საქმე №ას-556-2021 29 სექტემბერი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მირანდა ერემაძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – შპს ,,ო.მ–სი" (მოპასუხე)

მოწინააღმდგე მხარე – შპს ,,ე. ე.ბ." (მოსარჩელე)

მესამე პირი დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე - (მოპასუხის მხარეს) -R. M. L.

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 18 თებერვლის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი - თანხის დაკისრება (ძირითადი სარჩელით), ზიანის ანაზღაურება, პირგასამტეხლოს გადახდა (შეგებებული სარჩელით)

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. შპს ,,ე.ე. ბ.“ (შემდეგში: მყიდველის უფლებამონაცვლე ან მყიდველი ან მოსარჩელე ან მოწინააღმდეგე მხარე) სარჩელი აღძრა შპს ,,ო.მ–სის" (შემდეგში: გამყიდველი ან მოპასუხე ან კასატორი) მიმართ შემდეგი მოთხოვნებით: ბათილად იქნეს ცნობილი: 1. მხარეთა შორის 2017 წლის 12 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 37/17-ის პუნქტი 10.4; 2. მოპასუხესა და შპს „პ–ს“ შორის 2017 წლის 11 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 36/17-ის პუნქტი 10.4; 3. მოპასუხესა და შპს „ბ–ას“ შორის 2017 წლის 10 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 35/17-ის პუნქტი 10.4; 4. მოპასუხესა და შპს „კ“-ს შორის 2017 წლის 15 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 39/17-ის პუნქტი 10.4; 5. მოპასუხესა და შპს „მ–ს“ შორის 2017 წლის 14 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 38/17-ის პუნქტი 10.4; 6. მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს 246 999.25 ლარის წლიური 11.4%-ის გადახდა 2017 წლის 24 თებერვლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე. 7. მოპასუხეს დაეკისროს მოსარჩელის მიერ ხელშეკრულების შესაბამისად გადახდილი ბეს თანხის (თითოეული ავტომობილის ღირებულების 20%-ის ოდენობა) ორმაგად უკან დაბრუნება.

2. სარჩელის საფუძვლად მითითებულია, რომ 2017 წლის 12 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 37/17. ხელშეკრულების შესაბამისად, მოპასუხეს მოსარჩელისთვის უნდა მიეწოდებინა ორი ავტომობილი შესაბამისი ფასის გადახდის სანაცვლოდ. ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველმა 2017 წლის 24 თებერვალს წინასწარ, ბეს სახით, გადაიხადა 18 006.8 ევროს ეკვივალენტი ლარი. ხელშეკრულების 4.10 პუნქტის თანახმად, „მყიდველის მიერ ბეს სახით გადახდილი თანხა ჩაითვლებოდა ავტომანქანის მთლიანი ღირებულების თანხაში, ხოლო ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის მიხედვით, კი მყიდველის მიერ ბეს თანხის გადახდის შემდეგ ავტომობილების შეძენაზე უარის თქმის შემთხვევაში, გადახდილი ბეს თანხა დარჩებოდა გამყიდველს. ხელშეკრულების 2.1. პუნქტის შესაბამისად, მოპასუხეს ავტომობილები უნდა მიეწოდებინა 7 თვის ვადაში ანუ, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე, თუმცა, მოპასუხემ აღნიშნული ვალდებულება არ შეასრულა. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ვალდებულება, მან მყიდველს ბეს თანხა ორმაგად უნდა დაუბრუნოს, რაც შეადგენს 36 013.6 ევროს.

3. ამასთან, მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ მოპასუხესა და შპს „პ–ს“ შორის 2017 წლის 11 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 36/17. ხელშეკრულების შესაბამისად, მოპასუხეს შპს „პ–ისათვის“ უნდა მიეწოდებინა ორი ავტომობილი შესაბამისი ფასის გადახდის სანაცვლოდ. ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველმა 2017 წლის 24 თებერვალს წინასწარ, ბეს სახით, გადახადა 18 006.8 ევროს ეკვივალენტი ლარი. ხელშეკრულების 4.10 პუნქტის თანახმად, „მყიდველის მიერ ბეს სახით გადახდილი თანხა ჩაითვლებოდა ავტომანქანის მთლიანი ღირებულების თანხაში, ხოლო ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის მიხედვით, კი მყიდველის მიერ ბეს თანხის გადახდის შემდეგ ავტომობილების შეძენაზე უარის თქმის შემთხვევაში, გადახდილი ბეს თანხა დარჩებოდა გამყიდველს. ხელშეკრულების 2.1. პუნქტის შესაბამისად, მოპასუხეს ავტომობილები უნდა მიეწოდებინა 7 თვის ვადაში ანუ, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე, თუმცა, მოპასუხემ აღნიშნული ვალდებულება არ მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ვალდებულება, მან მყიდველს ბეს თანხა ორმაგად უნდა დაუბრუნოს, რაც შეადგენს 36 013.6 ევროს.

4. მოპასუხესა და შპს „ბ–ას“ შორის 2017 წლის 10 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 35/17. ხელშეკრულების შესაბამისად, მოპასუხეს შპს „ბ–ასათვის“ უნდა მიეწოდებინა ორი ავტომობილი შესაბამისი ფასის გადახდის სანაცვლოდ. ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველმა 2017 წლის 24 თებერვალს წინასწარ, ბეს სახით, გადახადა 18 006.8 ევროს ეკვივალენტი ლარი. ხელშეკრულების 4.10 პუნქტის თანახმად, „მყიდველის მიერ ბეს სახით გადახდილი თანხა ჩაითვლებოდა ავტომანქანის მთლიანი ღირებულების თანხაში, ხოლო ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის მიხედვით, კი მყიდველის მიერ ბეს თანხის გადახდის შემდეგ ავტომობილების შეძენაზე უარის თქმის შემთხვევაში, გადახდილი ბეს თანხა დარჩებოდა გამყიდველს. ხელშეკრულების 2.1. პუნქტის შესაბამისად, მოპასუხეს ავტომობილები უნდა მიეწოდებინა 7 თვის ვადაში ანუ, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე, თუმცა, მოპასუხემ აღნიშნული ვალდებულება არ შეასრულა. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ვალდებულება, მან მყიდველს ბეს თანხა ორმაგად უნდა დაუბრუნოს, რაც შეადგენს 36 013.6 ევროს.

5. მოპასუხესა და შპს „კ-ს“ შორის 2017 წლის 15 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 39/17. ხელშეკრულების შესაბამისად, შპს „ო.მ–სს“ შპს „კ-სათვის“ უნდა მიეწოდებინა ორი ავტომობილი შესაბამისი ფასის გადახდის სანაცვლოდ. ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველმა წინასწარ 2017 წლის 24 თებერვალს ბეს სახით გადახადა 18 006.8 ევროს ეკვივალენტი ლარი. ხელშეკრულების 4.10 პუნქტის თანახმად, „მყიდველის მიერ ბეს სახით გადახდილი თანხა ჩაითვლებოდა ავტომანქანის მთლიანი ღირებულების თანხაში, ხოლო, ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის მიხედვით კი, მყიდველის მიერ ბეს თანხის გადახდის შემდეგ ავტომობილების შეძენაზე უარის თქმის შემთხვევაში, გადახდილი ბეს თანხა დარჩებოდა გამყიდველს. ხელშეკრულების 2.1. პუნქტის შესაბამისად, მოპასუხეს ავტომობილები უნდა მიეწოდებინა 7 თვის ვადაში ანუ, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე, თუმცა, მოპასუხემ აღნიშნული ვალდებულება არ შეასრულა. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ვალდებულება, მან მყიდველს ბეს თანხა ორმაგად უნდა დაუბრუნოს, რაც შეადგენს 36 013.6 ევროს.

6. მოპასუხესა და შპს „მ–ს“ შორის 2017 წლის 14 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 38/17. ხელშეკრულების შესაბამისად, მოპასუხეს შპს „ბ–ასათვის“ უნდა მიეწოდებინა ორი ავტომობილი შესაბამისი ფასის გადახდის სანაცვლოდ. ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველმა წინასწარ 2017 წლის 24 თებერვალს ბეს სახით გადახადა 18 006.8 ევროს ეკვივალენტი ლარი. ხელშეკრულების 4.10 პუნქტის თანახმად, „მყიდველის მიერ ბეს სახით გადახდილი თანხა ჩაითვლებოდა ავტომანქანის მთლიანი ღირებულების თანხაში, ხოლო ხელშეკრულების 8.5 პუნქტის მიხედვით, კი მყიდველის მიერ ბეს თანხის გადახდის შემდეგ ავტომობილების შეძენაზე უარის თქმის შემთხვევაში გადახდილი ბეს თანხა დარჩებოდა გამყიდველს. ხელშეკრულების 2.1. პუნქტის შესაბამისად, მოპასუხეს ავტომობილები უნდა მიეწოდებინა 7 თვის ვადაში ანუ, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე, თუმცა, მოპასუხემ აღნიშნული ვალდებულება არ შეასრულა. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ვალდებულება, მან მყიდველს ბეს თანხა ორმაგად უნდა დაუბრუნოს, რაც შეადგენს 36 013.6 ევროს.

7. მოსარჩელის მითითებით, მოპასუხე ადასტურებს, რომ მან ვალდებულება ვერ შეასრულა. მოპასუხე აღიარებს, რომ თანხა გადასახდელია, თუმცა, თანხას არ იხდის. 2018 წლის 27 ივლისს მოპასუხეს გაეგზავნა შეტყობინება მორიგების შესახებ. თუმცა, მოპასუხე გაურკვეველი მიზეზით უარს ამბობდა თანხის დაბრუნებაზე, მეტიც, მოპასუხე ითხოვდა გარკვეული თანხის ანაზღაურებას.

8. 2018 წლის 9 აგვისტოს შპს „ე. ე. ბ–ს“ და შპს „პ–სს“, შპს „ბ–ას“, შპს „კ“-ს და შპს „მ–ს“ შორის დაიდო მოთხოვნის უფლების დათმობის ხელშეკრულება. აღნიშნული ხელშეკრულების ფარგლებში შპს „პ–მა“, შპს „ბ–ამ“, შპს „კ“-მა და შპს „მ–მა“ სრულად დაუთმეს მოსარჩელეს მოთხოვნის უფლებები მოპასუხის მიმართ, რომელიც გამომდინარეობს მყიდველებსა და მოპასუხეს შორის ზემოხსენებული ხელშეკრულებებიდან.

9. მოსარჩელემ განმარტა, რომ სარჩელში მითითებული სატრანსპორტო საშუალებების ნასყიდობის ხელშეკრულების 10.4 პუნქტი ითვალისწინებდა კანონსაწინააღმდეგო ჩანაწერს, რომლის მიხედვით, „არც ერთ მხარეს არ აქვს უფლება გადასცეს თავისი უფლებები მესამე მხარეს, მეორე მხარესთან შეუთანხმებლად“. აღნიშნული ჩანაწერი საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 199-ე მუხლის შესაბამისად არის ბათილი.

10. მოსარჩელის მითითებით, თითოეულმა მყიდველმა გამყიდველს წინასწარ გადაუხადა ბეს თანხა - ნასყიდობის ფასის 20%-ის ოდენობით. მოპასუხემ არცერთი მყიდველის მიმართ არ შეასრულა ნაკისრი ვალდებულება. მეტიც, მყიდველთა მიერ გადახდილი თანხით სარგებლობს დღემდე. თითოეულ მყიდველს შეეძლო ეს თანხა განეთავსებინა დეპოზიტზე და მიეღო სარგებელი. მოპასუხემ მიიღო თავისუფალი თანხა, რაც მხოლოდ ბანკიდან შეიძლებოდა მიეღო პროცენტის სახით. მოსარჩელემ მოითხოვა პროცენტი, ანუ, თანხა, რომელსაც მოსარჩელე მიიღებდა აღნიშნული თანხა მოპასუხისათვის გადახდის ნაცვლად დეპოზიტზე რომ განეთავსებინა. თითოეული მყიდველისათვის გადახდილი თანხის ოდენობა შეადგენს 49 399.85 ლარს ანუ, ჯამურად ხუთივე მყიდველმა ბეს სახით გადაიხადა 246 999.25 ლარი. შესაბამისად, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 246 999.25 ლარის 11.4%-ის გადახდა 2017 წლის 24 თებერვლიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე.

11. მოპასუხემ მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა რომ მოსარჩელის მხრიდან არასწორადაა ციტირებული და ინტერპრეტირებული ხელშეკრულების პუნქტები, კერძოდ, ხელშეკრულების 4.1 პუნქტი ითვალისწინებდა არა ბეს, არამედ, ავანსის სახით „ავტომობილების ნასყიდობის ფასის 20%-ის“ გადახდის ვალდებულებას. ხელშეკრულების 4.10 პუნქტი ითვალისწინებდა ბეს გადახდის მხოლოდ ჰიპოთეტურ და ალტერნატიულ შესაძლებლობას. ამასვე მოწმობს მოსარჩელის მიერვე მოხმობილი 8.5 პუნქტი, სადაც მხარეების მიერ ერთმნიშვნელოვნადაა განსაზღვრული ალტერნატივა ბეს, ნასყიდობის ფასის 20%-ისა და თანხის სრულად გადახდის სახით. ამასვე მოწმობს მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტი - 24.02.2017 წლის ჩანაწერი ერთ-ერთი ბანკიდან, სადაც გადახდილი თანხის დანიშნულებად ავტომობილების დეპოზიტია აღნიშნული და არა „ბე“.

12. მოპასუხე ხელშეკრულების პირობებს ჯეროვნად ასრულებდა და ავტომობილების ტრანსპორტირების წესისა და ვადების თაობაზე კლიენტი მუდმივად იყო ინფორმირებული. მეტიც, კლიენტის თხოვნითვე, ცვლილება განხორციელდა ხელშეკრულების არსებით პირობაში, რამაც ავტომატურად გამოიწვია მიწოდების ვადების ცვლილება. გარდა ამისა, მოსარჩელის მიერ გადახდის ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულებით, მოპასუხეს დღემდე ადგება ზიანი. მოსარჩელის მხრიდან ხელშეკრულებისადმი „ინტერესის დაკარგვა“ და დაუდგენელი ზიანის მიყენება ავტომობილების შემდგომი რეალიზაციის შეუძლებლობითაა ახსნილი. შეძენილი ავტომანქანების შემდგომი რეალიზაცია ხელშეკრულების 8.6 პუნქტით აკრძალული იყო. ამდენად, მყიდველ კომპანიებს ვერ ექნებოდათ ამგვარი მოლოდინი და ვერც ეს გარემოება გახდებოდა ხელშეკრულებისადმი ინტერესის დაკარგვის საფუძველი.

13. მოსარჩელის მიერ სარჩელზე თანდართული მოპასუხის 2018 წლის 19 სექტემბრის წერილიდან ირკვევა, რომ კომპანიათა ჯგუფის წარმომადგენლის და 2018 წლის 18 ივლისიდან ხუთივე კომპანიის ერთადერთი პარტნიორისა და დირექტორის, გ.ქ–ძის თხოვნით, არაერთი თვის განმავლობაში წარმოებდა მოლაპარაკებები ნასყიდობის ღირებულების 20%-ის სხვა დანიშნულებით მიმართვის შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ მოპასუხეს კლიენტის მოთხოვნათა მხედველობაში მიღებით მნიშვნელოვნად ეშლებოდა ხელი ვალდებულების შესრულებაში. დაკვეთა მყიდველის თხოვნითვე დაკორექტირდა და სრულად და ჯეროვნად შესრულდა, თუმცა, მყიდველს საკუთარი ფულადი ვალდებულება არ შეუსრულებია.

14. ხელშეკრულებების 10.4 პუნქტის შესაბამისად, „არც ერთ მხარეს არ აქვს უფლება გადასცეს თავისი უფლებები მესამე მხარეს, მეორე მხარესთან შეუთანხმებლად“. განსახილველ შემთხვევაში კი, მოსარჩელის მხრიდან არ არის წარმოდგენილი მოპასუხის თანხმობა უფლებათა გადაცემის თაობაზე. შესაბამისად, 2018 წლის 09 აგვისტოს ხელშეკრულება მოთხოვნის უფლების დათმობის თაობაზე ბათილია და მოსარჩელე არ არის უფლებამოსილი დანარჩენი კომპანიების სახელით განახორციელოს ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე რაიმე ქმედება. მოპასუხეს ჰქონდა პატივსადები ინტერესი ხელშეკრულების 10.4 პუნქტით გათვალისწინებული ჩანაწერის მიმართ. რეალური შემძენი იყო არა გ.ქ–ძე და მის მიერ ამ ავტომანქანათა შეძენის მიზნით დაფუძნებული კომპანიები, არამედ R. M. L.. სწორედ ამ კომპანიის მხრიდან ხდებოდა გადახდები და ხელშეკრულების პირობებისა და შესაბამისი ავტომანქანის შეკვეთის კორექტირებები. მოპასუხისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე იყო ფინანსურად სტაბილური კონტრაქტორის არსებობა, რამაც განაპირობა 10.4 პუნქტის არსებობა.

15. იმავდროულად, მოპასუხემ აღძრა შეგებებული სარჩელი, რომლითაც მოითხოვა, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული გადახდის შეუსრულებლობისათვის, პირგასამტეხლოს - 30 388.50 ევროს გადახდა და სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობით მიყენებული ზიანის - 22 500 ევროს გადახდა, შემდეგი საფუძვლებით:

16. 2017 წლის 10-14 თებერვლის პერიოდში მოპასუხესა და შპს „პ–სს“, შპს „ბ–ას“, შპს „კ“-ს და შპს „მ–ს“ შორის დაიდო სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულებები. მოპასუხე ავტომობილების მიწოდებას ახორციელებს მისი უშუალო მწარმოებლის მეშვეობით. ავტომობილების შეკვეთა წარმოებს „BMW-ს“ საწარმოს მკაცრად დადგენილი წესების შესაბამისად, ყოველი თვის მიწოდება კვოტირებულია. ამასთან, შეკვეთა ხორციელდება კვოტის განსაზღვრამდე ორი თვით ადრე. კვოტების განსაზღვრა ავტომანქანების საფასურის დროულად გადახდასთან იყო დაკავშირებული, ავტომანქანის ღირებულების გადაუხდელობისა და ტრანსპორტირების განუხორციელებლობის შემთხვევაში, კვოტების რაოდენობა მცირდება. „BMW-ს“ გერმანული ოფისის მხრიდან მოცემულ ავტომანქანებზე კვოტა მხოლოდ 2018 წლის მაისის თვისთვის გამოიყო და შეკვეთილი მანქანებიც მაისის თვეშივე დამზადდა. კომპანიათა ერთადერთ წარმომადგენელთან, შუამავალ გ.ქ–ძესთან და ასევე, ხელშეკრულებების საფუძველზე განსაზღვრული იყო ათი ავტომობილის საბოლოო შემძენის/ნასყიდობის ფასის რეალური გადამხდელის - R. M. L.-ს მითითებით, 2018 წლის 10 აპრილს დასრულდა გამყიდველსა და მყიდველს შორის მიმდინარე მოლაპარაკებები და ხელშეკრულების არსებით პირობებში განხორციელდა ცვლილება - კერძოდ, ნაცვლად ხუთი ერთეული თეთრი ფერის BMW X5 xDrive35i-სა შეკვეთა განხორციელდა ათივე შავი ფერის ავტომობილზე. ვინაიდან მყიდველს, რეალურ გადამხდელსა და შემძენს წერილობით ჰქონდა გამოხატული დასტური ათივე ავტომანქანის მიღებისა, მოპასუხემ დაუყოვნებლივ განახორციელა ფერის ცვლილების შეკვეთა და ათივე ავტომობილის უკვე განსხვავებული მახასიათებლებით მოთხოვნა.

17. მყიდველის მოთხოვნის შესაბამისად, შეკვეთილი ავტომანქანები დამზადდა და ტრანსპორტირებისათვის მზად იყო 2018 წლის მაისში, მიუხედავად იმისა, რომ მყიდველისათვის ცნობილი იყო ავტომანქანების ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნა (რის შემდეგაც, მას წარმოეშვა დარჩენილი თანხის გადახდის ვალდებულება) - მყიდველმა აღარ გადაიხადა ღირებულება. მოპასუხის შეკვეთით დამზადებულ მანქანათა საწარმოს ტერიტორიაზე დგომის/ტერიტორიის მოცდენის/შენახვის გამო, თითოეულ მანქანაზე ჯარიმის სახით ყოველდღიურად 450 ევრო ერიცხებოდა. დარიცხული ჯარიმების რაოდენობა 2018 წლის 1 ნოემბრის მდგომარეობით 13500 ევროს შეადგენს.

18. მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულებების 8.1 პუნქტის შესაბამისად, მყიდველის მიერ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული გადახდის პირობის დარღვევის შემთხვევაში, მყიდველი გამყიდველს უხდის 0.15%-ს ავტომობილის საერთო ღირებულებიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, რაც თითოეული ავტომობილისათვის შეადგენს 67.53 ევროს. 2018 წლის 16 ივლისის მდგომარეობით 10 ავტომობილისათვის ერიცხება 30 388.50 ევრო.

19. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 17 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 90 034 ევროს ეკვივალენტი ლარის გადახდა; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი და შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ორივე მხარემ. მოსარჩელემ (აპელანტი) მოითხოვა სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო მოპასუხემ სარჩელის უარყოფა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.

20. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 18 თებერვლის გადაწყვეტილებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა. მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. ნაწილობრივ გაუქმდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში და მოსარჩელის მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების თაობაზე დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება ყოველწლიურად 90 034 ევროს 3.50%-ის ოდენობით 24.09.2017 წ.-დან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე.

21. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოპასუხეს (გამყიდველი) და მოსარჩელეს (მყიდველი 1) შორის 2017 წლის 12 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 37/17; მოპასუხეს (გამყიდველი) და შპს „პ–ის“ (მყიდველი 2) შორის 2017 წლის 11 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 36/17; მოპასუხეს (გამყიდველი) და შპს „ბ–ას“ (მყიდველი 3) შორის 2017 წლის 10 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 35/17. მოპასუხეს (გამყიდველი) და შპს „კ-ს“ (მყიდველი 4) შორის 2017 წლის 15 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 39/17. მოპასუხეს და შპს „მ–ს“ (მყიდველი 5) შორის 2017 წლის 14 თებერვალს გაფორმდა სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 38/17 (შემდეგში - ხელშეკრულება).

22. ხელშეკრულებების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველი ვალდებულია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ავტომობილების ნასყიდობის ფასის 20%, რაც შეადგენს 18006.80 ევროს (გადახდის დღისათვის მყიდველისათვის ბანკის მიერ განსაზღვრული შესყიდვის კურსის შესაბამისად ეროვნულ ვალუტაში) გადაიხადოს არა უგვიანეს 2017 წლის 24 თებერვლისა. ხოლო 4.2 პუნქტში აღნიშნულია, რომ დარჩენილი თანხა, 80%, 72027.20 ევრო, მყიდველი ვალდებულია გადაიხადოს მას შემდეგ, რაც გამყიდველისაგან მიიღებს შეტყობინებას მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე. მყიდველმა შესაბამისი შეტყობინების მიღებიდან არაუგვიანეს 10 კალენდარული დღის განმავლობაში, უნდა მოახდინოს ავტომობილის ღირებულების 100 %-ის სრულად დაფარვა.

23. ხელშეკრულებების 8.4. პუნქტის თანახმად 4.1. პუნქტის შესრულების შემდეგ, მყიდველის მიერ უარის შემთხვევაში, გამყიდველთან რჩება გადახდილი თანხა, ხოლო 8.5. პუნქტის თანახმად მყიდველის მიერ, ავტომობილის შეძენაზე უარის გაცხადების შემთხვევაში, გამყიდველი იტოვებს უფლებას ავტომობილის რეალიზაციაზე, რის შემდეგაც, გამყიდველთან რჩება მყიდველის მიერ გადახდილი ბეს თანხა, ამ ხელშეკრულების 4.1 პუნქტით განსაზღვრული თანხა (ნასყიდობის ფასის ნაწილი - 20%) ან თანხის სრულად გადახდის შემთხვევაში, ავტომობილის საერთო ღირებულების 20 პროცენტი.

24. ხელშეკრულების მიხედვით გასაყიდ ფასს ადგენს მყიდველი, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს ხელშეკრულებაში აღნიშნული ავტომობილის ღირებულებას. ხუთივე ხელშეკრულება შეიცავს ერთი და იგივე პირობებს (იხ. ხელშეკრულებები დანართებით, ტ.1, ს.ფ. 18-77).

25. მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ გადახდის დამადასტურებელ დოკუმენტში (ბანკის ამონაწერი ანგარიშიდან) აღნიშნულია, რომ გადახდის დანიშნულებას წარმოადგენს ავტომობილების დეპოზიტი (ტ.1. ს.ფ.28, 40, 51, 64, 76).

26. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის განმარტება იმის შესახებ, რომ სატრანსპორტო საშუალებების ნასყიდობის ხელშეკრულებების 4.1. პუნქტით გათვალისწინებული თანხა არის „ბე" და არა ავანსი და მიუთითა სსკ-ის 52-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად, და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან. ცხადია, რომ ეს „გონივრული განსჯა“ უნდა ემყარებოდეს გარკვეულ კრიტერიუმებს, კერძოდ, ნების გამოვლენის განმარტება უნდა განხორციელდეს ნების მიმღების შემეცნების (გაგების) შესაძლებლობათა გათვალისწინებით. ამგვარი განმარტების დროს გათვალისწინებული უნდა იქნეს ყველა ხელშესახები გარემოება, რომელიც ამ შემთხვევას ახასიათებს (სუსგ ას-559-2019).

27. სსკ-ის 421-ე მუხლის მიხედვით, „ბე“ ესაა ფულადი თანხა, რომელსაც ხელშეკრულების ერთი მხარე აძლევს მეორე მხარეს და ამით დასტურდება ხელშეკრულების დადების ფაქტი. „ბე“ მიეკუთვნება ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფის დამატებით საშუალებებს და წარმოადგენს ქონებრივი ხასიათის მქონე მოთხოვნის უზრუნველყოფის ვალდებულებით-სამართლებრივ საშუალებას. „ბე“-ს სამართლებრივი მომავალი დამოკიდებულია ძირითადი, უზრუნველყოფილი ვალდებულების სამართლებრივ ბედზე და, შესაბამისად, არ არსებობს ბე ძირითადი სახელშეკრულებო ვალდებულების გარეშე. აღნიშნულ გარემოებას განაპირობებს ბეს აქცესორული ხასიათი, რომლითაც ბე უშუალო კავშირშია ძირითადი, უზრუნველყოფილი ხელშეკრულების არსებობასა და მის ნამდვილობასთან. რაც შეეხეება ავანსის თანხას, ეს არის ფულადი თანხის გადახდა, რომლის მიზანია არსებული (დადებული) ხელშეკრულების შესრულება. „ბე“-ს ფუნქცია კი, ხელშეკრულების დადების მნიშვნელობას არ სცდება. ავანსი არ ატარებს იმ უზრუნველყოფის საშუალების ფუნქციას, რომელიც დამახასიათებელია „ბე“-სთვის (იხ. ლ. ჭანტურია, კრედიტის უზრუნველყოფის სამართალი, თბ., 2012, გვ.252); სუსგ #ას-1166-2019, 6.04.2019წ).

28. სსკ-ის 421-ე მუხლის შინაარსიდან და ნასყიდობის ხელშეკრულების არსიდან გამომდინარე ბე არის ძირითადი ხელშეკრულების ნაწილი და იგი იდება მხარეთა შორის ძირითადი ხელშეკრულების დადების უზრუნველსაყოფად. რადგან ბე ძირითადი ხელშეკრულების ნაწილია, იგი იმ ფორმის დაცვით უნდა გაფორმდეს, როგორ ფორმასაც კანონი ითვალისწინებს ძირითადი ხელშეკრულებისათვის (სუსგ საქმეზე ას-610-991-06).

29. განსახილველ შემთხვევაში, წარმოდგენილი დოკუმენტებით უდავოდ დადასტურებულად იქნა მიჩნეული, რომ მხარეებს შორის დადებული იქნა ნასყიდობის ხელშეკრულებები. ხელშეკრულებების 4.1. პუნქტით იმპერატიულად განისაზღვრა, რომ მყიდველი ვალდებულია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ავტომობილების ნასყიდობის ფასის 20%, რაც შეადგენს 18006.80 ევროს (გადახდის დღისათვის მყიდველისათვის სს „თ.ბ–ის“ მიერ განსაზღვრული შესყიდვის კურსის შესაბამისად ეროვნულ ვალუტაში) უნდა გადაიხადოს არა უგვიანეს 2017 წლის 24 თებერვლისა. ხოლო 4.2 პუნქტში აღნიშნულია, რომ დარჩენილი თანხა, 80%, 72027.20 ევრო, მყიდველი ვალდებულია გადაიხადოს მას შემდეგ, რაც გამყიდველისაგან მიიღებს შეტყობინებას მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე.

30. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ხელშეკრულების 8.5. პუნქტი კი, შეიცავს ჩამონათვალს მყიდველის მიერ, ავტომობილის შეძენაზე უარის გაცხადების შემთხვევაში. უფრო კონკრეტულად კი, მყიდველის მიერ, ავტომობილის შეძენაზე უარის გაცხადების შემთხვევაში, გამყიდველი იტოვებს უფლებას ავტომობილის რეალიზაციაზე, რის შემდეგაც გამყიდველთან რჩება ხელშეკრულების 4.1 პუნქტით განსაზღვრული თანხა (ნასყიდობის ფასის ნაწილი - 20%).

31. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ თავად ხელშეკრულების სათაურებითაც დგინდება, რომ მხარეებს შორის შედგა ნასყიდობის ხელშეკრულება და ხელშეკრულების 8.5. პუნქტის ჩამონათვალში „ბე“-ს მითითება სსკ-ის 421-423-ე მუხლების მიზნებიდან გამომდინარე ვერ განიხილება მოთხოვნის უზრუნველყოფის დამატებით საშუალებად და ვერ მოექცევა „ბე“-ს სამართლებრივ რეგულირებაში.

32. ამდენად, სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ სატრანსპორტო საშუალებების ნასყიდობის ხელშეკრულებების 4.1 პუნქტით გათვალისწინებული თანხა არის ავანსი და არა „ბე“. შესაბამისად, აპელანტის მოთხოვნა მოწინააღმდეგე მხარეზე 90 034 ევროს დაკისრების თაობაზე უსაფუძვლოდ იქნა მიჩნეული.

33. რაც შეეხება მოსარჩელის (აპელანტი) მოითხოვნას ხელშეკრულების შემდეგი პუნქტების: მხარეთა შორის 2017 წლის 12 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 37/17-ის პუნქტი 10.4., შპს „ო.მ–სა“ და შპს „პ–ს“ შორის 2017 წლის 11 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 36/17-ის პუნქტი 10.4., შპს „ო.მ–სა“ და შპს „ბ–ას“ შორის 2017 წლის 10 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 35/17-ის პუნქტი 10.4., შპს „ო.მ–სა“ და შპს „კ-ს“ შორის 2017 წლის 15 თებერვალს გაფორმებული სატრანსპორტო საშუალების ნასყიდობის ხელშეკრულება 39/17-ის პუნქტი 10.4, ბათილად ცნობის ნაწილში, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ხელშეკრულების აღნიშნული პუნქტების თანახმად, არც ერთ მხარეს არა აქვს უფლება გადასცეს თავისი უფლებები მესამე მხარეს, მეორე მხარესთან შეუთანხმებლად.

34. მოთხოვნის უფლება, წარმოადგენს სამოქალაქო ბრუნვის ობიექტს, რომელიც მატერიალური სახით არ არსებობს, თუმცა, მიმოქცევადი სიკეთეა, რომლის მფლობელსაც გააჩნია ამ მოთხოვნის თავის შეხედულებისამებრ განკარგვის შესაძლებლობა. სსკ-ის მე-7 მუხლის მიხედვით, კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის ობიექტი შეიძლება იყოს ქონებრივი ან არაქონებრივი ღირებულების მატერიალური და არამატერიალური სიკეთე, რომელიც კანონით დადგენილი წესით ბრუნვიდან არ არის ამოღებული. სსკ-ის 199-ე მუხლის თანახმად, მოთხოვნის მფლობელს (კრედიტორს) შეუძლია მოვალის თანხმობის გარეშე მოთხოვნა მესამე პირს დაუთმოს, თუკი ეს არ ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს, მოვალესთან მის შეთანხმებას ან კანონს (მოთხოვნის დათმობა). მოვალესთან შეთანხმება დათმობის დაუშვებლობის შესახებ შეიძლება მხოლოდ მაშინ, თუ არსებობს მოვალის პატივსადები ინტერესი. მოთხოვნის დათმობა ხდება მოთხოვნის მფლობელსა და მესამე პირს შორის დადებული ხელშეკრულებით. ასეთ შემთხვევებში, თავდაპირველი მფლობელის ადგილს იკავებს მესამე პირი. დასახელებული ნორმა ადგენს მოთხოვნის დათმობის ნამდვილობის კრიტერიუმებსა და მის გამომრიცხველ გარემოებად მიიჩნევა შემდეგი: მოთხოვნის დათმობა ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს; გარიგება ეწინააღმდეგება კანონს; ცედენტისა (მოთხოვნის მფლობელის) და ცესიონერის (მოთხოვნის მიმღების) ნება ეწინააღმდეგება მოთხოვნის თავდაპირველი მფლობელისა და მოვალის შეთანხმებას. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში კი, შეთანხმება ნამდვილია, თუკი არსებობს მოვალის პატივსადები ინტერესი (შდრ. სუსგ # ას-683-654-2016, 16.09.2016). სამოქალაქო სამართალში, როგორც წესი, დაშვებულია მოთხოვნის დათმობა. გამონაკლის შემთხვევებში, შესაძლებელია მოთხოვნის დათმობის დაუშვებლობა გამომდინარეობდეს ვალდებულების არსიდან, კრედიტორისა და მოვალეს შორის შეთანხმებიდან ან კანონიდან. სამოქალაქო კოდექსი მხარეთა შორის მოთხოვნის დათმობის აკრძალვას დასაშვებად მიიჩნევს მხოლოდ მხარეთა პატივსადები ინტერესების არსებობისას. მოთხოვნის დათმობა დაუშვებელია, თუ იგი ეწინააღმდეგება კრედიტორსა და მოვალეს შორის არსებულ შეთანხმებას. ასეთი შეთანხმება შესაძლებელია მიღწეულ იქნეს როგორც ვალდებულები წარმოშობის, ასევე მის შემდგომ. ასეთ შეთანხმებას, როგორც წესი, აქვს არა ვალდებულებითი ხასიათი, არამედ სამართლებრივად უფლების შემზღუდველი ძალა. მაშასადამე, კრედიტორსა და მოვალეს შორის შეთანხმება ნიშნავს, რომ კრედიტორი ვალდებულია არ განახორციელოს მოთხოვნის დათმობა და ასევე, იგი მოთხოვნას ართმევს არსებით თვისებას - დათმობის შესაძლებლობას (დ. კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 131).

35. სსკ-ის 54-ე მუხლის დანაწესით ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს. ამავე კოდექსის 62-ე მუხლის თანახმად, გარიგების ნაწილის ბათილობა არ იწვევს მისი სხვა ნაწილების ბათილობას, თუ სავარაუდოა, რომ გარიგება დაიდებოდა მისი ბათილი ნაწილის გარეშეც.

36. მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხის განმარტებით, გამყიდველისათვის მნიშვნელოვანი იყო, სცოდნოდა ვინ იქნებოდა მყიდველი, რადგან მწარმოებლისგან კვოტების გამოყოფა დამოკიდებული იყო თანხის დროულად გადახდაზე. თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში, კვოტები მცირდება, ამიტომ გამყიდველს უნდა სცოდნოდა, რამდენად საიმედო გადამხდელი იყო ხელშეკრულების მეორე მხარე, გარდა ამისა, მოთხოვნის უფლების დათმობის აკრძალვა გამართლებულია მწარმოებლის მიერ დაწესებული შეზღუდვიდან გამომდინარე - საქართველოს ბაზრისათვის განკუთვნილი ავტომანქანა არ უნდა მოხვედრილიყო სხვა ბაზარზე.

