბინის ქირის სახით მისაღებ თანხას.

ზემოაღნიშნული გარემოებები იმაზე მიუთითებს, რომ 1989 წლის სექტემბრიდან, საცხოვრებელი ბინის სანაცვლო კომპენსაციის გადაცემამდე, მოპასუხეს მოსარჩელისათვის ბინის ქირის გადახდის ვალდებულება ეკისრებოდა;

ამავდროულად, რაკი მოპასუხემ ვალდებულება არ შეასრულა დროულად და ბინის სანაცვლო კომპენსაცია მოსარჩელეს არ გადასცა 2006 წლის მარტამდე, მოსარჩელე იძულებული გახდა, მითითებულ პერიოდში ბინის ქირა თავად გადაეხადა.

ასეთ პირობებში, ცხადია, არსებობს დროის ზემოხსენებულ მონაკვეთში სარჩელით მოთხოვნილი თანხის მოპასუხის მიერ ანაზღაურების ვალდებულება და საცხოვრებელი ბინის გადაცემის ვადის დარღვევის შედეგად მოსარჩელის ფინანსური დანაკლისის ანაზღაურება მართებულია.

23. საქმეზე დადგენილია, რომ სარჩელის ხანდაზმულობაზე კასატორს პრეტენზია პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომამდე არ გამოუთქვამს. აღნიშნულზე მან პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე საქმის განხილვისას განაცხადა. არსებობს საკასაციო პალატის მიერ დადგენილი პრაქტიკა, კერძოდ, საქმეები, რომლებზეც უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, რომ:

თუკი ხანდაზმულობის თაობაზე მოპასუხეს არ მიუთითებია შესაგებელში, ან მოსამზადებელ სხდომაზე, ის ვერ გახდება სასამართლოს განხილვის საგანი (შდრ: იხ. სუსგ 182-169-2015, 27.04.2015 წელი). მოთხოვნის განხორციელების ვადაზე მითითებით ამ მოთხოვნის უარყოფა მოვალის მატერიალურ-სამართლებრივი უფლებაა და მისი რეალიზაცია მფლობელის ნებაზეა დამოკიდებული. სამოქალაქო კოდექსის 144-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ ვალდებული პირი უფლებამოსილია, უარი თქვას მოქმედების შესრულებაზე. ამდენად, ხანდაზმულობა ზღუდავს მოსარჩელის უფლებას მხოლოდ მოპასუხის უფლების ფარგლებთან მიმართებით. მოპასუხე უფლებამოსილია, არ შეასრულოს ხანდაზმული მოთხოვნა, ანუ ხანდაზმულობის მოტივით უარყოს სარჩელი. ამგვარი რეგულაცია გამომდინარეობს ხანდაზმულობის არსიდან. ხანგრძლივი დროის გასვლა, როგორც წესი, იწვევს მტკიცებულებათა შეცვლას ან მათი მოპოვების გართულებას, ზოგჯერ - განადგურებასაც კი. აღნიშნული რისკი განსაკუთრებით მეტი საფრთხის მატარებელია მოპასუხე მხარისათვის - მან შეიძლება ვერ დაიცვას თავისი ინტერესი მტკიცებულებათა არარსებობის გამო. შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის მიზანია მხარის ინტერესის დაცვა იმ პროცესის ნაწილად გახდომისაგან, რომელშიც პოზიციის დაცვა რთული ან შეუძლებელია მოთხოვნის სიძველის მიზეზით (იხ. სუსგ №ას-1148-1095-2013, 8.07.2014 წელი). მოთხოვნის ხანდაზმულობა ფაქტია და არა სამართლებრივი კვალიფიკაცია. შესაბამისად, მოთხოვნის ხანდაზმულობას სასამართლო იკვლევს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე მოთხოვნის ხანდაზმულობის საფუძვლით სასარჩელო მოთხოვნას სათანადო წესით წარდგენილი შესაგებლით უარყოფს (იხ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, თბილისი, 2017, მუხლი 128, გვ. 723); ამდენად, თუკი მოპასუხე სარჩელისაგან თავის დაცვის საშუალებად ხანდაზმულობას იყენებს, იგი ვალდებულია სასარჩელო მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელ ფაქტებსა და გარემოებებზე შესაგებელში მიუთითოს (იხ. სუსგ №ას-1536-2018, 14.05.2020). „სარჩელისაგან თავის დაცვის ერთ-ერთი ფორმაა მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე მითითება. ამგვარი მითითების მიმართ კი, გარკვეული შეზღუდვები მოქმედებს. სასამართლო არ არის უფლებამოსილი თავისი ინიციატივით გამოიკვლიოს ხანდაზმულობის საკითხი. ამის შესახებ დაინტერესებულმა პირმა უნდა მიუთითოს. აღნიშნული შეზღუდვა გამომდინარეობს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპიდან: თუ ერთ მხარეს ენიჭება დარღვეული უფლების სასამართლო წესით დაცვის შესაძლებლობა, მეორე მხარე უფლებამოსილია, გამოიყენოს ნებისმიერი სამართლებრივი მექანიზმი მოწინააღმდეგე მხარის პოზიციის გასაქარწყლებლად, ხოლო სასამართლოს მხრიდან ხანდაზმულობის ვადაზე მითითებით, ილახება მხარის უფლება, გარდა ამისა, ხანდაზმულობა განიხილება, როგორც საქმის ფაქტობრივი გარემოება“; „ხანდაზმულობა განიხილება, როგორც საქმის ფაქტობრივი გარემოება. მხარე კი, საპროცესო კანონმდებლობით შეზღუდულია მიუთითოს ახალი ფაქტებისა და მტკიცებულებების შესახებ ზემდგომ ინსტანციებში“(იხ. სუსგ №ას-1350-1275-2012).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, რაკი მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხემ სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე პირველი ინსტანციის სასამართლოს მთავარ სხდომაზე საქმის განხილვისას მიუთითა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ ხანდაზმულობის კუთხით კასატორის არგუმენტის უარყოფა მართებულია.

24. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც იმ საფუძვლით, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან.

25. მოცემულ შემთხვევაში, არ არსებობს სსსკ-ის 391.5 მუხლის სხვა ქვეპუნქტებით დადგენილი საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობებიც, რომელთა მიხედვითაც, საკასაციო საჩივარი დასაშვები იქნებოდა.

26. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს დასკვნები არსებითად სწორია, კასატორმა ვერ გააქარწყლა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთება დამაჯერებელი და სარწმუნო მტკიცებულებებით, რის გამოც არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის კანონისმიერი საფუძველი.

27. „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.1 მუხლის „უ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მოსარჩელე გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბიუჯეტში სახელმწიფო ბაჟის გადახდის ვალდებულებისგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 408.3, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ხულოს მუნიციპალიტეტის მერიის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები : ვლადიმერ კაკაბაძე

ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე