საქმე №ას-516-2021 30 ნოემბერი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მირანდა ერემაძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – მ.გ–ძე, თ. და რ. პ–ები (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – ა., გ., თ. პ–ები, მ.მ–ძე (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 10 მარტის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – უძრავი ქონების მესაკუთრედ ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. მ.გ–ძემ, თ. და რ. პ–ებმა (შემდგომ – მოსარჩელეები) სარჩელი აღძრეს სასამართლოში ა. პ–ძის, გ. პ–ძის, თ. პ–ძის, მ.მ–ძის, უ.კ–ძის სავარაუდო მემკვიდრე გ. პ–ძის და გ. პ–ძის სავარაუდო მემკვიდრე გ. პ–ძის (შემდგომ – მოპასუხეები) მიმართ, მოითხოვეს მოპასუხეთა თა.საკუთრებაში არსებული ქ. ბათუმში, ......... №108-ში მდებარე უძრავი ქონების ს/კ ..... - 1001.00 კვ.მ ფართობის მიწაზე და 347.10 კვადრატული მეტრი საერთო ფართის საცხოვრებელი სახლის 2/5-ზე თანასაკუთრეებად ცნობა, საჯარო რეესტრში შესაბამისი ცვლილებების შეტანით. ( იხ. ტ.1.ს.ფ.7-8).

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელეებმა მიუთითეს, რომ ცხოვრობდნენ ხელვაჩაურის რაიონის სოფელ ........., რომელიც დღეისთვის წარმოადგენს ქ. ბათუმის ტერიტორიას - მისამართით ......... №108. ოჯახი წარმოადგენდა საკოლმეურნეო კომლს, რომელსაც საკუთრებაში ჰქონდა 1001 კვ.მ მიწის ნაკვეთი, მასზე განთავსებული 347 კვ.მ შენობა-ნაგებობით.

3. 2015 წლის 4 აგვისტოს გაცემული საარქივო ცნობის მიხედვით, 1986-2006 წლების მონაცემებით, საკოლმეურნეო კომლი შედგებოდა 11 წევრისაგან: 1. პ. გ. თ. ძე – ოჯახის უფროსი; 2. კ.უ. ს. ასული – ცოლი; 3. პ. ჯ. გ.ს ძე – შვილი; 4. პ. რ. გ.ს ძე – შვილი; 5. პ– თ.ი გ–ს ძე – შვილი; 6. მ.გ.რ. ასული – გ.; 7. მ–ძე მ.რ. ასული – გ.; 8. გ–ძე მ.ხ. ასული – რძალი; 9. პ. თ. ჯ–ს ასული; 10. პ. ა. თ–ის ასული; 11. პ. გ. თ–ის ძე.

4. საქართველოში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური მგომარეობის გამო, 1995 წელს რ. პ. და ჯ. პ. თავისი ოჯახით – მეუღლე მ.გ–ძე და შვილი – თ. პ., გაემგზავრნენ სამუშაოდ რუსეთის ფედერაციაში, სადაც მოსარჩელეები დღემდე ცხოვრობენ, ხოლო ჯ. პ. 2007 წლის 21 აპრილს გარდაიცვალა.

5. მოსარჩელეთა განმარტებით, მათ კუთვნილ უძრავ ქონებასთან კავშირი არ გაუწყვეტიათ, შეძლებისდაგვარად ჩადიოდნენ თავიანთ სახლში. გ. პ–ძის და უ.კ–ძის გარდაცვალებამდე მათ უძრავ ქონებასთან დაკავშირებით არანაირი პრობლემა არ ჰქონიათ, პირიქით, უ–ნი ყოველთვის ელოდა მათ დაბრუნებას და ამბობდა, რომ სახლში მათი წილი ყოველთვის იყო. 2015 წლის აგვისტოში, როცა თ. პ. ჩამოვიდა საქართველოში, მივიდა სახლში, სადაც განუცხადეს, რომ მას არაფერი არ ეკუთვნოდა.

6. მოსარჩელეები კომლის არსებობამდე მის წევრებს წარმოადგენდნენ, რაც დასტურდება საარქივო ცნობით, საკომლო ამონაწერით და სხვა მტკიცებულებებით. მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებაა, რომ არ არსებობს მოსარჩელეების მიერ ხელმოწერილი რაიმე სახის განცხადება კომლის მიტოვების შესახებ, ისინი არსად არ წასულან, კანონის ამოქმედების დროს ამ კომლის წევრები იყვნენ და ცხოვრობდნენ სადავო სახლში, შესაბამისად, მოპასუხეებთან ერთად, გახდნენ ამ უძრავი ქონების თა.მესაკუთრეები.

7. მოპასუხეებს სადავო უძრავი ქონება, რომლის ნაწილიც მოსარჩელეების საკუთრებაა, საჯარო რეესტრში აღრიცხული აქვთ თავის საკუთრებად.

8. ჯ. პ., თ. პ. და მ.გ–ძე, ვიდრე კომლი არსებობდა, ყოველთვის იყვნენ კომლის წევრები, რაც დასტურდება საარქივო ცნობით, საკომლო ამონაწერით, ქორწინების მოწმობით, თ.ს დაბადების მოწმობით. ხელვაჩაურის რაიონის ..... სახალხო დეპუტატტა სასოფლო საბჭოს აღმასკომის საექიმო ამბულატორიის ექიმის მიერ 1993 წლის 27 თებერვალს გაცემული ცნობის თანახმად, თ. ჯ.ს ასულ პ–ს 1991 წლის 01 იანვრიდან 10 ივლისის ჩათვლით ჩატარებული აქვს აცრები. აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებით დასტურდება, რომ 1993 წლის 27 დეკემბერს თ. პ. მშობლებთან ერთად ცხოვრობდა სადაო კომლში.

9. მ.გ–ძის საცხოვრებელი ადგილი ქორწინების შემდეგ იყო სადაო კომლში, საიდა.ც იგი ამოეწერა 1995 წელს და ოჯახთან ერთად წავიდა რუსეთში.

10. რ. პ. რუსეთში იმყოფება დროებითი ცხოვრების უფლებით, მისი მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი დღესაც სადაო უძრავი ქონების მისამართია.

11. საარქივო ცნობის თა.ხმად, კომლის 11 წევრიდან სამი – გ. და ჯ. პ–ები, უ.კ–ძე გარდაიცვალნენ. მ–ძე გ. კანონის ამოქმედებამდე გასულია კომლიდან. თ. არის ჯ. პ–ძის შვილი, ხოლო მ.გ–ძე – მეუღლე, რომელთაც, გარდა იმისა, რომ სადავო უძრავ ქონებაში აქვთ თავისი წილი, მათ, როგოც პირველი რიგის მემკვიდრეებს, ეკუთვნით გარდაცვლილი მამის სამკვიდრო წილი სადავო ქონებაში, ანუ მთლიანი სადავო უძრავი ქონება უნდა გაიყოს 10 ნაწილად, რომლის 4/10=2/5 წილი წარმოადგენს მოსარჩელეების საკუთრებას. ( იხ. ტ.1.ს.ფ. 3-6).

მოპასუხის პოზიცია:

12. მოპასუხეებმა 2016 წლის 21 ივლისს წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნეს და მოითხოვეს უსაფუძვლობის გამო მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა. მოპასუხეებმა მიუთითეს, რომ მოსარჩელეებს არასდროს უცხოვრიათ სადავო საცხოვრებელ სახლში, ვინაიდან ჯ. პ–მ მ.გ–ძეზე იქორწინა 1990 წელს და საცხოვრებლად გადავიდა მეუღლის ბიძასთან ა. გ–ძესთან, ხოლო 1992 წლიდან კი რ. პ–სთან ერთად საცხოვრებლად გადავიდნენ რუსეთის ფედერაციაში. მოსარჩელეები არ არიან კომლის წევრები. მათ მიერ წარმოდგენილი 2015 წლის 28 სექტემბრის საარქივო ცნობიდან და მასზე დართული საკომლო წიგნის ჩანაწერით დასტურდება, რომ ისინი საკომლო წიგნის ჩა.წერში არიან გადახაზულები, ამასთან 2010 წლის 22 ნოემბერს გაცემული საარქივო ცნობით დასტურდება, რომ მოსარჩელეები 1994 წლიდან 2006 წლამდე ირიცხებიან ცალკე კომლად (საკოლმეურნეო კომლიდან გაყრა), სადაც ჩანს, რომ: 1. კომლის უფროსი არის ჯ. გ.ს ძე პ.; 2. კომლს აწერია მიწა პირად სარგებლობაში 0.15 ჰა. 3. კომლს საცხოვრებელი სახლი არ აწერია. ამასთან, მოსარჩელეებს 1992 წლიდან არანაირი შეხება არ ჰქონიათ სადავო უძრავ ქონებასთან, რადგან ამავე წლიდან წასული არიან რუსეთის რესპუბლიკაში საცხოვრებლად. 22 წლის მანძილზე მათ მშობლებიც კი არ მოუკითხავთ და არანაირი შეხება არ ჰქონიათ სადავო საკომლო ქონებასთან.

13. სადავო კომლი დარეგისტრირებულია საჯარო რეესტრში კომლის უფროსის გ. პ–ძის მიერ 2013 წლის 19 მარტს, ხელვაჩაურის საარქივო ცნობით, რომლითაც დასტურდება, რომ სადავო კომლში ირიცხება 6 წევრი.

14. მოსარჩელეებს რუსეთის ფედერაციაში წასვლამდეც 1990 წლიდან გაწყვეტილი ჰქონდათ კავშირი სადავო ქონებასთან, რადგან ჯ. პ–ს ქორწინების შემდეგ სადავო საცხოვრებელ სახლში აღარ უცხოვრია. მოსარჩელეებს საკომლო ქონების მოვლაში არასდროს მონაწილეობა არ მიუღიათ ან როგორ მიიღებდნენ, როცა 1992 წლის მერე რუსეთის ფედერციაში წასვლის გამო აღარ გამოჩენილან.

15. რაც შეეხება მოსარჩელეების მიერ იმ გარემოებაზე აპელირებას, რომ გ–სა და უ–ის გარდაცვალებამდე, მოსარჩელეებს უძრავ ქონებასთან დაკავშირებით არანაირი პრობლება არ ჰქონდათ, ეს არის სიცრუე, რადგან სადავო კომლის ქონება საჯარო რეესტრში დარეგისტრირებულია 2013 წელს კომლის უფროსის გ. პ–ძის მიერ. ეს ფაქტი ადასტურებს, რომ თუ მოსარჩელეებს ეკუთვნოდათ რაიმე წილი სადავო ქონებაში ან ისინი კომლის წევრებს წარმოადგენდნენ, აუცილებლად მოხდებოდა საჯარო რეესტრში მათი აღრიცხვაც თანამესაკუთრეებად.

16. სადავო ქონება არის მოპასუხეების საკომლო ქონება ანუ იმ კომლის საკუთრება, რომელიც რეგისტრირებულია კომლის უფროსის გ. პ–ძის მიერ, ხოლო ის გარემოება, რომ მოსარჩელეები სადავო ქონების თითქოსდა თანამესაკუთრეებს წარმოადგენენ, სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია, ვინაიდან კომლის წევრებად აღარ ირიცხებოდნენ, რაც ნათლად დასტურდება ხელვაჩაურის არქივის მიერ 2015 წლის 28 სექტემბერს გაცემულ საარქივო ცნობით, სადაც მითითებულია, რომ მოსარჩელეები საკომლო წიგნში არიან გადახაზულები და არ წარმოადგენენ კომლის წევრებს.

17. რაც შეეხება თ. პ–ძის მიერ 1991 წლის 01 იანვრიდან 10 ივლისის ჩათვლით ჩატარებულ აცრებს, ეს არ არის იმ ფაქტის დადასტურება, რომ თ. მის მშობლებთან ერთად ცხოვრობდა სადავო ქონებაში, რადგან 1990 წლიდან ჯ. პ. და მ.გ–ძე საცხოვრებლად იყვნენ გადასული ბიძასთან აბდი გ–ძესთან, ხოლო 1992 წლიდან კი რ. პ–სთან ერთად საცხოვრებლად გაემგზავრნენ რუსეთის ფედერაციაში. ის ფაქტი, რომ თ. აცრებს იკეთებდა, არ ნიშნავს, რომ იგი მშობლებთან ერთად ცხოვრობდა სადავო საცხოვრებელ სახლში. წარმოუდგენელია, თუ რატომ ნიშნავს აცრის გაკეთება თ. პ–ძის მშობლებთან ერთად სადავო კომლში ცხოვრებას.

18. რ. პ. რუსეთში იმყოფება დროებით თუ მუდმივად, ეს მისი უფლებაა, თუმცა მას, რაც 1992 წლიდან გაემგზავრა რუსეთის ფედერაციაში, სადავო ქონებასთან არანაირი კავშირი არ ჰქონია.

19. სადავო კომლი შედგება არა 11, არამედ 6 წევრისაგან, რომელთაგან ორი - გ. პ– და უ.კ–ძე გარდაცლილნი არიან, ხოლო მოსარჩელეები და კიდევ ორი პირი გადახაზულია და მათ არ ეკუთვნით წილი სადავო კომლში.

20. მოპასუხებმა ასევე სადავო გახადეს მ.გ–ძის და თ. პ–ძის, როგორც ჯ. პ–ძის პირველი რიგის კანონით მემკვიდრეების სადავო ქონებაზე მემკვიდრეობის უფლება იმ საფუძვლით, რომ გ. პ. გარდაიცვლა 2014 წლის 12 იანვარს, ხოლო უ. პ. კი 2014 წლის 12 იანვარს, მოსარჩელეები სარჩელით ადასტურებენ, რომ მათთვის აღნიშნულის შესახებ ცნობილი იყო, ხოლო მათ კი სამკვიდროს მიღების შესახებ არ განუცხადებიათ კანონით დადგენილ ვადაში და არც ფაქტობრივად დაუფლებიან. ( იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ.79).

21. მოპასუხეებმა აღნიშნეს, რომ 1964 წლის სამოქალაქო კოდექსის 125-ე მუხლის თა.ხმად, საკოლმეურნეო ქონებაში კომლის წილი განისაზღვრება: 1. მისი გასვლისას კომლის შემადგენლობიდან, ახალი კომლის შეუქმნელად (გაყოფა); 2. ერთი კომლიდან ორი ან მეტი კომლის შექმნა (გაყრა); 3. კომლის წევრის პირადი ვალდებულებების მიხედვით გადახდევინებისას. ამავე კოდექსის 127-ე მუხლის მიხედვით, საკოლმეურნეო კომლის გაყრისას მთელის მისი ქონება იყოფა ახლად შექმნილ კომლებს შორის მათი წევრების წილთა შესაბამისად და თითოეული კომლის სამეურნეო საჭიროების გათვალისწინებით. საკოლმეურნეო კომლის გაყრის მოთხოვნის უფლება აქვთ კომლის სრულწლოვან წევრებს, რომლებიც კომლის წევრები არიან. აქედან გამოდინარე, ნათელია, რომ მოსარჩელეები არიან კომლიდან გაყრილები, სრულწლოვან წევრებს ჯ. პ–ს და მ.გ–ძეს აქვთ მიღებული თავიანთი წილი კომლიდან გაყრისას, ხოლო რაც შეეხება თ. პ–ს, ის იმ დროისათვის არ იყო სრულწლოვანი წევრი და მას მოთხოვნის უფლება არ ჰქონდა. ამავე კოდექსის 128-ე მუხლის შესაბამისად, კომლის შრომისუნარიანი წევრი კარგავს უფლებას კომლის ქონების წილზე, თუ მას სამი წლის განმავლობაში ზედიზედ არ მიუღია მონაწილეობა თავისი შრომით ან სახსრებით, კომლის საერთო მეურნეობის წარმოებაში. ეს წესი არ გამოიყენება იმ შემთხვევაში, როდესაც კომლის წევრი არ მონაწილეობდა მეურნეობის წარმოებაში ვადიან სამხედრო სამსახურში გაწვევის, სასწავლებელში სწავლის ან ავადმყოფობის გამო. მოყვანილი ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე, მათ სადავო ქონებასთან 22 წელზე მეტია შეხება არ ჰქონიათ.

22. აღნიშნული ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებებიდან გამომდინარე, მოპასუხეებმა მიიჩნიეს, რომ სარჩელი ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია, ვინაიდან: 1. მოსარჩელეები იყვნენ საკოლმეურნეო კომლიდან გაყრილები, რაც იმას ნიშნავს, რომ მათ თავიანთი წილი მიიღეს და გ. თ. ძე პ–ძის კომლში აღარ ირიცხებოდნენ, მათი წილი ამ სადავო უძრავ ქონებაში აღარ არსებობს; 2. მოსარჩელეებს სადავო უძრავ ქონებასთან შეხება არ ჰქონიათ 22 წელზე მეტია. ( იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ.9-10).

23. 2017 წლის 14 აგვისტოს მოპასუხეებმა წარადგინეს დაზუსტებული შესაგებელიც, სადაც დამატებით მიუთითეს მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე, ასევე, რომ ერთ-ერთი მოპასუხე გ. პ. პ/ნ ....., გარდაცვლილია 2014 წლის 12 იანვარს, შესაბამისად, ვერ იქნება სათანადო მოპასუხე. ( იხ.დაზუსტებული შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ. 198-199).

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

24. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 11 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, რაც მოპასუხეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით, მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

25. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 10 მარტის გადაწყვეტილებით მოპასუხეთა სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და სარჩელს უარი ეთქვა დაკმაყოფილებაზე შემდეგ გარემოებათა გამო:

26. სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ 2015 წლის 4 აგვისტოს №AA2015055918-05 საარქივო ცნობით, საკომლო წიგნის ჩანაწერის ასლითა და მხარეთა განმარტებებით დასტურდება, რომ ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს დოკუმენტებით, სოფელ ..... 1986-2006 წლების პერიოდში, კომლის უფროსს წარმოადგენდა პ. გ. თ. ძე (ოჯახის უფროსი), რომელიც დასაქმებული იყო ავტოსატრანსპორტო კანტორაში მძღოლად. მასთან ერთად ცხოვრობდნენ: 1.კ.უ. ს. ასული - ცოლი (დიასახლისი); 2. პ. ჯ. გ.ს ძე- შვილი; 3. პ. რ. გ.ს ძე - შვილი; 4. პ– თ. გ.ს ძე -შვილი; 5. მ.გ.რ. ასული - გ.; 6. მ–ძე მ.რ. ასული- გ.; 7. გ–ძე მ.ხ. ასული - რძალი; 8. პ. თ. ჯ–ს ასული; 9. პ. ა. თ–ის ასული; 10. პ. გ. თ–ის ძე.

27. 2021 წლის 5 თებერვლის №AA2021001089-03 საარქივო ცნობაში დაფიქსირებულია შემდეგი: „ხელვაჩაურის არქივში დაცული ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს სოფელ ..... 1986-2006 წლების საკომლო წიგნით დასტურდება, რომ პ. ჯ. გ.ს ძე არის კომლის უფროსი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: 1. პ. ჯ. გ.ს ძე-ოჯახის უფროსი; 2. გ–ძე მ. ხ–ის ასული-ცოლი; 3. პ. თ. ჯ–ს ძე-შვილი, გადახაზულია, მიწერილი აქვს ამოეწერა ქ. ბათუმში საცხოვრებლად გადასვლასთან დაკავშირებით 14.02.1995 წელი. კომლს ერიცხება მიწის ფართი 1994-2006წ. 0.15 ჰა (საკომლო წიგნი დათარიღებულია 1986-2006წ.). კომლს საცხოვრებელი სახლის გრაფა შევსებული არ აქვს. შენიშვნა: კომლს დამატებითი ცნობების გრაფაში მიწერილი აქვს-მეცხოველეობის ს/მ 1994 წლის 19/05 ბრძანება №19-ით გამოეყო მიწის ფართი. აქვე გაცნობებთ, რომ 1994 წლის მეცხოველეობის სანაშენე მეურნეობის ბრძანების წიგნი ძირითად საქმიანობაზე ხელვაჩაურის არქივში სახელმწიფო დაცვაზე შესანახად არ შემოსულა.“

28. 2020 წლის 11 დეკემბრის №AA2020014904-05 საარქივო ცნობაში დაფიქსირებულია შემდეგი: „ხელვაჩაურის არქივში დაცული ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს დოკუმენტებით, სოფელ ..... 1986-2006 წლების საკომლო წიგნით დასტურდება, რომ პ. გ. თ. ძე არის კომლის უფროსი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხება: 1. პ– გ. თ. ძე - ოჯახის უფროსი; 2. კ.უ. ს. ასული - ცოლი; 3. პ. ჯ. გ. ძე- შვილი. გადახაზულია (დოკუმენტში ასეა); 4. პ. რ. გ.ს ძე - შვილი. გადახაზულია, მიწერილია ამოწერა 14.02.1995 წელი, გადავიდა ქ. სევეროდვინსკი (დოკუმენტში ასეა); 5. პ– თ. გ.ს ძე - შვილი; 6. მ.გ.რ. ასული - გ.. გადახაზულია, მიწერილია ამოეწერა 23.07.1991წ (დოკუმენტში ასე); 7. მ–ძე მ.რ. ასული- გ.; 8. გ–ძე მ.ხ. ასული - რძალი. გადახაზულია, (დოკუმენტში ასეა); 9. პ. თ. ჯ.ს ასული-შვ/ შვილი, გადახაზულია, (დოკუმენტში ასეა); 10. პ. ა. თ.ის ასული- შვ/ შვილი; 11. პ. გ. თ.ის ძ-შვ/ შვილი; კომლს ერიცხება საცხოვრებელი სახლი აგებული 1975 წელს 70 კვ/მ ფართის ოდენობით. კომლის სარგებლობაში არსებული მიწის ფართის რაოდენობა შეადგენს 1986-2006 წლებში 0.10 ჰა. შენიშვნა: კომლს დამატებითი ცნობების გრაფაში მიწერილი აქვს გადაწყვეტილება №77, 07.08.1992 წელი ჯ. გამოყოფილია ცალკე კომლად. შენიშვნა: კომლის მეურნეობის საზოგადოებრივი ჯგუფის გრაფაში უწერია „მ/მოსამს“ დოკუმენტში ასეა.

29. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ – სსკ) 1507-ე მუხლით და განმარტა, რომ წარმოდგენილი სარჩელით მოსარჩელეები ითხოვენ: ქ. ბათუმი, ......... ქუჩა №108-ში მდებარე (ყოფილი, ხელვაჩაურის რაიონი, ..... თემი) ს/კ №...... უძრავი ქონების - 2/5 წილის თანამესაკუთრეებად ცნობას იმ საფუძვლით, რომ ეს ქონება მიეკუთვნებოდა საკოლმეურნეო კომლს, რომლის გაუქმების დროსაც მოსარჩელეებს, როგორც კომლის წევრებს წარმოეშვათ ამ ქონების შესაბამის წილზე თანასაკუთრების უფლება.

30. იმისათვის რომ შეფასდეს სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობა, უპირველესად უნდა გაირკვეს სადავო უძრავი ქონება რა კატეგორიის კომლს წარმოადგენდა, საკოლმეურნეო კომლი იყო, თუ მუშა-მოსამსახურეთა კომლი.

31. ამასთან, მოცემული დავის გადაწყვეტის მიზნით ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასებისას გამოყენებული უნდა იქნეს, 1964 წლის რედაქციით მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსი და იმ დროს მოქმედი სხვა ნორმატიული აქტები, კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქცია) 122-123-ე და 125-ე მუხლები, „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 22.10.92 წლის №949 დადგენილება და სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტი.

32. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქცია) 122-123-ე და 125-ე მუხლების თა.ხმად, კომლის წევრს წარმოადგენდა პირი, რომელიც ფლობდა, სარგებლობდა და განკარგავდა საკოლმეურნეო ქონებას კომლის ყველა წევრის თანხმობით. საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრებს თანასაკუთრების უფლებით ეკუთვნოდათ, ამასთან კომლის ყველა წევრს, მათ შორის არასრულწლოვანს და შრომისუუნაროსაც თანაბარი წილი ეკუთვნოდათ.

33. ამდენად, საკოლმეურნეო კომლის ერთ-ერთი ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანი იყო კომლის ყველა შრომისუნარიანი და სრულწლოვანი წევრის კოლმეურნეობის წევრობა, პირადი შრომით საკოლმეურნეო წარმოებაში და კომლის დამხმარე მეურნეობაში მონაწილეობის სავალდებულო ხასიათი (სსსკ-ის 569-ე მუხლი).

34. საკოლმეურნეო კომლის წევრები დამხმარე მეურნეობას კომლისათვის განკუთვნილ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთზე საერთო ძალებით აწარმოებდნენ და ამ კომლის ქონების თა.მესაკუთრეებად გვევლინებოდნენ. ამასთან, საკოლმეურნეო კომლის არსებობა დაკავშირებული იყო კოლმეურნეობასთან. ე.ი. თუ არ არსებობდა კოლმეურნეობა - არ არსებობდა საკოლმეურნეო კომლიც.

35. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს პოზიცია სადავო ქონების სამართლებრივ სტატუსთან დაკავშირებით.

36. საქალაქო სასამართლო დაეთანხმა რა მოსარჩელეთა მსჯელობას, მხარეთა საერთო ოჯახი ჩათვალა საკოლმეურნეო კომლად, ხოლო მისი გაუქმების შემდეგ, სადავო ქონებას მიანიჭა საკოლმეურნეო კომლის სტატუსი.

37. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმეზე წარმოდგენილი საარქივო ცნობებითა და საკომლო წიგნების ამონაწერების მიხედვით, ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს, სოფელ ანგისაში გ. თ. ძე პ–ძის კომლი მიეკუთვნებოდა მუშა-მოსამსახურის კომლს. კომლის უფროსი – გ. თ. ძე პ–ძე დასაქმებული იყო წარმოება-დაწესებულებაში ხოლო მისი ოჯახის სხვა წევრების (მათ შორის, მოსარჩელეების) კოლმეურნეობაში დასაქმების ფაქტი რაიმე მტკიცებულებით არ დგინდება. შესაბამისად, სადავო ქონებაზე ვერ გავრცელდება სამოქალაქო სამართლის კოდექსით საკოლმეურნეო კომლისათვის განსაზღვრული წესები, მოსარჩელეები საკოლმეურნეო კომლის წევრებად ვერ მიიჩნევიან და ნორმატიული აქტებით („საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 22.10.92 წლის №949 დადგენილება და სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტი) კოლექტიური მეურნეობის გაუქმების შემდეგ მათზე, როგორც საკოლმეურნეო კომლის წევრებზე, კომლის ქონებაზე თანასაკუთრება გადაცემულად ვერ ჩაითვლება. ამდენად, სასარჩელო მოთხოვნა საკოლმეურნეო კომლის ქონებაზე თანამესაკუთრედ აღიარების თაობაზე უსაფუძვლოა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მისი დაკმაყოფილების თაობაზე დაუსაბუთებელი, რაც ამ გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია.

38. სააპლაციო სასამართლომ დამატებით აღნიშნა, რომ მოცემული დავის ფარგლებში ვერ შეფასდება ის ფაქტი, ადგილი აქვს თუ არა მემკვიდრეობის გზით სადავო ქონებაზე საკუთრების უფლების წარმოშობას, ვინაიდან, სარჩელში მითითებული ფაქტები არ გამომდინარეობდა მემკვიდრეობით-სამართლებრივი ურთიერთობიდან და მოსარჩელეთა მოთხოვნა ამ სამართლებრივი საფუძვლით წარდგენილი არ ყოფილა.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

39. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე მოსარჩელეებმა შეიტანეს საკასაციო საჩივარი, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

40. კასატორთა მითითებით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება საქმეში არსებულ ფაქტობრივ გარემოებებს, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ – სსსკ) მე-4 და 102-ე მუხლებს, რაც მისი გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.

41. კასატორებმა აღნიშნეს, რომ მოპასუხეებს სარჩელისაგან თავდასაცავად წარდგენილ შესაგებელში სადავოდ არ გაუხდიათ ის ფაქტი, რომ სადავო ქონება საკოლმეურნეო კომლს ეკუთვნოდა და არ მიუთითებიათ, რომ იგი მუშა-მოსამსახურეთა კომლის საკუთრებაა. აღნიშნულ გარემოებაზე ყურადღება გაამახვილა სააპელაციო პალატამ, რისი საპროცესო უფლებაც მას არ გააჩნდა. მეტიც, მოპასუხეები სხვა დავასაც აწარმოებდნენ სადავო საკოლმეურნეო კომლის ქონების წილზე საკუთრების უფლების დაკარგულად ცნობის მოთხოვნით. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ საკუთარი ინიციატივით დაიწყო იმ გარემოების გამოკვლევა, სადავო კომლი საკოლმეურნეო იყო თუ მუშა-მოსამსახურეთა კატეგორიის. აღნიშნულით პალატამ დაარღვია სსსკ-ის მე-2, მე-4, მე-5, 102-ე, 377-ე, 384-ე და 389-ე მუხლები. სააპელაციო სასამართლოს არ გამოუკვლევია, თუ როდის იქნა შესრულებული საკომლო წიგნში ჩანაწერი პ–ძე გ. თ. ძე დასაქმებული იყო ავტოსატრანსპორტო კანტორაში. შესაძლოა ჩანაწესი კომლის არსებობის შეწყვეტის შემდეგ გაკეთდა. მინაწერი შესრულებულია მხოლოდ 1987 წლის გრაფაში და არ გრძელდება მომდევნო წლებში. არც ის გარემოება დადგენილა, რომელ წლებში მუშაობდა გ. პ–ძე მძღოლად და რა კანტორაში. 1993 წლიდან 2006 წლამდე საკომლო წიგნში ჩანაწერები ჩვეულებრივად ხორციელდებოდა.

42. კასატორებმა მიუთითეს, რომ სააპელაციო პალატა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებისას დაეყრდნო სახელმწიფო საბჭოს არარსებულ 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტს, არსებობს მხოლოდ 21.10.1992 წლის №29 დეკრეტი.

43. კასატორთა განმარტებით, საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ მთავრობის 22.10.92 წლის №949 დადგენილებაში არსად არ არის ცალცალკე, განსხვავებული უფლებებით მოხსენებული საკოლმეურნეო კომლი და მუშა-მოსამსახურეთა კომლი. სახელმწიფო საბჭოს არარსებულ 21.10.1992წლის №29 დეკრეტის მე-6 მუხლში მითითებულია, რომ მეურნეობათა ხელმძღვანელებმა და კომისიებმა მიწაზე მეურნეობრიობის ახალი ორგანიზაციული ფორმის შექმნის თაობაზე განცხადების შეტანის დღიდან ერთი თვის ვადაში განიხილონ და მიიღონ გადაწყვეტილება მუშაკისა და მისი ოჯახის წევრთა კუთვნილი მიწის ნატურით გამოყოფის შესახებ. დასახელებულ დეკრეტში არ არის მითითება იმის შესახებ, რომ თუ ოჯახი მეურნეობას ეკუთვნის, ასეთი ოჯახის ქონება მხოლოდ კომლის უფროსისაა და დანარჩენ წევრების საკუთრებას არ წარმოადგენს. სააპელაციო პალატა ვალდებული იყო, ზემოაღნიშნულ დეკრეტსა და დადგენილებაში ამგვარი შინაარსის ნორმის არსებობის შემთხვევაში, მიეთითებინა ასეთზე და განემარტა ნორმა.

44. კასატორთა მოსაზრებით, სააპელაციო პალატას უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა 1996 წლის 22 მარტის საქართველოს კანონი „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ მე-3 მუხლის პირველი პუნქტი, მე-4 მუხლის მე-4 და მე-5 პუნქტები.

45. მ.გ–ძე და რ. პ–ძე ეწეოდნენ საკომლო მეურნეობას, თ. პ–ძე კი იყო მცირეწლოვანი. საარქივო ცნობის თა.ხმად, თითოეული მათგანი რეგისტრირებულია საადგილმამულო წიგნში კონკრეტული წილის მითითებული გარეშე, რაც ადასტურებს, რომ ქონება მათ თანასაკუთრებაში იმყოფებოდა. კასატორებმა მიიჩნიეს, რომ თუ სააპელაციო პალატა უკანონოდ ჩათვლიდა, რომ სადავო კომლი მუშა-მოსამსახურეთა კატეგორიას განეკუთვნებოდა და მისი წევრები სადავო უძრავი ქონების თანამესაკუთრეები არ იყვნენ, მაშინ გაურკვეველია, როგორ გახდნენ სადავო ქონების თანამესაკუთრეები მოპასუხეები. მათ კომლის ქონება იმავე საარქივო ცნობის საფუძველზე დაირეგისტრირეს, შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ მოპასუხეებს უპირატესობა დაუსაბუთებლად მიანიჭათ და მოსარჩელეები დისკრიმინირებულ მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ, რაც ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლს, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-14 მუხლს.

46. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 03 ივნისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად, ხოლო 2021 წლის 14 ივლისის განჩინებით კი, საკასაციო საჩივარი ცნობილი იქნა დასაშვებად სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, კერძოდ, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას. იმავე განჩინებით გადაწყდა, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მესამე ნაწილის შესაბამისად, საქმე განხილული იქნებოდა ზეპირი მოსმენის გარეშე, რის შესახებაც მხარეებს ეცნობათ კანონით დადგენილი წესით.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

47. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დასაბუთებულია, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

48. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თა.ხმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია (შედავება).

49. მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

50. 2015 წლის 4 აგვისტოს №AA2015055918-05 საარქივო ცნობით, საკომლო წიგნის ჩანაწერის ასლითა და მხარეთა განმარტებებით დასტურდება, რომ ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს დოკუმენტებით, სოფელ ..... 1986-2006 წლების პერიოდში, კომლის უფროსს წარმოადგენდა პ–ძე გ. თ. ძე (ოჯახის უფროსი), რომელიც დასაქმებული იყო ავტოსატრანსპორტო კანტორაში მძღოლად. მასთან ერთად ცხოვრობდნენ: 1.კ.უ. ს–ის ასული - ცოლი (დიასახლისი); 2. პ–ძე ჯ. გ.ს ძე- შვილი; 3. პ– რ. გ–ს ძე - შვილი; 4. პ– თ. გ.ს ძე -შვილი; 5. მ.გ.რ–ს ასული - გ.; 6. მ–ძე მ.რ. ასული- გ.; 7.გ–ძე მ.ხ. ასული - რძალი; 8. პ– თ. ჯ.ს ასული; 9. პ– ა. თ.ის ასული; 10. პ– გ. თ.ის ძე.

51. 2021 წლის 5 თებერვლის №AA2021001089-03 საარქივო ცნობაში დაფიქსირებულია შემდეგი: „ხელვაჩაურის არქივში დაცული ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს სოფელ ..... 1986-2006 წლების საკომლო წიგნით დასტურდება, რომ პ–ძე ჯ. გ.ს ძე არის კომლის უფროსი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: 1. პ–ძე ჯ. გ.ს ძე-ოჯახის უფროსი; 2. გ–ძე მ. ხ–ის ასული-ცოლი; 3. პ– თ. ჯ.ს ძე-შვილი, გადახაზულია, მიწერილი აქვს ამოეწერა ქ. ბათუმში საცხოვრებლად გადასვლასთან დაკავშირებით 14.02.1995 წელი. კომლს ერიცხება მიწის ფართი 1994-2006წ. 0.15 ჰა (საკომლო წიგნი დათარიღებულია 1986-2006წ.). კომლს საცხოვრებელი სახლის გრაფა შევსებული არ აქვს. შენიშვნა: კომლს დამატებითი ცნობების გრაფაში მიწერილი აქვს-მეცხოველეობის ს/მ 1994 წლის 19/05 ბრძანება №19-ით გამოეყო მიწის ფართი. აქვე გაცნობებთ, რომ 1994 წლის მეცხოველეობის სა.შენე მეურნეობის ბრძანების წიგნი ძირითად საქმიანობაზე ხელვაჩაურის არქივში სახელმწიფო დაცვაზე შესა.ხად არ შემოსულა.“

52. 2020 წლის 11 დეკემბრის №AA2020014904-05 საარქივო ცნობაში დაფიქსირებულია შემდეგი: „ხელვაჩაურის არქივში დაცული ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს დოკუმენტებით, სოფელ ..... 1986-2006 წლების საკომლო წიგნით დასტურდება, რომ პ–ძე გ. თ. ძე არის კომლის უფროსი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხება: 1. პ– გ. თ. ძე - ოჯახის უფროსი; 2. კ.უ. ს. ასული - ცოლი; 3. პ– ჯ. გ. ძე- შვილი. გადახაზულია (დოკუმენტში ასეა); 4. პ– რ. გ.ს ძე - შვილი. გადახაზულია, მიწერილია ამოწერა 14.02.1995 წელი, გადავიდა ქ. სევეროდვინსკი (დოკუმენტში ასეა); 5. პ– თ. გ.ს ძე - შვილი; 6. მ.გ.რ. ასული - გ.. გადახაზულია, მიწერილია ამოეწერა 23.07.1991წ (დოკუმენტში ასე); 7. მ–ძე მ.რ. ასული- გ.; 8. გ–ძე მ.ხ. ასული - რძალი. გადახაზულია, (დოკუმენტში ასეა); 9. პ– თ. ჯ.ს ასული-შვ/ შვილი, გადახაზულია, (დოკუმენტში ასეა); 10. პ–ძე ა. თ.ის ასული- შვ/ შვილი; 11. პ–ძე გ. თ.ის ძ-შვ/ შვილი; კომლს ერიცხება საცხოვრებელი სახლი აგებული 1975 წელს 70 კვ/მ ფართის ოდენობით. კომლის სარგებლობაში არსებული მიწის ფართის რაოდენობა შეადგენს 1986-2006 წლებში 0.10 ჰა. შენიშვნა: კომლს დამატებითი ცნობების გრაფაში მიწერილი აქვს გადაწყვეტილება №77, 07.08.1992 წელი ჯ. გამოყოფილია ცალკე კომლად. შენიშვნა: კომლის მეურნეობის საზოგადოებრივი ჯგუფის გრაფაში უწერია „მ/მოსამს“ დოკუმენტში ასეა. ( იხ. წინამდებარე განჩინების პ.26-28).

53. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმეზე წარმოდგენილი საარქივო ცნობებითა და საკომლო წიგნების ამონაწერების მიხედვით, ხელვაჩაურის რაიონის ..... თემის საკრებულოს, სოფელ ანგისაში გ. თ. ძე პ–ძის კომლი მიეკუთვნებოდა მუშა-მოსამსახურის კომლს. კომლის უფროსი – გ. თ. ძე პ– დასაქმებული იყო წარმოება-დაწესებულებაში ხოლო მისი ოჯახის სხვა წევრების (მათ შორის, მოსარჩელეების) კოლმეურნეობაში დასაქმების ფაქტი რაიმე მტკიცებულებით არ დგინდება. შესაბამისად, სადავო ქონებაზე ვერ გავრცელდება სამოქალაქო სამართლის კოდექსით საკოლმეურნეო კომლისათვის განსაზღვრული წესები, მოსარჩელეები საკოლმეურნეო კომლის წევრებად ვერ მიიჩნევიან და ნორმატიული აქტებით („საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 22.10.92 წლის №949 დადგენილება და სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტი) კოლექტიური მეურნეობის გაუქმების შემდეგ მათზე, როგორც საკოლმეურნეო კომლის წევრებზე, კომლის ქონებაზე თანასაკუთრება გადაცემულად ვერ ჩაითვლება. ამდენად, სასარჩელო მოთხოვნა საკოლმეურნეო კომლის ქონებაზე თა.მესაკუთრედ აღიარების თაობაზე უსაფუძვლოა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მისი დაკმაყოფილების თაობაზე დაუსაბუთებელი, რაც ამ გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია. ( იხ. წინამდებარე განჩინების პ.37).

54. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორების შედავებების საფუძვლიანობა, კერძოდ, კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ემყარება კანონდარღვევას, მან გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მნიშვნელოვანი მატერიალური და პროცესუალური ნორმების დარღვევით;

55. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

56. ვიდრე დადგენილი გარემოებების სამართლის ნორმებთან სუბსუმირებას შეუდგებოდეს, საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს სამართალწარმოების ფუნდამენტურ პრინციპებზე: მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლით რეგლამენტირებულია პროცესის შეჯიბრებითობის პრინციპის საფუძველზე წარმართვა და დადგენილია, რომ მხარეებს აქვთ მტკიცებულებათა წარდგენის გზით საკუთარი პოზიციის დადასტურების შესაძლებლობა, გარდა ამისა, დემოკრატიულ საზოგადოებაში ფუნდამენტური მნიშვნელობა ენიჭება მხარეთა თა.სწორობის დაცვას (სსსკ-ის მე-5 მუხლი), რაც იმას ნიშნავს, რომ საქმის განხილვის თითოეულ ეტაპზე სასამართლო ინარჩუნებს ნეიტრალიტეტს და მოსამართლეს მიუკერძოებლად, მხოლოდ მტკიცებულებათა ობიექტური შეფასების გზით უყალიბდება შინაგანი რწმენა დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ამა თუ იმ ფაქტის არსებობის თაობაზე. საქართველოს ორგანული კანონი „საერთო სასამართლოების შესახებ“ განსაზღვრავს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს როლს საერთო სასამართლოების სიტემაში და ადგენს, რომ უზენაესი სასამართლო დადგენილი საპროცესო ფორმით ზედამხედველობს მართლმსაჯულების განხორციელებას საქართველოს საერთო სასამართლოებში. კანონის მითითებული დანაწესიდან გამომდინარეობს მათ შორის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის დებულება, რომელიც ადგენს უზენაესი სასამართლოს მხრიდან დავის ფაქტობრივი ნაწილის შეფასების ფარგლებს, კერძოდ, საკასაციო სასამართლო მსჯელობს საპროცესო წესების დაცვით მოპოვებული მტკიცებულებებისა და მხარეთა მიერ მიცემული ახსნა-განმარტებების შეფასების კანონიერებაზე იმგვარად, რომ თავად ვერც ახალ ფაქტებს დაადგენს და ვერც ახალ განმარტებებს მიიღებს მხარეებისგან.

57. საკასაციო სასამართლო შეზღუდულია პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის მომზადების ეტაპის დასრულების დროისათვის წარდგენილი ფაქტებისა და მტკიცებულებების კვლევით, რამდენადაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ და „ვ“ ქვეპუნქტების თანახმად, სარჩელში უნდა აღინიშნოს კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს; მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ გარემოებებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ამავე კოდექსის 219-ე მუხლის პირველი ნაწილიდან გამომდინარე, მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული.

58. სასამართლო კი, ზემოთაღნიშნული ნეიტრალიტეტის პრინციპიდან გამომდინარე, ვერ უზრუნველყოფს მხარისათვის იურიდიული დახმარების გაწევას, რაც თანაბრობას დაარღვევს და სამართალწარმოებას მიკერძოებულს გახდის. ევროკონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტით „მიუკერძოებლობის“ მოთხოვნა ორი ასპექტისაგან შედგება. პირველი, სასამართლო სუბიექტურად თავისუფალი უნდა იყოს პიროვნული ზრახვებისა და მიდრეკილებებისაგან. მეორე, იგი ასევე მიუკერძოებელი უნდა იყოს ობიექტური თვალსაზრისით, ანუ მან უნდა უზრუნველყოს საკმარისი გარანტიები ამ თვალსაზრისით ნებისმიერი კანონიერი ეჭვის გამოსარიცხად (იხ. გოტრინი და სხვები საფრანგეთის წინააღმდეგ, 1998 წლის 20 მაისის გადაწყვეტილება, Reports of Judgments and Decisions 1998-III, გვ. 10-0- 31, §58; მორისი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, №38784/97, §58, ECHR 2002-I). რაც შეეხება სუბიექტურობას, მოსამართლე პიროვნულად მიუკერძოებლად უნდა იქნას მიჩნეული, ვიდრე ამის საწინააღმდეგო არ დამტკიცდება (იხ. ჰაუსშიდტი დანიის წინააღმდეგ, 1989 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილება, სერია A №154, გვ. 21, §47; დაკტარასი ლიტვის წინააღმდეგ, №42095/98, §30, ECHR 2000-X). სამართლიანი სასამართლოს კონცეფცია თავის თავში მოიცავს სასამართლოს მხრიდან მხარისათვის საკუთარი პოზიციის დაცვის მოსამზადებლად ადეკვატური დროის განსაზღვრას და დაცვის მომზადების შესაძლებლობის მიცემას (იხ. Case If Galstyan v, Armenia, საჩივარი no26986/0-), რაც საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით განსახილველ შემთხვევაში, როგორც კასატორებთან, ასევე კასატორების მოწინააღმდეგე მხარესთან მიმართებით უზრუნველყოფილ იქნა, შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო სადავო ფაქტებს შეაფასებს საპროცესო წესების დაცვით მიღებული განმარტებების ფარგლებში.

59. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა, გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

60. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

61. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად არის სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ.ბოელინგი, ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 38.) კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის მომწესრიგებელი მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების დანიშნულებაა ურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტების უფლებების განსაზღვრა და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა. მოთხოვნა უფლების რეალიზაციის კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობაა. მოთხოვნა და მოთხოვნის საფუძველი სხვადასხვა ცნებებია და სასურველია მათი აღრევა თავიდან იქნეს აცილებული. ამ გამიჯვნას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმის გათვალისწინებით, რომ მოთხოვნათა შორის არჩევანის უფლება, მოსარჩელის უფლებამოსილებაა, ხოლო მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მოთხოვნის დამფუძნებელი მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველთა შორის ერთ-ერთის მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილება და ვალდებულებაცაა (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 42.).

62. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მოთხოვნა პირის ნებას დაქვემდებარებული და სხვა პირზე მიმართული უფლებაა, რომელიც მისი პროცესუალური განხორციელებისაგან მკვეთრად იმიჯნება. მოთხოვნა ძირითადად მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია. მოთხოვნა საპროცესო-სამართლებრივი გაგებით, ყოველთვის მიმართულია სასამართლო გადაწყვეტილების დადგომისაკენ. მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი არის სამართლის ნორმა, რომლის სამართლებრივი შედეგით გათვალისწინებულია სამართლებრივ ურთიერთობაში მონაწილე პირის მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელებისა თუ მოქმედების შესრულებისაგან თავის შეკავების ვალდებულება. თითოეული მოთხოვნის დამფუძნებელი სამართლის ნორმა განსაზღვრავს მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს, თუმცა მისი განმარტება და ფაქტობრივ გარემოებებზე მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილებაა. მოთხოვნის საფუძველი ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ნორმის შემადგენლობა, რომელიც მოიცავს ცალკეულ წინაპირობას და ბ) სამართლებრივი შედეგი, რომელიც კანონის საფუძველზე დადგება იმ შემთხვევაში, თუ სახეზეა ნორმის შემადგენლობით განსაზღვრული ყველა წინაპირობა.

63. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა. სადავო ურთიერთობის შეფასებისას, ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო არაა შებოჭილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებებით, შესაბამისად, თუ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გამოარკვევს, რომ ქვემდგომი სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება არ გამომდინარეობს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან, იგი ვალდებულია, ეს გარემოებები თავად შეაფასოს სამართლებრივად სწორად და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

64. საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ განმარტავს, რომ სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თავისი განჩინებით ძალაში დატოვოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ან ამ გადაწყვეტილების შეცვლით მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება (სსსკ-ის 386-ე მუხლი). ასეთივე შესაძლებლობითაა აღჭურვილი საკასაციო სასამართლოც, კერძოდ, მას შუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს სხვა სამართლებრივი შედეგი (სსსკ-ის 411-ე მუხლი).

65. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან, ზიანის მიყენებიდან (დელიქტი), უსაფუძვლო გამდიდრებიდან თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან.

66. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამრთლოს უფლება მოიცავს ისეთ მნიშვნელოვან კომპონენტს, რომლის მიხედვითაც, სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება უნდა იყოს მხარისათვის განჭვრეტადი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§ 55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათა.დოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, § 59; Perez v. France, § 80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21; ).

67. საკასაციო პალატა მიუთითებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიდგომაზე კანონის ერთგვაროვანი ინტერპრეტაციის აუცილებლობასთან მიმართებით. კანონის ნორმის განსხვავებული ინტერპრეტაციის პრობლემა დადგა საქმეში ALBU AND OTHERS v. ROMANIA (Applications no. 34796/09), 10 მაისი, 2012 წელი) §§: 34 (III, IV),რომელშიც აღნიშნა, რომ სასამართლოს სამართლებრივი დასკვნები უნდა დაეფუძნოს სამართლის განსაზღვრულობის პრინციპს, რომელიც იმპლიმენტირებულია კონვენციის ყოველ მუხლში და ადგენს კანონისმიერი წესრიგის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ასპექტს. სამართლებრივი განსაზღვრულობის პრინციპი, დასახელდა სამართლებრივი სტაბილურობის inter alia, გარა.ტად, რომელიც იმავდროულად, უზრუნველყოფს საზოგადოების ნდობას სასამართლოების მიმართ. სასამართლო გადაწყვეტილებათა კონფლიქტი არაერთგვაროვნების კონტექსტში კი, პირიქით საზოგადოების ნდობის ხარისხს ამცირებს სასამართლოს მიმართ, მაშინ როდესაც ამგვარი ნდობა წარმოსდგება სამართლებრივი სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კომპონენტად. (მსგავს საკითხებზე აგრეთვე იხ., Iordan Iordanov and Others, §-47; Ştefănică and Others, §-31). ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ სხვა საქმეში აღნიშნა, რომ კონვენციის ხელშემკვრელი სახელმწიფოების სასამართლო სისტემებმა უნდა შექმნან მექანიზმი, რომელიც ხელს შეუწყობს სამართლებრივ განსაზღვრულობას (Nejdet Şahin and Perihan Şahin v. Turkey [GC] (Application no. 13279/05), 21 ოქტომბერი, 2011 წელი, §§59-96) და ხელს შეუწყობს ერთგვაროვანი პრაქტიკის დადგენას კონვენციის მე-6 მუხლის მიზნებისათვის (სამართლიანი სასამართლოს უფლება).

68. ზემოაღნიშულიდან გამომდინარე, შეიძლება დასკვნის გაკეთება, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, სამართლებრივი განჭვრეტადობის დარღვევას ადგილი აქვს იმ შემთხვევებბში, როდესაც ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო ახდენს დადგენილი სასამართლო პრაქტიკისაგან გადახვევას. “კანონმდებლს აკისრია ვალდებულება, რომ მოსამართლე უზრუნველყოს სახელმძღვანელო მიმართულებებით, რომლებიც განჭვრეტადს ხდიან მის მიერ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღების აუცილებლობას, გარდაუვალობას, იმავდროულად, მოქალაქეს უქმნიან წარმოდგენას, თუ რა ზომები იქნება მის მიმართ გატარებული”. ( იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე N1/2/384).

69. საკასაციო სასამართლო პირველ რიგში იმსჯელებს კასატორების იმ პრეტენზიაზე, რომელიც შეეხება სააპელაციო სასამართლოს მიერ საპროცესო ნორმების შესაძლო დარღვევას.

70. კასატორთა მითითებით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება საქმეში არსებულ ფაქტობრივ გარემოებებს, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ – სსსკ) მე-4 და 102-ე მუხლებს, რაც მისი გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.

71. კასატორები უთითებენ, რომ მოპასუხეებს სარჩელისაგან თავდასაცავად წარდგენილ შესაგებელში სადავოდ არ გაუხდიათ ის ფაქტი, რომ სადავო ქონება საკოლმეურნეო კომლს ეკუთვნოდა და არ მიუთითებიათ, რომ იგი მუშა-მოსამსახურეთა კომლის საკუთრებაა. აღნიშნულ გარემოებაზე სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა თავისი ინიციატივით, რისი საპროცესო უფლებაც მას არ გააჩნდა. მეტიც, მოპასუხეები სხვა დავასაც აწარმოებენ სადავო საკოლმეურნეო კომლის ქონების წილზე მოსარჩელეების საკუთრების უფლების დაკარგულად ცნობის მოთხოვნით და ამის თაობაზე 2018 წლის 19 ნოემბერს სარჩელიც კი აქვთ შეტანილი. მოპასუხეები ორივე ინსტანციაში მიიჩნევდნენ, რომ ცალსახად წარმოადგენენ საკოლმეურნეო კომლის წევრებს. აპელანტებმა 2018 წლის 09 დეკემბერს შუამდგომლობით მიმართეს სააპელაციო სასამართლოს საქმის წარმოების შეჩერების მოთხოვნით იმ საფუძვლით, რომ აღძრული აქვთ სარჩელი მოსარჩელეების მიმართ საკომლო ქონებაზე უფლების დაკარგულად ცნობის თაობაზე. საქმის წარმოების შეჩერების შუამდგომლობა სააპელაციო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ( იხ. 2018 წლის 09 დეკემბრის სააპელაციო სასამართლოს სხდომის ოქმი, 12.13 წუთი). აღნიშნულიც ადასტურებს იმ ფაქტობრივ გარემოებას, რომ მოპასუხეებს არც ერთ ინსტანციაში სადავოდ არ გაუხდიათ ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ კომლი არ იყო საკოლმეურნეო და ამ საფუძვლით არ შედავებიან სარჩელს. პირიქით, მოპასუხეებს ყოველთვის მიაჩნდათ და რეალურად ასეცაა, რომ გ. თ. ძე პ–ძის კომლი იყო საკოლმეურნეო კომლი და არ შედავებიან ამ ფაქტობრივ გარემოებას, ვიდრე სააპელაციო სასამართლომ სხდომაზე არ მიანიშნა აპელანტებს იმაზე, რომ სადავო კომლი შეიძლება იყოს მუშა-მოსამსახურის კომლი, ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ საკუთარი ინიციატივით დაიწყო იმ გარემოების გამოკვლევა, სადავო კომლი საკოლმეურნეო იყო თუ მუშა-მოსამსახურეთა კატეგორიის. აღნიშნულით პალატამ დაარღვია სსსკ-ის მე-2, მე-4, მე-5, 102-ე, 377-ე, 384-ე და 389-ე მუხლები. სააპელაციო სასამართლოს არ გამოუკვლევია, თუ როდის იქნა შესრულებული საკომლო წიგნში ჩა.წერი - პ–ძე გ. თ. ძე დასაქმებული იყო ავტოსატრანსპორტო კანტორაში. შესაძლოა ჩა.წერი კომლის არსებობის შეწყვეტის შემდეგ გაკეთდა. მინაწერი შესრულებულია მხოლოდ 1987 წლის გრაფაში და არ გრძელდება მომდევნო წლებში. არც ის გარემოება დადგენილა, რომელ წლებში მუშაობდა გ. პ–ძე მძღოლად და რა კანტორაში. 1993 წლიდან 2006 წლამდე საკომლო წიგნში ჩანაწერები ჩვეულებრივად ხორციელდებოდა, ან როგორ დაადგინა სააპელაციო სასამართლომ, რომ ავტოსატრანსპორტო კანტორა, რომელშიც გაურკვეველ პერიოდში მუშაობდა გ. პ–ძე, კოლმეურნეობას ეკუთვნოდა თუ მუშა-მოსამსახურეთა მეურნეობას. საქმეში არსებულ ყველა სარქივო ცნობაში მითითებულია კომლი, კომლის წევრები და მათი ქონება, არსად მეურნეობაზე ჩა.წერი არ არსებობს. საპელაციო სასამართლომ დაარღვია სსკ-ის მე-4 მუხლით გათვალისწინებული შეჯიბრებითობის პრინციპი, რადგან სასამართლო შებოჭილია არა მარტო სასარჩელო მოთხოვნის თუ შესაგებლის ფარგლებით, არამედ მხარეთა მითითებით, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს თუ შესაგებელს, ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. მოპასუხეებს არცერთ ინსტანციაში საადვო არ გაუხდიათ, რომ კომლი არ იყო საკოლმეურნეო და ამ საფუძვლით არ შედავებიან სარჩელს. სააპელაციო სასამართლოს საპროცესო ნორმებიდან გამომდინარე, რადგან საქმე არ ეხება ადმინისტრაციულ დავას, არ ჰქონდა უფლება თავისი ინიციატივით ემსჯელა იმ გარემოებებზე, რასაც მოპასუხეები არ უთითებდნენ და სადავოდ არ ხდიდნენ. თუ სააპელაციო პალატა უკანონოდ ჩათვლიდა, რომ სადავო კომლი მუშა-მოსამსახურეთა კატეგორიას განეკუთვნებოდა და მისი წევრები სადავო უძრავი ქონების თანამესაკუთრეები არ იყვნენ, მაშინ გაურკვეველია, როგორ გახდნენ სადავო ქონების თა.მესაკუთრეები მოპასუხეები. მათ კომლის ქონება იმავე საარქივო ცნობის საფუძველზე დაირეგისტრირეს, ( იხ. საკასაციო საჩივარი, ტ.3. ს.ფ.161-162).

72. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით.

73. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მიხედვით მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლენი, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

74. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი ითვალისწინებს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპს. შეჯიბრებითობის პრინციპი, მხარეთა თა.სწორობის პრინციპთან ერთად, წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით, აგრეთვე საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე- 4 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლო უფლების მნიშვნელოვან კომპონენტს.

75. სსსკ-ის მე–4 მუხლის თა.ხმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თა.ბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. შეჯიბრებითობის პრინციპმა თავისი ასახვა ჰპოვა სსსკ–ის მთელ რიგ სხვა ნორმებში.

76. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპის შინაარსის ანალიზი საფუძველს გვაძლევს გავაკეთოთ შემდეგი დასკვნები: 1. შეჯიბრებითობის პრინციპი მოიცავს მხარეთა საქმიანობას მხოლოდ საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და მტკიცებულებების სფეროში. საკითხი იმის შესახებ, რომ სასამართლო საქმის განხილვას (სამოქალაქო პროცესს) იწყებს მხოლოდ დაინტერესებული პირის მოთხოვნით, ან, რომ სასამართლო არ უნდა გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს და ა.შ. განეკუთვნება არა შეჯიბრებითობის, არამედ დისპოზიციურობის პრინციპის სფეროს. 2. მხარეთა მოთხოვნების თუ შესაგებლის ფაქტობრივი (და არა იურიდიული) დასაბუთება (გამართლება) ეკისრებათ თვითონ მხარეებს. 3. მხარეებმა თვითონ უნდა განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (შესაგებელს). ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული აგრეთვე სსსკ-ის 178–ე მუხლის „ ე“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად, სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს გარემოებები, რომლებზეც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს, აგრეთვე სსსკ-ის 201–ე მუხლში, რომლის თანახმად, თუ მოპასუხე სარჩელს არ ცნობს, მან უნდა მიუთითოს რა კონკრეტულ გარემოებებს ემყარება მისი შესაგებელი სარჩელის წინააღმდეგ. 4. მხარეებმა თვითონ უნდა მიუთითონ მტკიცებულებებზე, რომელთა საფუძველზე უნდა დამტკიცდეს (დადასტურდეს) მათ მიერ თავიანთი მოთხოვნის (შესაგებლის) დასაბუთების მიზნით მითითებული ფაქტები. ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული სსსკ 178–ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს მტკიცებულებანი, რომლებიც ადასტურებენ ამ გარემოებებს (ე.ი. მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულ გარემოებებს), აგრეთვე, სსსკ-ის 201-ე მუხლში, რომლის თა.ხმად, მოპასუხემ თავის პასუხში (შესაგებელში) უნდა მიუთითოს რა მტკიცებულებებით შეიძლება დამტკიცდეს ეს გარემოებები, (ე.ი. მოპასუხის მიერ თავის შესაგებელში მითითებული გარემოებები.

77. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს.

78. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

79. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს ყურადღება გაამახვილოს იმ საკითხზე, თუ რა როლი შეუძლია შეასრულოს სასამართლომ მხარეთა შეჯიბრების პროცესში. ფაქტიურად ესაა საკითხი, თუ რა ზომითაა გამოყენებული სამძებრო პრინციპის ელემენტები სამოქალაქო სამართალწარმოებაში. სსსკ-ის მე-4 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, საქმის გარემოებათა გასარკვევად სასამართლოს შეუძლია თავისი ინიციატივით მიმართოს ამ კოდექსში გათვალისწინებულ ღონისძიებებს. სამართლებრივი მნიშვნელობის საკითხია, თუ რა შინაარსის შეიძლება იყოს ეს ღონისძიებები. პირველ რიგში მიზანშეწონილია განხილული იქნეს მტკიცების საგნის ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების წრის ზუსტად და სრულად განსაზღვრის შესახებ საკითხი. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა.

80. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა მიერ დაშვებული შეცომა ფაქტების მითითების დროს, შეიძლება გამოიხატოს იმით, რომ „მათ არ მიუთითეს ყველა იმ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომელსაც აქვს მნიშვნელობა საქმეზე სწორი გადაწყვეტილების გამოტანისათვის. მხარეთა მიერ დაშვებულ შეცდომას სასამართლო ვერ გამოაწორებს: სასამართლო ვერ „გაამდიდრებს“, ვერ შეავსებს მხარეთა მიერ მითითებულ ფაქტებს, რადგან მხოლოდ მხარეებს შეუძლიათ განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (სსსკ-ის მე–4 მუხლი)“. (იხ. თ.ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 215.).

81. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი.

82. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

83. ვიდრე საქმის არსებითად განხილვა დაიწყება სასამართლოში, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს საქმის მომზადება, რომელიც მათ შორის მხარეთა წერილობითი პოზიციების გაცვლას მოიცავს. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება, ერთი მხრივ სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტების ასლების მოპასუხისათვის, ხოლო მეორე მხრივ, შესაგებლისა და თანდართული დოკუმენტების ასლების მოსარჩელისთვის ჩაბარება. სასამართლომ მკაცრად უნდა გააკონტროლოს ამ კონტექსტში მხარეთა საპროცესო უფლებების დაცვა (წერილობითი დოკუმენტაციის სრულყოფილად მიღება და პასუხის გასაცემად გონივრული ვადის დადგენა), წინააღმდეგ შემთხვევაში სახეზე იქნება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევა. მოპასუხეს მისთვის გზავნილის (სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტების ასლები) ჩაბარების შემდეგ წარმოეშობა შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება.

84. კანონმდებლის ამგვარი მოთხოვნა გამომდინარეობს წერილობითი სამართალწარმოების პრინციპიდან, რაც წინა ეტაპია ზეპირი სამართალწარმოებისა და რასაც ვერ ჩაა.ცვლებს მხარეთა მოსმენის პრინციპი, წინააღმდეგ შემთხვევაში სასამართლო პროცესი დაკარგავდა განსაზღვრულობის სახეს და მივიღებიდით საპროცესო მოქმედებების ქაოსს. მხარეს უფლება აქვს წინასწარ, საქმის არსებითად განხილვის დაწყებამდე იცოდეს, რაზე აფუძნებს მეორე მხარე თავის მოთხოვნას ან რა საპროცესო საშუალებებით აპირებს თავის დაცვას. მხარეებს უნდა მიეცეთ ეფექტური სამართლებრივი დაცვის საშუალება, რათა დაიცვან საკუთარი სამოქალაქო უფლებები, რაც სამართლიანი სასამართლოს უფლების მოთხოვნაა.

