საქმე №ას-804-2019 19 მარტი, 2021 წელი,
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,
ბესარიონ ალავიძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორი – ო.ო–ძე (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარე – სს "ს.ს.ე–მა" (მოპასუხე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 27 თებერვლის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება
დავის საგანი _ აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისთვის ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ სამართლიანი კომპენსაციის გადახდა
საკითხი, რომელზედაც მიღებულია გადაწყვეტილება - საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 29 მარტის გადაწყვეტილებით ო.ო–ძის (შემდეგში: მოსარჩელე, მესაკუთრე) სარჩელი დაკმაყოფილდა:
1.1.სს ,,ს.ს.ე–მას” (შემდეგში: მოპასუხე, საწარმო, ექსპროპრიატორი, აპელანტი ან კასატორი), მესაკუთრის სასარგებლოდ, 30 597 (ოცდაათი ათას ხუთას ოთხმოცდაჩვიდმეტი) ლარის გადახდა დაეკისრა;
1.2. ამავე გადაწყვეტილებით მოპასუხეს, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ, 917 (ცხრაას ჩვიდმეტი) ლარის და 91 (ოთხმოცდათერთმეტი) თეთრის გადახდა დაეკისრა.
3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 15 მარტის საოქმო განჩინებით მოპასუხის შუამდგომლობა ექსპერტის დაკითხვის თაობაზე, არ დაკმაყოფილდა.
4. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოპასუხე საწარმომ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნება მოითხოვა, ასევე, აპელნტმა გაასაჩივრა მე-2 პუნქტში მითითებული განჩინება.
5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 27 თებერვლის გადაწყვეტილებით მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა;
5.1. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 29 მარტის გადაწყვეტილება და, მისი შეცვლით, მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება;
5.2. მესაკუთრის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა;
5.3. ექსპროპრიატორს, მოსარჩელის სასარგებლოდ 7 811.00 (შვიდი ათას რვაას თერთმეტი) ლარის გადახდა დაეკისრა;
5.4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 15 მარტის საოქმო განჩინება დარჩა უცვლელად;
5.5. მოპასუხე საწარმოს, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ, სააპელაციო საჩივარზე გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის სახით 305.97 ლარის გადახდა დაეკისრა;
5.6. მოსარჩელეს, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ, სააპელაციო საჩივარზე გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის სახით 917.91 ლარის გადახდა დაეკისრა;
5.7. მოპასუხე საწარმოს, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ, სარჩელზე გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის სახით 229.5 ლარის გადახდა დაეკისრა.
6. სააპელაციო სასამართლომ მოცემულ საქმეზე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები დაადგინა:
6.1. ბ–ის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილებით მოპასუხე საწარმოს ექსპროპრიაციის უფლება მიენიჭა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაზე, 651 კვ.მ მიწის ნაკვეთსა და მასზე არსებულ შენობა-ნაგებობაზე (ს/კ ......) (ტომი 1; ს/ფ 17-30);
6.2. დადგენილია, რომ ექსპროპრირებული უძრავი ნივთი, მდებარე, ქ. ბ–ში, .......... ქ. N2-ა (ნაკვეთის საკუთრების ტიპი: საკუთრება, ნაკვეთის დანიშნულება: სასოფლო-სამეურნეო, დაზუსტებული ფართობი: 651.00 კვ.მ. ნაკვეთის წინა ნომერი: .......; შენობა-ნაგებობის ჩამონათვალი: 01/2, მშენებარე ფართი გარე კონტურზე 164.9 კვ.მ. ს/კ 05.35.25.045), დღეის მდგომარეობით, სახელმწიფოს საკუთრებაში ირიცხება (იხ. ტ. 1, ს/ფ 3738; 01.05.2017 წლის მდგომარეობით გაცემული საჯარო რეესტრის ამონაწერით დადგენილია, რომ ქალაქ ბ–ში, .......... ქუჩა N2ა-ში მდებარე უძრავი ქონება, მიწის ნაკვეთი: 651 კვ.მ. შენობა-ნაგებობები: 01/2, მშენებარე - ფართი გარე კონტურზე 164.9 კვ.მ. საკადასტრო კოდით N ....., რეგისტრირებული იყო მოსარჩელის საკუთრებად - ს.ფ. 34-36). საჯარო რეესტრიდან ამონაწერების თანახმად, მითითებულ უძრავ ნივთზე სახელმწიფოს საკუთრების უფლების რეგისტრაციის საფუძვლად მითითებულია ბ–ის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილება და სააღსრულებო ფურცელი N3-539/2017, დამოწმების თარიღი 10/11/2017, ბ–ის საქალაქო სასამართლო. ხოლო, უფლების რეგისტრაციის თარიღად: 16.01.2018 წ.
6.3. საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლის (პირველი და მეორე ინსტანციის სასამართლოების მიერ გადაწყვეტილებების მიღების დროს მოქმედი რედაქციით) პირველი ნაწილის თანახმად, საკუთრება და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და ხელშეუვალია. დაუშვებელია საკუთრების, მისი შეძენის, გასხვისების ან მემკვიდრეობით მიღების საყოველთაო უფლების გაუქმება. ამავე ნორმის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის დასაშვებია ამ მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნულ უფლებათა შეზღუდვა კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით, იმგვარად, რომ არ დაირღვეს საკუთრების უფლების არსი, ხოლო მე-3 ნაწილის მიხედვით, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურების პირობით. ამდენად, მიუხედავად საკუთრების უფლების აღიარებისა და ხელშეუვალობისა, საქართველოს კონსტიტუცია არ გამორიცხავს საკუთრების უფლების შეზღუდვას (კონსტიტუციის 21-ე მუხლის მე-2 ნაწილი იმხანად მოქმედი რედაქციით) და საკუთრების ჩამორთმევას (კონსტიტუციის 21-ე მუხლის მე-3 ნაწილი იმხანად მოქმედი რედაქციით);
6.4. „საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლის დაცვის სუბიექტია კერძო პირთა საკუთრება, როგორი ფუნქციური დატვირთაც არ უნდა ჰქონდეს მას, სამეწარმეო საქმიანობის განსახორციელებლად იქნება გამოყენებული თუ არასამეწარმეო მიზნებისთვის. საკუთრება უპირობოდ დაცული ფასეულობაა, იმის მიუხედავად, თუ რა ღირებულების მფლობელობაა სახეზე და რა სოციალური დატვირთვის მატარებელია იგი“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2008 წლის 19 დეკემბრის N1/2/411 გადაწყვეტილება);
6.5. „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ” საქართველოს კანონის (შემდეგში: სპეციალური კანონი) პირველი მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი ექსპროპრიაციას, როგორც ამ კანონის მიზნებისთვის გამოყენებულ ტერმინს, შემდეგნაირად განმარტავს: საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლითა (იმ დროს მოქმედი რედაქციით) და ამ კანონის შესაბამისად საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით. კომპენსაციის განსაზღვრისას მითითებული სამი სავალდებულო საფუძვლის დადგენა მიზნად ისახავს კერძო მესაკუთრის ინტერესის დაბალანსებას, როდესაც მას, საჯარო ინტერესის გათვალისწინებით, ჩამოერთმევა უფლება საკუთრებაზე.
7. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ექსპროპრიაციის აუცილებელ წინაპირობებს ადგენს სპეციალური კანონის მე-6 მუხლი, კერძოდ, პირველი პუნქტის თანახმად, ექსპროპრიატორი, რომელმაც მიიღო ექსპროპრიაციის უფლება, ამავე კანონის მე-3 მუხლის შესაბამისად წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. ექსპროპრიატორი ახორციელებს ყველა სათანადო ღონისძიებას, რათა ქონება მიიღოს მესაკუთრესთან შეთანხმების საფუძველზე. ქონების შეძენაზე მოლაპარაკების დაწყებამდე ექსპროპრიატორი თავისი ხარჯით, დამოუკიდებელი ექსპერტის დახმარებით აფასებს ქონებას და განსაზღვრავს კომპენსაციის სახით მესაკუთრისათვის გადასაცემ სავარაუდო საკომპენსაციო თანხას ან სხვა ქონებას საექსპროპრიაციო ქონების საბაზრო ღირებულების შესაბამისად. მესაკუთრე უფლებამოსილია თავისი ხარჯით ისარგებლოს სხვა დამოუკიდებელი ექსპერტის დახმარებით. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ქონების შეძენაზე მოლაპარაკების დაწყებამდე ექსპროპრიატორი ქონების მესაკუთრეს წარუდგენს წინადადებას ქონების შეძენისა და ამ ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. კომპენსაციის სახით შეთავაზებული სხვა ქონების საბაზრო ღირებულება ან საკომპენსაციო თანხა უნდა იყოს წინასწარი, სრული და სამართლიანი და არ უნდა იყოს ექსპროპრიატორის მიერ შეფასების შედეგად განსაზღვრულ თანხაზე ნაკლები. სპეციალური კანონით აკრძალულია ექსპროპრიატორის მიერ მოლაპარაკებისათვის ან კომპენსაციის სახით საკომპენსაციო თანხის ან სხვა ქონების გადაცემისათვის ხელის შეშლა, აგრეთვე სხვა რაიმე ძალდატანებითი მოქმედება ქონების მესაკუთრის მიმართ. ქონების საბაზრო ღირებულებასა და კომპენსაციის თაობაზე შეუთანხმებლობის შემთხვევაში, თითოეულ მხარეს უფლება აქვს სასარჩელო წარმოება დაიწყოს სპეციალური კანონის მე-8 მუხლის საფუძველზე.
8. მოცემულ შემთხვევაში, ექსპროპრიატორის მიერ, მესაკუთრესთან შეთანხმების საფუძველზე ქონების მიღების მიზნით, განხორციელდა შემდეგი ღონისძიებები:
8.1. შპს ,,თ. ა. ჯ. ა–ის“ მიერ, 2017 წლის 13 თებერვალს შედგა აუდიტორული დასკვნა, რომლის მიხედვით, 82 615 ლარით შეფასდა ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული მესაკუთრის (მოსარჩელის) საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი სახლი (იხ. ტ. 1, ს/ფ 96-105 – 13.02.2017 წლის შპს ,,თ. ა. ჯ. ა–ის“ აუდიტორული დასკვნა).
9. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მითითებული დასკვნით განისაზღვრა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი სახლის ღირებულება. დასკვნით არ განსაზღვრულა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთისა და ზემოქმედების ქვეშ მოქცეული მრავალწლიანი კულტურების ღირებულება. მიწის ნაკვეთის ღირებულების განსაზღვრისთვის, სააპელაციო სასამართლომ რელევანტურ მტკიცებულებად ვერ მიიჩნია ტომი 1, ს/ფ 104-105-ზე წარმოდგენილი ჩამონათვალი, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას სხვადასხვა პირთა საკუთრებაში არსებული ნაკვეთების შეფასების თაობაზე, ასევე, ს/ფ 74-75-ზე წარმოდგენილი განსახლების სამოქმედო გეგმის ორი გვერდი, მიწის ფასის განსაზღვრის წესის შესახებ, იქიდან გამომდინარე, რომ აღნიშნული არ წარმოადგენს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 102.3-ე მუხლით გათვალისწინებულ მტკიცებულებას (მაგ: მიწის ნაკვეთის აუდიტორულ შეფასება; ექსპერტიზის დასკვნა).
10. სააპელაციო სასამართლომ ასევე არ გაიზიარა განსახლების საამოქმედო გეგმის მიხედვით, მოპასუხე მხარის მიერ შესაგებელში განვითარებული მსჯელობა (რაც ასევე სააპელაციო საჩივრის ძირითად საფუძველს წარმოადგენს; განსახლების სამოქმედო გეგმაში ეგხ ,,ა-ბ–ის’’ პროექტით გათვალისიწნებული მარშრუტის ზემოქმედების ქვეშ მოხვედრილი მიწის ნაკვეთები დაყოფილია 5 ტიპად. მიწის ნაკვეთების ღირებულება და კომპანსაციის კატეგორიები პროექტის ზემოქმედების ფარგლებში განსაზღვრულია მიწის გამოყენების ტიპის და ა-ბ–ის საავტომობილო გზიდან დისტანცირების (დაშორების) მიხედვით. მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთი (ს/კ ......) 651 კვ.მ.-ის ოდენობით, რომელზეც ექსპროპრიაციის უფლება მიენიჭა ს.ს.ე–მას, მიკუთვნებულია მესამე ტიპის და დამოუკიდებელი აუდიტორული კომპანიის (,,თ. ა. ჯ. ა–ის) მიერ 1 კვ.მ.-ის საბაზრო ღირებულებად განისაზღვრა 20 ლარი. მოპასუხის მითითებით, განსახლების გეგმის თანახმად, მე-3 ტიპის კატეგორიაში შედის მიწის ნაკვეთები, რომლებიც მდებარეობენ ხსენებული საავტომობილო გზიდან მოშორებით და გამოიყენება საკარმიდამოდ (იხ. გეგმის გვ. 29), იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ განსახლების სამოქმედო გეგმა, ანუ ის ძირითადი მტკიცებულება, რაზედაც მოპასუხე (აპელანტი) აფუძნებს თავის პოზიციას 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულებად 20 ლარის განსაზღვრის თაობაზე, საქმის მასალებში წარმოდგენილი არ არის, უფრო კონკრეტულად, წარმოდგენილია არასრული სახით, კერძოდ, გეგმის პირველი და 29-ე გვერდები; რაც შეეხება თანდართულ CD დისკს, იგი ხარვეზიანია და მასზე დატანილი არ არის განსახლების სამოქმედო გეგმა, შესაბამისად, მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი მასალა არ ასახავს ინფორმაციას სადავო გარემოებასთან დაკავშირებით. შესაბამისად, მოპასუხის მიერ მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის ღირებულების განსაზღვრის შესახებ გარემოების დამადასტურებელი სათანადო მტკიცებულება, მოპასუხე მხარეს არ წარუდგენია სასამართლოსათვის (სასამართლომ ისიც აღნიშნა, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 13 თებერვლის საოქმო განჩინებით, მოპასუხე საწარმოს წარმომადგენლის ლ.ქ–ძის შუამდგომლობა საქმეზე დამატებითი მტკიცებულების სახით CD დისკის დართვის თაობაზე, რაზედაც დატანილი იყო შესაგებელი და მასზე თანდართული მასალები, მათ შორის განსახლების სამოქმედო გეგმა სრულად, სადაც ასახული იყო აუდიტორული დასკვნა მიწის შეფასების თობაზე, არ დაკმაყოფილდა). ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოპასუხემ (ექსპროპრიატორმა) ვერ განახორციელა სსსკ-ის 4.1-ე და 102-103-ე მუხლებით მასზე დაკისრებული მტკიცების ტვირთის რეალიზება და სასამართლოსათვის სადავო მიწის ნაკვეთის ღირებულების განმსაზღვრელი მტკიცებულების წარდგენა.
11. ექსპროპრიატორმა მესაკუთრეს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ჩამორთმეული უძრავი ქონების ასანაზღაურებლად შესთავაზა კომპენსაცია მიწის ნაკვეთზე 13 020 ლარი; მიწაზე არსებულ ნარგავებზე - 3 633 ლარი; კაპიტალურ ნაგებობაზე (საცხოვრებელი სახლი) - 82 615 ლარი; საერთო ჯამში - 99 268 ლარი (იხ. ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმი). სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმში აღნიშნულია, რომ საკომპენსაციო თანხის დაანგარიშება განხორციელდა დამოუკიდებელი აუდიტორული კომპანია შპს ,,თ.ა.ჯ. ა–ის“ მიერ, შეფასების საერთაშორისო სტანდარტების და მეთოდების მოთხოვნათა და განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად (ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმი); მესაკუთრე არ დაეთანხმა შეთავაზებული კომპენსაციის ოდენობას; ექსპროპრიატორს საკომპენსაციო თანხის გაანგარიშების სხვა (განსხვავებული/დამატებითი)შეთავაზება მესაკუთრისათვის არ განუხორციელებია;
12. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოცემულ საქმეზე მოთხოვნის იურიდიული საფუძველი უდავოა, მხარეთა შორის არც ისაა სადავო, რომ ექსპროპრიაციის უფლება სწორედ სპეციალური კანონის საფუძველზე, სასამართლოს გადაწყვეტილებით მიენიჭა მოპასუხეს, რამაც მესაკუთრისთვის (მოსარჩელე), ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ, კომპენსაციის მიღების წინაპირობა წარმოშვა, სპეციალური კანონით დადგენილი საფუძვლების დაცვით. მესაკუთრესთან შეთანხმების მიღწევამდე, მოლაპარაკების საწარმოებლად კანონით დადგენილი წინაპირობების შემოწმება კი სწორედ სასამართლოს პრეროგატივაა და ამ კონტექსტში ყურადსაღებია მესაკუთრის (მოსარჩელის) პრეტენზია, რომ იგი არ დაეთანხმა მოპასუხის მიერ შეთავაზებული კომპენსაციის ოდენობას. კერძოდ, მოსარჩელე არ დაეთანხმა მოპასუხის მიერ აუდიტორული დასკვნის საფუძველზე საკომპენსაციო თანხად განსაზღვრულ ოდენობას მიწის ნაკვეთის შეფასების ნაწილში (13 020 ლარი) და მის საპირისპიროდ მიუთითა ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს (შემდეგში: ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო) დასკვნაზე, რომლითაც სადავო 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება 67 ლარით განისაზღვრა, შესაბამისად 651 კვ.მ მიწის ნაკვეთი 43 617 ლარად შეფასდა (იხ. ტ.1, ს/ფ 41-49; ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2017 წლის 26 სექტემბრის N005605817 ზემოხსენებული დასკვნის მიხედვით, ქალაქ ბ–ში, .......... ქუჩა N2ა-ში მდებარე 651 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის და მასზედ განთავსებული საცხოვრებელი სახლის (საკადასტრო კოდი N.....) საერთო საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ 107 079 ლარს შეადგენს, მათ შორის 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება 67 ლარით განისაზღვრა, შესაბამისად, 651 კვ.მ მიწის ნაკვეთი 43 617 ლარად შეფასდა).
13. სპეციალური კანონის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, თუ ექსპროპრიატორი და ქონების მესაკუთრე ვერ თანხმდებიან ქონების საბაზრო ღირებულებასა და საკომპენსაციო თანხაზე ან კომპენსაციის სახით შეთავაზებული ქონების გადაცემაზე, მაშინ თითოეულ მხარეს უფლება აქვს სარჩელი შეიტანოს სასამართლოში განსჯადობის მიხედვით, საქართველოს სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ამავე მუხლის მე-3 პუნქტის მიხედვით, მხარის მოტივირებული შუამდგომლობის საფუძველზე, სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ განსაზღვროს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის სახე. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა სწორედ სპეციალური კანონის მე-8 მუხლის საფუძველზე დაწყებული დავა ჩამორთმეული ქონების ყოფილ მესაკუთრესა და ექსპროპრიატორს შორის. კერძოდ, მესაკუთრე არ ეთანხმება ექსპროპრიატორის მიერ განსაზღვრული საკომპენსაციო თანხის ოდენობას.
14. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულების განსაზღვრისას, პირველი ინსტანციის სასამართლო დაეყრდნო მოსარჩელე მხარის მიერ წარდგენილ ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო 2017 წლის 26 სექტემბრის N005605817 დასკვნას და მიიჩნია, რომ ქონების მესაკუთრისათვის აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების გამო ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ გაცემული კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხა შეადგენდა (43617 ლარს - 13 020 ლარი) 30 597 ლარს, რაც მოსარჩელის სასარგებლოდ ექსპროპრიატორს უნდა დაკისრებოდა გადასახდელად. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს ზემოაღნიშნულ დასკვნა, კერძოდ, საკომპენსაციო თანხის მხოლოდ მოსარჩელე მხარის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2017 წლის 26 სექტემბრის N005605817 დასკვნის საფუძველზე განსაზღვრის თაობაზე და დაასკვნა, რომ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხა უნდა დადგინდეს სასარჩელო მოთხოვნის, ექსპერტიზის N005605817 დასკვნისა და ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმის ურთიერთშეჯერებისა და სსსკ-ის 105-ე მუხლის დანაწესის შესაბამისად.
15. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მტკიცებულებათა სახეები, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების დასადგენად, ამომწურავად არის განსაზღვრული სსსკ-ის 102-ე მუხლით, ამასთან, არც ერთ მტკიცებულებას არ გააჩნია რაიმე უპირატესობა სხვა მტკიცებულებასთან შედარებით; აგრეთვე, სასამართლოსათვის არც ერთ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ამა თუ იმ მტკიცებულების მნიშვნელობა წინასწარ არ არის განსაზღვრული და მისი ძალა და მნიშვნელობა სასამართლოს შეფასებაზეა დამოკიდებული. მტკიცებულებათა შეფასების დროს მხარეებს უფლება აქვთ, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მტკიცებულებების სარწმუნოობა. მათი უტყუარობის თუ სიყალბის შესახებ მოსაზრებები შეიძლება გამოთქვან არა მარტო მხარეებმა, არამედ - მესამე პირებმა, აგრეთვე - სპეციალისტებმა და ექსპერტებმა, თუ ისინი მონაწილეობენ პროცესში. საბოლოოდ კი წარმოდგენილ მტკიცებულებებს აფასებს სასამართლო. ექსპერტის დასკვნა დასაშვები მტკიცებულების ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს და სასამართლო თავისი მოტივირებული გადაწყვეტილებით ასაბუთებს აღნიშნული მტკიცებულების გაზიარების ან მისი უარყოფის მართლზომიერებას. სსსკ-ის 172-ე მუხლის თანახმად, ექსპერტის დასკვნა სასამართლოსათვის სავალდებულო არ არის და მისი შეფასება ხდება ამავე კოდექსის 105-ე მუხლით დადგენილი წესით, მითითებული ნორმის მე-2 ნაწილის თანახმად, სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მტკიცებულებათა შეფასება სათანადოდ მოტივირებული და დამაჯერებელი უნდა იყოს. მტკიცებულებათა შეფასება ეფუძნება შეჯიბრებითობის ფარგლებში მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას და არა - სასამართლოს სუბიექტურ მოსაზრებებს. ამასთან, ექსპერტიზის დასკვნის შეფასებისას (იმდენად, რამდენადაც იგი სპეციალური ცოდნით აღჭურვილი პირის კომპეტენციას ეფუძნება), ყურადღება უნდა მიექცეს რამდენიმე გარემოებას, მათ შორის: გამოსაკვლევად მიწოდებულ მასალას, მის კვლევით ნაწილს, რადგან სწორედ კვლევითი ნაწილია ასახული საბოლოო დასკვნაში. მტკიცებულების გამოკვლევა უპირველესად გულისხმობს მისი შინაარსის სრულყოფილ შესწავლა-ანალიზს, ხოლო შემდეგ - მისი იურიდიული ძალის (დამაჯერებლობის, სარწმუნოობის) შემოწმებას (იხ. სუსგ №ას-406-383-2014; 17.04.2015 წ.). სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სწორედ ამ თვალსაზრისით უნდა შეფასდეს საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებები;
15.1. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოსარჩელე მხარის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2017 წლის 26 სექტემბრის N005605817 დასკვნის თანახმად, ქალაქ ბ–ში, .......... ქუჩა N2ა-ში მდებარე 651 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის და მასზედ განთავსებული საცხოვრებელი სახლის (საკადასტრო კოდი N .....) საერთო საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ 107 079 ლარს შეადგენს, მათ შორის, 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება 67 ლარით განისაზღვრა, შესაბამისად - 651 კვ.მ მიწის ნაკვეთი 43 617 ლარად შეფასდა. წარმოდგენილი დასკვნის კვლევითი ნაწილით ირკვევა, რომ ექსპერტიზის ჩატარებისას შემფასებელმა მიწის ნაკვეთის შეფასებისას გამოიყენა შედარების მეთოდი, რაც გულისხმობს შესაფასებელი ობიექტის პირდაპირ შედარებას ანალოგების იმ მონაცემებთან, რომლებიც გაყიდულ იქნა ან რომლებიც გაცხადებულია გასაყიდად. გაყიდვების შედარებაზე დაფუძნებული მიდგომის გამოყენებისას შემფასებელმა განახორციელა ქმედებების შემდეგი თანმიმდევრობა: გამოიკვლია ბაზარი (მოახდინა ბაზრის იმ მონაცემების მოპოვება და ანალიზი, რომლებიც საშუალებას იძლეოდნენ დადგენილიყო ანალოგიური უძრავი ქონების ობიექტები); დაადგინა ინფორმაციის სისწორე; შეარჩია შედარების ის ელემენტები, რომელთა მეშვეობითაც განხორციელდა შესაფასებელი ქონების ობიექტის შედარება ანალოგებთან; შეადარა გაყიდვადი ქონების ობიექტები განსახილველ ქონებას შედარების ელემენტების გამოყენებით; დააკორექტირა ყველა ანალოგიური დადგენილი შედარების ელემენტის ფასები შესაფასებელი უძრავი ქონების ელემენტებთან მიმართებაში; დაადგინა შესაფასებელი უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულება ანალოგებთან დაკორექტირებული ფასების შეჯერების გზით (იხ. ტ.1, ს/ფ 40-44).
15.2. საკომპენსაციო თანხის ოდენობის დადგენის მიზნით სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის (მოპასუხის) მითითება, რომ განსახლების სამოქმედი გეგმის 29-ე გვერდზე და შპს ,,თ.ა. ჯ.
ა–ის“ მიერ 13.02.2017 წელს შედგენილი აუდიტორული დასკვნის 104-105-ე გვერდებზე განსაზღვრული თანხა - 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულების 20 ლარის განსაზღვრის თაობაზე, წარმოადგენს ქონების მესაკუთრისათვის ჩამორთმეული უძრავი ნივთის სანაცვლოდ სრულ და სამართლიან კომპენსაციას, იმ დასაბუთებით, რაც მოცემულია წინამდებარე გადაწყვეტილების 8-11 პუნქტებში (იხ. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების 4.4. ქვეპუნქტი- ტ.2, ს.ფ.149-150). ამასთან, სასამართლომ დამატებით იმ გარემოებაზე მიუთითა, რომ 2017 წლის 12 აპრილს, როდესაც ექსპროპრიატორმა ქონების მესაკუთრეს წარუდგინა წინადადება ქონების შეძენისა და ამ ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ, ექსპროპრიატორის მიერ მოსარჩელისთვის მიწის ნაკვეთების სანაცვლოდ შეთავაზებული კომპენსაციის ოდენობა განსაზღვრული იყო 2016 წლის მარტის მდგომარეობით (განსახლების გეგმის შესაბამისად, ს/ფ 74), ანუ დაახლოებით ერთი წლით ადრე განხორციელებული უძრავი ქონების შეფასების საფუძველზე, რაც შეთავაზების პერიოდისთვის (2017 წლის აპრილი) არ ასახავდა მის რეალურ საბაზრო ღირებულებას. საგულისხმოა, რომ მოსარჩელის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნით კი მიწის ნაკვეთი შეფასებულია 2017 წლის 26 სექტემბრის მდგომარეობით, რაც ახლოს არის როგორც მესაკუთრისთვის კომპენსაციის შეთავაზების, ასევე ექსპროპრიაციის პერიოდთან და, შესაბამისად, უფრო ზუსტად ასახავს ამ დროისთვის ქონების საბაზრო ღირებულებას. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ სადავო საკითხის გამოკვლევის მიზნით ექსპერტის მიერ შესრულებულია ისეთი მოქმედებები როგორიცაა: ბაზრის კვლევა (მოახდინა ბაზრის იმ მონაცემების მოპოვება და ანალიზი, რომლებიც საშუალებას იძლეოდნენ დადგენილიყო ანალოგიური უძრავი ქონების ობიექტები); ინფორმაციის სისწორის დადგენა; შედარების ელემენტების შერჩევა, რომელთა მეშვეობითაც განხორციელდა შესაფასებელი ქონების ობიექტის შედარება ანალოგებთან; გაყიდვადი ქონების ობიექტების შედარება განსახილველ ქონებასთან შედარების ელემენტების გამოყენებით; ყველა ანალოგიური დადგენილი შედარების ელემენტის ფასების დაკორექტირება შესაფასებელი უძრავი ქონების ელემენტებთან მიმართებაში; შესაფასებელი უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულების დადგენა ანალოგებთან დაკორექტირებული ფასების შეჯერების გზით;
15.3. საბოლოოდ, ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნის მომზადების პეროდის და სადავო მიწის ნაკვეთის საბაზრო ღირებულების დადგენის მიზნით ექსპერტის მიერ გამოყენებული კვლევის მეთოდის მხედველობაში მიღებით, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 26.09.2017 წლის დასკვნა სპეციალური კანონის მიზნებს უფრო მეტად პასუხობს. მიუხედავად ამ მსჯელობისა, სასამართლოს შეფასებით ქონების მესაკუთრისათვის აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების გამო ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხა უნდა დადგინდეს სასარჩელო მოთხოვნის, ექსპერტიზის N005605817 დასკვნის და ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმის ურთიერთშეჯერების შედეგად.
16. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებებზე, რომ საქმის მასალებში წარმოდგენილი ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 26.09.2017 წლის დასკვნით, ქ. ბ–ში, .......... ქუჩა N2ა-ში მდებარე 651 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის და მასზედ განთავსებული საცხოვრებელი სახლის (საკადასტრო კოდი N......) საერთო საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ 107 079 ლარს შეადგენს, ხოლო, გასაუბრების ოქმით ექსპროპრიატორი მესაკუთრეს სთავაზობდა N ..... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებულ მთლიან უძრავ ქონებაში 99 268 ლარის გადახდას. აღნიშნული მიუთითებს, რომ მთლიანი ქონების ღირებულება არც ექსპერტიზის და არც მოპასუხე მხარის შეფასებით, არ არის 107 079 ლარზე მეტი. შესაბამისად, ქონების ყოფილი მესაკუთრის სარჩელში მოთხოვნილი თანხის, რაც 30 597 ლარს შეადგენს, მოპასუხისათვის დაკისრების შემთხვევაში, ექსპროპიატორის მიერ გადახდილი/გადასახდელი თანხა იქნება (99 268+30 597) 129 865 ლარი, რაც აღემატება თავად მოსარჩელე მხარის მიერ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნაში მითითებულ მთლიანი უძრვი ქონების შეფასების ღირებულებას - 107 079 ლარს. საკომპენსაციო თანხის ამგვარად განსაზღვრა კი ეწინააღმდეგება სპეციალური კანონის პირველი მუხლის „ე“ ქვეპუნქტს, რომელიც ექსპროპრიაციას, როგორც ამ კანონის მიზნებისთვის გამოყენებულ ტერმინს, განმარტავს იმდაგვარად, რომ საკუთრების ჩამორთმევა უნდა განხორციელდეს ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მიწის შეფასების ნაწილში, ექსპროპრიატორს, ყოფილი მესაკუთრის სასარგებლოდ, (107 079 ლარს - 99 268 ლარი) 7 811.00 ლარი უნდა დაეკისროს.
17. სსსკ-ის 377.3-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს განხილვის საგანი შეიძლება იყოს აგრეთვე სასამართლოს ის განჩინებები, რომლებიც გამოტანილია საქმის პირველ ინსტანციაში განხილვასთან დაკავშირებით და რომლებიც წინ უსწრებს სასამართლო გადაწყვეტილების გამოტანას, იმისაგან დამოუკიდებლად, დასაშვებია თუ არა მათ მიმართ კერძო საჩივრის შეტანა. სააპელაციო საჩივრით აპელანტმა (მოპასუხემ) ასევე გაასაჩივრა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 15 მარტის საოქმო განჩინება (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-2 პუნქტი), რომლითაც, მოპასუხე საწარმოს შუამდგომლობა ექსპერტიზის დაკითხვის შესახებ, არ დაკმაყოფილდა.
