საქმე №ას-578-2021 5 ოქტომბერი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კერძო საჩივრების ავტორი – იბა „ლ–ას“ თავმჯდომარე გ.მ–ძე (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარეები – ნ.ჯ––ი (მოსარჩელე), შ.კ.შ–ი (მოპასუხე)

თავდაპირველი მოპასუხეები – იბა „ლ–ა“, ლ.შ–ი

გასაჩივრებული განჩინებები – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განჩინება მხარეთა მორიგების დამტკიცების შესახებ; თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განჩინება საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ

კერძო საჩივრების ავტორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინებების გაუქმება

დავის საგანი – მხარეთა მორიგების გამო საქმის წარმოების შეწყვეტა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. ნ.ჯ––მა (შემდგომში - „მოსარჩელე“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში იბა „ლ–ას“ (შემდგომში - „ამხანაგობა“), იბა „ლ–ას“ თავმჯდომარის გ.მ–ძის (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“, „კერძო საჩივრის ავტორი“ ან „განმცხადებელი“) და გამგეობის წევრების: ბ.გ–ის, ლ.შ–ის, ქ.გ–ძის, ე.მ–სა და შ.შ–ი რ–ის მიმართ უძრავ ქონებაზე მესაკუთრედ ცნობისა და სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის თაობაზე.

2. მოპასუხეებმა იბა „ლ–ას“ თავმჯდომარემ გ.მ–ძემ, ბ.გ–მა და ლ.შ–მა სარჩელი ნაწილობრივ ცნეს. ე.მ–მა და შ.შ–ი რ–მა სარჩელი არ ცნეს. ქ.გ–ძეს შესაგებელი არ წარუდგენია.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 14 სექტემბრის განჩინებით მოპასუხე შ.შ–ი რ–ის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა შ.კ.შ–ი (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“).

4. ამავე სასამართლოს 2019 წლის 21 თებერვლის განჩინებით მოპასუხეების - ბ.გ–ის, ქ.გ–ძისა და ე.მ–ს მიმართ უძრავი ქონების მესაკუთრედ ცნობის ნაწილში საქმის წარმოება შეწყდა.

5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 21 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. მოსარჩელე ცნობილ იქნა .....№13-სა და №13ა-ში მდებარე უძრავი ნივთების მესაკუთრედ (შემდგომში - „სადავო უძრავი ქონება“); სასარჩელო მოთხოვნა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის შესახებ არ დაკმაყოფილდა.

6. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის შესახებ უარის თქმის ნაწილში სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.

7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განჩინებით დამტკიცდა მხარეთა შორის მორიგება და მხარეთა მორიგების გამო გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 21 თებერვლის გადაწყვეტილება, ხოლო ამავე სასამართლოს 2021 წლის 26 აპრილის განჩინებით დავის საგნის არარსებობის გამო პირველი მოპასუხის მიმართ საქმის წარმოება შეწყდა.

8. სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 26 აპრილის განჩინებაზე, რომლითაც მხარეთა შორის დამტკიცდა მორიგების აქტი (შემდგომში - „გასაჩივრებული პირველი განჩინება“) პირველმა მოპასუხემ შეიტანა კერძო საჩივარი და მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება.

9. განმცხადებელმა მიუთითა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

9.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განჩინება, რომლითაც დამტკიცდა მორიგება მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის არის უკანონო;

9.2. გასაჩივრებული განჩინებით დამტკიცებული მორიგების ერთ-ერთი პირობის თანახმად: „ნ.ჯ––ის, როგორც უძრავი ნივთების მესაკუთრის სასარგებლოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 292.2 მუხლის საფუძველზე წარმოშობილი 25 000 (ოცდახუთი ათასი) აშშ დოლარის ოდენობის მოთხოვნა იბა „ლ–ას“ (ს/კ .....), როგორც იპოთეკარ შ.კ.შ–ის პირადი მოვალის მიმართ, წინამდებარე განჩინების საფუძველზე, მოთხოვნის დამთმობის მიმართ მოთხოვნის ღირებულების გადახდის შემხვედრი ვალდებულების გარეშე (უსასყიდლოდ), გადაეცემა მოთხოვნის შემძენ - თ.ც–ს (პ/ნ ......), როგორც მის მიერ საქმეზე განხორციელებული საადვოკატო მომსახურების სამომავლოდ ამ საქმეზე მისაღები საფასური.“ აღნიშნული მოთხოვნის დათმობა და მხარეთა შეთანხმება არის უკანონო, რამდენადაც სამოქალაქო კოდექსის 199-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოთხოვნის მფლობელს (კრედიტორს) შეუძლია მოვალის თანხმობის გარეშე მოთხოვნა მესამე პირს დაუთმოს, თუკი ეს არ ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს, მოვალესთან მის შეთანხმებას ან კანონს (მოთხოვნის დათმობა). ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად კი, მოთხოვნის დათმობა ხდება მოთხოვნის მფლობელსა და მესამე პირს შორის დადებული ხელშეკრულებით. ასეთ შემთხვევებში, თავდაპირველი მფლობელის ადგილს იკავებს მესამე პირი. ზემოაღნიშნული ნორმებიდან გამომდინარე, მართალია, მოთხოვნის დათმობის შემთხვევაში, გათვალისწინებული არ არის მოვალის თანხმობა, მაგრამ იმპერატიული დანაწესია მოთხოვნის მფლობელსა და მესამე პირს შორის ხელშეკრულების საჭიროება;

9.3. თბილისის სააპელაციო სასამართლომ ისე დაამტკიცა მხარეთა შორის მორიგება, რომ თ.ც–ი, ვისი მოთხოვნის უფლებაც დაადასტურა სასამართლომ, დავაში მხარე არ ყოფილა. მორიგების აქტის საფუძველზე კი ამ უკანასკნელს მოთხოვნა გაუჩნდა ამხანაგობის მიმართ. მნიშვნელოვანია ის გარემოებაც, რომ წინამდებარე დავაში ამხანაგობა წარმოადგენდა მხარეს, რომლის მიმართაც შეწყდა საქმის წარმოება, მაშინ როდესაც მორიგების ერთ-ერთი პუნქტი უშუალოდ ეხებოდა ამხანაგობის უფლებებსა და ინტერესებს. შესაბამისად, ამხანაგობა საქმეში მესამე პირად მაინც უნდა ჩაბმულიყო;

9.4. სააპელაციო სასამართლომ ისე დაამტკიცა მორიგების აქტი, რომ თ.ც–ი დავაში მხარე არ ყოფილა. დამტკიცებული მორიგების აქტით კი თ.ც–ს ამხანაგობის მიმართ გაუჩნდა მოთხოვნის უფლება. სასამართლ– ასევე ისე დაადასტურა 25 000 აშშ დოლარის მოთხოვნის უფლება, როგორც თ.ც–ის მიერ საქმეზე განხორციელებული საადვოკატო საქმიანობის საფასური, რომ არ გამოუკვლევია რა სახის მომსახურება გასწია ამ უკანასკნელმა. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე გათავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მაშინ ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მოსარჩელეს მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რომელიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს – სარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზეც მოსარჩელეს უარი ეთქვა. იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით.

10. სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 26 აპრილის განჩინებაზე, რომლითაც დავის საგნის არარსებობის გამო პირველი მოპასუხის მიმართ საქმის წარმოება შეწყდა (შემდგომში - „გასაჩივრებული მეორე განჩინება“) პირველმა მოპასუხემ ასევე წარადგინა კერძო საჩივარი.

11. კერძო საჩივრის ავტორმა მიუთითა ზემოაღნიშნული განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

11.1. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 272-ე მუხლის ა¹ ნაწილის თანახმად, სასამართლო მხარეთა განცხადებით ან თავისი ინიციატივით შეწყვეტს საქმის წარმოებას, თუ არ არსებობს დავის საგანი. მართალია, აღნიშნული ნორმა ითვალისწინებს საქმის წარმოების შეწყვეტას დავის საგნის არარსებობის საფუძველზე, თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში, ასეთ გარემოებას ადგილი არ ჰქონია, რამდენადაც წინამდებარე დავაში იბა „ლ–ა“ წარმოადგენს მხარეს - მოპასუხეს, რომლის უფლებებსა და მოვალეობებზეც გავლენას ახდენს მოცემული დავის საგანზე მიღებული გადაწყვეტილება;