37. ზემოაღნიშნულის შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის/აპელანტის მტკიცება სადავო პირობის ბათილობასთან დაკავშირებით და მიიჩნია, რომ გამყიდველს პატივსადები მიზეზი გააჩნდა ამ შეზღუდვის დასაწესებლად. შესაბამისად, მოსარჩელის (აპელანტი) მოთხოვნა ნასყიდობის ხელშეკრულებების 10.4. პუნქტის ბათილად ცნობასთან დაკავშირებით უსაფუძვლოდ იქნა მიჩნეული.

38. ამასთან, გაზიარებული იქნა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა იმის შესახებ, რომ მოსარჩელეს მოთხოვნის უფლება ხელშეკრულებიდან გასვლის შემდეგ დაუთმეს, ანუ დათმობილია არა ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე პირველადი მოთხოვნა (ავტომანქანის მიღება), არამედ სამოქალაქო კოდექსის 352-ე და 394-ე მუხლებიდან გამომდინარე მოთხოვნები - ვალდებულების დარღვევის გამო ხელშეკრულებიდან გასვლისას გადახდილი თანხის უკან დაბრუნების და ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებები. გამყიდველის მიერ დაწესებული შეზღუდვა ამ მოთხოვნებზე არ ვრცელდება. სხვა კონტექსტში ხელშეკრულების სადავო პუნქტების ბათილად ცნობის იურიდიული ინტერესი კი, მოსარჩელეს არ გააჩნია.

39. აპელანტის (მოსარჩელე) განმარტებით, მოპასუხე უსასყიდლოდ და უსაფუძვლოდ სარგებლობს მოსარჩელის ფულით, ის მდიდრდება მის ხარჯზე უსაფუძვლოდ და მოსარჩელე ვერ იღებს მისი კუთვნილი თანხიდან სარგებელს, თანხა ყოველდღიურად განიცდის ინფლაციას და უფასურდება. სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულების დროს შესაძლოა მოსარჩელემ ვეღარ მიიღოს იმ მსყიდველობითუნარიანობის ფული, რომელსაც ის მიიღებდა მოაპსუხეს ვალდებულება რომ შეესრულებინა. მოპასუხის მხრიდან მოსარჩელის თანხით საფუძვლის გარეშე, სარგებლობა ქმნის აღნიშნული თანხის მართლსაწინააღმდეგო დაკავებით მიყენებული მინიმალური ზიანის დადგომის შემადგენლობას, რაც საანაბრე პროცენტში გამოისახება.

40. მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო პალატამ ნაწილობრივ გაიზიარა აპელანტის მოთხოვნა მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების დაკისრების თაობაზე და განმარტა, რომ სსკ-ის 400.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი (მოვალის მიერ ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილებლად ითვლება, თუ შესრულებისათვის დადგენილ დროში ვალდებულება არ შესრულდა), 404-ე (კრედიტორს უფლება აქვს, მოითხოვოს ვადის გადაცილებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება) 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია, აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება) 409-ე (თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება) და 411-ე (ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო) და 412-ე (ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს) მუხლებს უნდა დაეფუძნოს.

41. ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, ზიანის, როგორც მიუღებელი შემოსავლის მტკიცების ტვირთი, მოსარჩელეს ეკისრება, თუმცა, ფულადი ვალდებულების შეუსრულებლობით მიყენებულ ზიანთან დაკავშირებით, მიდგომა განსხვავებულია, რაც განპირობებულია ფულის განსაკუთრებული თვისებებით, კერძოდ, სყიდვითიუნარიანობის მაღალი ხარისხით, რაც, ყველა შემთხვევაში, ფულს სარგებლის მოტანის უნარს ანიჭებს. ფული ყოველთვის შემოსავლის წყაროა, ვინაიდან შეუძლია შესძინოს მესაკუთრეს არა მხოლოდ მისთვის სასურველი ქონება, არამედ გარკვეული პერიოდული შემოსავალი საბანკო პროცენტის სახით (შდრ. სუსგ #ას-992-950-2013, 04.03, 2014 წ; #ას-1843-2018, 05.04.2019წ). მიუღებელი შემოსავალი არის ის თანხა, რასაც კრედიტორი მიიღებდა ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო, ანუ ამგვარი ზიანის მოთხოვნის უფლებას კრედიტორს მოვალის მიერ ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულება წარმოუშობს. მოვალემ ვალდებულების დარღვევით, იმით, რომ კრედიტორს დროულად არ გადაუხადა ნასყიდობის საფასური, ლოგიკურად, სავარაუდო შემოსავალი დააკარგვინა მას (სუსგ ას-617-2019).

42. იმ პირობებში, როცა მოსარჩელეს ავანსის სახით გადახდილი თანხა ჯერ კიდევ არ მიუღია სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოპასუხის ქმედებამ მოსარჩელე მხარეს სავარაუდო შემოსავალი დააკარგვინა. შესაბამისად, მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების ნაწილში საფუძვლიანად იქნა მიჩნეული. ვინაიდან, მოთხოვნა დაკმაყოფილებულია 90 034 ევროს დაკისრების ნაწილში, მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების თაობაზე უნდა დაკმაყოფილებულიყო ასევე ნაწილობრივ, კერძოდ, ყოველწლიურად 90 034 ევროს 3.50%-ის ოდენობით 24.09.2017 წ.-დან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე. ამასთან, პალატის განმარტებით, წლიური 3.50% წარმოადგენს საქართველოს ეროვნული ბანკის ვებ-გვერდზე (https://www.nbg.gov.ge) მითითებულ უცხოურ ვალუტაში გახსნილი ანაბრის (დეპოზიტის) საშუალო წლიურ პროცენტს (ბონიტეტს). პალატამ იხელმძღვანელა 2017 წლიდან 2019 წლის ჩათვლით პერიოდზე ეროვნული ბანკის ვებ-გვერდზე განთავსებული მონაცემების საშუალო მაჩვენებლით.

43. რაც შეეხება მოპასუხის მიერ წარდგენილი სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნას (სარჩელის უარყოფა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება), აპელანტი (მოპასუხე) სააპელაციო საჩივრის ერთ-ერთ საფუძვლად უთითებდა, რომ R. M. L.-სა (მესამე პირი) და მოსარჩელეს (ან გ.ქ–ძეს) შორის დაიდო დავალების ხელშეკრულება სადავო ავტომანქანების შესაძენად. სააპელაციო პალატამ, დადგენილად მიიჩნია, რომ 2017 წლის 4 იანვრის ხელშეკრულება, დადებულია შპს „ე.ე–სა“ (დირექტორი გ.ქ–ძე) და მესამე პირს შორის. ხელშეკრულების საგანია 10 ერთეული 2017 წლის გამოშვების BMW X5 xDrive35i ავტომანქანის შეძენა. ათივე ავტომანქანა უნდა ყოფილიყო შავი ფერის. ხელშეკრულების ძირითადი პირობები (ნასყიდობის ფასი, მიწოდების წესი, ავანსის ოდენობა და გადახდის წესი) ემთხვევა მხარეთა შორის დადებული სადაო ნასყიდობის ხელშეკრულებებში მითითებულ პირობებს. ნასყიდობის საგნის გადაცემის ვალდებულება უნდა შესრულებულიყო 6 თვის ვადაში (იხ. ხელშეკრულება ტ.5, ს.ფ.92-107). ხელშეკრულების შესაბამისად, მესამე პირმა გადაიხადა ავანსი 91 000 ევრო (ტ. 5; ს.ფ. 111). 2017 წლის 7 სექტემბერს შპს „ე.ე–სა“ და გამყიდველს შორის გაფორმებული მიღება-ჩაბარების აქტები, რომელთა თანახმადაც N01/17 ხელშეკრულების ფარგლებში მან მიიღო 8 შავი ფერის BMW X5 xDrive35i. კიდევ ორი იმავე მოდელის ავტომანქანა კი მიიღო 03/17 ხელშეკრულების ფარგლებში 2017 წლის დეკემბერში. (იხ. მიღება-ჩაბარების აქტები ტ.5, ს.ფ.165-174). საქმეში ასევე წარმოდგენილიიყო საბაჟო დეკლარაციები, რომლის თანახმადაც გ.ქ–ძემ ჩინეთში გააგზავნა 10 BMW X5 xDrive35i ავტომანქანა (იხ საბაჟო დეკლარაციები ტ.5, ს.ფ.184-194). საქმის მასალებით ასევე დასტურდება, რომ მესამე პირი საქმიანობას ეწევა ჩინეთში. აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის განმარტება, რომ ხელშეკრულებებით განსაზღვრული ავტომანქანების რეალური შემძენი იყო მესამე პირი, რომელმაც მიიღო ეს ავტომანქანები და გამყიდველთან პრეტენზია არ აქვს.

44. სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. ნორმის ამგვარი დანაწესი განსაზღვრავს ხელშეკრულების დადების უმთავრეს წინაპირობას - მხარეთა ნების თანაარსებობას და შეთანხმებას მხარეთათვის მნიშვნელოვან პირობეზე. ამავე კოდექსის 709-ე მუხლის თანახმად, დავალების ხელშეკრულებით რწმუნებული ვალდებულია შეასრულოს მისთვის დავალებული ერთი ან რამდენიმე მოქმედება მარწმუნებლის სახელითა და ხარჯზე.

45. სააპელაციო სასამართლომ მიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე (არც თავდაპირველი მყიდველები) არ მოქმედებდა მესამე პირის სახელით. მყიდველებმა თავიანთი სახელით დადეს ნასყიდობის ხელშეკრულება გამყიდველთან და თავად იკისრეს შესაბამისი ვალდებულების შესრულება თავისივე ხარჯით, რაც დავალებისათვის დამახასიათებელი არ არის. გარდა აღნიშნულისა, აპელანტი განმარტავდა, რომ მიწოდების ვადის ცვლილება გამოიწვია ხელშეკრულების არსებით პირობაში ცვლილებამ, მყიდველებმა არ შეასრულეს ხელშეკრულებით ნაკისრი ფინანსური ვალდებულება და შესაბამისად, გააჩნიათ ვალდებულება ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოსა და ფინანსური ვალდებულების არაჯეროვნად შესრულებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების თაობაზე. აღნიშნულთან დაკავშირებით პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

46. მოპასუხემ 2018 წლის 13 სექტემბრის წერილის თანახმად შპს „ბ.ლ–ის“ იურისტებს აცნობა, რომ მყიდველის თხოვნით არაერთი თვის განმავლობაში აწარმოებდა მოლაპარაკებებს ბმვ-ეს მარკის ავტომობილების შესაძენად. გადახდილი 20% მიმართულიყო 3 ცალი ბენტლის მარკის შესაძენად, რისი შეძენის სურვილიც იყო გამოხატული მოპასუხის წინაშე. მიუხედავად, მოპასუხის წერილობითი შეტყობინებისა, კომპანიების მარწმუნებლები არ გამოცხადდნენ ხელშეკრულების გასაფორმებლად. ამასთან, ხელშეკრულების შინაარსში რომელიც ეხებოდა 10 ცალი ბმვ-ეს მარკის ავტომობილების ჩამოყვანას, არ შესულა რაიმე სახის ცვლილება. ამავე წერილის თანახმად, მიუხედავად მყიდველის მხრიდან ხელშეკრულებებისთვის დროულად შესრულებისათვის შექმნილი დაბრკოლებისა, შპს „ო.მ–სმა“ შეასრულა სახელშეკრულებო ვალდებულებები და 2018 წლის 2 ივლისს უკვე წერილობით ეცნობა კომპანიების მარწმუნებლებს, როგორც 10 ცალი ბმვ-ეს მარკის ავტომობილების, ისე ბენტლის დამზადების თაობაზე, თუმცა, მათი მხრიდან არც ძველი ხელშეკრულებითა (ბმვ-ს მარკის ავტომანქანების თაობაზე) და არც ახალი შეთანხმებით (ბენტლის მარკის ავტომანქანების თაობაზე) განსაზღვრული ფულადი ვალდებულება არ შესრულებულა (იხ. წერილი ტ.1, ს.ფ.82-83).

47. 2018 წლის 27 ივნისს შპს „ო.მ–სმა“ ელექტრონული ფოსტით მიმართა შპს „ე.ე. ბ–ს“, შპს „ბ–ას“, შპს „კ“-ს, შპს „მ–ის“, შპს „პ–ის“ დირექტორებს, ასევე, გ.ქ–ძეს და აცნობა ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე (იხ. ამონაწერები მეილიდან ტ.2, ს.ფ.128-133).

48. 2018 წლის 27 ივნისს შპს „ო.მ–სმა“ ელექტრონული ფოსტით გ.ქ–ძეს, როგორც აღნიშნული კომპანიების რწმუნებულს აცნობა, რომ შესასრულებელი იყო ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებები დარჩენილი თანხის გადახდის თაობაზე. გ.ქ–ძის თხოვნა, რომ ზემოაღნიშნული კომპანიების მიერ 10 (ათი) ერთეული BMW-ს მარკის ავტომანქანის შეკვეთისათვის გადახდილი თანხა შპს „ო.მ–სს“ მიემართა შპს „ვ–ში“ Bentley-ის მარკის ავტომანქანების შესაძენად, პარტნიორული ურთიერთობიდან გამომდინარე, განხილულ იქნა და განუცხადეს თანხმობა, თუმცა მიუხედავად ამისა, გ.ქ–ძეს აღნიშნულის თაობაზე, რაიმე სახის აქტივობა არ განუხორციელებია. გ.ქ–ძეს, როგორც რწმუნებულს დამატებით ეცნობა, რომ დღეისათვის ზემოაღნიშნულ კომპანიებთან ხელშეკრულებებით ნაკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობის და ასევე ახალი გარიგების განუხორციელებლობის გამო, ხელშეკრულების მოქმედება არის შეწყვეტილი.

49. 2018 წლის 02 ივლისს შპს „ო.მ–სის“ და შპს „ვ–ს“ ადმინისტრაციამ ელექტრონული ფოსტით გ.ქ–ძეს აცნობა შემდეგი: ორივე მარკის ავტომობილები გ.ქ–ძესთან შეთანხმებული ფასებითა და მონაცემებით მზად იყო, როგორც 10 (ათი) ერთეული BMW-ს მარკის ავტომანქანა, ასევე BMW-ს მარკის ავტომანქანის შეკვეთისათვის გადახდილი თანხის 20%-ის გათვალისწინებით 3 ერთეული Bentley-ის მარკის ავტომანქანა. ორივე მარკის ავტომობილები მოთხოვილი იყო გ.ქ–ძის რწმუნებულის შერჩევისა და მახასიათებლების შესაბამისად. ასევე, კიდევ ერთხელ მიეცა გ.ქ–ძეს ხელშეკრულების შესრულების შესაძლებლობა, რადგან რამოდენიმე შემთხვევა უკვე იყო როცა გ.ქ–ძემ ვერ შეძლო კონტრაქტის შესაბამისი მანქანების შეძენა და დარჩენილი 80%-ის გადახდა/ჩარიცხვა. კიდევ ერთხელ ხაზი გაესვა, რომ მანქანების დამზადების თარიღი, რომელიც იქნა შეთავაზებული, არის მიმდინარე 2018 წელი, ისევე ახალი, როგორც წინა გარიგებების შემთხვევაში. აღნიშნული შეტყობინებით დაზუსტებული იქნა კონტრაქტის შეწყვეტის ვადის გაგრძელება კიდევ 14 დღით და განემარტა, რომ ამ ვადის ამოწურვის შემდგომ კონტრაქტი ავტომატურად შეწყდებოდა (იხ. ამონაწერი მეილიდან ტ.2, ს.ფ.134).

50. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტის განმარტება იმის შესახებ, რომ მიწოდების ვადის ცვლილება გამოიწვია ხელშეკრულების არსებით პირობაში ცვლილებამ და განმარტა შემდეგი:

51. ნასყიდობის ხელშეკრულებების 2.1 პუნქტის მიხედვით, გამყიდველი იღებს ვალდებულებას მყიდველს საკუთრებაში გადასცეს ავტომობილი მყიდველის მიერ ამ ხელშეკრულების 4.1 პუნქტის შესრულებიდან 7 თვის განმავლობაში, მყიდველის მიერ ავტომობილის ღირებულების სრულად გადახდის შემთხვევაში. ხელშეკრულებების 4.2 პუნქტის თანახმად კი მყიდველებს ნასყიდობის ფასის 80% - 72 027,20 ევროს ეკვივალენტი ლარი უნდა გადაეხადათ მას შემდეგ, რაც გამყიდველისაგან მიიღებდა შეტყობინებას მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე. მყიდველს შეტყობინებიდან 10 კალენდარული დღის ვადაში უნდა გადაეხადა ავტომობილის ღირებულების 100% სრულად. ამდენად, გამყიდველმა იკისრა ვალდებულება, რომ მყიდველებს აცნობებდა მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის შესახებ და, ნასყიდობის ფასის სრულად გადახდის შემთხვევაში, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე მიაწვდიდა მყიდველებს ავტომანქანებს. დადგენილად იქნა მიიჩნეული, რომ, როგორც შეტყობინება, ისე ავტომანქანების მიწოდება ამ ვადამდე უნდა განხორციელებულიყო. ხელშეკრულების 2.1 პუნქტი მკაფიოდ განსაზღვრავდა ხელშეკრულების შესრულების ვადას და ის სხვა რაიმე პირობაზე დამოკიდებული არ იყო. საქმის მასალებითა და თავად მხარის ახსნა-განმარტებითაც დასტურდებოდა, რომ ამ ვადის ამოწურვამდე ავტომანქანები მიწოდებული არ ყოფილა. საქმეში არც იმის დამდასტურებელი მტკიცებულება იყო წარმოდგენილი, რომ გამყიდველმა მყიდველებს ამ ვადაში აცნობა მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე და ამის შემდეგ მყიდველებმა არ გადაიხადა ნასყიდობის ფასის დარჩენილი ნაწილი. მეტიც, თავად აპელანტის მიერ წარმოდგენილი ელექტრონული მიმოწერით დასტურდებოდა, რომ მანქანების დამზადების თარიღი, რომელსაც სთავაზობენ მოსარჩელე მხარეს არის 2018 წელი. ამდენად, ზემოაღნიშნული წერილების თანახმად 2018 წლის 27 ივლისს მყიდველების წარმომადგენელმა მიმართა გამყიდველს, განმარტა, რომ, ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, მყიდველებმა განაცხადეს ხელშეკრულებიდან გასვლის თაობაზე, მხარეებს შორის შედგა არაერთი შეხვედრა თანხის დაბრუნების შესახებ. წერილით მყიდველების წარმომადგენელმა მოითხოვა ბეს სახით გადახდილი თანხის ორმაგად დაბრუნება, რისთვისაც გამყიდველს განუსაზღვრა ვადა 2018 წლის 3 აგვისტომდე. 2018 წლის 13 აგვისტოს წერილით გამყიდველი არ დაეთანხმა მოთხოვნას, განმარტა, რომ მყიდველებს არ გადაუხდიათ ნასყიდობის ფასის დარჩენილი 80%. ამავე წერილით გამყიდველმა აღნიშნა, რომ მხარეებს შორის მიმდინარეობდა მოლაპარაკება, რომ ავანსის თანხა გამოყენებული ყოფილიყო სამი „ბენტლის“ მარკის ავტომანქანის შესაძენად. გამყიდველი აქვე განმარტავდა, რომ მყიდველებს 2018 წლის 2 ივლისს აცნობა ავტომანქანების დამზადების თაობაზე, მაშინ, როცა, ხელშეკრულებით ავტომანქანები მიწოდებული უნდა ყოფილიყო 2017 წლის 24 სექტემბრამდე. აღნიშნული მტკიცებულებების საფუძველზე პალატამ დაასკვნა, რომ ხელშეკრულების შესრულების ვადა გამყიდვლის მიერ დარღვეულია.

52. აპელანტი მიუთითებდა ხელშეკრულების პირობაში ცვლილების თაობაზე და აღნიშნავდა, რომ მყიდველებმა მოისურვეს ხელშეკრულების შეცვლა, თუმცა საქმეში წარმოდგენილი არ იყო მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა, რომ მყიდველებმა მოისურვეს ნასყიდობის საგნის მახასიათებლების (ფერი) ან მოდელის შეცვლა და მხარეთა შორის მსგავსი მოლაპარაკება მიმდინარეობდა, მით უფრო მაშინ, როცა მოსარჩელე ამ გარემოებას უარყოფდა, მხოლოდ მოპასუხის წერილის საფუძველზე, რომელზეც არც რაიმე პასუხია გაცემული ამ გარემოების დადგენა შეუძლებელია.

53. რაც შეეხება აპელანტის/მოპასუხის მტკიცებას, რომ ავტომანქანების მიწოდება დამოკიდებული იყო მწარმოებლისგან კვოტების გამოყოფაზე, მხარის მიერ წარმოდგენილი მიმოწერიდან ირკვეოდა, რომ 2017 წლის მარტიდან 2018 წლის თებერვლამდე ის ახორციელებდა სხვადასხვა მოდელის ავტომანქანების შეკვეთას მწარმოებელთან, თუმცა, მათ შორის არ იყო სადავო ხელშეკრულებებში მითითებული მოდელი (ტ. I; ს.ფ. 252-308).

54. მოპასუხის მიერ წარმოდგენილი შეკვეთის დადასტურებებით ირკვეოდა, რომ ამ მოდელის ავტომანქანები შეკვეთილია 2018 წლის აპრილში (ტ. I; ს.ფ. 322-361). ამასთან, 10.04.2018 წელს განხორციელდა შეკვეთის ცვლილება-დადასტურება. (ტ.1.ს.ფ.327) თავად მოპასუხემაც განმარტა, რომ ავტომანქანა დამზადდა 2018 წლის მაისში. ამდენად, გამყიდველმა ვერც შეკვეთის დროულად განთავსება უზრუნველყო დამკვეთთან და ვერც ხელშეკრულებით შეთანხმებულ ვადაში მყიდველებისათვის ავტომანქანის მიწოდება. მყიდველებს ნასყიდობის ფასის დარჩენილი ნაწილი უნდა გადაეხადათ მას შემდეგ, რაც გამყიდველი აცნობებდა ავტომანქანების მწარმოებლის მიერ დამზადებისა და ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის შესახებ, ამასთან, გამყიდველმა ავტომანქანების მიწოდების ვალდებულება 2017 წლის 24 სექტემბრამდე იკისრა. დადგენილია ასევე, რომ 2018 წლის 2 ივლისამდე გამყიდველს მყიდველისათვის არ უცნობებია მწარმოებლის მიერ დამზადების თაობაზე, მაშინ, როცა შესრულების ვადა დიდი ხნის გასული იყო. საქმეში არ იყო წარმოდგენილი იმის დამადასტურებელი მტკიცებულება, რომ მხარეებმა ხელშეკრულების ვადა გააგრძელეს. ვინაიდან გამყიდველმა ვალდებულება ვერ შეასრულა, 2018 წლის 27 ივლისს მყიდველები გავიდნენ ხელშეკრულებიდან და თანხის დაბრუნება მოითხოვეს. ამ გარემოების გათვალისწინებით, მყიდველებს არ დაურღვევიათ ვალდებულება და არც გამყიდველისათვის მიყენებულ ზიანზე აგებენ პასუხს.

55. სამოქალაქო კოდექსის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის. ამავე კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება, ხოლო თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება. სსკ-ის 417-ე მუხლის თანახმად, პირგასამტეხლო – მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა – მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულებისათვის. პირგასამტეხლოსა და ზიანის დაკისრების სამართლებრივ წინაპირობას წარმოადგენს ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის მიერ ნაკისრი ვალდებულების დარღვევა.

56. იმ პირობებში, როდესაც დადგენილია, რომ გამყიდველმა დაარღვია ნასყიდობის ხელშეკრულებებით ნაკისრი ვალდებულებები და ვერ უზრუნველყო შეთანხმებულ ვადაში მყიდველებისათვის ნასყიდობის საგნების გადაცემა, უსაფუძვლოა აპელანტის მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების და პირგასამტეხლოს გადახდის მოთხოვნის თაობაზე, ვინაიდან როგორც ზიანის ანაზღაურების, ისე პირგასამტეხლოს მოთხოვნის წინაპირობაა სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევა, რაც მოცემულ შემთხვევაში აპელანტმა ვერ დაადასტურა.

57. ამდენად, თავდაპირველი სარჩელის დაკმაყოფილებამ სრულად გამორიცხა შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძვლები.

58. ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა ზიანის სახით მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების თაობაზე ნაწილობრივ დასაკმაყოფილებელი იყო. შესაბამისად, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დამატებით დაეკისრა ყოველწლიურად 90 034 ევროს 3.50%-ის ოდენობით 24.09.2017 წ.-დან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე.

59. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოპასუხემ (აპელანტი) წარადგინა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, სარჩელის უარყოფა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.

60. კასატორი სადავოდ ხდის თუ ვინ დაარღვია ნასყიდობის ხელშეკრულება (მყიდველმა, თუ გამყიდველმა) და რამდენად სწორად შეწყვიტა მყიდველმა ხელშეკრულება. მოსარჩელემ სასარჩელო მოთხოვნას საფუძვლად ის დაუდო, რომ მყიდველმა გადაიხადა ნასყიდობის საფასურის 20%, ხოლო გამყიდველმა დაარღვია ნასყიდობის ხელშეკრულება და მყიდველებს ავტომანქანა 2017 წლის 24 სექტემბრამდე არ მიაწოდა, რის გამოც, მყიდველებმა 2018 წლის 27 ივლისს ხელშეკრულება შეწყვიტეს. ორივე ინსტანციის სასამართლომ სწორად მიიჩნია მყიდველის მიერ ხელშეკრულების შეწყვეტა და გამყიდველს მყიდველის მიერ გადახდილი თანხის დაბრუნება დააკისრეს. კასატორს მიაჩნია, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოების ეს დასკვნა არასწორია. სსკ-ის 352-ე მუხლი, სკ-ის 405-ე მუხლით განსაზღვრული დამატებითი ვადის უშედეგოდ გასვლის შემდეგ, კრედიტორს ხელშეკრულების შეწყვეტისა და თანხის დაბრუნების უფლებას ანიჭებს. ორივე ინსტანციის სასამართლომ დაადგინა, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის ნება მყიდველმა 2018 წლის 27 ივლისის წერილით გამოხატა. მყიდველს გამყიდველისათვის სკ-ის 405-ე მუხლით განსაზღვრული დამატებითი ვადა არ მიუცია. ამასთან, კასატორი მიუთითებს, რომ მანამ სანამ მყიდველები ხელშეკრულებიდან გასვლის ნებას გამოხატავდნენ (2018 წლის 27 ივლისს), გამყიდველმა მყიდველებს 2018 წლის 27 ივნისს წერილები გაუგზავნა, რომლითაც გამყიდველმა ხელშეკრულებიდან გასვლის ნება გამოხატა იმიტომ, რომ მყიდველებმა ნასყიდობის სრული ფასი არ გადაიხადეს. კასატორი აღნიშნავს, რომ გამყიდველმა მყიდველებს 2018 წლის 27 ივლისამდე, სულ მცირე, ერთი თვით ადრე (2018 წლის 27 ივნისი) აცნობა ავტომობილების ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის შესახებ, ხოლო 2018 წლის 02 ივლისის წერილით მყიდველებს დამატებითი ვადა მისცა ვალდებულების შესასრულებლად (იხ., საკასაციო საჩივრის საფუძვლები).

61. ამასთან, კასატორი აღნიშნავს, რომც დავუშვათ გამყიდველმა ავტომობილების მიწოდების ვადა დაარღვია (2017 წლის 24 სექტემბრამდე დათქმული ვადა). ასეთი დარღვევის შედეგი ასახული არის ნასყიდობის ხელშეკრულების 8.2 პუნქტში. ამ პუნქტის მიხედვით, თუ გამყიდველი ავტომობილის გადაცემის ვადას დაარღვევდა, მაშინ მას ყოველ გადაცილებულ დღეზე ავტომობილის საერთო ღირებულების 0,1% უნდა დაკისრებოდა, რომელიც ავტომობილის მთლიანი ღირებულების 5%-ს არ უნდა აღმატებოდა. ამ დაშვების ფორმატში გამოდის, რომ სანამ მყიდველებმა ხელშეკრულების შეწყვეტის ნება გამოხატეს, მანამდე (ერთი თვით ადრე) გამყიდველმა თავისი ვალდებულება შეასრულა. შესაბამისად, 2018 წლის 27 ივნისის შემდეგ (ანუ გამყიდველის მიერ განხორციელებული შესრულების შემდეგ), მყიდველებს მხოლოდ პირგასამტეხლოს გადახდის მოთხოვნის უფლებაღა დარჩათ. აქედან გამომდინარე, მყიდველების მიერ 2018 წლის 27 ივლისის წერილში გამოხატული ნება ხელშეკრულებიდან გასვლის თაობაზე, ბათილია.

62. კასატორი აღნიშნავს, რომ შპს “ო.მ–სსა“ და გ.ქ–ძეს შორის შედგა შეთანხმება, რომ ერთის მხრივ, გ.ქ–ძე საქართველოში შექმნიდა კომპანიას, რომელიც შპს “ო.მ–სგან“ 10 ავტომობილს იყიდდა, ხოლო მეორეს მხრივ, გ.ქ–ძის ეს კომპანია შპს “ო.მ–სგან“ ნაყიდ 10 ავტომობილს ინგლისურ კომპანიას მიყიდდა. 2017 წლის 04-05 იანვარს გ.ქ–ძის მიერ შექმნილმა შპს “ე.ე.ე“-მა და გ.ქ–ძის მიერ ნომინირებული ოთხი პირის მიერ შექმნილმა შპს-ბ. (შპს “ა. ...“-მა, შპს “ტ–მა“, შპს „ი.ჯ–ამ“ და შპს “მ–მა“) შპს “ო.მ–სთან“ (გამყიდველთან) დადეს ავტომანქანების ნასყიდობის ხუთი იდენტური ხელშეკრულება. ხელშეკრულების მიხედვით თითოეული შპს (მყიდველი) გამყიდველისაგან იძენდა ბე-ემ-ვეს მარკის იქს-5 მოდელის 2 ავტომობილს. იმავდროულად, 2017 წლის 04 იანვარს, გ.ქ–ძის მიერ შექმნილმა შპს “ე.ე.ე“-მა ინგლისურ კომპანიასთან დადო ავტომობილების ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლითაც შპს “ე.ე.ე.“-ი გამოდიოდა იგივე 10 ავტომობილის გამყიდველად (რომლებიც ზემოაღნიშნულ ხუთ კომპანიას ო.მ–სისაგან უნდა შეეძინა), ხოლო ინგლისური კომპანია კი აღნიშნული ავტომობილების მყიდველად დაფიქსირდა (იხ. ო.მ–სის 01.04.19 წლის განცხადებაზე დართული 04.01.17 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულება შპს “ე.ე.ე.“-სა და ინგლისურ კომპანიას შორის). მართლაც, 2017 წლის 07 სექტემბერს ომეგა-მოტორსმა გ.ქ–ძის პირველ ხუთეულ კომპანიას (შპს “ე.ე.ე.“-ს, შპს “ა. ...“-ს, შპს “ტ–ს“, შპს „ი.ჯ–ას“ და შპს “მ–ს“) მიაწოდა 2017 წლის 04-05 იანვრის ნასყიდობის ხელშეკრულებებით გათვალისწინებული ავტომობილები (იხ. შპს “ე.ე.ბ.“ 06.05.19 წლის შუამდგომლობაზე დართული 5 მიღება-ჩაბარების აქტი ო.მ–სსა და ზემოაღნიშნულ 5 კომპანიას შორის). აღნიშნული ავტომობილები გ.ქ–ძის კომპანიებმა ინგლისურ კომპანიას გადასცეს (იხ. შპს “ე.ე.ბ–ს“ 06.05.19 წლის შუამდგომლობაზე დართული საბაჟო დეკლარაციები). აღნიშნული სქემის სინამდვილეს ადასტურებს თუნდაც ის, რომ სწორედ ო.მ–სმა მიაწოდა გ.ქ–ძეს ნასყიდობის ხელშეკრულების ის ნიმუში, რომელზეც შპს “ე.ე.ე“-სა და ინგლისურ კომპანიას შორის 04.01.17 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულება დაიდო. ეს ტექსტი არის იგივე სტანდარტული ტექსტი, რომელსაც ო.მ–სი ავტომობილების გაყიდვისათვის იყენებდა. ამიტომ, 04.01.17 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულება იდენტურია იმ ხელშეკრულებებისა, რომლებიც 2017 წლის 10-15 თებერვალს ხუთ მყიდველსა (შპს „პ–ი“, შპს „ბ–ა“, შპს „კ–ს“, შპს “მ–ი“ და შპს “ე.ე.ბ.“) და შპს “ო.მ–სს“ შორის დაიდო. 04.01.17 წლის ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებიდან ერთი თვის შემდეგ (როცა ეს კონტრაქტი შესრულების პროცესში იყო) გ.ქ–ძემ კვლავ მიმართა ო.მ–სს და განაცხადა, რომ ინგლისურ კომპანიას სურდა დამატებით 10 იქს-5 მოდელის ავტომობილის შეძენა ჩინეთში ექსპორტის მიზნით, ანუ, ერთობლიობაში ინგლისურ კომპანიას 20 ავტომობილის შეძენა სურდა. სწორედ ამ მეორე მოთხოვნის შესრულების მიზნით დაიდო 2017 წლის 10-15 თებერვალს ხუთი ნასყიდობის ხელშეკრულება ხუთ მყიდველსა (შპს „პ–ი“, შპს „ბ–ა“, შპს „კ–ს“, შპს “მ–ი“ და შპს “ე.ე.ბ.“) და შპს “ო.მ–სს“ (გამყიდველს) შორის. 2018 წლის 27 ივნისისა და 2018 წლის 02 ივლისის წერილებიდან ისიც მოსჩანს, რომ გ.ქ–ძე სთხოვდა ო.მ–სს, რომ ვინაიდან მყიდველი ვეღარ ახერხებდა სრული თანხის გადახდას, მყიდველის მიერ გადახდილი თანხა, რაც 90,034 ევროს შეადგენდა, გარკვეული თანხის დამატების პირობით, მიმართულიყო სამი ერთეული ბენტლის შესაძენად. ო.მ–სი ამ თხოვნასაც უკმაყოფილებდა, გ.ქ–ძეს, თუმცა ამ უკანასკნელის მიერ არც ეს პირობა სრულდებოდა. 2017 წლის 04-05 იანვარს და 2017 წლის 10-15 თებერვალს ო.მ–სსა (გამყიდველი) და გ.ქ–ძის 10 კომპანიას (აქ იგულისხმება როგორც საკუთრივ გ.ქ–ძის მიერ დაარსებული კომპანია „ე.ე.ე.“, ასევე გ.ქ–ძის მიერ ნომინირებული 9 პირის მიერ დაარსებული კომპანიები) შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულებებით დაიფარა ის ორი რეალური გარიგება, რომელიც ითვალისწინებდა ინგლისური კომპანიის მიერ ო.მ–სისაგან 10+10 ავტომობილის შეძენას (იხ., კასაციის საფუძვლები).

63. მოთხოვნის დათმობის აკრძალვასთან მიმართებით, კასატორი აღნიშნავს, რომ როდესაც 10.4 პუნქტი (არცერთ მხარეს არა აქვს უფლება გადასცეს თავისი უფლებები მესამე მხარეს, მეორე მხარესთან შეუთანხმებლად) სასამართლოების მიერ კანონშესაბამისად იქნა ცნობილი, მისი შინაარსის დანაწევრება გადაცემად და არგადაცემად, პირველად და მეორად უფლებებად, დაუშვებელია. 10.4 პუნქტი თავისი მოცემულობით მოიცავს როგორც პირველად, ისე მეორად უფლებებს.

64. მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურების დაკისრებასთან დაკავშირებით კასატორი აღნიშნავს, რომ აღნიშნული ეწინააღმდეგება სასამართლო პრაქტიკას.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

65. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 29 ივნისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

66. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

67. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორი ასაჩივრებს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 18 თებერვლის გადაწყვეტილებას, რომლითაც მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული აქვს, როგორც ხელშეკრულების შესაბამისად, გადახდილი თანხის (90 034 ევრო) უკუქცევა, ასევე, მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურება ყოველწლიურად 90 034 ევროს 3.50%-ის ოდენობით 24.09.2017 წ-დან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე; შეგებებული სარჩელი კი, უარყოფილია.

68. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა დასკვნები ძირითადად იმ გარემოებებსა და მოსაზრებებზეა დამყარებული, რომ გამყიდველმა დაარღვია ნასყიდობის ხელშეკრულება, კერძოდ, გამყიდველს მყიდველებისათვის ავტომანქანა 2017 წლის 24 სექტემბრამდე უნდა მიეწოდებინა, თუმცა, გამყიდველმა მყიდველებს ავტომანქანების დამზადების თაობაზე მხოლოდ 2018 წლის 02 ივლისს აცნობა. ამ დროს კი შესრულების ვადა დიდი ხნის გასული იყო. საბოლოოდ, ნასყიდობის ხელშეკრულება მყიდველების ინიციატივით ცალმხრივად იქნა შეწყვეტილი. მყიდველების მიერ გამყიდველისათვის გადახდილი თანხა - თითოეული ავტომობილის ღირებულების 20%, წარმოადგენდა არა „ბე“-ს, რომლის ფუნქციაც ხელშეკრულების დადების ფაქტის დადასტურების ფარგლებს არ სცდება, არამედ ავანსს - ნასყიდობის ფასის (20%-ს) წინასწარ გადახდილ ნაწილს, შესაბამისად, გამყიდველი ვალდებული იყო უკან დაებრუნებინა მყიდველისათვის ზუსტად ის თანხა რაც ხელშეკრულების ფარგლებში მიიღო - 90,034 ევრო. ამასთან, გამყიდველს დამატებით დაეკისრა 2017 წლის 24 თებერვალს გადახდილი 90,034 ევროს წლიური 3.5%-ის გადახდა 24.09.2017 წ.-დან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, როგორც მიუღებელი შემოსავლის სახით დამდგარი ზიანი.

69. კასატორი სადავოდ ხდის გამყიდველის მხრიდან ხელშეკრულების დარღვევას და აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულება მყიდველებმა დაარღვიეს, ვინაიდან მათ არ გადაიხადეს ხელშეკრულების მიხედვით, ნასყიდობის საგნის - ავტომობილების ღირებულების დარჩენილი 80% (იხ., ამ განჩინების პ.60-ში აღნიშნული საკასაციო პრეტენზია). საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიას და მიუთითებს ამ განჩინების პპ.22, 51, 54 -ში დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე, რომლის მიხედვით, ხელშეკრულებების 4.1. პუნქტის თანახმად, მყიდველი ვალდებულია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ავტომობილების ნასყიდობის ფასის 20%, რაც შეადგენს 18006.80 ევროს (გადახდის დღისათვის მყიდველისათვის ბანკის მიერ განსაზღვრული შესყიდვის კურსის შესაბამისად ეროვნულ ვალუტაში) გადაიხადოს არა უგვიანეს 2017 წლის 24 თებერვლისა. ხოლო 4.2 პუნქტში აღნიშნულია, რომ დარჩენილი თანხა, 80%, 72027.20 ევრო, მყიდველი ვალდებულია გადაიხადოს მას შემდეგ, რაც გამყიდველისაგან მიიღებს შეტყობინებას მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე. მყიდველმა შესაბამისი შეტყობინების მიღებიდან არაუგვიანეს 10 კალენდარული დღის განმავლობაში, უნდა მოახდინოს ავტომობილის ღირებულების 100 %-ის სრულად დაფარვა. ნასყიდობის ხელშეკრულებების 2.1 პუნქტის მიხედვით, გამყიდველი იღებს ვალდებულებას მყიდველს საკუთრებაში გადასცეს ავტომობილი მყიდველის მიერ ამ ხელშეკრულების 4.1 პუნქტის შესრულებიდან 7 თვის განმავლობაში, მყიდველის მიერ ავტომობილის ღირებულების სრულად გადახდის შემთხვევაში. ხელშეკრულებების 4.2 პუნქტის თანახმად კი, მყიდველებს ნასყიდობის ფასის 80% - 72 027,20 ევროს ეკვივალენტი ლარი უნდა გადაეხადათ მას შემდეგ, რაც გამყიდველისაგან მიიღებდა შეტყობინებას მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე. მყიდველს შეტყობინებიდან 10 კალენდარული დღის ვადაში უნდა გადაეხადა ავტომობილის ღირებულების 100% სრულად. ამდენად, გამყიდველმა იკისრა ვალდებულება, რომ მყიდველებს აცნობებდა მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის შესახებ და, ნასყიდობის ფასის სრულად გადახდის შემთხვევაში, 2017 წლის 24 სექტემბრამდე მიაწვდიდა მყიდველებს ავტომანქანებს. როგორც შეტყობინება, ისე ავტომანქანების მიწოდება ამ ვადამდე უნდა განხორციელებულიყო. ხელშეკრულების 2.1 პუნქტი მკაფიოდ განსაზღვრავდა ხელშეკრულების შესრულების ვადას და ის სხვა რაიმე პირობაზე დამოკიდებული არ იყო. საქმის მასალებითა და თავად მხარის ახსნა-განმარტებითაც დასტურდებოდა, რომ ამ ვადის ამოწურვამდე ავტომანქანები მიწოდებული არ ყოფილა. საქმეში არც იმის დამდასტურებელი მტკიცებულება იყო წარმოდგენილი, რომ გამყიდველმა მყიდველებს ამ ვადაში აცნობა მწარმოებლისაგან ავტომობილის ტრანსპორტირებისათვის მზადყოფნის თაობაზე და ამის შემდეგ მყიდველებმა არ გადაიხადა ნასყიდობის ფასის დარჩენილი ნაწილი. მეტიც, თავად აპელანტის მიერ წარმოდგენილი ელექტრონული მიმოწერით დასტურდებოდა, რომ მანქანების დამზადების თარიღი, რომელსაც სთავაზობენ მოსარჩელე მხარეს არის 2018 წელი. ამდენად, ზემოაღნიშნული წერილების თანახმად 2018 წლის 27 ივლისს მყიდველების წარმომადგენელმა მიმართა გამყიდველს, განმარტა, რომ, ვინაიდან გამყიდველმა დაარღვია ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, მყიდველებმა განაცხადეს ხელშეკრულებიდან გასვლის თაობაზე, მხარეებს შორის შედგა არაერთი შეხვედრა თანხის დაბრუნების შესახებ. წერილით მყიდველების წარმომადგენელმა მოითხოვა ბეს სახით გადახდილი თანხის ორმაგად დაბრუნება, რისთვისაც გამყიდველს განუსაზღვრა ვადა 2018 წლის 3 აგვისტომდე. 2018 წლის 13 აგვისტოს წერილით გამყიდველი არ დაეთანხმა მოთხოვნას, განმარტა, რომ მყიდველებს არ გადაუხდიათ ნასყიდობის ფასის დარჩენილი 80%. ამავე წერილით გამყიდველმა აღნიშნა, რომ მხარეებს შორის მიმდინარეობდა მოლაპარაკება, რომ ავანსის თანხა გამოყენებული ყოფილიყო სამი „ბენტლის“ მარკის ავტომანქანის შესაძენად. გამყიდველი აქვე განმარტავდა, რომ მყიდველებს 2018 წლის 2 ივლისს აცნობა ავტომანქანების დამზადების თაობაზე, მაშინ, როცა, ხელშეკრულებით ავტომანქანები მიწოდებული უნდა ყოფილიყო 2017 წლის 24 სექტემბრამდე. ამდენად, ხელშეკრულების შესრულების ვადა გამყიდვლის მიერ დარღვეულია. ამ გარემოებების საწინააღმდეგო დასაბუთებული საკასაციო შედავება კი კასატორს წარმოდგენილი არ აქვს. კასატორი მიუთითებს 2018 წლის 02 ივლისის წერილზე, თუმცა, აღნიშნულთან დაკავშირებით გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს პოზიცია, რომელიც მითითებული ამ განჩინების პპ: 46-49.

70. რაც შეეხება ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების გამოყენებას, კასატორი აღნიშნვს, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების 8.2 პუნქტის მიხედვით, თუ გამყიდველი ავტომობილის გადაცემის ვადას დაარღვევდა, მაშინ მას ყოველ გადაცილებულ დღეზე ავტომობილის საერთო ღირებულების 0,1% უნდა დაკისრებოდა, რომელიც ავტომობილის მთლიანი ღირებულების 5%-ს არ უნდა აღმატებოდა. გამოდის, რომ სანამ მყიდველებმა ხელშეკრულების შეწყვეტის ნება გამოხატეს, მანამდე (ერთი თვით ადრე) გამყიდველმა თავისი ვალდებულება შეასრულა. შესაბამისად, 2018 წლის 27 ივნისის შემდეგ (ანუ გამყიდველის მიერ განხორციელებული შესრულების შემდეგ), მყიდველებს მხოლოდ პირგასამტეხლოს გადახდის მოთხოვნის უფლებაღა დარჩათ. აქედან გამომდინარე, მყიდველების მიერ 2018 წლის 27 ივლისის წერილში გამოხატული ნება ხელშეკრულებიდან გასვლის თაობაზე, ბათილია. აღნიშნულს საკასაციო პალატა არ იზიარებს და აღნიშნავს, რომ იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურდა, კერძოდ, ხელშეკრულებიდან გასვლის, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენისა და თანხის დაკისრების მოთხოვნა სსკ-ის 477.1 მუხლიდან (ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს, სსკ-ის 352.1 (თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე 405-ე მუხლით გათვალისწინებული პირობების არსებობისას უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე, მაშინ მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებს უბრუნდებათ (ნატურით დაბრუნება) და 405.1 და 405.2„ა“ (თუ ხელშეკრულების ერთი მხარე არღვევს ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას, მაშინ ხელშეკრულების მეორე მხარეს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე ვალდებულების შესრულებისათვის მის მიერ დამატებით განსაზღვრული ვადის უშედეგოდ გასვლის შემდეგ. თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა, მაშინ დამატებითი ვადის განსაზღვრას უთანაბრდება გაფრთხილება. თუკი ვალდებულება მხოლოდ ნაწილობრივ დაირღვა, მაშინ კრედიტორს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ვალდებულების დარჩენილი ნაწილის შესრულებამ მისთვის დაკარგა ინტერესი; არ არის აუცილებელი დამატებითი ვადის დაწესება ან გაფრთხილება, თუ: ა) აშკარაა, რომ მას არავითარი შედეგი არ ექნება) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

71. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ყველა სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს. ისევე, როგორც კონტინენტური სამართლის სისტემის ქვეყნებში, საქართველოს შემთხვევაშიც ვალდებულების შესრულების მომწესრიგებელ ნორმებს ძირითადად დისპოზიციური ხასიათი აქვთ. ქართული სამოქალაქო კოდექსის როგორც ზოგადი, ისე კერძო ნაწილი შესრულების მექანიზმებზეა აგებული. მთავარია შესრულება და არა პასუხისმგებლობა. ვალდებულების შესრულება დამოკიდებულია კონკრეტული სახის ვალდებულების შინაარსზე. ვალდებულების შესრულება ხორციელდება ვალდებულების მხარეების ნებელობითი მოქმედების შედეგად: მოვალე სთავაზობს შესრულებას, კრედიტორი ღებულობს შესრულებას. უარყოფითი შინაარსის მქონე ვალდებულებების არსებობა გამოიხატება გარკვეული მოქმედების შესრულებისაგან თავის შეკავებაში (მაგალითად, სამეზობლო თმენის ვალდებულებები; და ა.შ.). ასეთი უმოქმედობაც ხორციელდება მოვალის ძალისხმევით. ამიტომაც იურიდიულ ლიტერატურაში ვალდებულების შესრულების აღმნიშვნელ ტერმინად ძირითადად გამოიყენება ტერმინი – ქმედება.

72. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალდებულების შესრულების ლეგიტიმური სახელშეკრულებო ინტერესი სამართლებრივი დაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებული სიკეთეა ნებისმიერ სამართლებრივ სისტემაში. სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. ამ მოთხოვნების შეუსრულებლობა უკვე ვალდებულების დარღვევაა. ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობა გამოხატულებას ჰპოვებს მოვალეზე კანონით დადგენილი ქონებრივი ზემოქმედების ზომებში. სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე, რომელიც არღვევს ვალდებულებას, პასუხს აგებს დაზარალებულის წინაშე. დაზარალებულს უფლება აქვს მოითხოვოს დარღვეული უფლების დაცვა. (იხ. მ. თოდუა/ ჰ.ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006, 37.).

73. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოთხოვნის საფუძველია სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ. ბოელინგი/ ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, 2004, 39.). ხელშეკრულება არ წარმოადგენს მოთხოვნის საფუძველს. მოთხოვნის საფუძველი მხოლოდ კანონშია მოცემული, ხელშეკრულება კი მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობაა.

74. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოთხოვნის საფუძველი შესაძლოა მიმართული იყოს შესრულების უფლების მინიჭებაზე. მაგალითად, სსკ-ის 477-ე მუხლის თანახმად, ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი, ხოლო მყიდველი კი მოვალეა, გადაუხადოს გამყიდველს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება. ეს ნორმა ნასყიდობის მომწესრიგებელი სამართლებრივი ნორმების ცენტრალური მოთხოვნის საფუძველს წარმოადგენს. ამ სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე აღმოცენებულ მოთხოვნას პირველადი მოთხოვნის უფლება ეწოდება. პირველადი მოთხოვნა მეორადი მოთხოვნისაგან იმით განსხვავდება, რომ უშუალოდ ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს და ხელშეკრულების მხარის მთავარი ინტერესია.საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ სსკ-ის 352-ე მუხლთან მიმართებით ერთ-ერთ განჩინებაში განმარტა, რომ აღნიშნული ნორმა გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის (გსკ) 346-ე პარაგრაფის ანალოგია, რომელიც ხელშეკრულებიდან გასვლის (ხელშეკრულებაზე უარის თქმის) წინაპირობებს ადგენს, რაც მოიცავს ხელშეკრულებიდან გასვლის, როგორც კანონისმიერ, ისე სახელშეკრულებო დათქმის საფუძველს და განიმარტება, როგორც ცალმხრივი მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენით ვალდებულებითი ურთიერთობის უკუქცევა. დოქტრინაში არაერთი მოსაზრებაა გამოთქმული სსკ-ის 352-ე მუხლში მითითებულ ხელშეკრულებაზე უარის თქმისა (გასვლის) და ხელშეკრულების მოშლის ტერმინოლოგიური უზუსტობის შესახებ და დასკვნის სახით შესაძლებელია აღინიშნოს, რომ ხელშეკრულებაზე უარის თქმას, რასაც გადაცემულისა და მიღებულის ორმხრივი რესტიტუცია მოსდევს, ხელშეკრულებიდან გასვლა ეწოდება. საგულისხმოა ისიც, რომ ზოგადად ხელშეკრულებიდან გასვლის შემდეგ მხარეები თავისუფლდებიან ხელშეკრულებით ნაკისრი პირველადი ვალდებულების შესრულებისაგან და რესტიტუციის კრედიტორად გარდაიქმნებიან, რომელიც ამ შემთხვევაში, მოსარჩელეა, და რესტიტუციის მოვალედ (მოპასუხე). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებასთან მიმართებით აღსანიშნავია მყიდველის შემდეგი მეორადი მოთხოვნის უფლებები (იხ. დამატებით: ს.ჩაჩავა, მოთხოვნების და მოთხოვნის საფუძვლების კონკურენცია კერძო სამართალში, თბილისი, 2010, გვ.57). საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ მეორადი მოთხოვნის უფლებათა კონკურენციის საკითხი თითქმის ყველა სამართლებრივ სივრცეში განსაზღვრულ იერარქიასა და ეტაპობრიობას ექვემდებარება, რაც გულისხმობს, რომ ვალდებულების დარღვევის ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, შესაძლებელია კონკრეტული მეორადი მოთხოვნის უფლება იყოს პრიორიტეტული.საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ იურიდიულ ლიტერატურაში გაბატონებული მოსაზრების თანახმად, ხელშეკრულების დადების მომენტიდან მხარეები ვალდებულნი არიან შეუდგნენ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. მათ არ შეუძლიათ ცალმხრივად თქვან უარი ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე. მაგრამ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში ხელშეკრულების მხარეს უფლება აქვს გავიდეს ხელშეკრულებიდან და უარი თქვას ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე (შდრ. სუსგ №ას1166-2019, 06 აპრილი, 2020). ხელშეკრულების ერთ-ერთი მონაწილის შესაძლებლობას კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში უარი თქვას ხელშეკრულების გაგრძელებაზე, ხელშეკრულებიდან გასვლა ეწოდება. იგი გერმანიის სამოქალაქო კოდექსიდანაა გადმოღებული და ბევრად ეხმაურება ევროგაერთიანების სამართალს.

75. საკასაციო პალატა დოქტრინასა და სასამართლო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, აგრეთვე, სამოქალაქო კოდექსის 405-ე და 352-ე მუხლების გაანალიზების საფუძველზე განმარტავს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება კანონმდებლის მიერ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარისათვის მინიჭებული უფლებაა და მისი თავისებურება იმაშია, რომ ამისთვის არ არის აუცილებელი მეორე მხარის თანხმობა. ეს თავისებურება განაპირობებს იმასაც, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება არის აღმჭურველი უფლება. იგი შეიძლება ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის მიერ ნებისმიერ დროს იქნეს გამოყენებული, თუკი, არსებობს კანონით ამომწურავად განსაზღვრული ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლები და წესები (სამოქალაქო კოდექსის 405-ე, 352-359-ე მუხლები) (იხ: დამატებით: ლ. ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი 3, მუხლი 352-ე, თბილისი, 2001 წელი, 233; მ.თოდუა, ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართ, თბილისი, 2006 წელი, 41; შდრ: სუსგ №ას- 1361-2020, 11 მარტი, 2021; №ას-1565-2018, 30 აპრილი, 2020; №ას-38-38-2018, 08 ივნისი, 2018; №ას-1189-1119-2015, 23 მარტი, 2016).

76. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო კოდექსი და სხვა კერძოსამართლებრივი კანონმდებლობა შეიცავს აგრეთვე ისეთ ნორმებს, რომლებიც გამოიყენება მოთხოვნის საფუძვლით გათვალისწინებული წინაპირობების შემოწმებისას და ამდენად, ასრულებს დამხმარე ფუნქციას. დამხმარე ხასიათის ნორმებს განეკუთვნება ასევე უშუალოდ სამართლებრივი შედეგის დამფუძნებელი უფლების მომწესრიგებელი ნორმები, ისინი პირს სამართლებრივი შედეგის მოდიფიცირების უფლებას ანიჭებს ხელშეკრულების მეორე მხარის თანხმობის არსებობის მიუხედავად. დამფუძნებელია უშუალო სამართლებრივი შედეგის წარმომშობი უფლება, რომელიც პირს ანიჭებს უფლებამოსილებას, ცალმხრივი ნების გამოვლენით წარმოშვას, შეცვალოს ან გააუქმოს სამართლებრივი შედეგი. დამფუძნებელი უფლების მარეგულირებელი ნორმების ძირითადი თავისებურება ისაა, რომ უფლებამოსილი პირის მიერ უფლება ხორციელდება ნამდვილი, მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენით. ასეთ დამფუძნებელ უფლებათა რიცხვს მიეკუთვნება ხელშეკრულებიდან გასვლა, რომელიც სკ-ის 355-ე მუხლის თანახმად, ხდება ხელშეკრულების მეორე მხარისათვის შეტყობინებით. დამფუძნებელი უფლება განხორციელებულია ანუ შესაბამისი ნების გამოვლენა ნამდვილია იმ მომენტიდან, როდესაც იგი ხელშეკრულების მეორე მხარეს მიუვა, კერძოდ, მოხვდება მიმღების ძალაუფლების სფეროში და ამ უკანასკნელს ექნება მისი შინაარსის რეალურად განხორციელების შესაძლებლობა (იხ. დამატებით: დ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 246.). ამ უფლებათა განსხვავებული სტატუსი, ცხადია, არ გამორიცხავს მათ განხორციელებას სასამართლოსათვის მიმართვის გზით.

77. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ დამფუძნებელი უფლების განხორციელება პირდაპირ ზეგავლენას ახდენს ცალკეული მოთხოვნის წარმოშობასა და გაუქმებაზე. მაგალითისათვის, უფლებამოსილი პირის მიერ კანონით დადგენილი წესებისა და პირობების შესაბამისად განხორციელებული ხელშეკრულებიდან გასვლა სსკ-ის 352-ე მუხლით წარმოშობს ე.წ. რესტიტუციის მოთხოვნის უფლებას, ანუ ხელშეკრულების ორივე მხარემ ერთმანეთს უნდა დაუბრუნონ მიღებული შესრულება და სარგებელი.ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება კანონით გათვალისწინებული უფლებაა. ამიტომ კანონი ამომწურავად განსაზღვრავს ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლებსა და წესს, კერძოდ, იმას, თუ როდის შეუძლია ხელშეკრულების მხარეს მოითხოვოს ხელშეკრულებიდან გასვლა (სსკ-ის 405-ე, 352-359-ე მუხლები). თუმცა, ეს არ გამორიცხავს, რომ მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულებიდან გასვლის დამატებით პირობებზე. ხელშეკრულებიდან გასვლის, როგორც მეორადი მოთხოვნის უფლების საფუძვლები შეიძლება დაიყოს მატერიალურ და ფორმალურ ნაწილებად. მატერიალურში იგულისხმება ვალდებულების დარღვევა, ხოლო ფორმალურში - დამატებითი ვადის დაწესება (გაფრთხილება) და ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შეტყობინება.

78. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის კანონისმიერი წინაპირობებია: ა) ხელშეკრულების ნამდვილობა (უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის ზოგად პირობებს); ბ) ზოგადი წესის მიხედვით, მოვალის მხრიდან ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი (არსებითი) დარღვევა (დარღვევა არსებითი ხასიათისაა, თუ მოვალის მხრიდან ძირითადი ვალდებულების დარღვევის გამო, ფაქტობრივი შესრულების დანიშნულებისამებრ გამოყენება შეუძლებელი ხდება ან იკარგება მომავალში მისი შესრულების იმედი ანდა კრედიტორს ეკარგება შესრულებისადმი ინტერესი; გ) ხელშეკრულებიდან გასვლის შესახებ განცხადების გაკეთებით მონაწილე მთლიანად გადის ხელშეკრულებიდან, რადგანაც კანონით დაუშვებელია ხელშეკრულებიდან ნაწილობრივი გასვლა; დ) მიუხედავად ვალდებულების მნიშვნელოვანი დარღვევისა, მოვალეს არ შეუძლია კრედიტორს მოსთხოვოს ხელშეკრულების ძალაში დატოვება; ე) ვალდებულების დარღვევისათვის კრედიტორი მთლიანად ან უმთავრესად არ არის პასუხისმგებელი; ვ) მოთხოვნას არ უპირისპირდება შესაგებელი, რომელიც უკვე წარმოდგენილია ან წარდგენილი იქნება დაუყოვნებლივ მოვალის მიერ, თუკი კრედიტორი უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე (მაგალითად, შესაგებელი ვალდებულების გაქვითვაზე); ზ) სახეზეა კრედიტორის მიერ შესაგებელი იურიდიული მოქმედება – ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის მიცემული გონივრული ვადა, თუ ხელშეკრულებით ასეთი ვადა არ ყოფილა დადგენილი ანდა, თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა – გაფრთხილება (იხ. დამატებით: მ.თოდუა/ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006, 56; ჰ.ბიოლინგი/პ.ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ.39; შდრ: სუსგ №ას-1003-924-2017, 01 დეკემბერი, 2017.პ.34).

79. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევა თავისთავად არ აფუძნებს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებას. ვალდებულების დარღვევა ობიექტური მაშტაბით უნდა გაიზომოს. ზოგადად, ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება წარმოიშობა, მიუხედავად იმისა, თუ რა ტიპის ვალდებულება დაირღვა. ვალდებულება, რომლის დარღვევაც ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძველს წარმოადგენს, უნდა იყოს ნამდვილი, ვადამოსული და უპრეტენზიო. თუ ვალდებულება ჯერ კიდევ არ არის შესასრულებელი, მხარე ვერ გავა ხელშეკრულებიდან, რადგან მას არ ექნება ამის საფუძველი. გამონაკლისის სახით, სსკ-ის 405-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, მხარეს შეუძლია შესრულების ვადის დადგომამდე განაცხადოს უარი ხელშეკრულებაზე. ხელშეკრულებიდან გასვლის პირობა ვალდებულების შეუსრულებლობა ან არაჯეროვანი შესრულებაა. თუ მოვალემ ვალდებულება შეასრულა ან კრედიტორმა შეთანხმებულის ნაცვლად სხვა შესრულება მიიღო (datio pro solutio), კრედიტორი ხელშეკრულებიდან ვერ გავა. კრედიტორს ასევე ეზღუდება ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება, თუ მოვალემ წარადგინა ან დაუყოვნებლივ წარმოადგენს პრეტენზიას (შესაგებელს). ანალოგიური წესი გამოიყენება მაშინაც, როდესაც მოვალეს შეუძლია ვალდებულების გაქვითვა და იგი ამ უფლებას კრედიტორის მხრიდან ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის დაყენებისთანავე გამოიყენებს (dolo agit, qui petit, quod statim redditurus est).

80. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება ქარწყლდება იმ შემთხვევაში, თუ იგი სხვა მოთხოვნებთან ერთად ალტერნატიულ კონკურენციაში იმყოფება, უფლებამოსილი პირი კი ახორციელებს სხვა ალტერნატულ მოთხოვნას, როგორიცაა, მაგალითად, მყიდველის მიერ ფასის შემცირება. ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება ქარწყლდება იმ შემთხვევაშიც, თუკი ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის მეორე მხარემ დააწესა ვადა, ხოლო უფლებამოსილმა პირმა აღნიშნულ ვადაში არ განახორციელა ხელშეკრულებიდან გასვლის შესახებ შეტყობინება სსკ-ის 405-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას ხელშეკრულების გასვლისთვის კანონით განსაზღვრული წინაპირობების არსებობის დადგენა წარმოადგენდა. აღნიშნულის დასამტკიცებლად, მოსარჩელემ (მყიდველი)

81. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ გამყიდველმა მყიდველებს ხელშეკრულებით დადგენილ ვადაში ავტომობილები ვერ მიაწოდა. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის მიმდინარეობდა მოლაპარაკება თანხის დაბრუნების შესახებ, თუმცა მოპასუხემ თანხა არ დააბრუნა. შესაბამისად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორის მითითება, რომ ასეთ შემთხვევაში, მყიდველს მხოლოდ პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლებაღა დარჩენია, არ არის გასაზიარებელი.

82. რაც შეეხება ამ განჩინების პ. 62-ში მითითებულ კასატორის პრეტენზიას, საკასაციო პალატა აღნიშნავს რომ სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ საამისოდ გათვალისწინებული ფორმით. ნორმის ამგვარი დანაწესი განსაზღვრავს ხელშეკრულების დადების უმთავრეს წინაპირობას - მხარეთა ნების თანაარსებობას და შეთანხმებას მხარეთათვის მნიშვნელოვან პირობეზე. ამავე კოდექსის 709-ე მუხლის თანახმად, დავალების ხელშეკრულებით რწმუნებული ვალდებულია შეასრულოს მისთვის დავალებული ერთი ან რამდენიმე მოქმედება მარწმუნებლის სახელითა და ხარჯზე. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე (არც თავდაპირველი მყიდველები) არ მოქმედებდა მესამე პირის სახელით. მყიდველებმა თავიანთი სახელით დადეს ნასყიდობის ხელშეკრულება გამყიდველთან და თავად იკისრეს შესაბამისი ვალდებულების შესრულება თავისივე ხარჯით, რაც დავალებისათვის დამახასიათებელი არ არის.

83. მოთხოვნის დათმობის აკრძალვასთან მიმართებით, კასატორი აღნიშნავს, რომ როდესაც 10.4 პუნქტი (არცერთ მხარეს არა აქვს უფლება გადასცეს თავისი უფლებები მესამე მხარეს, მეორე მხარესთან შეუთანხმებლად) სასამართლოების მიერ კანონშესაბამისად იქნა ცნობილი, მისი შინაარსის დანაწევრება გადაცემად და არგადაცემად, პირველად და მეორად უფლებებად, დაუშვებელია. 10.4 პუნქტი თავისი მოცემულობით მოიცავს როგორც პირველად, ისე მეორად უფლებებს. კასატორის ამ პრეტენზიასთან მიმართებით, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ მითითებულ მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, მოთხოვნის დათმობის აკრძალვის ინტერესი მხოლოდ მაშინ შეიძლებოდა ჰქონოდა გამყიდველს თუ, მხარეებს შორის იარსებებდა ხელშეკრულებიდან გამომდინარე პირველადი მოთხოვნა - ხელშეკრულების ფარგლებში შესრულების მიღება. იმ მოცემულობაში, როდესაც სარჩელი აღძრულია ხელშეკრულებიდან გასვლისა და რესტიტუციის ფარგლებში უკუქცევის მოთხოვნით, მოპასუხის შედავებას მოთხოვნის დათმობის აკრძალვასთან მიმართებით ხელშეკრულების 10.4 პუნქტზე დაყრდნობით ვარგისი საფუძველი არ გააჩნია.

84. რაც შეეხება მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანის ანაზღაურების მოპასუხისათვის დაკისრებას, დადგენილია, რომ მოპასუხეს დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ მიუღებელი შემოსავლის სახით დამდგარი ზიანის ანაზღაურება ყოველწლიურად 90 034 ევროს 3.50%-ის ოდენობით 24.09.2017წ.-დან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე. კასატორი მიიჩნევს, რომ აღნიშნული ეწინააღმდეგება სასამართლო პრაქტიკას, რასაც საკასაციო პალატა არ იზიარებს და მიაჩნია, რომ აღნიშნული ვერ გახდება საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველი.

85. მოცემულ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ სახეზეა ხელშეკრულების პირობების არაჯეროვანი შესრულება გამყიდველის მხრიდან. შესაბამისად, წარმოიშვა დამდგარი ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებაც. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. ამ მოთხოვნების შეუსრულებლობა უკვე ვალდებულების დარღვევაა. ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობა გამოხატულებას ჰპოვებს მოვალეზე კანონით დადგენილი ქონებრივი ზემოქმედების ზომებში. სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე, რომელიც არღვევს ვალდებულებას, პასუხს აგებს დაზარალებულის წინაშე. ვალდებულების შესრულების ლეგიტიმური სახელშეკრულებო ინტერესი სამართლებრივი დაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებული სიკეთეა ნებისმიერ სამართლებრივ სისტემაში. სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვანი შესრულების შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის ყველაზე გავრცელებული სახეა ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება ანუ პასუხისმგებლობა გამოიხატება დამრღვევი მხარის ვალდებულებაში, მიყენებული ზიანი ნატურით ან ფულადი სახით.

86. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ზიანის ანაზღაურება მიეკუთვნება მეორად/დამატებით მოთხოვნებს და იწვევს ქონებრივი ან არაქონებრივი ხასიათის უარყოფითი შედეგების დადგომას (შდრ. ჰ.ბოილინგი, პ. ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, 33). ზიანის ანაზღაურება მოთხოვნა წარმოიშობა, მაშინ, როდესაც პირველადი მოთხოვნის შესრულებისას ჩნდება პრობლემა. პრობლემა შეიძლება მდგომარეობდეს ვალდებულების შეუსრულებლობაში, არაჯეროვნად შესრულებაში ან ხელშეკრულებიდან გამომდინარე სხვა ვალდებულების დარღვევაში. ზიანის ანაზღაურების მეორადი მოთხოვნის უფლება შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს ნებისმიერი სახის ვალდებულების დარღვევით გამოწვეული ზიანის არსებობისას.

87. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ვალდებულების დარღვევა სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის დადგომის საფუძველია, რომელიც იურიდიული პასუხისმგებლობის სახეა. იურიდიული პასუხისმგებლობა გამოიხატება სამართალდამრღვევისათვის განსაზღვრული უარყოფითი შედეგების დადგომით, კერძოდ – ქონებრივი ან პირადი უფლებების შეზღუდვით, რომლებიც ითვალისწინებენ ვალდებულების დამრღვევი პირისათვის იმის ზემოთ დამატებითი მოქმედების შესრულების დაკისრებას, რაც მას ვალდებულებით ევალებოდა. სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის ფორმათაგან ზიანის ანაზღაურებას აქვს უნივერსალური მნიშვნელობა და გამოიყენება სამოქალაქო უფლებათა დარღვევის ყველა შემთხვევაში, მაშინ როცა სხვა ფორმების გამოყენებაზე პირდაპირ უთითებს კანონი ან ხელშეკრულება კონკრეტული სამართალდარღვევისას. სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობა, პასუხისმგებლობა ერთი კონტრაჰენტისა მეორეს წინაშე, სამართალდამრღვევისა – დაზარალებულის წინაშე, დაკავშირებულია არა პიროვნული თავისუფლების ბოჭვასთან, როგორც ისტორიულ წარსულში, არამედ მოვალის მხოლოდ ქონების შემცირებასთან.

88. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვალდებული პირისათვის ქონებრივი პასუხისმგებლობის დასაკისრებლად საჭიროა სახეზე იყოს სამართალდარღვევის შემადგენლობა. შემადგენლობის ორგანიზმს ჰქმნის სამართლებრივად ფასეულ სუბიექტურ და ობიექტურ გარემოებათა ერთობლიობა, რომელთა თანაარსებობა მოვალეზე პასუხისმგებლობის დაკისრების საფუძველია. ამ შემადგენლობის ელემენტებია: სამართალდარღვევის შედეგად მიყენებული ზიანი; დამრღვევის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება; მიზეზობრივი კავშირი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის; სამართალდარღვევის ბრალი.

89. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევისათვის, ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ცენტრალურ და უზოგადეს ნორმას წარმოადგენს სსკ-ის 394 I მუხლი, რომელიც კრედიტორს მოვალის მიერ სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევის შედეგად წარმოშობილი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს. აღნიშნული ნორმით გათვალისწინებული დანაწესის გამოყენების წინაპირობებია: 1) ზიანი; 2) ქმედების მართლწინააღმდეგობა 3) მიზეზობრივი კავშირი 4) ბრალი.

90. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო სამართალში ზიანში მოიაზრება ქონებაზე ან სამართლებრივად დაცულ სხვა სიკეთეზე გარკვეული ზემოქმედებით გამოწვეული უარყოფითი შედეგი. ზიანი წარმოადგენს სამართალდარღვევის შემადგენლობის აუცილებელ ელემენტს. თუ არაა ზიანი, არც ქონებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი შეიძლება დადგეს. ზიანი სწორედ რომ მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების შედეგია. იგი წარმოადგენს სამართლებრივი სიკეთის ხელყოფის შედეგს.

91. კონტინენტური ევროპის კერძო სამართლის მიხედვით, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა განიხილება ვალდებულების ნატურით შესრულების მოთხოვნასთან მიმართებით, როგორც დამატებითი ხასიათის და გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, თუკი ვალდებულების ნატურით შესრულება შეუძლებელია ანდა კრედიტორმა დაკარგა ინტერესი ასეთი შესრულების მიმართ. საერთო სამართალი კი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას განიხილავს, როგორც კრედიტორის უფლებების დაცვის ძირითად საშუალებას და მას ყოველთვის შეუძლია მოითხოვოს ფულადი კომპენსაცია ვალდებულების შეუსრულებლობის (დარღვევის) შემთხვევაში.

92. ზიანის ანაზღაურების საკითხთან მიმართებით, როგორც კონტინენტური ევროპის, ისე საერთო სამართლის სისტემის ქვეყნები ადგენენ საერთო ზოგად პრინციპებს: ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში ფულადი ანაზღაურების მიზანია დაზარალებული მხარის ქონებრივი დანაკარგების კომპენსაცია. კრედიტორი არ უნდა დაზარალდეს მატერიალურად, მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში. მოვალის მხრიდან ზიანის ანაზღაურებამ უნდა გამოიწვიოს კრედიტორის აღდგენა იმ მდგომარეობაში, რომელშიც იგი იქნებოდა, თუკი მოვალე ვალდებულებას ჯეროვნად შეასრულებდა. დოქტრინაში ასეთ მიდგომას უწოდებენ დადებით სახელშეკრულებო ინტერესების დაცვას, განსხვავებით უარყოფითი სახელშეკრულებო ინტერესების დაცვისაგან, რომლის მიზანსაც წარმოადგენს კრედიტორის იმ მატერიალური მდგომარეობის უზრუნველყოფა, რომელშიც იგი იქნებოდა, თუკი ხელშეკრულება საერთოდ არ დაიდებოდა და რომლის დაცვაც, როგორც წესი, ხდება იმ შემთხვევაში, როდესაც ხელშეკრულება ბათილად იქნება აღიარებული.

93. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზიანი წარმოადგენს პირის ქონებრივი და არაქონებრივი ინტერესების მისი ნების გარეშე ხელყოფას, რისი ანაზღაურებაც აღიარებულია ბრუნვის წეს-ჩვეულებებით და შეზღუდული არ არის კანონმდებლობით. როგორც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი, ასევე განვითარებული ქვეყნების კანონმდებლობა, ერთმანეთისაგან განასხვავებს ქონებრივ და არაქონებრივ ზიანს. ქონებრივი ზიანი ქონებრივი სიკეთის ხელყოფით შემოიფარგლება. ქონებრივ ზიანში იგულისხმება არა მხოლოდ დაზარალებულის ქონებრივი აქტივების შემცირება, არამედ პასივების გაზრდაც.

94. სსკ-ის 408-ე მუხლის თანახმად, ,,პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება”. ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისათვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც პირს არ მიუღია და რომელსაც იგი მიიღებდა სამოქალაქო ბრუნვის ნორმალურად განვითარების შემთხვევაში ანუ ვალდებულება რომ ჯეროვნად შესრულებულიყო.

95. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაშია მისაღები ის ინტერესი, რომელიც კრედიტორს ჰქონდა ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების მიმართ. ასევე მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ვალდებულების შესრულების დრო და ადგილი. ვალდებულების დარღვევის ხასიათის მიხედვით, დოქტრინასა და სასამართლო პრაქტიკაში განასხვავებენ საკომპენსაციო და მორატორულ ზიანს. საკომპენსაციო ზიანი შედეგად მოსდევს ვალდებულების საერთოდ შეუსრულებლობას. ის ცვლის შესრულებას. ამიტომაც, კრედიტორს ასეთ შემთხვევაში არ შეუძლია ერთდროულად მოითხოვოს როგორც ვალდებულების შესრულება, ისე საკომპენსაციო ზიანის ანაზღაურება (სსკ-ის 409-ე მუხლი). მორატორული ზიანი მოვალის მხრიდან შესრულების ვადის გადაცილების შედეგია. მოვალის მიერ ვადის გადაცილება ვალდებულების დროულ შეუსრულებლობას უკავშირდება. შესრულების დროულობა კი ხელშეკრულებიდან ან კანონიდან შეიძლება გამომდინარეობდეს. მნიშვნელოვანია, რომ კრედიტორმა ვადამოსულობის შემდეგ იმგვარი მოქმედება განახორციელოს, რომელიც მოვალეს შესრულების ვალდებულებას შეახსენებს. კანონით გათვალისწინებულ ასეთ მოქმედებას მოვალის გაფრთხილება წარმოადგენს (სსკ-ის მე-400 მუხლი). მოვალის მიერ ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილების შემთხვევაში, კრედიტორს წარმოეშობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა. განსხვავება საკომპენსაციო და მორატორულ ზიანს შორის იმაში მდგომარეობს, რომ საკომპენსაციო ზიანისას გამორიცხულია იმავდროულად ვალდებულების ნატურით შესრულება, ხოლო მორატორული ზიანის დროს ვალდებულება სრულდება, მაგრამ ვადის გადაცილებით.

96. საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ როგორც ზიანის მიყენების ფაქტი, ასევე განცდილი ზიანის ოდენობის დამტკიცების ტვირთი აწევს დაზარალებულ მხარეს ანუ კრედიტორს, რომელიც სასამართლო პროცესში წარმოადგენს მოსარჩელეს. ზიანის ანაზღაურების ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს რეალურად განცდილი დანაკარგების ჯამს. ის არ უნდა ატარებდეს მოვალის მიმართ სადამსჯელო ხასიათს და არ უნდა წარმოადგენდეს საჯარიმო სანქციას, რამეთუ ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის არსი მდგომარეობს კრედიტორისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაში და არა მოვალის დასჯაში. ზიანის ანაზღაურების ინსტიტუტი მიმართულია ვალდებულების დარღვევის პრევენციისა და მხარეთა ინტერესთა წონასწორობის აღდგენაზე. საჯარიმო სანქციები ქართული სამართლისათვის უცხოა. ზიანის ანაზღაურება გულისხმობს შემდეგი პრინციპების დაცვას: ზიანის სრულად ანაზღაურება; უსაფუძვლო გამდიდრების არდაშვება; ადექვატურობა; სავარაუდოობა.

97. საკასაციო პალატა განმარტავს, ზიანის ანაზღაურების ოდენობა ისე უნდა განისაზღვროს, რომ ამას არ მოჰყვეს რომელიმე მხრის უსაფუძვლო გამდიდრება. ზიანის ანაზღაურების უმნიშვნელოვანეს დათქმას უსაფუძვლო გამდიდრების აკრძალვა წარმოადგენს. ამ პრინციპის მიხედვით, მოვალემ უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელშიც კრედიტორი იქნებოდა, ვალდებულება რომ ჯეროვნად შესრულებულიყო. მოვალე არ არის ვალდებული კრედიტორი იმაზე უკეთეს მდგომარეობაში ჩააყენოს, ვიდრე იგი ზიანის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ზიანი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით უნდა იყოს მიყენებული. წინააღმდეგ შემთხვევაში, როგორც წესი, ზიანის ანაზღაურების საკითხი არ დადგება.

98. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მართლსაწინააღმდეგოდ მოქმედებს ის, ვინც არღვევს სამართლებრივ დანაწესებს, სამართლის ნორმათა მოთხოვნებს. მართლწინააღმდეგობა ობიექტური ნიშანია სამართალდარღვევისა და მისი არსებობა არაა დამოკიდებული მოვალის ცნობიერების ხასიათზე ანუ აცნობიერებდა თუ არა მოვალე თავისი ქმედების სამართლებრივ ხასიათს. მთავარია, რომ მოვალის ქმედება არ შეესაბამება კანონის მოთხოვნებს. მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით სახელშეკრულებო ურთიერთობებში მოვალე ძირითადად კრედიტორის შეფარდებით (რელატიურ) უფლებებს არღვევს. მართლსაწინააღმდეგო ქმედება გულისხმობს როგორც აქტიურ მოქმედებას, ისე უმოქმედობასაც. როცა ხელშეკრულების მხარე არ ასრულებს ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებას, იგი მართლსაწინააღმდეგოდ მოქმედებს. მისი არსი ისაა, რომ ქმედება არღვევს სამართლის ნორმით გამოხატული მოქმედების ან უმოქმედობის ვალდებულებას. კანონის ან ხელშეკრულების ძალით პირი ვალდებული იყო (სამართლებრივი კრიტერიუმი, რომელიც გულისხმობს განსაზღვრული მოქმედების განხორციელების სამართლებრივ ვალდებულებას) და შეეძლო ემოქმედა (მოქმედების განხორციელების ფაქტობრივი შესაძლებლობა), თუმცა არ შეასრულა ან არაჯეროვნად შეასრულა განსაზღვრული მოქმედება.სამოქალაქო სამართალში მართლსაწინააღმდეგოდ მიიჩნევა სხვა პირთა დაცული ინტერესის ხელყოფა. მართლწინააღმდეგობა მოიცავს როგორც კანონით დადგენილი წესების, ისე ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების დარღვევას.

99. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მიზეზობრივი კავშირი სამართალდარღვევის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტია. ანაზღაურდება მხოლოდ ისეთი ზიანი, რომელიც მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით იყო გამოწვეული. იმისათვის, რომ მოვალეს დაეკისროს პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა გაირკვეს, წარმოადგენს თუ არა ზიანი მოვალის მოქმედების უშუალო შედეგს. სსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, ,,ანაზღაურდება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს.” მეცნიერებამ მიზეზობრივი კავშირის მრავალი თეორია შეიმუშავა (აუცილებელი და შემთხვევითი მიზეზობრივი კავშირის თეორია; შესაძლებლობისა და სინამდვილის თეორია; ეკვივალენტურობის თეორია; უშუალო მიზეზეობრივი კავშირის თეორია და ა.შ.). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი უპირატესობას ანიჭებს უშუალო მიზეზობრივი კავშირის თეორიას. ანუ პირი მხოლოდ მაშინ აგებს პასუხს ზიანისათვის, როცა მისი ქმედება ადეკვატურ კავშირშია დამდგარ შედეგთან/ზიანთან (causa principalis sine qua non) ანუ დამდგარი ზიანი დარღვეული ვალდებულების რეალური და მოსალოდნელი შედეგია და მისი მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასთან ობიექტური გადმოსახედიდან დასტურდება. სავარაუდობა სახეზეა, თუ შედეგის დაშვება შეგნებული მოვალის პერსპექტივიდან ობიექტურად შესაძლებელი იყო (შდრ. ჰ. ბიოილინგი, პ. ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ. 48). მაშასადამე, უშუალო ანუ ადექვატური მიზეზობრიობის თეორიის თანახმად, შედეგის მიზეზად ერთი პირობაც საკმარისია, თუ ის ქმნის შედეგის დადგომის ობიექტურ შესაძლებლობას ანუ მიზეზობრივი კავშირის დადგენისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს მოვლენებს შორის ობიექტური კავშირის არსებობას და იმას, რომ მიზეზსა და შედეგს მნიშვნელობა აქვს მხოლოდ კონკრეტულ შემთხვევაში. პირის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება მხოლოდ მაშინაა ზიანის მიზეზი, როცა ის უშუალოდაა დაკავშირებული დამდგარ ზიანთან. ამგვარად, ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მისი გამომწვევი ქმედების უშუალო, აუცილებელი, პირდაპირი შედეგია.

100. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ბრალი სამართალდარღვევის შემადგენლობის უმნიშვნელოვანესი სუბიექტის ელემენტია. სსკ-ის 395-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ,,მოვალეს პასუხისმგებლობა დაეკისრება მხოლოდ განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიყენებული ზიანისათვის, თუ სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული და ვალდებულების არსიდანაც სხვა რამ არ გამომდინარეობს”.

101. ბრალეული პასუხისმგებლობის პრინციპი, საყოველთაოდაა აღიარებული სახელშეკრულებო სამართალში. ბრალის სამართლებრივი კატეგორია განასკუთრებული იურიდიული მნიშვნელობის მქონეა, როგორც კონტინენტური, ისე საერთო სამართლის სისტემაში. კონტინენტურ სამართალში ვალდებულების შეუსრულებლობა, მოვალის ბრალეულობის მიუხედავად, აფუძნებს ვალდებულების დარღვევის ობიექტურ კატეგორიას, რაც განაპირობებს მეორადი მოთხოვნის უფლებისადმი კრედიტორის ხელმისაწვდომობას, ხოლო ბრალი, როგორც სახელშეკრულებო პასუხისმგებლობის უზოგადესი წინაპირობა, მნიშვნელობას იძენს გამოსაყენებელი მეორადი მოთხოვნის უფლების განსაზღვრისათვის მას შემდეგ, რაც სახეზეა ვალდებულების დარღვევის დასრულებული შემადგენლობა. კრედიტორის ბრალი გავლენას ახდენს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლების წარმოშობაზე, ანაზღაურებას დაქვემდებარებული ზიანის ოდენობის განსაზღვრაზე და სანაცვლო შესრულების მოთხოვნის უფლების არსებობაზე აისახება (შდრ. ნ. ჩიტაშვილი, ბრალის მნიშვნელობა სახელშეკრულებო პასუხისმგებლობის განსაზღვრისათვის, თსუ იურიდიული ფაკულტეტის ,,სამართლის ჟურნალი”, №1, 2009, 143.).

102. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისათვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისათვისაც. ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობის მიზანი არის ვალდებულებით გათვალისწინებული შესრულების მიღება მხარეების მიერ, ე.ი. შესრულებით მიიღწევა ის მიზანი, რასაც ვალდებულების მონაწილეები ისახავდნენ. ამის შემდეგ უკვე აღარ არსებობს ამ ურთიერთობის გაგრძელებისათვის სამართლებრივი საფუძველი. ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულების შეწყვეტის ყველაზე გავრცელებულ საფუძველს. ყველა სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს. ისევე, როგორც კონტინენტური სამართლის სისტემის ქვეყნებში, საქართველოს შემთხვევაშიც ვალდებულების შესრულების მომწესრიგებელ ნორმებს ძირითადად დისპოზიციური ხასიათი აქვთ. ქართული სამოქალაქო კოდექსი შესრულებაზე ორიენტირებული აქტია. მისი როგორც ზოგადი, ისე კერძო ნაწილი შესრულების მექანიზმებზეა აგებული. მთავარია შესრულება და არა პასუხისმგებლობა (იხ. დამატებით: ბ. ზოიძე, ევროპული კერძო სამართლის რეცეფცია საქართველოში, თბილისი, 2005, 285).

103. მიუღებელი შემოსავლის განსაზღვრის ნორმატიული წესი მოცემულია სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლში, რომლის თანახმად, მიუღებელი შემოსავალი გულისხმობს წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს, რომელიც მხარემ განიცადა და რომელსაც ადგილი არ ექნებოდა მოვლენები რომ მართლზომიერების ფარგლებში განვითარებულიყო.

104. ნიშნდობლივია აღინიშნოს, რომ ზიანის, როგორც მართლსაწინააღმდეგო ქმედების თანამდევი შედეგის, არსებობა ობიექტურ მონაცემებს უნდა ემყარებოდეს და არ უნდა შორდებოდეს სამართლებრივ და ეკონომიკურ განსაზღვრულობას. ზიანის არსებობის ფაქტი მიუღებელი შემოსავლის მტკიცების პროცესშიც მაკვალიფიცირებელი გარემოებაა, კერძოდ, მან გამოხატვა უნდა ჰპოვოს ეკონომიკურ ერთეულში და მისი მიღება შესაძლებელი უნდა იყოს ობიექტურად, სამოქალაქო ბრუნვის ნორმალური განვითარების საფუძველზე. ამ თვალსაზრისით, უარღესად დიდი მნიშვნელობისა მტკიცების პროცედურა. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებენ სასარჩელო მოთხოვნას (მე-4, 102, 178-ე მუხლები). მოპასუხემ კი, სარჩელში მითითებულ ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებს მოსარჩელის იმ მოთხოვნის არსებობას, რომელზედაც დამოკიდებულია საქმის განხილვის საბოლოო შედეგი მოპასუხეა დამოკიდებული რამდენად წარმატებით აქარწყლებს იგი სარჩელის ფაქტობრივ გარემოებებსა და აბათილებს მოსარჩელის მიერ წარდგენილ მტკიცებულებებს. თუ მოპასუხე სარჩელში მითითებულ ზიანის განაპირობებელ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით, თავის საფუძვლიან მოსაზრებას არ გამოთქვამს, არ დაასაბუთებს და არ გააბათილებს შესაბამისი მტკიცებულებებით, მაშინ, მოპასუხე სათანადოდ ვერ გაუწევს პროცედურულ წინააღმდეგობას მოსარჩელეს (შდრ. ილონა გაგუა., მტკიცების ტვირთი სამოქალაქო სამართლის პროცესში, გამომცემლობა ,,მერიდიანი“, თბ., 2013, გვ.23-25, რედაქტორი - ზ. ძლიერიშვილი).

105. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტისას მხოლოდ ობიექტური კრიტერიუმებით უნდა განისაზღვროს ზიანის ანაზღაურება, ისე რომ ამას არ მოჰყვეს მეორე მხარის უსაფუძვლო გამდიდრება. მიუღებელი შემოსავლის დასადასტურებლად აუცილებელია მტკიცებულებების არსებობა აშკარა ქონებრივი დანაკლისის დასასაბუთებლად, უსაფუძვლო გამდიდრების გამორიცხვისთვის. ამდენად მიუღებელი შემოსავლის განსაზღვრულობის კრიტერიუმებით შემოფარგვლა უსაფუძვლო გამდიდრების და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა ინტერესთა წონასწორობის რღვევის პრევენციას ახდენს (შდრ. ნათია ჩიტაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის საფუძვლები ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში, თსუ, 2016, გვ. 151).

106. უზენაესი სასამართლო ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში ხაზს უსვამს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე და 412-ე მუხლების საფუძველზე ზიანის მიყენების ფაქტისა და ზიანის ოდენობის შეფასების თავისებურებას ფულადი ვალდებულების შესრულების კონტექსტში. სასამართლოს განმარტებით, ამგვარი დამოკიდებულება განპირობებულია ფულის განსაკუთრებული თვისებებით. კერძოდ, სყიდვაუნარიანობის მაღალი ხარისხი ყველა შემთხვევაში ანიჭებს ფულს სარგებლის მოტანის უნარს. ფული ყოველთვის წარმოადგენს შემოსავლის წყაროს, ვინაიდან შეუძლია, შესძინოს მესაკუთრეს არა მხოლოდ მისთვის სასურველი ქონება, არამედ გარკვეული პერიოდული შემოსავალი საბანკო პროცენტის სახით. ამგვარად, ფულადი ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულება კრედიტორს ყოველთვის აყენებს ზიანს და სხვაგვარი ვალდებულების შეუსრულებლობით გამოწვეული ზიანისგან განსხვავებით, განსაკუთრებული მტკიცება არ სჭირდება არც ზიანის მიყენების ფაქტის და არც მისი ოდენობის დადგენას (შდრ: სუსგ №ას-254-241-2015, 06 მაისი, 2015). აღნიშნულ გადაწყვეტილებებში ხაზგასმულია ფულის, როგორც ბრუნვაუნარიანი ობიექტისგან სარგებლის მიღების რეალური შესაძელებლობის თავისთავადი არსებობა. თუმცა, აღნიშნული იმთავითვე არ გულისხმობს მოსარჩელის მტკიცების ტვირთის არაგონივრულ შემცირებას. არამედ იგი პირდაპირპროპორციულად მნიშვნელოვანია მოსამართლის როლისა, მიუღებელი შემოსავლის განმარტების, არსებობის დასაბუთებისა და ოდენობის განსაზღვრის პროცესში. მხოლოდ მოსამართლის როლისა და მხარეთა მტკიცების ტვირთის ზრდის პირობებში გახდება შესაძლებელი, რომ მიუღებელი შემოსავალი არარეალურ და აბსტრაქტული შინაარსის მოთხოვნად არ იქცეს და მოხდეს მტკიცებულებებისა და გარემოებების კომპლექსურად შეფასება (შდრ. ნათია ჩიტაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის საფუძვლები ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში, თსუ, 2016, გვ. 154).

107. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მიუღებელი შემოსავლის გამოთვლისას მნიშვნელოვანია აღდგეს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა პირველადი თუ მეორადი ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების შემთხვევაში, რადგან ზიანი არის კანონით გათვალისწინებული ანაზღაურებადი სხვაობა „უნდა-ყოფილიყო“ და „არის მდგომარეობას“ შორის (სხვაობის ჰიპოთეზა). ამ თვალსაზრისით, საკასაციო პალატის განმარტების საგანია სამოქალაქო კოდექსის 394-ე I და 408-ე I მუხლების დანაწესი. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ნორმით დადგენილ ზიანის ანაზღაურების, როგორც პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის ვალდებულებაში, სწორედ იმ ფაქტობრივი მდგომარეობის აღდგენა იგულისხება, რომელიც იარსებებდა, რომ არა ვალდებულების დარღვევა (Total reparation-ის პრინციპი). ამასთანავე, მნიშვნელობა არა აქვს, თუ რამდენად მაღალია მოვალის ბრალეულობის (განზრახვა თუ გაუფრთხილებლობა) ხარისხი ზიანის დადგომაში. თუმცა ეს წესი იზღუდება, თუ კრედიტორი თანაბრალეულია. სრული ანაზღაურება ეხება არა საერთოდ ზიანს, რომელიც შეიძლება ვინმემ განიცადოს, არამედ იმ ზიანს, რომელიც სამოქალაქო პასუხისმგებლობის საერთო საფუძვლებიდან გამომდინარე ანაზღაურებადია. ანაზღაურებას ექვემდებარება ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. როდესაც ხელშეკრულების მხარე კისრულობს ვალდებულებას, მას მხედველობაში აქვს მხოლოდ იმ რისკის აღება, რომელიც კანონზომიერად არის დაკავშირებული ხელშეკრულების შესრულებასთან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მისგან შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ იმ ზიანის ანაზღაურება, რომელიც ხელშეკრულების დარღვევის ნორმალურ შედეგად აღიქმება. სამოქალაქო კოდექსის 412-ე მუხლი მოვალეს ათავისუფლებს ისეთი რისკებისაგან, რაც მიუღებელია ქონებრივი პასუხისმგებლობის ჩვეულებრივი პრინციპებისათვის. მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს, რომ მის მიერ განცდილი ზიანი არის ხელშეკრულების დარღვევის ჩვეულებრივი და ნორმალური შედეგი. ზიანის სავარაუდობა დგინდება გონივრულობის თვალსაზრისით და არ განისაზღვრება კონკრეტული ხელშეკრულების დამრღვევის სუბიექტური შესაძლებლობებით. მოვალემ ზიანი ყოველთვის უნდა აანაზღაუროს, მაგრამ ხელშეკრულებით ნაკისრი რისკის ფარგლებში.

108. სამოქალაქო კოდექსის 408-ე I მუხლის, 411-ე და 412-ე მუხლების ამოსავალი დებულება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუღებელი შემოსავალი, ანუ ანაცდური მოგება (lucrum cessans). სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის მიხედვით, მიუღებლად მიიჩნევა შემოსავალი, რომელიც კრედიტორს არ მიუღია და რომელსაც იგი მიიღებდა მოვალეს რომ ვალდებულება ჯეროვნად შეესრულებინა. მიუღებელი შემოსავალი სავარაუდო შემოსავალია. ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რამდენად მოსალოდნელი იყო მისი მიღება.

109. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს „წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს“ (pure economic loss), რომელიც ხელშეკრულების მხარემ განიცადა და რომელსაც ადგილი არ ექნებოდა, ხელშეკრულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. იმისათვის, რომ შემოსავალი მიუღებლად ჩაითვალოს, მას პირდაპირი და უშუალო კავშირი უნდა ჰქონდეს მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევასთან. პირდაპირ კავშირში იგულისხმება მოვლენების, მოქმედებისა და დამდგარი შედეგის ის ლოგიკური ბმა, რომელიც არ ტოვებს შემოსავლის მიღების რეალურ შესაძლებლობასთან დაკავშირებული ეჭვის საფუძველს.

110. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო პალატის მსჯელობას იმის თაობაზე, რომ ხელშმკვრელი მხარეები ეწევიან სამეწარმეო საქმიანობას. შესაბამისად, მოპასუხისათვის (კასატორი), როგორც მეწარმე სუბიექტისათვის, ცნობილია ის რისკები, რის წინაშეც შეიძლება დადგეს კომპანია თუ ხელშეკრულების მხარეები გამოიჩენენ გულგრილობას და დროულად არ შეასრულებენ ნაკისრ ვალდებულებებს. აღნიშნული ზიანი უფრო თვალსაჩინოა, როდესაც საქმე ეხება ფულადი ანაზღაურების მიღებას, ვინაიდან თავისუფლად აკუმულირებული თანხა საუკეთესო საშუალებაა ნებისმიერი მეწარმე სუბიექტისათვის, რომ მოახდინოს მისი ბრუნვა, შეიძინოს სასურველი ქონება და სხვა. და მიიღოს ეკონომიკური ბრუნვის შედეგად მოგება, რაც მეწარმე სუბიექტის საქმიანობის მთავარი არსია. შესაბამისად, ზიანის ანაზღაურებაზე წინასწარ შეთანხმება მხარეთა შორის არ არის სავალდებულო კომპონენტი მისი ანაზღაურების მოვალისათვის დაკისრებისათვის, რადგან იგი პირდაპირპროპორციულად დაკავშირებულია ხელშეკრულების ჯეროვან შესრულებასთან და წარმოადგენს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებულ ბერკეტს დარღვეული უფლების აღდგენის კუთხით (სსკ-ის 394-ე მუხლი).

111. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან. სასამართლოს მიერ მოწმდება როგორი შესაგებელი წარადგინა მოპასუხემ (მოთხოვნის შემწყვეტი, შემაფერხებელი, გამომრიცხავი). შესაგებლის შინაარსიდან უნდა მიხვდეს მოსამართლე, რომელია უდავო და რომელია სადავო მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტები. შესაგებლის ინსტიტუტი, სარჩელის ინსტიტუტთან ერთად ერთგვარი გზამკვლევია მტკიცების სტადიისა, რომელზე გადასვლაც არ ხდება, ვიდრე არ ამოიწურება მხარეთა პოზიციების (სარჩელი; შესაგებელი; მოპასუხის მხრიდან არსებითი შედავების შემთხვევაში მოსარჩელის პასუხი და ა.შ.) ურთიერთგაცვლა და უდავო გარემოებების იდენტიფიცირება. საქმის განმხილველი მოსამართლის გადასაწყვეტია, თუ რა ფაქტობრივი აღწერილობა (ფაბულა) უნდა დაუდოს საფუძვლად საკუთარ მსჯელობას, თავის მხრივ მთავარ როლს ფაბულის შექმნაში მხარეები ასრულებენ, რაც სრულად პასუხობს შეჯიბრებითობის პრინციპის მოთხოვნებს. ერთი მხრივ რელევანტური ფაქტების დახარისხება ხდება სამართლის ნორმის მიხედვით, ხოლო მეორე მხრივ, ფაქტები განსაზღვრავენ, რომელია მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა. აქედან გამომდინარე, დავის გადაწყვეტაში სარჩელთან ერთად შესაგებლის, როგორც საპროცესო ინსტიტუტის როლი, უაღრესად მნიშვნელოვანია.

112. შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას.

113. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თანახმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201).

114. მოთხოვნის შემწყვეტი შესაგებელი - ამ ტიპის შეპასუხების წარდგენის დროს მოპასუხე სადავოდ არ ხდის მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობებს, იგი ფაქტობრივად ეთანხმება მოსარჩელეს ვალდებულების წარმოშობის საფუძვლებში, თუმცა, მიიჩნევს, რომ სარჩელი უსაფუძვლოა მისი მხრიდან ვალდებულების სრულად შესრულების გამო (ასეთი მოცემულობის პირობებში მტკიცების საგანში შედის მხოლოდ ერთი გარემოება _ „ვალდებულების შესრულება“, მოსარჩელემ უნდა მიუთითოს, რომ ვალდებულება არ შესრულებულა (მითითების ტვირთი), რომლის გაქარწყლება და დამტკიცებაც მოპასუხის მხარესაა.

115. მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელი _ ამ ტიპის შედავების წარდგენის დროს მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი). მოთხოვნის შემაფერხებელ შესაგებელთან გვაქვს საქმე ასევე, როდესაც მოპასუხე უთითებს მოსარჩელის მხრიდან საპასუხო მოქმედების შესრულებაზე (სსკ-ის 369-ე მუხლი), შესრულების ვადის დაუდგომლობაზე (სსკ-ის 361.2 მუხლი).

116. მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებელი - ამ ტიპის შეპასუხების დროს მოპასუხე არ ეთანხმება მოთხოვნის საფუძვლად მითითებულ ფაქტებს (მტკიცების საგანში შემავალ ფაქტებს), შესაბამისად, თუ მოსარჩელე ვერ დაამტკიცებს სადავო (დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე) გარემოებებს, სარჩელი არ დაკმაყოფილდება. სარჩელის წარმატება მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის (დამფუძნებელი ნორმა) წინაპირობების მითითება/დადასტურებაზეა დამოკიდებული, ასეთი შედავების დროს მოპასუხე სადავოდ ხდის სწორედ მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობებს, უთითებს ისეთ გარემოებებზე, რომლებიც მოთხოვნის არსებობას გამორიცხავენ, საკმარისია მოპასუხის მხრიდან თუნდაც ერთი წინაპირობის გამორიცხვა, რომ სარჩელის წარმატებას საფრთხე შეექმნას.

117. შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“. (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.) კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ცალკეულ შემთხვევაში ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

118. სსსკ-ის 4.1 მუხლის მიხედვით, მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს, ამავე კოდექსის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად კი, სარჩელში უნდა აღინიშნოს კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომელზეც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს. მოხმობილი ნორმები განსაზღვრავენ მხარეთა ტვირთს ფაქტების მითითების თაობაზე. განსხვავებით მტკიცების ტვირთისაგან, რომელსაც მოსამართლე აქტიურად ხელმძღვანელობს და კარნახობს მხარეებს, თუ ვინ უნდა ამტკიცოს მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტი, იგი პასიურია ფაქტების მითითებისას, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსამართლე ვერ დაეხმარება მხარეს სარჩელის/შესაგებლის ფაქტობრივი დასაბუთების შედგენაში. მოსამართლეს დავის გადასაწყვეტად სჭირდება რელევანტური ფაქტები, რომელთა წარდგენაზე სრული პასუხისმგებლობა ეკისრება მხარეებს. მას შემდეგ, რაც მოსამართლე მოიძიებს მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას, განსაზღვრავს ნორმის ფაქტობრივ ელემენტებს (წინაპირობებს), ამ წინაპირობებს მიუსადაგებს მოსარჩელის მიერ მოხსენებულ ფაქტებს და თითეულ წინაპირობაზე გასცემს დადებით პასუხს, იგი ამოწმებს რომელ ფაქტებს ხდის მოპასუხე სადავოდ (მოპასუხის სტადია). თუ მოპასუხეს არ აქვს წარდგენილი კვალიფიციური (არსებითი) შედავება, არამედ მხოლოდ სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების უარყოფით შემოიფარგლება, მოსამართლე გადადის მტკიცების სტადიაზე, რაც ნიშნავს სადავოდ გამხდარი ფაქტების დადგენის პროცესს. მოპასუხის მხრიდან არსებითი ხასიათის შედავების შემთხვევაში, მოსამართლემ ასევე უნდა მოიძიოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც გამორიცხავს, წყვეტს ან აფერხებს მოთხოვნის განხორციელებას, ხოლო ნორმის წინაპირობების შემოწმება იმავე წესით ხორციელდება. აქაც მნიშვნელოვანია რას პასუხობს მოსარჩელე მოპასუხის არსებით შედავებას, არ არის გამორიცხული მოსარჩელემაც კვალიფიციური პასუხი გასცეს მოპასუხის ამგვარ განმარტებას. ამდენად მოსამართლე ასე უწვეტად გადადის მოსარჩელის სტადიიდან მოპასუხის სტადიაზე და პირიქით, ვიდრე არ დასრულდება მხარეთა განმარტებების ურთიერთგაცვლის პროცესი, რომლის შედეგადაც უნდა გაირკვეს უდავო და სადავო (მტკიცების საგანში შემავალი) ფაქტები. შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი მოდის მოპასუხეზე. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მოთხოვნის შემწყვეტი ან განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების (გამომრიცხავი ნორმების) შემოწმება მიმდინარეობს შემდეგ ეტაპებად: ა) მოპასუხის მიერ ასეთი შესაგებლის განხორციელების შემთხვევაში უპირველესად უნდა იქნეს მოძიებული მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმა, რომელიც შესაძლოა უპირისპირდებოდეს მოსარჩელის (სამართლებრივ) მოთხოვნის უფლებას; აღნიშნული სამართლებრივი ნორმა, ისევე, როგორც მოსარჩელის სტადიაზე მოსაძიებელი მოთხოვნის საფუძველი, უნდა გამომდინარეობდეს კანონიდან. ბ) შემდეგ ეტაპზე მიმდინარეობს მოპასუხის ახსნა-განმარტებების შემოწმება ზუსტად ისე, როგორც მოსარჩელის განმარტებების შემოწმება ხდება მოსარჩელის სტადიაზე. კერძოდ, მოპასუხის შესაგებელი მოწმდება ზემოხსენებულ საპირისპირო ნორმასთან მიმართებით. ამრიგად, ამ ეტაპზე მოპასუხის განმარტებები უნდა ასაბუთებდეს ამ საპირისპირო ნორმის დისპოზიციის არსებობას და ამ კუთხით უნდა იყოს გამართული. გ) მესამე ეტაპზე უნდა შემოწმდეს უკვე მოსარჩელის პასუხი, რამდენად სათანადოდ (საკმარისად) ედავება იგი საპირისპირო ნორმის შედეგის დამფუძნებელ გარემოებებს.

119. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებას და თუ მოსარჩელე არ ხდის სადავოს მის შესაგებელს, მაშინ სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ უარი უნდა ეთქვას სარჩელს საპირისპირო (მოთხოვნის გამომრიცხავი) ნორმის არსებობის გამო; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის არსებითი გარემოებების შედავებას და ასევე საპირისპირო ნორმის წინაპირობების საკმარისად დასაბუთებას, მაშინ მტკიცების სტადიაზე უნდა გაირკვეს, მტკიცდება თუ არა სადავო გარემოებები (მტკიცების ტვირთის გადანაწილების შესაბამისად). შემდეგ ეტაპზე უნდა შემოწმდეს, ახერხებს თუ არა მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების იმგვარ დასაბუთებას, რომელიც ასევე აქარწყლებს მოპასუხის მიერ დასაბუთებულ საპირისპირო მითითებებს (ნორმებს).

120. ასეთი მიდგომის საფუძველია სსსკ-ის 102-ე მუხლის ნორმატიული დანაწესი, რომელშიც თავმოყრილია მხარეთა საპროცესო ვალდებულებები, მათ შორის, მოპასუხის უფლება გააქარწყლოს მოსარჩელის მოთხოვნები. ცხადია, მოპასუხისათვის დაკისრებული მტკიცების ტვირთის რეალიზებისთვის მხოლოდ მოპასუხის მოსაზრებაზე მითითება საკმარისი ვერ გახდება. სასამართლო მტკიცებაში, მოიაზრება პროცესის მონაწილე სუბიექტების იმგვარი საქმიანობა, რომელიც მიმართულია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების არსებობა/არარსებობის დასადგენად. საპროცესო და მატერიალური კანონმდებლობით გათვალისწინებული სავალდებულო, დასაბუთებული პოზიციის არსებობამ შესაძლებელია მხარე მიიყვანოს იურიდიულად დაუსაბუთებელ შედეგებამდე, რაც მოსარჩელისათვის მდგომარეობს სარჩელის უარყოფაში, ხოლო მოპასუხისთვის - მის მიმართ წარდგენილი მოთხოვნის დაკმაყოფილებაში. სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან. (იხ., ილონა გაგუა, მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე“, რედაქტორები: ზურაბ ძლიერიშვილი, ნუნუ კვანტალიანი, 2020 წელი, გვ.168, 169, 214-215, 221, 231).

121. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას, სასამართლო იკვლევს, თუ რამდენად ვლინდება სამართლებრივი და ფაქტობრივი გარემოებების ის ერთობლიობა, რომლებიც სასარჩელო მოთხოვნის, ან მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლის წარმატებას განაპირობებს. სასამართლო ვალდებულია, განსაზღვროს მოთხოვნის ფარგლები (ისე რომ არ გასცდეს მას), მოძებნოს დავის მომწესრიგებელი შესატყვისი სამართლის ნორმა (სპეციალური ან ზოგადი წესი) და დაადგინოს იმ გარემოებათა არსებობა/არარსებობა (ფაქტობრივი გარემოებები), რომლებიც ამ ნორმის გამოყენებისთვის აუცილებელ წინაპირობებს წარმოადგენე (იხ. სუსგ-ები Nას- 15-29-1443-2012, Nას-973-1208-04; Nას 664-635-2016).

122. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელემ სათანადოდ მოახდინა მტკიცების ტვირთის რეალიზება მისთვის ხელშეკრულების შეუსრულებლობით დამდგარი ზიანის ანაზღაურების დასასაბუთებლად, ხოლო მოპასუხემ ვერ შეძლო მისთვის დაკისრებული ზიანის ოდენობის დაკისრების კანონშეუსაბამობის დადასტურება (შეადრ: სუსგ №ას-243-2021, 4 ივნისი, 2021).

123. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ანდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

124. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც, ვინაიდან ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტისა და მიუღებელი შემოსავლის სახით დამდგარი ზიანის საკითხებზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომელთა ნაწილიც ასახულია წინამდებარე განჩინებაში.

125. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

126. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. შპს „ო.მ–სის“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო;

2. შპს „ო.მ–სს“ (ს.კ:.....) (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით 23.6.2021-ში №1706 საგადახდო დავალებით გადახდილი 8000 ლარის 70% – 5600 ლარი;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: მირანდა ერემაძე

ეკატერინე გასიტაშვილი