18. სააპელაციო სასამართლომ სსსკ-ის 171.1-ე მუხლზე მიუთითა, რომლის თანახმად, მხარეებსა და მათ წარმომადგენლებს შეუძლიათ გაეცნონ ექსპერტის დასკვნას. მათივე თხოვნით ექსპერტის დასკვნა გამოქვეყნდება სასამართლო სხდომაზე. მხარეებს შეუძლიათ გამოთქვან თავიანთი მოსაზრება, ხოლო დასკვნის განმარტებისა და შევსების მიზნით ექსპერტს შეიძლება მიეცეს შეკითხვები. მოცემულ შემთხვევაში, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ დასკვნაში ნათლად იყო მითითება იმ გარემოებებზე, თუ რას დაეყრდნო ექსპერტი უძრავი ქონების ღირებულების განსაზღვრისას, საქალაქო სასამართლომ მართებულად უარყო მოპასუხის შუამდგომლობა ექსპერტიზის დაკითხვის შესახებ.
19. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი
19.1. მოსარჩელემ (ექსპროპრირებული ქონების ყოფილმა მესაკუთრემ) საკასაციო წესით ნაწილობრივ გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, მისი გაუქმება მოითხოვა სარჩელის დაუკმაყოფილებელ ნაწილში, რაც მოპასუხისათვის (ექსპროპრიატორისათვის) დამატებით 22 786 (ოცდაორი ათას შვიდას ოთხმოცდაექვსი) ლარის დაკისრების მოთხოვნას გულისხმობს.
19.2. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე და მიღებულ იქნა არსებითად განსახილველად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, მხარეთა ახსნა-განმარტებების შეფასების და მოსარჩელისა საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი დასაბუთებულობის არსებითად განხილვის გზით შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ექსპროპრირებული ქონების ყოფილი მესაკუთრის საკასაციო განაცხადი დასაბუთებულია და უნდა დაკმაყოფილდეს.
20. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებში და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოსარჩელეს დასაბუთებული საკასაციო შედავება აქვს წარმოდგენილი.
21. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81). საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობასა და დასკვნებს, რაც საკასაციო პრეტენზიის არსებითად განხილვის ეტაპზე, საკასაციო საჩივრის უარყოფისა და გასაჩივრებული განჩინების უცვლელად დატოვების საფუძველია.
22. სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ მისი მოთხოვნის შინაარსს. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი – კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). მოსარჩელის სტადიის შემდეგ, სასამართლომ უნდა შეამოწმოს მოპასუხის სტადია, რაც მოსაჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების პასუხად შესაგებელში შედავებული გარემოებების კვალიფიციურობაზეა დამოკიდებული. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 2 მარტის დიდი პალატის გადაწყვეტილებაში (საქმეზე N ას-664-635-2016; პუნქტი 201) მითითებულია: „2007 წლის 28 დეკემბერს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში განხორციელებული ცვლილებების მიხედვითთ, მოპასუხის მიერ პასუხის (შესაგებლის) წარდგენა სავალდებულო ხასიათს ატარებს (საქართველოს 28.12.2007წ.-ის კანონი N5669-სსმ), რაც იმაში გამოიხატება, რომ აღნიშნული საპროცესო ვალდებულების შეუსრულებლობა მხარისათვის უარყოფით საპროცესოსამართლებრივ შედეგებს იწვევს. კერძოდ, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ითვლება შეუდავებლად და, შესაბამისად, დამტკიცებულად. სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-7 ნაწილით გათვალისწინებული შესაგებლის წარუდგენლობის ფაქტი თავისთავად განსაზღვრავს მტკიცების საგანს, რადგანაც მოსარჩელე თავისუფლდება სარჩელში მითითებული ფაქტების მტკიცებისაგან. აღნიშნული გარემოება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანის წინაპირობაცაა. საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილია მოპასუხის მიერ კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება, კერძოდ, სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე, დგინდება, რომ მოპასუხე უნდა შეედავოს მოსარჩელის გამართულ, დასაბუთებულ მოთხოვნას ანუ დავის გადაწყვეტისათვის სამართლებრივად მნიშვნელოვან ფაქტობრივ გარემოებებს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები (და არა მისი სამართლებრივი შეხედულებები) დამტკიცებულად ითვლება“.
23. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში უთითებს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში, დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. სწორედ მტკიცების ტვირთსა და მის სწორ განაწილებაზეა დამოკიდებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღება.
24. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.
25. მტკიცების ტვირთს აწესრიგებს სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. ის ვინც ითხოვს ვალდებულების შესრულებას, უნდა დაამტკიცოს მოთხოვნის საფუძვლის არსებობა არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ითხოვს თავისი მოთხოვნის შესრულებას, ან აღიარებას, არამედ მაშინაც, როდესაც იგი თავს იცავს მოწინააღმდეგე მხარის ნეგატიური აღიარებითი სარჩელისაგან (მოთხოვნისაგან). მტკიცების ტვირთისაგან უნდა გაიმიჯნოს ფაქტების მითითების ტვირთი, როგორც მხარის ფაკულტატური მოვალეობა. მხარეები სსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად სრულიად თავისუფალი არიან მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე. ეს მათი უფლებაა, მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება, ე.ი. იმის დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებენ ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს – ეს უკვე სასამართლოს პრეროგატივაა. ამასთან, საკმარისი არ არის, რომ მხარემ ზოგადად გამოთქვას მოსაზრება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებაზე, მაგალითად, განაცხადოს, რომ იგი მთლიანად უარყოფს მეორე მხარის მიერ მოხსენებულ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. მხარის მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებები კონკრეტულად და დეტალურად უნდა ჩამოყალიბდეს და ეხებოდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას. მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ახსნა-განმარტებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ეხებოდეს იმ გარემოებებს, რომლებსაც უშუალო კავშირი აქვს დავასთან. მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს (იხ. ჰაინ ბიოლინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2003, გვ.64) - იხ. შეად. სუსგ-ებს N ას-1298-2018; 22.03.2019წ; N ას-1329-2018, 22.02.2019წ; N ას-1610-2019, 07.02.2020წ.
26. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოცემულ საქმეზე შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მისაღებად ყველა მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებაა დადგენილი და სადავო არ არის მოთხოვნის სამართლებრივიო საფუძველი. საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, მოსარჩელემ სრულად შეასრულა საკუთარი საპროცესო ვალდებულება და საკუთრების ჩამორთმევის სანაცვლოდ საკომპენსაციო თანხის მოთხოვნა დაამყარა ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნას, რომლის კვლევით ნაწილსა და მეთოდოლოგიაზე სააპელაციო სასამართლო უთითებს, ამასთან, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლო არ იზიარებს მოპასუხის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებებსა და საექსპერტო დასკვნას (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 15.1-15.2 ქვეპუნქტები). ასევე, საგულისხმოა, რომ სააპელაციო სასამართლომ მოპასუხის სააპელაციო პრეტენზიის ფარგლებში იმსჯელა საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 5 ოქტომბრის საოქმო განჩინებაზე, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მოპასუხე საწარმოს (ექსპროპრიატორის) შუამდგომლობა და არ მიიჩნია საჭიროდ ექსპერტის დაკითხვა (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 17-18 პუნქტები). საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანია ჩამორთმეული ქონების ყოფილი მესაკუთრის სასარგებლოდ დაკისრებული კომპენსაციის ოდენობა იმ კრიტერიუმების “მესაკუთრის წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით უზრუნველყოფის თაობაზე” საფუძველზე, როგორც ეს სპეციალური კანონითაა (3.2-ე მუხლი) განსაზღვრული და მხარეთა მიერ საკუთარი უფლებების რეალიზაციისათვის გაწეული მტკიცების ტვირთის ფარგლებშია დაძლეული.
27. სააპელაციო სასამართლოს დადგენილი აქვს, რომ მოსარჩელის უძრავი ქონების მესაკუთრე სახელმწიფო 2018 წლის 16 იანვრიდან (საკუთრების უფლების რეგისტრაციის თარიღი) გახდა, რომლის საფუძველია ბ–ის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილების თანახმად გაცემული სააღსრულებო ფურცელი N3-539/2017, დამოწმების თარიღი 10/11/2017. მანამდე, როგორც ეს მართებულად აქვს დადგენილი სააპელაციო სასამართლოს, ექსპროპრიატორმა მესაკუთრეს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ჩამორთმეული უძრავი ქონების ასანაზღაურებლად შესთავაზა კომპენსაცია მიწის ნაკვეთზე 13 020 ლარი; მიწაზე არსებულ ნარგავებზე - 3 633 ლარი; კაპიტალურ ნაგებობაზე (საცხოვრებელი სახლი) - 82 615 ლარი; საერთო ჯამში - 99 268 ლარი (იხ. ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმი). ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების შესახებ 12.04.2017 წლის ოქმში აღნიშნულია, რომ საკომპენსაციო თანხის დაანგარიშება განხორციელდა დამოუკიდებელი აუდიტორული კომპანია შპს ,,თ.ა.ჯ. ა–ის“ მიერ, შეფასების საერთაშორისო სტანდარტების და მეთოდების მოთხოვნათა და განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად; მესაკუთრე არ დაეთანხმა შეთავაზებული კომპენსაციის ოდენობას; ექსპროპრიატორს საკომპენსაციო თანხის გაანგარიშების სხვა (განსხვავებული/დამატებითი) შეთავაზება მესაკუთრისათვის არ განუხორციელებია; სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხის მიერ წარდგენილი შპს ,,თ.ა.ჯ.ა–ის“ მიერ მომზადებული დასკვნა და ისიც მიუთითა, რომ 2017 წლის 12 აპრილს, როდესაც ექსპროპრიატორმა ქონების მესაკუთრეს წარუდგინა წინადადება ქონების შეძენისა და ამ ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ, ექსპროპრიატორის მიერ მოსარჩელისთვის მიწის ნაკვეთების სანაცვლოდ შეთავაზებული კომპენსაციის ოდენობა განსაზღვრული იყო 2016 წლის მარტის მდგომარეობით (განსახლების გეგმის შესაბამისად, ს/ფ 74), ანუ დაახლოებით ერთი წლით ადრე განხორციელებული უძრავი ქონების შეფასების საფუძველზე, რაც შეთავაზების პერიოდისთვის (2017 წლის აპრილი) არ ასახავდა მის რეალურ საბაზრო ღირებულებას. საგულისხმოა, რომ მოსარჩელის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნით კი მიწის ნაკვეთი შეფასებულია 2017 წლის 26 სექტემბრის მდგომარეობით, რაც ახლოს არის როგორც მესაკუთრისთვის კომპენსაციის შეთავაზების, ასევე ექსპროპრიაციის პერიოდთან და, შესაბამისად, უფრო ზუსტად ასახავს ამ დროისთვის ქონების საბაზრო ღირებულებას (იხ. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების 4.11 ქვეპუნქტი- ტ.2, ს.ფ. 154-155).
28. საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობასა და დასკვნას ქონების ყოფილი მესაკუთრისათვის აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის განსაზღვრის ნაწილში (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-16 პუნქტი), რადგან მხარეებმა საკუთარი მტკიცების ტვირთის ფარგლებში წარადგინეს მათ მიერ მითითებული გარემოებების დამადასტურებელი მტკიცებულებები, რომელთაგან მოსარჩელის მიერ წარდგენილია საქმეზე განკუთვნადი, დასაშვები მტკიცებულება ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნის სახით, ხოლო გასაუბრების ოქმის მონაცემებზე დაყრდნობა, მოცემულ შემთხვევაში, დაუსაბუთებელია, რადგან ასახავს ექსპროპრიატორისა და მესაკუთრის მოლაპარაკების პროცესს, რომელსაც არ დაეთანხმა იმხანად ჩამოსართმევი ქონების მესაკუთრე, უარი განაცხადა შეთავაზებული თანხის მიღებაზე და სასარჩელო გზით დაიწყო საკუთარი უფლების დაცვა (იხ. გასაუბრების ოქმი- ტ.1, ს.ფ.31-33). ერთ ერთ საქმეზე საკასაციო სასამართლომ მიუთითა „სპეციალური კანონი ექსპროპრიაციას, როგორც სწორედ ამ კანონის მიზნებისათვის გამოყენებულ ტერმინს შემდეგნაირად განმარტავს: კონსტიტუციისა და ამავე კანონის შესაბამისად, საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით. აღნიშნული სამი სავალდებული საფუძვლის დადგენა, კომპენსაციის განსაზღვრისას, მიზნად ისახავს კერძო მესაკუთრის ინტერესის დაბალანსებას, როდესაც მას, საჯარო ინტერესის გათვალისწინებით, ჩამოერთმევა უფლება საკუთრებაზე. ექსპროპრიაციის აუცილებელ წინაპირობებს ადგენს სპეციალური კანონის მე-6 მუხლი, რომელიც იმპერატიულად ადგენს, რომ ექსპროპრიატორი წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. ამავე ნორმით დადგენილია ექსპროპრიატორის ვალდებულება, განახორციელოს ყველა სათანადო ღონისძიება, რათა ქონება მიიღოს მესაკუთრესთან შეთანხმების საფუძველზე. დეტალურადაა დადგენილი ქონების შეძენაზე მოლაპარაკების დაწყებამდე ექსპოპრიატორის მიერ გასატარებელი ღონისძიებები, ქონების მესაკუთრესთან მოლაპარაკების დაწყებამდე, ქონების შეძენისათვის წინადადებების შეთავაზების წესი. კომპენსაციის სახით შთავაზებული სხვა ქონების საბაზრო ღირებულება ან საკომპენსაციო თანხა უნდა იყოს წინასწარი, სრული და სამართლიანი და არ უნდა იყოს ექსპროპრიატორის მიერ შეფასების შედეგად განსაზღვრულ თანხაზე ნაკლები. სპეციალური კანონით აკრძალულია ექსპროპრიატორის მიერ მოლაპარაკებისათვის ან კომპენსაციის სახით საკომპენსაციო თანხის ან სხვა ქონების გადაცემისათვის ხელის შეშლა, აგრეთვე სხვა რაიმე ძალდატანებით მოქმედება ქონების მესაკუთრის მიმართ. ქონების საბაზრო ღირებულებასა და კომპენსაციის თაობაზე შეუთანხმებლობის შემთხვევაში, თითოეულ მხარეს უფლება აქვს სასარჩელო წარმოება დაიწყოს სპეციალური კანონის მე-8 მუხლის საფუძველზე“ (იხ. სუსგ N ას-727-695-2014, 15.07.2016წ.).
29. საკასაციო სასამართლო განმარატვს, რომ ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ კომპენსაციის სამართლიან კომპენსაციამდე გასათანაბრებელი თანხის განსაზღვრის დროს მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ქონების არა მარტო არსებული დანიშნულების მიხედვით გამოყენების შესაძლებლობა, არამედ ქონების პოტენციური გამოყენების შესაძლებლობაც, რადგა ნებისმიერ შემთხვევაში ქონების ჩამორთმევა საკუთრების უფლების შეზღუდვას წარმოადგენს და დაცულია ევროპული კონვენციის N 1 დამატებითი ოქმით. საკუთრების უფლების დარღვევის შემთხვევების განხილვისათვის ევროპის სასამართლომ პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი სამ ნაწილად გაჰყო. საქმეში „სპორონგი და ლონროთი შვედეთის წინააღმდეგ“ სასამართლომ დაადგინა: „აღნიშნული დებულება მოიცავს სამ განსხვავებულ ნორმას: პირველი ნორმა, რომელიც მუხლის პირველ წინადადებაშია ჩამოყალიბებული, არის საერთო ხასიათის და იცავს საკუთრებით დაუბრკოლებლად სარგებლობის უფლებას. მეორე ნორმა, რომელსაც მუხლის მეორე წინადადება ეხება, ითვალისწინებს საკუთრების ჩამორთმევის უფლებას და ამას უკავშირებს კონკრეტულ გარემოებებს. მესამე ნორმა, რომელიც მოცემულია მუხლის მეორე ნაწილში, აცხადებს, რომ სახელმწიფოებს შეუძლიათ აკონტროლონ საკუთრებით სარგებლობის უფლება საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე“. სასამართლოს მიერ ასევე დადგენილია: „მეორე და მესამე ნორმა, რომლებიც ითვალისწინებენ საკუთრებით სარგებლობაში ჩარევის უფლებას, ყოველთვის განხილული უნდა იქნას პირველ ნორმასთან ერთად“. საქართველოს კონსტიტუციითა და სპეციალური კანონის საფუძველზე, ცხადია, სახელმწიფოს აქვს უფლება, შეზღუდოს საკუთრებით სარგებლობის უფლება საზოგადოებრივი ინტერესების არსებობისა და კანონით დადგენილ შემთხვევებში. სახელმწიფოს ასევე შეუძლია, უზრუნველყოს ისეთი კანონების შესრულება, რომლებიც მას ესახება სავალდებულოდ, საკუთრებით სარგებლობაზე კონტროლის განხორციელების გზით საზოგადოებრივი ინტერესებისათვის, ჯარიმებისა თუ გადასახადების გადახდის ან სხვა მიზნებისათვის. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო პირველი დამატებითი ოქმის პირველ მუხლს განმარტავს, როგორც სამი კონკრეტული წესის მომცველს. ეს სამი წესია: ა) ქონებით მშვიდობიანად სარგებლობის პრინციპი (პირველი ნაწილის პირველი წინადადება); ბ) ქონების ჩამორთმევა (პირველი ნაწილის მეორე წინადადება); გ) ქონებით სარგებლობის კონტროლი (მეორე ნაწილი), თუმცა, მნიშვნელოვანია რომ ჩამორთმეული ქონების სანაცვლოდ წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაცია იქნეს გაცემული.
30. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელემ სპეციალური კანონით განსაზღვრული უფლების სასარჩელო სამართალწარმოების გზით დაცვით ისარგებლა და საკასაციო სამართალწრამოების ეტაპზე სარჩელის სრულად დაკმაყოფილებას ითხოვს, რაც დასაბუთებულად მიჩნია საკასაციო სასამართლოს და საკასაციო საჩივარს აკმაყოფილებს, შესაბამისად სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას აუქმებს მხოლოდ სარჩელის დაუკმაყოფილებელ ნაწილში და, ახალი გადაწყვეტილებით, მოსარჩელის სასარგებლოდ, მოპასუხეს, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დაკისრებული თანხის გარდა, დამატებით 22 786 (ოცდაორი ათას შვიდას ოთხმოცდაექვსი) ლარის გადახდა დაეკისრა (სსსკ-ის 53.3-ე მუხლის შესაბამისად, გადაწყვეტიელბის სარზოლუციო ნაწილში ასახულია მხარეთა შორის სახელმწიფო ბაჟის განაწილების საკითხი).
31. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა ურთიერთშეჯერებისა და გაანალიზების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს მტკიცების ტვირთის მართებული გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. ო.ო–ძის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 27 თებერვლის გადაწყვეტილება, ო.ო–ძის სარჩელის დაუკმაყოფილებელ და ო.ო–ძისთვის სახელმწიფო ბაჟის დაკისრების ნაწილში და, ამ ნაწილში მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;
3. ო.ო–ძის სარჩელი დაკმაყოფილდეს სრულად და, მის სასარგებლოდ, სს "ს.ს.ე–მას" დამატებით დაეკისროს 22 786 (ოცდაორი ათას შვიდას ოთხმოცდაექვსი) ლარის გადახდა;
4. სს "ს.ს.ე–მას" სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაეკისროს სააპელაციო საჩივარზე, ო.ო–ძის მიერ, გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის 917,91 ლარის გადახდა.
5. სს "ს.ს.ე–მას" (ს/კ .....) ო.ო–ძის სასარგებლოდ დაეკისროს, საკასაციო საჩივარზე ო.ო–ძის მიერ, გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 1139,30 ლარის გადახდა.
6. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი
მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი
ბ. ალავიძე