11.2. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით სასარჩელო მოთხოვნა 2013 წლის 14 ივნისს იბა „ლ–ასა“ და შ.შ–ი რ–ს შორის დადებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის შესახებ არ დაკმაყოფილდა. შესაბამისად, სწორედ ამ ნაწილში გაასაჩივრა მოსარჩელემ პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება და მხარეთა შორის მორიგებაც აღნიშნული მოთხოვნის ფარგლებში მოხდა. საჩივრის ავტორის მიმართ საქმის წარმოების შეწყვეტა და მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის გაფორმებული მორიგება ზიანს აყენებს განმცხადებლის ინტერესებს, რამდენადაც მორიგება შედგა მისი მონაწილეობის გარეშე და არ იქნა გათვალისწინებული მისი, როგორც მხარის უფლება-მოვალეობები. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ ამხანაგობა აწარმოებდა მოლაპარაკებას მთლიან დავის საგანზე მორიგების თაობაზე, მხარეები მორიგდნენ მის ნაწილზე. მორიგების საფუძველზე მოხდა მოთხოვნის უფლების დათმობა, რაც ასევე ზიანს აყენებს კერძო საჩივრის ავტორს.

12. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 6 აგვისტოსა და ამავე სასამართლოს 2021 წლის 28 ივლისის განჩინებებით კერძო საჩივრები მიღებულ იქნა განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

13. საქართველოს უზენაესი სასამართლო კერძო საჩივრების საფუძვლების ანალიზის, საქმის მასალების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინებების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ისინი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

14. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 420-ე მუხლის თანახმად, კერძო საჩივრების განხილვა ზემდგომ სასამართლოებში წარმოებს შესაბამისად ამ სასამართლოებისათვის გათვალისწინებული წესების დაცვით. ამავე კოდექსის 410-ე მუხლის თანახმად კი, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ: ა) კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა; გ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას.

15. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განჩინებით მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის მორიგების აქტის დამტკიცებისა და ამავე სასამართლოს მიერ 2021 წლის 26 აპრილის განჩინებით დავის საგნის არარსებობის გამო პირველი მოპასუხის მიმართ საქმის წარმოების შეწყვეტის მართლზომიერების შეფასება წარმოადგენს.

16. საქართველოს უზენაესი სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელეს ორი სასარჩელო მოთხოვნა ჰქონდა: 1) სადავო უძრავ ქონებაზე მესაკუთრედ ცნობა და 2) სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 21 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, მოსარჩელე ცნობილ იქნა სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრედ, ხოლო სასარჩელო მოთხოვნა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის შესახებ არ დაკმაყოფილდა. საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სწორედ მეორე სასარჩელო მოთხოვნაზე უარის თქმის ნაწილში გაასაჩივრა მოსარჩელემ, შესაბამისად, დანარჩენ ნაწილში საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება შევიდა კანონიერ ძალაში. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანს საქალაქო სასამართლოს მიერ მოსარჩელისათვის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის მოთხოვნაზე უარის თქმის კანონიერება წარმოადგენდა.

17. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოში საქმის მიმდინარეობისას მოსარჩელე და მეორე მოპასუხე მორიგდნენ. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებული მორიგების აქტის საფუძველზე (იხ. გასაჩივრებული განჩინება, ტ. 2, ს.ფ. 188) მოსარჩელემ მოვალის ნაცვლად იპოთეკარისათვის 25 000 აშშ დოლარის გადახდის, ხოლო იპოთეკარმა სადავო უძრავ ქონებაზე იპოთეკის გაუქმების ვალდებულება იკისრა.

18. საქართველოს უზენაესი სასამართლო აღნიშნავს, რომ ყველა სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულების შესრულება, მიუხედავად ვალდებულების წარმოშობის საფუძვლისა, წარმოადგენს ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს. ვალდებულების შესრულების სუბიექტები არიან ის პირები, რომლებიც ასრულებენ ვალდებულებას ან იღებენ შესრულებას. ვალდებულების შესრულების სუბიექტები შეიძლება არ დაემთხვეს ვალდებულების სუბიექტებს. ვალდებულების სუბიექტები ყოველთვის არიან კრედიტორი და მოვალე, ვალდებულება კი მოვალის ნაცვლად შეიძლება შეასრულოს სხვა პირმა და შესრულება მიიღოს არა კრედიტორმა, არამედ სხვამ. როგორც წესი, მოვალე თვითონ (პირადად) ასრულებს ვალდებულებას, მაგრამ კრედიტორს შეიძლება შესრულება შესთავაზოს სხვა, მესამე პირმაც, რომელიც არ არის მოცემული ვალდებულებითი ურთიერთობის მონაწილე. ზოგჯერ კრედიტორისათვის სულერთია, თუ ვინ შეუსრულებს მას ვალდებულებას – მოვალე თუ მესამე პირი. მისთვის მთავარია მიიღოს შესაბამისი დაკმაყოფილება (მაგ. დაუბრუნდეს ვალი) (იხ. დამატებით: ბ.ზოიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი მე-3, მუხლი 371, თბ., 2001, 303; Staudinger/Bittner §267, Rn 6; Palandt/Heinrichs, §267, Rn 4; Pruting/Jud, §267, S. 419-420; Münch Komm, BGB/Kruge, §267, Rn 1).

19. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 371-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ კანონიდან, ხელშეკრულებიდან ან ვალდებულების ბუნებიდან არ გამომდინარეობს, რომ მოვალემ პირადად უნდა შეასრულოს ვალდებულება, მაშინ ეს ვალდებულება შეიძლება შეასრულოს მესამე პირმაც.

20. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მესამე პირის მიერ ვალდებულების შესრულების შედეგად წარმოშობილი სამართალურთიერთობის თითოეულ მონაწილეს გააჩნია შესაბამისი უფლებები და მოვალეობები. ეკონომიკური თვალსაზრისით კრედიტორისათვის სულერთია, თუ ვინ შეასრულებს მოვალის ვალდებულებას (გადასცემს ნივთს, გადაიხდის საფასურს, ქირას, გასამრჯელოს, ვალს და ა.შ.). კრედიტორის უარი შესრულების მიღებაზე მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ ვალდებულების შესრულებას ახდენს არა მოვალე, არამედ მესამე პირი, ეწინააღმდეგება სამოქალაქო სამართალში დამკვიდრებულ კეთილსინდისიერებისა და გულისხმიერების პრინციპებს. ამიტომაც ვალდებულებითი სამართლის ნორმები ავალდებულებს კრედიტორს, კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, მიიღოს მოვალის ნაცვლად მესამე პირისგან შეთავაზებული ვალდებულების შესრულება. ამასთან, კრედიტორის ეს მოვალეობა ვალდებულებითი ურთიერთობების შეფარდებითი ხასიათიდან გამომდინარე, წარმოადგენს კრედიტორის ვალდებულებას მოვალის და არა მესამე პირის წინაშე. მოვალის ნაცვლად მესამე პირის მიერ კრედიტორისათვის ვალდებულების ჯეროვანი შესრულება, ათავისუფლებს მოვალეს კრედიტორის წინაშე ვალდებულებისაგან. მესამე პირის მიმართ მოვალის ვალდებულებები განისაზღვრება მასსა და მესამე პირს შორის წარმოშობილი სამართლებრივი ურთიერთობით (იხ. გ. ვაშაკიძე, სამოქალაქო კოდექსის გართულებულ ვალდებულებათა სისტემა, 2010, გვ. 211).

21. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ვალდებულების შესრულებაში კრედიტორის დაინტერესების პრეზუმფციიდან გამომდინარე, გამოყოფენ მესამე პირის მიერ მოვალის თანხმობის არსებობის ან არარსებობის შესაბამისად, ვალდებულების შესრულების შესაძლებლობის სამ კონცეფციას: 1) პროკრედიტორული; 2) პრომოვალური; 3) მაბალანსირებელი.

22. ვალდებულებით სამართალში პროკრედიტორულ კონცეფციას იზიარებს მრავალი ქვეყნის, მათ შორის, საქართველოს კანონმდებლობა. ეს გამომდინარეობს იქიდან, რომ მოვალის თანხმობა მესამე პირის მიერ ვალდებულების შესრულებაზე საჭირო არ არის. უფრო მეტიც, მესამე პირს შეუძლია შეასრულოს მოვალის ნაცვლად ვალდებულება იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მოვალე ამის წინააღმდეგია ან/და უცნობია მისი ადგილსამყოფელი. შესაბამისად, კრედიტორს უფლება აქვს, მიიღოს ასეთი შესრულება, რომელიც იწვევს მოვალის მიმართ ვალდებულების შეწყვეტას. ამგვარად, პროკრედიტორული კონცეფცია სრულ იგნორირებას უკეთებს მოვალის ნებასურვილს, რომლის უარიც მესამე პირის მიერ მის ნაცვლად ვალდებულების შესრულებაზე, შეიძლება გათვალისწინებულ იქნეს მხოლოდ კრედიტორის მიერ. კრედიტორს შეუძლია, არ მიიღოს მესამე პირისგან შემოთავაზებული შესრულება, თუ მოვალე ამის წინააღმდეგია, ასეთ შემთხვევაში კრედიტორი არ ჩაითვლება ვადის გადამცილებლად.

23. საქართველოს უზენაესი სასამართლო დამატებით განმარტავს, რომ მესამე პირის მიერ ვალდებულების შესრულების ნამდვილობისათვის მოვალის თანხმობა საჭირო არ არის. უფრო მეტიც, კრედიტორი უფლებამოსილია, მესამე პირის მიერ შემოთავაზებული შესრულება მიიღოს მაშინაც, როდესაც მოვალე ამის წინააღმდეგია. მოვალის წინააღმდეგობა კრედიტორს წარმოუშობს უფლებას და არა ვალდებულებას, არ მიიღოს მესამე პირისაგან შეთავაზებული შესრულება (271 II). ზოგ შემთხვევაში, კრედიტორი არათუ უფლებამოსილია, არამედ ვალდებულია, მოვალის წინააღმდეგობის მიუხედავად, მიიღოს შესრულება. ამგვარი ვალდებულება არსებობს მაშინ, როდესაც მესამე პირი მოვალის ვალდებულებას ასრულებს არა სხვისი ვალდებულების შესრულების საფუძვლით, არამედ საკუთარი ქონებრივი ინტერესის დასაცავად (იხ. სამოქალაქო კოდექსის კომენტარები წიგნი 3, გვ. 44) (შედარებისათვის ასევე იხ. სუსგ საქმე №ას-559-2019, 4 დეკემბერი, 2019 წელი, ის ნაწილი, რომელიც შეეხება მესამე პირის მიერ მოვალის ნაცვლად ვალდებულების შესრულების სამართალურთიერთობის თავისებურებების განმარტებას).

24. მოცემულ შემთხვევაში, სადავო უძრავი ქონება მეორე მოპასუხის სასარგებლოდ იპოთეკით იყო დატვირთული, ხოლო მოვალეს ამხანაგობა წარმოადგენდა. სადავო უძრავ ქონებაზე მოგვიანებით საკუთრების უფლება მოსარჩელემ შეიძინა, რომელმაც მეორე მოპასუხესთან გაფორმებული მორიგების აქტით იკისრა ვალდებულება კრედიტორისათვის 25 000 აშშ დოლარის გადახდის შესახებ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სახეზეა სამოქალაქო კოდექსის 371-ე მუხლით გათვალისწინებული შემთხვევა, რამდენადაც მოსარჩელემ (მესამე პირმა) მორიგების აქტით იკისრა ვალდებულების შესრულება.

25. საქართველოს უზენაესი სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 371-ე მუხლის გამოყენების სამართლებრივი შედეგი ვალდებულების შეწყვეტაა, ხოლო მესამე პირს მოვალის მიმართ მოთხოვნის უფლება იმ სამართალურთიერთობის საფუძველზე წარმოეშობა, რის საფუძველზეც მან კრედიტორის მიმართ მოვალის ნაცვლად ვალდებულება შეასრულა. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ თ.ც–ისათვის მორიგების აქტით სწორედ მოვალის მიმართ წარმოშობილი მოთხოვნის დათმობა მოხდა, რასაც სადავოდ ხდის კერძო საჩივრის ავტორი.

26. სამოქალაქო კოდექსის 198-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოთხოვნა ან უფლება, რომელთა დათმობა და დაგირავებაც შესაძლებელია, მათმა მფლობელმა შეიძლება საკუთრებად გადასცეს სხვა პირს. მოთხოვნები და უფლებები ახალ პირზე გადადის ისეთსავე მდგომარეობაში, როგორშიც ისინი ძველი მფლობელის ხელში იყვნენ.

27. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის უფლება წარმოადგენს სამოქალაქო ბრუნვის ობიექტს, რომელიც მატერიალური სახით არ არსებობს, თუმცა მიმოქცევადი სიკეთეა, რომლის მფლობელსაც გააჩნია ამ მოთხოვნის განკარგვის შესაძლებლობა [სსკ-ის მე-7 მუხლი: კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის ობიექტი შეიძლება იყოს ქონებრივი ან არაქონებრივი ღირებულების მატერიალური და არამატერიალური სიკეთე, რომელიც კანონით დადგენილი წესით ბრუნვიდან არ არის ამოღებული], მათ შორის მის უზრუნველყოფის საგნად გამოყენების შესაძლებლობა [სსკ-ის 254-ე მუხლი].

28. სამოქალაქო კოდექსის 199-ე მუხლი ადგენს მოთხოვნის დათმობის ნამდვილობის კრიტერიუმებსა და გამომრიცხავ გარემოებებს, კერძოდ, მოთხოვნის მფლობელს (კრედიტორს) შეუძლია მოვალის თანხმობის გარეშე მოთხოვნა მესამე პირს დაუთმოს, თუკი ეს არ ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს, მოვალესთან მის შეთანხმებას ან კანონს (მოთხოვნის დათმობა). მოვალესთან შეთანხმება დათმობის დაუშვებლობის შესახებ შეიძლება მხოლოდ მაშინ, თუ არსებობს მოვალის პატივსადები ინტერესი. მოთხოვნის დათმობა ხდება მოთხოვნის მფლობელსა და მესამე პირს შორის დადებული ხელშეკრულებით. ასეთ შემთხვევებში, თავდაპირველი მფლობელის ადგილს იკავებს მესამე პირი. მართალია, მოცემულ შემთხვევაში, მოთხოვნის მფლობელსა და მესამე პირს შორის ცალკე ხელშეკრულების არსებობის ფაქტი არ დასტურდება, მაგრამ მოთხოვნის დათმობის შესახებ შეთანხმება მოხდა მორიგების აქტით, რომელიც მოგვიანებით სასამართლოს მიერ იქნა დამტკიცებული.

29. საქართველოს უზენაესი სასამართლო განმარტავს, რომ მოთხოვნის დათმობის ნამდვილობის გამომრიცხველ გარემოებად მიიჩნევა, თუ: 1) მოთხოვნის დათმობა ეწინააღმდეგება ვალდებულების არსს; 2) გარიგება ეწინააღმდეგება კანონს; 3) ცედენტისა (მოთხოვნის მფლობელის) და ცესიონერის (მოთხოვნის მიმღების) ნება ეწინააღმდეგება მოთხოვნის თავდაპირველი მფლობელისა და მოვალის შეთანხმებას. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში კი, შეთანხმება ნამდვილია, თუკი არსებობს მოვალის პატივსადები ინტერესი (იხ. სუსგ საქმე №ას-683-654-2016, 16 სექტემბერი, 2016 წელი).

30. საქართველოს უზენაესი სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, კერძო საჩივრის ავტორს მოთხოვნის დათმობის ნამდვილობის გამომრიცხველი არცერთი ზემოაღნიშნული გარემოების არსებობაზე მიუთითებია, ამასთან, განმცხადებელმა ვერც ის დაამტკიცა, თუ კონკრეტულად მის რა უფლებებსა და მოვალეობებზე ახდენდა გავლენას მორიგების აქტი.

31. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, გასაჩივრებული პირველი განჩინებით მართლზომიერად მოხდა მორიგების აქტის დამტკიცება მოსარჩელესა და მეორე მოპასუხეს შორის, რამდენადაც არც სსკ-ის 371 და არც 199-ე მუხლები დათქმას მოვალის სავალდებულო მონაწილეობის თაობაზე არ ითვალისწინებს.

32. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მორიგების აქტის გაფორმებასა და შემდგომ მის დამტკიცებაში კერძო საჩივრის ავტორის მონაწილეობის მიუღებლობა არ შეიძლება გახდეს გასაჩივრებული პირველი განჩინების გაუქმების საფუძველი.

33. რაც შეეხება გასაჩივრებულ მეორე განჩინებას, გასაჩივრებული პირველი განჩინებით მხარეთა შორის მორიგების აქტის დამტკიცების საფუძველზე აღარ არსებობს დავის საგანი, რამდენადაც სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის შესახებ უარის თქმის კანონიერება წარმოადგენდა, რის თაობაზეც მხარეები მორიგდნენ. შესაბამისად, გასაჩივრებული მეორე განჩინებით მართლზომიერად შეწყდა განმცხადებლის მიმართ საქმის წარმოება.

34. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს რომ კერძო საჩივრები დაუსაბუთებელია და არ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს განჩინებების გაუქმების სამართლებრივი საფუძველი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლ– იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 419-ე, 420-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. იბა „ლ–ას“ თავმჯდომარე გ.მ–ძის კერძო საჩივრები არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელი დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განჩინება მხარეთა შორის მორიგების დამტკიცების თაობაზე და ამავე სასამართლოს 2021 წლის 26 აპრილის განჩინება იბა „ლ–ას“ თავმჯდომარის გ.მ–ძის მიმართ საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ე. გასიტაშვილი