85. ამგვარი მიდგომა სრულადაა შესაბამისობაში სამართლებრივი სიცხადის პრინციპთან. ამიტომაცაა კანონმდებელი ასეთი მკაცრი მოპასუხის მხრიდან თავისი საპროცესო მოვალეობის დარღვევის მიმართ და სასამართლოს მიერ განსაზღვრულ ვადაში შესაგებლის წარუდგენლობის შედეგს უკავშირებს არა სამართალწარმოების გაგრძელებას, არამედ ზეპირი მოსმენის გარეშე დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანას. ამ თვალსაზრისით სასამართლო პრაქტიკასა თუ დოქტრინაში შესაგებლის წარუდგენლობა სასამართლო სხდომაზე გამოუცხადებლობას უთანაბრდება (ივარაუდება, რომ მხარემ დაკარგა იურიდიული ინტერესი დავის მიმართ), ანუ სამართლებრივი შედეგი იგივეა, რაც მოპასუხის სასამართლო სხდომაზე გამოუცხადებლობისას - მოსამართლე სარჩელში მითითებულ, დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვან ფაქტებს შეუდავებლად (დამტკიცებულად) მიიჩნევს, ამასთან, თუ სარჩელში მითითებული ფაქტები იურიდიულად ამართლებს სასარჩელო მოთხოვნას, სარჩელი დაკმაყოფილდება, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსამართლე ნიშნავს სხდომას, ხოლო სხდომის ჩატარების შემთხვევაში, მოპასუხე ვერ განახორციელებს ფაქტობრივ შედავებას, მათ შორის მტკიცებულებათა წარდგენას (სსსკ-ის 232¹ მუხლი), შესაბამისად, მოპასუხეს მხოლოდ სამართლებრივი შედავების უფლება რჩება. ვინაიდან საქმის განხილვის და დავის გადაწყვეტის მთავარი ფიგურანტი მოსამართლეა, მას ჯერ კიდევ წერილობითი ფორმით წარდგენილი სარჩელიდან და შესაგებლიდან უნდა შეექმნას წარმოდგენა დავის სურათზე (ფაბულა), მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველზე (სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის განმსაზღვრელი ნორმა), მოთხოვნის წინაპირობებზე (ნორმის შემადგენლობა), მტკიცების საგანსა (სადავო გარემოება, რომელიც უნდა დამტკიცდეს) თუ სარჩელის პერსპექტიულობაზე. იმის მიხედვით, რამდენად აკმაყოფილებს სარჩელი და შესაგებელი ფორმალური დასაბუთებულობის (გამართულობის) მოთხოვნებს, მოსამართლე ნიშნავს მოსამზადებელ ან მთავარ სხდომას. შესაბამისად, თუ მოსამართლე დანიშნავს მოსამზადებელ სხდომას, მან აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოს მხარეთა საპროცესო უფლებები_ დააზუსტონ/შეავსონ სარჩელში/შესაგებელში მითითებული გარემოებები (სსსკ-ის 83-ე მუხლი). დასაბუთებულობის მოთხოვნა გამოიყენება შესაგებელთან მიმართებაშიც, ამ დროს მოწმდება როგორი შესაგებელი წარადგინა მოპასუხემ (მოთხოვნის შემწყვეტი, შემაფერხებელი, გამომრიცხავი). შესაგებლის შინაარსიდან უნდა მიხვდეს მოსამართლე, რომელია უდავო და რომელია სადავო მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტები. შესაგებლის ინსტიტუტი, სარჩელის ინსტიტუტთან ერთად ერთგვარი გზამკვლევია მტკიცების სტადიისა, რომელზე გადასვლაც არ ხდება, ვიდრე არ ამოიწურება მხარეთა პოზიციების (სარჩელი; შესაგებელი; მოპასუხის მხრიდან არსებითი შედავების შემთხვევაში მოსარჩელის პასუხი და ა.შ.) ურთიერთგაცვლა და უდავო გარემოებების იდენტიფიცირება. საქმის განმხილველი მოსამართლის გადასაწყვეტია,თუ რა ფაქტობრივი აღწერილობა (ფაბულა) უნდა დაუდოს საფუძვლად საკუთარ მსჯელობას, თავის მხრივ მთავარ როლს ფაბულის შექმნაში მხარეები ასრულებენ, რაც სრულად პასუხობს შეჯიბრებითობის პრინციპის მოთხოვნებს. ერთი მხრივ რელევანტური ფაქტების დახარისხება ხდება სამართლის ნორმის მიხედვით, ხოლო მეორე მხრივ, ფაქტები განსაზღვრავენ, რომელია მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა. აქედან გამომდინარე, დავის გადაწყვეტაში სარჩელთან ერთად შესაგებლის, როგორც საპროცესო ინსტიტუტის როლი, უაღრესად მნიშვნელოვანია.

86. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს.

87. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას.

88. საკასაციო პალატამ ერთ-ერთ საქმეზე აღნიშნა, რომ სსსკ-ის 201-ე მუხლის მეოთხე და მეხუთე ნაწილების თა.ხმად, „პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თა.მიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს. მოპასუხე ვალდებულია, პასუხს დაურთოს მასში მითითებული ყველა მტკიცებულება. თუ მოპასუხეს საპატიო მიზეზით არ შეუძლია პასუხთან ერთად მტკიცებულებათა წარდგენა, იგი ვალდებულია, ამის შესახებ მიუთითოს პასუხში. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოპასუხეს ერთმევა უფლება, შემდგომში წარადგინოს მტკიცებულებები). სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანი, რომელიც წარმოადგენს სადავო მატერიალურსამართლებრივ ფაქტებს, რომელზეც მიუთითებენ მოსარჩელე და მოპასუხე, მოთხოვნის თუ შესაგებლის დასაბუთების ან გაქარწყლებისათვის, შეუძლებელია წარმოვიდგინოთ მტკიცებითი საქმიანობის გარეშე. სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი ნათელი დადასტურებაა იმისა, რომ მოპასუხე ვალდებულია, საქმის მომზადების მიზნით აქტიურად იმოქმედოს, რაც, უპირველესად, სასამართლოსათვის სარჩელზე მისი წერილობითი მოსაზრებების წარდგენაში გამოიხატება. მოპასუხის მიერ ამ უფლების განუხორციელებლობა, სსსკ-ის 206-ე მუხლის შესაბამისად, ართმევს მას უფლებას, შეასრულოს ასეთი მოქმედება ამ საქმის არსებითად განხილვის დროს (ანუ, სასამართლოს სხდომაზე მხარისაგან მტკიცებულების მიღება აღარ ხდება). ამ შემთხვევისათვის სხვა რაიმე სპეციალურ შედეგს კანონი არ ადგენს“ (შდრ. სუსგ დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017, პ.201).

89. საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორების პრეტენზიას, რომ მოპასუხებს არც შესაგებლით და არც დაზუსტებული შესაგებლით სადავოდ არ გაუხდიათ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოება, რომ დავა უკავშირდება საკოლმეურნეო კომლის წევრობას. ( იხ. სარჩელი, შესაგებელი).

90. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლო საქართველოში სასამართლო სისტემის მნიშვნელოვანი რგოლია, რომელიც განიხილავს მხარეთა მიერ სადავოდ მიჩნეული პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერებასა და დასაბუთებულობას. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს სააპელაციო წარმოების წესსა და ფარგლებს, ამავე დროს, იმპერატიულად ადგენს, რომ სააპელაციო სასამართლო უფლებამოსილია, სააპელაციო საჩივრის დასაბუთება შეამოწმოს მხოლოდ იმ ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით და იმ მტკიცებულებებით, რომლებიც წარდგენილი იყო და შემოწმდა პირველი ინსტანციის სასამართლოში. ახალი ფაქტებისა და მტკიცებულებების წარდგენა სააპელაციო სასამართლოში მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ გამონაკლის შემთხვევებშია დასაშვები (არასრული (შეზღუდული) აპელაცია) (შდრ: სუს-ს დიდი პალატის 2016 წლის 17 მარტის განჩინება საქმეზე №ას-121-117-2016).

91. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს 2004 წლის 24 ნოემბერს, სტრასბურგში, ევროპის მოსამართლეთა საკონსულტაციო საბჭოს (CCJE) მიერ შემუშავებული N6 დასკვნის 98-ე და 135-ე პარაგრაფებზე, რომლის თანახმად, „უნდა არსებობდეს გარკვეული შეზღუდვები ყოველი მხარისათვის წარმოადგინოს ახალი მტკიცებულება ან ახალი ფაქტობრივი გარემოებები სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას. აპელაცია არუნდა იყოს და განიხილებოდეს, როგორც შეუზღუდავი შესაძლებლობა შესწორებების შეტანისა ფაქტობრივ და სამართლებრივ საკითხებში, რომელთა წარდგენაც მხარეს შეეძლო და უნდა წარედგინა პირველი ინსტანციიის სასამართლოში. შეუზღუდავი აპელაცია აკნინებს პირველი ინსტანციის მოსამართლის როლს და ამ ფაქტმა შეიძლება პოტენციურად გამოიწვიოს პირველი ინსტანციიის მოსამართლის მიერ საქმის მართვისა მიზანშეწონილობის დღის წესრიგში დაყენება. მხარეები უფლებამოსილნი არიან მათი მოთხოვნისა თუ დაცვის „სამართლიან სასამართლო მოსმენაზე, რომელიც უნდა დასრულდეს გონივრულ მისაღებ ვადაში“ და არა განუსაზღვრელ შესაძლებლობებზე. ეს განსაკუთრებით ეხება მეორე ინსტანციის სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას“.

92. ამდენად, ერთმნიშვნელოვნად შეიძლება ითქვას, რომ მხარეთა აქტიურობა უფლებებისა და ინტერესების დასაცავად უზრუნველყოფილი და ეფექტურია საქმის პირველი ინსტანციის სასამართლოში განხილვის დროს, ხოლო სააპელაციო სასამართლოში მხარეთა აქტიურობა შეზღუდულია თვით სააპელაციო სამართალწარმოების შეზღუდვის გამო.

93. სსსკ-ის 380-ე მუხლის თა.ხმად, სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას შეიძლება მოყვანილი იქნეს ახალი ფაქტები და წარდგენილი იქნეს ახალი მტკიცებულებები. სააპელაციო სასამრთლო არ მიიღებს ახალ ფაქტებსა და მტკიცებულებებს, რომლებიც მხარეს შეეძლო წარედგინა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, მაგრამ არასაპატიო მიზეზით არ წარადგინა.

94. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებს, სავალდებულოა არა მხოლოდ მხარეებისათვის, არამედ სასამართლოსათვისაც და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია მხარეთა ნებაზე ან სასამართლოს მიხედულებაზე ვერ იქნება დამოკიდებული.

95. შესაბამისად, გასაზიარებელია კასატორების პრეტენზია, რომ სააპელაციო სასამართლო მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, იმსჯელოს იმ ფაქტობრივ გარემოებეებზე, რაც მხარეებს სარჩელში ან შესაგებელში არ მიუთითებიათ. გამონაკლის წარმოადგენს სსსკ-ის 380-ე მუხლით გათვალისწინებული შემთხვევები.

96. კასატორების ერთ-ერთ პრეტენზია უკავშირდება იმ გარემოებას, რომ სააპელაციო სასამართლო პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებისას დაეყრდნო სახელმწიფო საბჭოს არარსებულ 21.10.1993 წლის №29 დეკრეტს, არსებობს მხოლოდ 21.10.1992 წლის №29 დეკრეტი. კასატორთა განმარტებით, საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ მთავრობის 22.10.92 წლის №949 დადგენილებაში არსად არ არის ცალცალკე, განსხვავებული უფლებებით მოხსენებული საკოლმეურნეო კომლი და მუშა-მოსამსახურეთა კომლი. სახელმწიფო საბჭოს 21.10.1992 წლის №29 დეკრეტის მე-6 მუხლში მითითებულია, რომ მეურნეობათა ხელმძღვანელებმა და კომისიებმა მიწაზე მეურნეობრიობის ახალი ორგანიზაციული ფორმის შექმნის თაობაზე განცხადების შეტანის დღიდან ერთი თვის ვადაში განიხილონ და მიიღონ გადაწყვეტილება მუშაკისა და მისი ოჯახის წევრთა კუთვნილი მიწის ნატურით გამოყოფის შესახებ. დასახელებულ დეკრეტში არ არის მითითება იმის შესახებ, რომ თუ ოჯახი მეურნეობას ეკუთვნის, ასეთი ოჯახის ქონება მხოლოდ კომლის უფროსისაა და და.რჩენ წევრების საკუთრებას არ წარმოადგენს. სააპელაციო პალატა ვალდებული იყო, ზემოაღნიშნულ დეკრეტსა და დადგენილებაში ამგვარი შინაარსის ნორმის არსებობის შემთხვევაში, მიეთითებინა ასეთზე და განემარტა ნორმა. კასატორთა მოსაზრებით, სააპელაციო პალატას უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა 1996 წლის 22 მარტის საქართველოს კანონი „სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ“ მე-3 მუხლის პირველი პუნქტი, მე-4 მუხლის მე-4 და მე-5 პუნქტები. მ.გ–ძე და რ. პ–ძე ეწეოდნენ საკომლო მეურნეობას, თ. პ–ძე კი იყო მცირეწლოვანი. საარქივო ცნობის თანახმად, თითოეული მათგანი რეგისტრირებულია საადგილმამულო წიგნში კონკრეტული წილის მითითებული გარეშე, რაც ადასტურებს, რომ ქონება მათ თანასაკუთრებაში იმყოფებოდა. ( იხ. საკასაციო საჩივარი, ტ.3, ს.ფ. 162-164).

97. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, განსახილველი საკასაციო პრეტენზია წარმოდგენილი იქნა, საქმეში არსებულ მტკიცებულებათა ერთობლიობაში შეუფასებლობის სამართლებრივი საფუძვლით [სსსკ-ის 105-ე, 407.1, 393-ე მუხლის მე-3 ნაწილი და 396-ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტი].

98. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ქონებებზე (საკომლო ქონება) მოსარჩელეების თანამესაკუთრეებად ცნობის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია 1964 წლის რედაქციის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 122-ე და 125-ე მუხლები; „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“, საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილება; სახელმწიფო საბჭოს 1992 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტი.

99. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

100. განსახილველ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე საკასაციო პალატა საჭიროდ მიიჩნევს ყურადღება გაამახვილოს კომლის წევრობასა და კომლის საკუთრებაზე.

101. კომლი სოფლის ადგილობრივი ორგანოების მიერ ყოველთვის ცალკე იყო რეგისტრირებული საადგილმამულო წიგნში, ოჯახის თითოეული წევრის და ოჯახის რიცხული ქონების აღნიშვნით. კომლი წარმოადგენდა ოჯახის წევრთა ერთიან კავშირს, რომელსაც გააჩნდა ერთიანი ქონება, გარკვეული უფლება-მოვალეობები, აგრეთვე პასუხისმგებლობა როგორც ერთმანეთის, ისე მესამე პირთა მიმართ. ( იხ. თამარ ჩიტოშვილი, კომლი ქართულ სამართალში, თბ., 2004, გვ. 11). კომლში შეიძლებოდა ყოფილიყო როგორც რამდენიმე, ისე ერთი წევრი. კომლის საქმიანობა არ რეგულირდებოდა სპეციალური წესდებით, რადგან კომლი არ განიხილებოდა როგორც იურიდიული პირი. კომლს გააჩნდა პირადი საკუთრება და როგორც ამ საკუთრების უფლების სუბიექტი, რეგისტრირებული იყო სოფლის საბჭოში, სადაც მითითებული იყო კომლის უფროსი, კომლის წევრები და კომლის ქონება.

102. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საკომლო ქონებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი ურთიერთობები რეგულირებული იყო 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსით, რომლის 122-ე მუხლის თა.ხმად, კომლის ქონება ეკუთვნის მის წევრებს თანასაკუთრების უფლებით, ამავე კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ყველა წევრს კომლის ქონება თანაბარი წილით ეკუთვნის.

103. კომლს გააჩნდა საერთო საკუთრება, რომელიც მის წევრებს ეკუთვნოდა თანასაკუთრების უფლებით. კომლის საერთო საკუთრებაში არსებული ქონების მფლობელობა, სარგებლობა და განკარგვა წარმოებდა კომლის ყველა წევრის თანხმობით. კომლის საერთო ქონებიდან კომლის წევრის წილის განსაზღვრა -გამიჯვნა შესაძლებელი იყო მხოლოდ სამ შემთხვევაში, კერძოდ, 1) მისი გასვლისას კომლის შემადგენლობიდან, ახალი კომლის შეუქმნელად ( გამოყოფა); 2) ერთი კომლიდან ორი ან მეტი კომლის შექმნისას ( გაყრა); 3) კომლის წევრის პირადი ვალდებულებების მიხედვით გადახდევინება. კომლის ქონებაში ყველა წევრს, მათ შორის არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც, თა.ბარი წილი ეკუთვნოდათ.( იხ. თამარ ჩიტოშვილი, კომლი ქართულ სამართალში, თბ., 2004, გვ. 18).

104. მიწისა და საერთოდ სოფლის მეურნეობის სისტემაში რეფორმის განხორციელებამ, შესაბამისად ახალი საკანონმდებლო ბაზის შექმნამ, მნიშვნელოვნად შეცვალა მანამდე არსებული მოწესრიგება. ქონება, რომელიც საკოლმეურნეო კომლის ქონებას წარმოადგენდა, არის კომლის უოფილ წევრთა საეღთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომელზედაც ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საერთო საკუთრების სამართლებრივი რეჟიმი.

105. საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის # 949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1992 წლის 21 ოქტომბრის # 29 დეკრეტის საფუძველზე, 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის # 48 დადგენილებით საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებზე კანონით დადგენილი ნორმის ფარგლებში რიცხული საკარმიდამო, საბარე და სააგარაკო მიწები უსასყიდლოდ გადადიოდა მათ კერძო საკუთრებაში. საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 6 თებერვლის # 128 დადგენილების მეორე პუნქტით კი, დადგინდა, რომ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთები უნდა გაცემულიყო1992 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით რიცხული კომლების მიხედვით. ( შდრ: სუსგ №ას-211-203-2013, 03 ივნისი, 2013 წ).

106. ამ მიმართებით არსებითი მნიშვნელობა ენიჭებოდა იმ ფაქტს, რომ ნორმატიული აქტით დადგენილი პერიოდისათვის, კერძოდ, 1992 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით, პირი კომლის ოჯახის წევრად უნდა ყოფილიყო რეგისტრირებული (აღრიცხული). ამავე ნორმატიული ბაზიდან გამომდინარე, აღნიშნულ ფაქტს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა, რადგან დამოუკიდებელ ოჯახად გასულ და რეგისტრირებულ ოჯახს უფლება წარმოეშობოდა, სხვა ადგილას მიეღო ასევე ქონება მიღება-ჩაბარების აქტით. შესაბამისად, ზემოაღნიშნული ნორმატიული წყაროს მიზანი იყო ოჯახების მფლობელობასა და სარგებლობაში არსებული მიწების დაკანონება, ამდენად, აღნიშნული პერიოდისათვის ოჯახის ერთ-ერთი სრულწლოვანი წევრის სახელზე მიღება-ჩაბარების აქტით გადაცემულ ქონებაზე საკუთრების უფლებას იძენდა ამავე ოჯახის ყველა ის წევრი, რომელსაც სხვა მიწის ნაკვეთის მიღებაზე უფლება არ გააჩნდა, მიუხედავად იმისა, აპირებდა თუ არა იგი აღნიშნული უფლების რეალიზებას.

107. საკასაციო სასამართლომ ერთ-ერთ საქმეზე განმარტა „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1992 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტის საფუძველზე, 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. შესაბამისად, ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ წარმოადგენს კომლის ქონებას და არის იმ პირთა საერთო საკუთრება თა.ბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენენ. აღნიშნულ ქონებაზე ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საერთო საკუთრების რეჟიმი“ (შდრ. სუსგ №ას-1778-1756-2011, 29.06.2012წ).

108. „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 15 სექტემბრის №525-ე ბრძანებულების მე-2 მუხლის 1-ლი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მიწის მართლზომიერი მფლობელობის (სარგებლობის) დამადასტურებელი დოკუმენტების ჩამონათვალში მითითებულია ამონაწერი საკომლო წიგნიდან, ასევე „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილების შესაბამისად, სოფლის (დაბის) ადგილობრივი მმართველობის ორგანოების გადაწყვეტილებით შექმნილი მიწის რეფორმის კომისიის მიერ შედგენილი და სოფლის ( დაბის) ყრილობაზე ( საერთო კრებაზე) დამტკიცებული მიწების განაწილების სია თანდართული მიწის გამოყოფის გეგმით ან მის გარეშე, ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების მიერ დამტკიცებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწით სარგებლობისათვის სარეგისტრაციო პერიოდში მოქმედი საგადასახადი სია.

109. მაშასადამე, აღნიშნული სამართლებრივი და.წესების საფუძველზე, მიწის ნაკვეთის მართლზომიერი მფლობელობა წარმოადგენს საჯარო რეესტრში ამ მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების აღიარების საფუძველს, ხოლო მართლზომიერი მფლობელობის დამდგენ დოკუმენტად კი მიჩნეულია საკომლო წიგნიდან ამონაწერი და საგადასახადო (ან სარეფორმო სია და სხვა დოკუმენტები) სია. საკანონმდებლო მოწესრიგების საფუძველზე მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, საკომლო ცნობა მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელ დოკუმენტს წარმოადგენს იმ შემთხვევაში, თუ იგი ასახავს კომლის წევრთა ვინაობას და კომლზე რიცხულ ქონებას 1992 წლის 01 იანვრის მდგომარეობით.

110. საკომლო წიგნის ჩანაწერების მნიშვნელობასთან მიმართებით, სახელმწიფო ქონების შესახებ საქართველოს კანონის მეორე მუხლის „პ“ პუნქტში განმარტებულია, რომ საკომლო წიგნი არის ადმინისტრაციული ერთეულის-დასახლების (სოფლის, დაბის, ქალაქის) დასახლებათა გაერთიანების (თემის) ტერიტორიულ საზღვრებში კომლების და მათში პირთა რაოდენობის ამსახველი ჟურნალი, რომელიც ადასტურებს ამ პირთა კონკრეტულ დასახლებულ პუნქტში ცხოვრებისა და კომლის წევრად ყოფნის ფაქტს.

111. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გათვალისწინებული გარანტიები მოიცავს სასამართლოს ვალდებულებას, მიუთითოს გადაწყვეტილების მიღების საკმარისი საფუძვლები. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული სასამართლო მტკიცებულებების დასაშვებად ცნობის და არგუმენტების შერჩევის დროს სარგებლობს შეფასების ფართო ფარგლებით, ის ვალდებულია, რომ საკუთარი ქმედებები გაამართლოს, გადაწყვეტილების მიღების შესაბამისი მიზეზების მითითებით (კარმელ სალიბა მალტის წინაღმდეგ - Carmel Saliba v. Malta, N 24221/13, § 73, 29 ნოემბერი 2016; § 73). როდესაც მხარის არგუმენტს არსებითი მნიშვნელობა აქვს სამართალწარმოების შედეგზე, იგი საჭიროებს ნათელ და კონკრეტულ პასუხს (ჰირო ბალანი ესპანეთის წინააღმდეგ, Hiro Balani v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 28, Series A N 303-B; § 28), შესაბამისად, სასამართლოებს მოეთხოვებათ გამოიკვლიონ მხარეთა ძირითადი არგუმენტები (ბუზესკუ რუმინეთის წინააღმდეგ -Buzescu v. Romania, N 61302/00, § 67, 24 მაისი 2005, § 67. დონაძე საქართველოს წინააღმდეგ - Donadzé v. Georgia, N 74644/01, § 35, 7 მარტი, 2006).

112. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, წერილობით მტკიცებულებას წარმოადგენს აქტები და საბუთები, რომლებიც შეიცავენ ცნობებს საქმისათვის მნიშვნელოვან გარემოებათა შესახებ.

113. საქმეში განთავსებულია 2015 წლის 4 აგვისტოს №AA2015055918-05, 2021 წლის 5 თებერვლის №AA2021001089-03 და 2020 წლის 11 დეკემბრის №AA2020014904-05 საარქივო ცნობები( იხ. ტ.1.ს.ფ.17, ს.ფ.109, ტ.3.ს.ფ.97, ს.ფ.114) კომლის წევრთა შესახებ.

114. საკასაციო პალატა ამოწმებს რა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების სისწორეს, წარმოდგენილი კასაციის ფარგლებში [სსსკ-ის 393-ე მუხლის მე-3 ნაწილი] აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასებისათვის უნდა დადგინდეს მატერიალურ სამართლებრივი ნორმით გათვალისწინებული გარკვეული იურიდიული ფაქტების (იურიდიული შემადგენლობის) უტყუარად არსებობა, რაც შესაძლებელია სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით აღიარებული მტკიცებულებებით. ამასთან, ამა თუ იმ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად მტკიცებულებათა მიღება და შეგროვება უნდა განხორციელდეს განკუთვნადობისა და დასაშვებობის პრინციპების მოთხოვნათა გათვალისწინებით. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს მტკიცებულებათა სახეებს, რომელთა შეფასება სასამართლოს კომპეტენციაა. ამავე კოდექსის 105–ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ.

115. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადა.წილება მოდავე მხარეებს შორის.

116. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

117. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. ე.ი. ისეთი ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც სამართლის ნორმა უკავშირებს გარკვეულ იურიდიულ შედეგს. ამრიგად, სასამართლო ვერ გადაწყვეტს ვერცერთ სამოქალაქო საქმეს, თუ მან წინასწარ არ დაადგინა გარკვეული ფაქტები. ამ ფაქტების დადგენა ხორციელდება უმთავრესად დამტკიცების გზით, შესაბამისი მტკიცებულებების გამოყენებით.

118. ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ.

119. სასამართლო მტკიცების პროცესი – ესაა საქმიანობა, რომელსაც ახორციელებენ მხარეები და სასამართლო იმ ფარგლებში და წესით, რომლებიც განსაზღვრულია კანონით. მხარეები წარუდგენენ სასამართლოს მტკიცებულებებს იმ ფაქტების დადასტურების მიზნით, რომლებზეც ისინი ამყარებენ თავიანთ მოთხოვნებს და შესაგებელს. სასამართლო მტკიცებულებათა დასაშვებობის და განკუთვნადობის პრინციპების მოთხოვნა დაცვით იღებს ამ მტკიცებულებებს და აფასებს მათ თავისი შინაგანი რწმენით. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სასამართლო მტკიცების პროცესის სხვადასხვა მონაწილე სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს, მაგრამ ყველა მათგანის საქმიანობა მიმართულია ერთი მიზნისაკენ – გაირკვეს სიმართლე, დადგინდეს საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებები.

120. სამოქალაქო სამართალწარმოებაში მტკიცების პროცესი, როგორც გაშუალებული შემეცნება, საკმაო სისრულითაა მოწესრიგებული კანონით. კანონი განსაზღვრავს, თუ რომელმა მხარემ რომელი ფაქტობრივივ გარემოებები უნდა დაამტკიცოს. კანონი განსაზღვრავს აგრეთვე, თუ რომელ მხარეს ეკისრება ფაქტების მითითებისა და ამ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომელი ფაქტები არ საჭიროებენ დამტკიცებას, მტკიცების რა საშუალებები დაიშვება და რა არ დაიშვება, როგორდა რა წესით ხდება მტკიცებულებათა შეგროვება, შემოწმება და შეფასება და ა.შ.

121. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარისთქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება.

122. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მტკიცების საგანში შედიან მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტები, რომლებიც სასამართლოს შეხედულებით სამართლებრივად ასაბუთებენ (ამართლებენ) მათ მოთხოვნებს და შესაგებელს.კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არაა, ესაა სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა.

123. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცა. აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში, მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“. ( იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016, გვ.3-4).„მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის გა.წილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).შეუძლია თუ არა სასამართლოს თავისი ინიციატივით შეიტანოს მტკიცების საგანში და საფუძვლად დაუდოს გადაწყვეტილებას ფაქტები,რომლებზეც მხარეებიარ მიუთითებენ? იურიდიულ დოქტრინაში გაბატონებული მოსაზრების თანახმად, სასამართლოს ეს არ შეუძლია. (იხ.დამატებით: თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 87; ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

124. სასამართლოს შეუძლია მხოლოდ მხარეთა ახსნა-განმარტების მოსმენის დროს, რაც შეიძლება მოხდეს მოსამზადებელ სხდომაზე (სსსკ-ის 205-ე მუხლი) ან მთავარ სხდომაზე (სსსკ-ის 218-ე მუხლი), შეკითხვების მიცემის საშუალებით კიდევ ერთხელ დააზუსტოს ფაქტიური გარემოებები, რომლებსაც ემყარება მხარეთა მოთხოვნა (შესაგებელი). ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული სსსკ-ის 128-ე მუხლში, რომლის თა.ხმად სასამართლოს უფლება აქვს შეკითხვები მისცეს მხარეებს, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების სრულად და ზუსტად განსაზღვრას.საგულისხმოა სსსკ-ის 219-ე მუხლის და.წესი იმის შესახებ, რომ მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული. ამრიგად, ფაქტებზე თვითონ მხარეებმა უნდა მიუთითონ. სასამართლოს შეუძლია მხოლოდ მხარეთა გამოკითხვისა და შეკითხვების მიცემის გზით ხელი შეუწყოს გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების სრულად და ზუსტად განსაზღვრას.

125. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. მხარეთა პროცესუალური თანასწორობის პრინიციპითაა გამსჭვალული საპროცესო კანონმდებლობის თითქმის ყოველი ნორმა, დაწყებული საქმის მომზადების სტადიით და დამთავრებული გადაწყვეტილების გამოტანით და მისი გასაჩივრებით.მაგალითად, სარჩელის წარმოებაში მიღების შემდეგ მოპასუხეს ეგზავნება ამ სარჩელისა და მასზე დართული დოკუმენტების ასლები. მოპასუხეს თავის მხრივ შეუძლია ცნოს სარჩელი, ან არ ცნოს, მაგრამ თუ არ ცნობს – უნდა წარმოუდგინოს სასამართლოს წერილობითი ფორმით შედგენილი პასუხი სარჩელზე და მასზე თანდართულ საბუთებზე. ამ წერილობით პასუხში მანვე უნდა აცნობოს სასამართლოს, თუ რა საპროცესო საშუალებებით აპირებს მოსარჩელისაგან თავის დაცვას.ისე, როგორც მოსარჩელეს, მოპასუხეს სრული უფლება აქვს არამარტო გამოთქვას თავისი მოსაზრებები მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ფაქტების უარსაყოფად, არამედ წარმოუდგინოს სასამართლოს ფაქტები და მტკიცებულებები, რომლებიც ამართლებენ მის შესაგებელს, აქარწყლებენ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებს, ადასტურებენ ამმტკიცებულებების სიყალბეს ან არასარწმუნოობას და ა.შ.სასამართლო ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

126. „მხარეთა თა.სწორობა და შეჯიბრებითობა სამოქალაქო საპროცესო სამართლის უმნიშვნელოვანესი პრინციპია, რაც პირველ რიგში გულისხმობს მოსარჩელისა და მოპასუხისათვის თა.ბარი პროცესუალური შესაძლებლობების მინიჭებას. შეჯიბრებითობის პრინციპი ეფუძნება მხარეთა თა.ბარ შესაძლებლობას, აღიჭურვონ სათა.დო საპროცესო ინსტრუმენტებით...“ (შდრ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 30 სექტემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/8/594; 2017 წლის 01 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/6/746).

127. თუ მოსარჩელე ვერ დაამტკიცებს სადავო (დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე) გარემოებებს, სარჩელი არ დაკმაყოფილდება. სარჩელის წარმატება მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის (დამფუძნებელი ნორმა) წინაპირობების მითითება/დადასტურებაზეა დამოკიდებული, ასეთი შედავების დროს მოპასუხე სადავოდ ხდის სწორედ მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობებს, უთითებს ისეთ გარემოებებზე, რომლებიც მოთხოვნის არსებობას გამორიცხავენ, საკმარისია მოპასუხის მხრიდან თუნდაც ერთი წინაპირობის გამორიცხვა, რომ სარჩელის წარმატებას საფრთხე შეექმნას.

128. მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგის დადგომა, მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ გარკვეული ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც კანონი უკავშირებს მოსარჩელის მატერიალურ სამართლებრივი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ზუსტად იგივე უნდა განსაზღვროს იმ ფაქტების წრე, რომლებსაც უკავშირდება მხარეთა მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივი დასაბუთებულობა. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა.

129. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებასდა ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათა.დო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; თუ მოპასუხე სათა.დოდ ახერხებს სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებას და თუ მოსარჩელე არ ხდის სადავოს მის შესაგებელს, მაშინ სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ უარი უნდა ეთქვას სარჩელს საპირისპირო (მოთხოვნის გამომრიცხავი) ნორმის არსებობის გამო; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის არსებითი გარემოებების შედავებას და ასევე საპირისპირო ნორმის წინაპირობების საკმარისად დასაბუთებას, მაშინმტკიცების სტადიაზე უნდა გაირკვეს, მტკიცდება თუ არა სადავო გარემოებები (მტკიცების ტვირთის გადა.წილების შესაბამისად). შემდეგ ეტაპზე უნდა შემოწმდეს, ახერხებს თუ არა მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების იმგვარ დასაბუთებას, რომელიც ასევე აქარწყლებს მოპასუხის მიერ დასაბუთებულ საპირისპირო მითითებებს (ნორმებს).

130. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“. (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.) კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ცალკეულ შემთხვევაში ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

131. მას შემდეგ, რაც მოსამართლე მოიძიებს მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას, განსაზღვრავს ნორმის ფაქტობრივ ელემენტებს (წინაპირობებს), ამ წინაპირობებს მიუსადაგებს მოსარჩელის მიერ მოხსენებულ ფაქტებს და თითეულ წინაპირობაზე გასცემს დადებით პასუხს, იგი ამოწმებს რომელ ფაქტებს ხდის მოპასუხე სადავოდ (მოპასუხის სტადია). თუ მოპასუხეს არ აქვს წარდგენილი კვალიფიციური (არსებითი) შედავება, არამედ მხოლოდ სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების უარყოფით შემოიფარგლება, მოსამართლე გადადის მტკიცების სტადიაზე, რაც ნიშნავს სადავოდ გამხდარი ფაქტების დადგენის პროცესს. მოპასუხის მხრიდან არსებითი ხასიათის შედავების შემთხვევაში, მოსამართლემ ასევე უნდა მოიძიოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც გამორიცხავს, წყვეტს ან აფერხებს მოთხოვნის განხორციელებას, ხოლო ნორმის წინაპირობების შემოწმება იმავე წესით ხორციელდება. აქაც მნიშვნელოვანია რას პასუხობს მოსარჩელე მოპასუხის არსებით შედავებას, არ არის გამორიცხული მოსარჩელემაც კვალიფიციური პასუხი გასცეს მოპასუხის ამგვარ განმარტებას. ამდენად მოსამართლე ასე უწვეტად გადადის მოსარჩელის სტადიიდან მოპასუხის სტადიაზე და პირიქით, ვიდრე არ დასრულდება მხარეთა განმარტებების ურთიერთგაცვლის პროცესი, რომლის შედეგადაც უნდა გაირკვეს უდავო და სადავო (მტკიცების საგანში შემავალი) ფაქტები.

132. შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი მოდის მოპასუხეზე.

133. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; თუ მოპასუხე სათა.დოდ ახერხებს სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებას და თუ მოსარჩელე არ ხდის სადავოს მის შესაგებელს, მაშინ სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ უარი უნდა ეთქვას სარჩელს საპირისპირო (მოთხოვნის გამომრიცხავი) ნორმის არსებობის გამო; თუ მოპასუხე სათა.დოდ ახერხებს მოსარჩელის არსებითი გარემოებების შედავებას და ასევე საპირისპირო ნორმის წინაპირობების საკმარისად დასაბუთებას, მაშინმტკიცების სტადიაზე უნდა გაირკვეს, მტკიცდება თუ არა სადავო გარემოებები (მტკიცების ტვირთის გადანაწილების შესაბამისად). შემდეგ ეტაპზე უნდა შემოწმდეს, ახერხებს თუ არა მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების იმგვარ დასაბუთებას, რომელიც ასევე აქარწყლებს მოპასუხის მიერ დასაბუთებულ საპირისპირო მითითებებს (ნორმებს).

134. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მტკიცებულებას წარმოადგენს მხარის ახსნა-განმარტების ის ნაწილი, რომელიც საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოების არსებობა-არარსებობას ადასტურებს. იმის მიუხედავად, თუ რა ფორმითაა წარმოდგენილი მხარეთა ახსნა-განმარტება – წერილობით თუ ზეპირი ფორმით. ამის ნათელი მაგალითია სსსკ-ის 127-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციური დანაწესი, კერძოდ, საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების დადგენის პროცესი იწყება მხარეთა (მესამე პირთა, თანამონაწილეთა, კანონისმიერ წარმომადგენელთა) ახსნა-განმარტების მიღებით: მხარეები იძლევიან ახსნა- განმარტებებს მათთვის ცნობილი და საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებათა შესახებ.

135. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ერთ-ერთ მტკიცებულებას წარმოადგენს მოწმის ჩვენება. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, ნებისმიერ შემთხვევაში, მოწმეთა კომპეტენცია, პირველ რიგში ეროვნული კანონმდებლობის შესაბამისად წესრიგდება (იხ. the Lüdi v. Switzerland, გადაწყვეტილება 15.06.1992, სერია A, N238, გვ. 20, პარაგრაფი 43 და the Schuler-Zgraggen v. Switzerland გადაწყვეტილება 24.06.1993. სერია N263, გვ.21. პარაგრაფი 66). საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე და 140-ე მუხლების ა.ლიზიდან კი, გამომდინარეობს, რომ მოწმის ჩვენების მიღებისას ეროვნულმა სასამართლომ უნდა იხელმძღვანელოს ყველა იმ ობიექტური თუ სუბიექტური ფაქტორით, რაც ამ მტკიცებულების იურიდიულ ბუნებას ახლავს, მათ შორისაა მოწმის, როგორც სუბიექტის დამოუკიდებლობა მხარეთა შორის სადავო ფაქტებისა და მოვლენების მიმართ. სწორედ ამ კრიტერიუმებით განისაზღვრება ჩვენებაში გადმოცემული ფაქტების იურიდიული სანდოობა.

136. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილ არცერთ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო გადაწყვეტილებას იღებს საქმეში არსებული მტკიცებულებების ერთობლიობაში შეფასების საფუძველზე.

137. საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორების პრეტენზიას, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეში არსებული მტკიცებულებების ერთობლივად შეუფასებლობის თაობაზე.

138. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტის თა.ხმად, გადაწყვეტილება ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, რაც მისი გაუქმების საფუძველია, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული, ხოლო სსსკ-ის 411-ე მუხლის თა.ხმად კი, საკასაციო სასამართლო მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.

139. იმის გათვალისწინებით, რომ სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს განსახილველ საქმეზე სრულად არ გამოუკვლევია და შეუფასებია მხარეთა მიერ შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილი მტკიცებულებები, საკასაციო პალატა სსსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, თვითონ მიიღოს საქმეზე გადაწყვეტილება.

140. შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს, რომელმაც საკასაციო პალატის წინამდებარე განჩინებაში მოცემული მსჯელობების შესაბამისად, უნდა შეამოწმოს მოსარჩელეთა მოთხოვნების წინაპირობები და საქმეში არსებული მტკიცებულებების ყოველმხრივი კვლევის შედეგად, განსაზღვროს უფლების საკითხი.

141. ვინაიდან საკასაციო სასამართლოს წინამდებარე განჩინებით საქმის წარმოება არ დასრულებულა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ (სსსკ-ის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თა.ხმად, თუ საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ გა.წილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით), რომ ხარჯების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღებისას.

142. საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლობის გამო არ აკმაყოფილებს კასატორის მოწინააღმდეგე მხარის მიერ საკასაციო სასამართლოში 2021 წლის 10 აგვისტოს წარმოდგენილ წერილობით შუამდგომლობას საქმის წარმოების შეჩერების შესახებ.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე, 404-ე, 412-ე მუხლებით, 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და,

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. მ.გ–ძის, თ. და რ. პ–ების საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 10 მარტის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს;

3. კასატორის მოწინააღმდეგე მხარის შუამდგომლობა საქმის წარმოების შეჩერების შესახებ, არ დაკმაყოფილდეს;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე