საქმე №ას-742-2021 02 დეკემბერი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, ლევან მიქაბერიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – მ.ზ.ნ–ი (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – თ.ქ–ვა (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 19 აპრილის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ხელშეკრულებიდან გასვლა, უძრავი ნივთის დაბრუნება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. მ.ზ.ნ–იმ (შემდგომში – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში თ.ქ–ვას (შემდგომში – მოპასუხე) მიმართ 4000 კვ.მ მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების დაბრუნების შესახებ.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, 2007 წლის 5 სექტემბერს ფიზიკური პირისაგან 1 017 000 აშშ დოლარად შეიძინა 4000 კვ.მ მიწის ნაკვეთი და მათზე განთავსებული 1703.45 კვ.მ მშენებარე ფართით. 2008 წლის 29 იანვარს გაფორმებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების საფუძველზე ქონება დაიტვირთა იპოთეკით მოსარჩელის შვილების სასარგებლოდ.

3. ნ.კ–ძემ (შემდგომ – მოსარჩელის წარმომადგენელი), რომელიც მოსარჩელეს ეხმარებოდა ქონების შეძენასთან დაკავშირებულ ოპერაციებში, გააყალბა მინდობილობა, თითქოს გააჩნდა ქონების განკარგვის უფლებამოსილება და 2009 წლის 6 ნოემბერს დაამოწმებინა არარსებული ხელშეკრულება, მოსარჩელის შვილებს დაუბრუნა სესხი, რის შედეგადაც ქონება გათავისუფლდა იპოთეკისაგან. ქონების იპოთეკისაგან განთავისუფლების შემდეგ, 2009 წლის 13 ნოემბერს მოსარჩელის წარმომადგენელმა მოსარჩელის სახელით მოპასუხესთან გააფორმა ნასყიდობის ხელშეკრულება და ქონება გაყიდა 400 000 აშშ დოლარად. ნასყიდობის ფასში ნ.კ–ძემ მიიღო 46 000 აშშ დოლარი, თუმცა დარჩენილი თანხა მოპასუხეს არ გადაუხდია.

4. 2009 წლის 13 ნოემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობასთან დაკავშირებით მოსარჩელის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

5. მოსარჩელის განმარტებით, ქონების მესაკუთრე მოპასუხეს, ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, თანხის გადახდის ვალდებულება არ შეუსრულებია. რის გამოც არსებობს ხელშეკრულებიდან გასვლისა და ქონების დაბრუნების საფუძველი.

მოპასუხის პოზიცია:

6. მოპასუხემ სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 15 დეკემბრის განაჩენით, მოსარჩელის წარმომადგენელი ცნობილია დამნაშავედ მოსარჩელის კუთვნილი სხვადასხვა ქონების მართლსაწინააღმდეგოდ მითვისებისა და დოკუმენტის გაყალბებისათვის. ამავე განაჩენით ნ.კ–ძეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 1 017 000 აშშ დოლარის გადახდა. აღნიშნულ თანხაში შედის წინამდებარე სარჩელით მოთხოვნილი სადავო მიწის ნაკვეთის ღირებულებაც. კანონიერ ძალაში შესული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2013 წლის 01 ივლისის გადაწყვეტილებით მოსარჩელეს განემარტა, რომ დაუშვებელია კრედიტორს მიეცეს როგორც ნატურით, ისე ფულადი თანხის ანაზღაურების უფლება. ზიანის ნატურით რესტიტუციის შესაძლებლობის გამოყენება გამორიცხავს მისი ( ქონების) ფულადი ანაზღაურების შესაძლებლობის გამოყენებას და პირიქით, (ანუ პირობებში, როდესაც მოსარჩელემ მოითხოვა და შემდეგ დაკმაყოფილდა კიდეც სადავო ქონების საფასურის მიღება, მას არ შეუძლია ამავდროულად მოითხოვოს ამ ქონების მისთვის გადაცემა). ნატურით რესტიტუციაზე და ფულად კომპენსაციაზე კრედიტორის უფლება ალტერნატიულია და არა კუმულაციური. ( იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ.97).

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

7. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 30 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც მოსარჩელემ გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 19 აპრილის განჩინებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარს ეთქვა უარი, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში დავის საგანს წარმოადგენს უძრავი ნივთის დაბრუნება მოსარჩელისათვის ნივთის ღირებულების გადაუხდელობის გამო, ნასყიდობის ხელშეკრულებაზე უარის თქმის საფუძვლით. მოსარჩელეს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით, იძულებით სააღსრულებო ღონისძიებებისათვის არ მიუმართავს.

10. აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2021 წლის 6 აპრილის წერილის თანახმად, სსიპ აღსრულების ეროვნულ ბიუროში არ მოიძებნა არც მიმდინარე, არც დასრულებული სააღსრულებო საქმის წარმოება, სადაც კრედიტორია მოსარჩელე, ხოლო მოვალე – მისი წარმომადგენელი.

11. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ – სსკ) 352-ე მუხლის პირველი ნაწილზე, 405-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 477-ე მუხლზე და განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მხარეებს შორის სადავო ურთიერთობა ნასყიდობის 2009 წლის 13 ნოემბრის ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს. იგი დადებულია მოსარჩელის სახელით მის წარმომადგენელსა და მოპასუხეს შორის. ასევე, დადგენილია, რომ სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება მესაკუთრის ნების გამოვლენის გარეშე დაიდო, რის გამოც 2010 წლის 15 დეკემბრის განაჩინებით მოსარჩელის წარმომადგენელი ცნობილია დამნაშავეთ მისი მარწმუნებლის კუთვნილი სხვადასხვა ქონების მართლსაწინააღმდეგოდ მითვისებისა და დოკუმენტის გაყალბებისათვის. ამავე განაჩენით მოსარჩელის წარმომადგენელს დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ 1 017 000 აშშ დოლარის გადახდა. აღნიშნულ თანხაში შედის სარჩელით მოთხოვნილი სადავო მიწის ნაკვეთის ღირებულებაც.

12. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა დისპოზიციურობის პრინციპით და აღნიშნა, რომ სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას სამოქალაქო სარჩელის წარდგენის გზით მოსარჩელემ თავად განსაზღვრა მისთვის დანაშაულით მიყენებლი ზიანის ანაზღაურების ფორმა და ანაზღაურებაზე პასუხისმგებლი პირი, სამოქალაქო სარჩელის მოსარჩელემ მოითხოვა არა პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა (ნატურით რესტიტუცია), არამედ ფულადი ანაზღაურება და უფლების ამგვარი ფორმით რეალიზაციის ფარგლებში მოსარჩელემ მიიღო ფულადი ანაზღაურება, რომელიც წარმოადგენდა სადავო უძრავი ქონების (სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებების საგნის) ღირებულებას. სწორედ აღნიშნული გარემოება დაედო საფუძვლად საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებას, რომლითაც სასამართლომ უარყო მოსარჩელის მოთხოვნა ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ, სადაც განიმარტა, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენით დაკმაყოფილებული სარჩელის საფუძველს წარმოადგენდა ყალბი მინდობილობის საფუძველზე დაკარგული ქონების ღირებულება. შესაბამისად, უნდა აღინიშნოს, რომ დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელით მოსარჩელემ მოითხოვა არა პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა (ნატურით რესტიტუცია), არამედ ფულადი ანაზღაურება. კერძოდ, სსკ-ის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. ამავე კოდექსის 409-ე მუხლის თანახმად თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება. აქედან გამომდინარე, საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ მოსარჩელემ მიიღო ფულადი ანაზღაურება, რომელიც მისივე ახსნა-განმარტებით წარმოადგენს სადავო ქონების ღირებულებას. საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ დაუშვებელია კრედიტორს მიეცეს როგორც ნატურით, ასევე ფულადი თანხით ანაზღაურების უფლება. ამდენად, არ იქნა გაზიარებული სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ საქმეზე ქონებრივი ინტერესის დაკმაყოფილება, შემდგომში გამორიცხავს განაჩენით დაკისრებული თანხის მიღების შესაძლებლობას. ამასთან მიმართებით აღინიშნა, რომ როგორც განაჩენით, ასევე გადაწყვეტილებით დამდგარი შედეგი ექვემდებარება აღსრულებას კანონით დადგენილი წესით და მოსარჩელე შეძლებს მის სასარგებლოდ მიღებული გადაწყვეტილებების აღასრულებას. საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ დასძენს, რომ ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ის, რომ ზიანის ნატურით რესტიტუციის შესაძლებლობის გამოყენება გამორიცხავს მისი (ქონების) ფუალადი ანაზღაურების შესაძლებლობის გამოყენებას და პირიქით (ანუ იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელემ მოითხოვა და შემდეგ დაკმაყოფილდა კიდეც სადავო ქონების საფასურის მიღება, მას არ შეუძლია, ამავდროულად მოითხოვოს ამ ქონების მისთვის გადაცემა). ნატურით რესტიტუციაზე და ფულად კომპენსაციაზე კრედიტორის უფლება ალტერნატიულია და არა კუმულაციური.( იხ. სუსგ №ას-1607-1509-2012, 01 ივლისი, 2013 წ.).

13. ამრიგად, ხსენებული გადაწყვეტილებით განისაზღვრა სადავო ურთიერთობიდან გამომდინარე მხარეთა უფლება-მოვალეობები და განიმარტა, რომ რადგან მოსარჩელემ ნივთის ღირებულების ანაზღაურება მოითხოვა და დაიკმაყოფილა კიდეც ეს მოთხოვნა სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით, იგი ვეღარ გამოიყენებდა ზიანის ნატურით რესტიტუციის შესაძლებლობას. შესაბამისად, მოპასუხის მიერ ნივთის ღირებულების გადაუხდელობა, არ ანიჭებს მოსარჩელეს ხელშეკრულებაზე უარის თქმის და ნივთის დაბრუნების მოთხოვნის უფლებას.

14. რაც შეეხება მოსარჩელის განმარტებას, რომ გადაწყვეტილებით დადგენილი მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო (სსკ-ის 142-ე მუხლის პირველი ნაწილი), გამორიცხულია ამ გადაწყვეტილების იძულებით აღსრულება და საკომპენსაციო თანხის მიღება მოსარჩელის წარმომადგენლისაგან, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რადგან მოსარჩელემ სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი მოთხოვნის რეალიზაციის მიზნით, არ მიმართა არავითარ ზომებს, მათ შორის გადაწყვეტილების იძულებით აღსრულების შესაძლებლობას, რითაც რეალურად უარი თქვა სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი უფლებით სარგებლობაზე, მას არ ანიჭებს მოპასუხის მიერ ნივთის ღირებულების გადაუხდელობის გამო, ხელშეკრულებაზე უარის თქმისა და ნივთის დაბრუნების მოთხოვნის უფლებას. როგორც ზემოთ აღინიშნა, ამ ნივთის ღირებულების ანაზღაურებაზე ვალდებულ პირად კანონიერ ძალაში შესაული სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მოსარჩელის მოთხვონის შესაბამისად, განისაზღვრა მოსარჩელის წარმომადგენელი. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მხოლოდ გადაწყვეტილების აღსრულების შეუძლებლობის შემთხვევაში, რაც გამოწვეულია ობიექტური გარემოებებით – ვალდებული პირის გადახდისუუნარობით, იქნებოდა მოსარჩელე უფლებამოსილი, წაეყენებინა სადავო ურთიერთობიდან გამომდინარე, მოთხოვნები მოპასუხისათვის. ასეთი კი მოცემულ შემთხვევაში დადგენილი არ არის. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ 2015 წლის თებერვლის მდგომარეობით, მოსარჩელის წარმომადგენლის საკუთრებაში არ ირიცხებოდა უძრავი ნივთი, არ ადასტურებს მის გადახდისუუნარაობას. იძულებითი აღსრულება კომპლექსური ღონისძიებების ერთობლიობაა და მხოლოდ ამ ღონისძიებათა გატარების შემდეგ შეიძლება დადგინდეს, რომ გადაწყვეტილების აღსრულება შეუძლებელია.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

15. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

16. კასატორმა მიიჩნია, რომ 2009 წლის 13 ნოემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომიდინარე, მოპასუხეს მოსარჩელისათვის საფასური არ გადაუხდია, რის გამოც მოსარჩელეს გააჩნია ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება, ხოლო მოპასუხეს ეკისრება უძრავი ქონების დაბრუნების ვალდებულება. კასატორმა აღნიშნა, რომ სსკ-ის 477-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, მოპასუხემ მიიღო (დაირეგისტრირა) ნასყიდობის საგანი, თუმცა არ გადაუხდია შეთანხმებული ფასი.

17. კასატორის მოსაზრებით, სსკ-ის 484-ე მუხლი ხელშეკრულების მხარეებს აძლევს უფლებას, გავიდნენ ხელშეკრულებიდან თუ არსებობს საფრთხე, რომ მეორე მხარე არ შეასრულებს ნაკისრ ვალდებულებას. მოცემულ შემთხვევაში უდავოა, რომ მეორე მხარე არ ასრულებს ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვალდებულებას იმ პირობებშიც კი, როდესაც საკასაციო სასამართლომ ხელშეკრულება ბათილად არ ცნო. შესაბამისად, არსებობს ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის დაკმაყოფილების ფაქტობრივი საფუძველი, რადგან მოპასუხემ დაარღვია ნასყიდობის ხელშეკრულების პირობები. მეტიც, მხარე განზრახ არ ასრულებს ნაკისრ ვალდებულებას.

18. სსკ-ის 352-ე მუხლისა და 405-ე მუხლის მეორე ნაწილის „გ“ პუნქტის შესაბამისად, კასატორმა მიუთითა, რომ კანონის ზემოაღნიშნული დანაწესით გათვალისწინებულია პირობა, რომლის არსებობის შემთხვევაში დამატებითი ვადის დაწესება არ არის სავალდებულო, კერძოდ, უნდა არსებობდეს განსაკუთრებული საფუძველი, რომელიც ამართლებს ხელშეკრულების გაუქმებას. აღნიშნული პუნქტით კანონმდებელი ავალდებულებს სასამართლოს, გაითვალისწინოს ორივე მხარის დაცვის ღირსი ინტერესი მაშინ, როდესაც ხდება ხელშეკრულებიდან გასვლა. მოცემულ შემთხვევაში მოპასუხეს არანაირი ლეგიტიმური საფუძველი არ გააჩნია, ფლობდეს სადავო უძრავ ქონებას, მას გადაეცა საკუთრების უფლება ისე, რომ არ შეუსრულებია შემხვედრი ვალდებულება. გარდა ამისა, საუბარი არ არის ჩვეულებრივი, კლასიკური ნასყიდობის ხელშეკრულებაზე, სასამართლომ უნდა უზრუნველყოს მოსარჩელის უფლების დაცვა დამატებითი ვადის დაწესებისა და შესრულების მოთხოვნის გარეშე, ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში გამართლებულია ხელშეკრულებიდან გასვლა განსაკუთრებული საფუძვლების არსებობის გამო. აგრეთვე, არ ილახება მოპასუხის ინტერესი. ხელშეკრულების ანულირება ერთადერთი საშუალებაა, რათა აღდგეს სახელშეკრულებო სამართლიანობა და მოსარჩელემ დაიბრუნოს მიწის ნაკვეთზე თაღლითური გზით დაკარგული უფლება. თუ არ განხორციელდება ხელშეკრულებიდან გასვლა და პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა, ირღვევა თანასწორობა მხარეთა შორის, რასაც ეფუძვნება სამოქალაქო სამართალი (სამოქალაქო კოდექსის პირველი მუხლი). მოპასუხეს მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება გადაეცა ისე, რომ ნასყიდობის საფასური არ გადაუხდია. შესაბამისად, იგი სადავო უძრავი ქონებით მოსარჩელის ხარჯზე უსამართლოდ გამდიდრდა. სსკ-ის 990-ე მუხლის თანახმად, ამ შემთხვევაში მოსარჩელის წარმომადგენელი არაუფლებამოსილი პირია, ხოლო განკარგვა ნამდვილია უფლებამოსილი პირის – მოპასუხის მიმართ. იგი ვალდებულია, მიღებული გადასცეს უფლებამოსილ პირს, რადგან მას თანხა არ გადაუხდია.

19. კასატორმა აღნიშნა, რომ საკასაციო სასამართლომ ასეთი გადაწყვეტილების მიღებით ლეგიტიმური გახადა მოპასუხის უსაფუძვლო გამდიდრება, რომელმაც 1 მილიონ აშშ დოლარად ღირებულ ქონებაზე საკუთრების უფლება რეალურად 46 000 აშშ დოლარად მოიპოვა (1 მილიონ აშშ დოლარად ღირებული უძრავი ქონების თაღლითური გზით გასხვისებისას მას მიეცა შესაძლებლობა, რომ საკუთრების უფლება მოეპოვებინა ქონების ღირებულების 40%-ის - 400 000 აშშ დოლარის გადახდის სანაცვლოდ, თუმცა საბოლოოდ აღნიშნული ქონება მხოლოდ 46 000 აშშ დოლარად შეიძინა, რომელიც მესაკუთრეს არ მიუღია, ვინაიდან აღნიშნული თანხა გადაეცა დამნაშავეთა ჯგუფის წევრს – მოსარჩელის წარმომადგენელს. ამჟამად მოპასუხეს არავის, მათ შორის, არც მოსარჩელის მიმართ არ აქვს თანხის გადახდის ვალდებულება, რომელსაც „დაკმაყოფილებული აქვს მოთხოვნა“ და ბუნებრივია, არც მოსარჩელის წარმომადგენლისაგან, რომელიც, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების შესაბამისად, თაღლითია.

20. მოსარჩელის წარმომადგენლისათვის 1,017,000 აშშ დოლარის ზიანის სახით დაკისრებასთან დაკავშირებით კასატორმა მიიჩნია, რომ სარჩელთა მრავალგზის განხორციელდება უნდა გამოირიცხოს იმ შემთხვევაში, თუ ეს წინააღმდეგობაში მოვა თანასწორობისა და თანაზომიერების პრინციპთან და უფლებამოსილ პირს მისცემს უფლების ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას. იმ პირობებში, როდესაც დადგენილია, რომ განაჩენით დაკისრებული თანხა აღსრულებული არ არის, მოვალის – მოსარჩელის წარმომადგენლის ქონებრივი მდგომარეობა არ იძლევა დაკისრებული თანხის იძულებითი წესით ამოღების შესაძლებლობას, მოსარჩელის კანონით მინიჭებული უფლების რეალიზაცია ვერ შეფასდება უფლების ბოროტად გამოყენებად. მოცემულ საქმეზე ქონებრივი ინტერესის დაკმაყოფილება შემდგომში გამორიცხავს განაჩენით დაკისრებული თანხის მიღების შესაძლებლობას. აღნიშნული, ასევე, მითითებულია უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებაში. გარდა ამისა, რამდენიმე მოთხოვნის საფუძვლის თავმოყრის შემთხვევაში (მოთხოვნის საფუძველთა კონკურენცია), მოსამართლემ იმ შემთხვევაში უნდა შეამოწმოს ყველა გასათვალისწინებელი მოთხოვნის საფუძველი, თუ ერთ-ერთი მათგანი საერთოდ (ან არასრულყოფილად) ვერ მიუახლოვდება მოსარჩელის მიერ დასახულ და სასურველ შედეგს. იგივე ევალება მას, როცა რომელიმე მოთხოვნის საფუძვლის წინაპირობა სადავო ხდება და საჭიროებს მტკიცებულებების მიღებას, როცა სხვა მოთხოვნის საფუძვლის განხილვის შემთხვევაში ეს არ იქნებოდა საჭირო, რადგან ამ უკანასკნელის წინაპირობები არ არის სადავო.

21. კასატორი არ დაეთანხმა სააპელაციო პალატის მითითებას უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომ დაუშვებელია, კრედიტორს მიეცეს როგორც ნატურით, ასევე, ფულადი თანხის ანაზღაურების უფლება. ფაქტობრივად, უზენაესი სასამართლოს ხსენებული გადაწყვეტილება მოიცავს მოსარჩელის გასხვისებულ ორ ნივთს და მისი წარმომადგენლისათვის განაჩენით დაკისრებული 1,017,000 აშშ დოლარი მოიცავდა ორივე ქონების ღირებულებას. საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას უზენაესმა სასამართლომ, ერთი მხრივ, ერთ ნივთზე თაღლითური გზით დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობის მოთხოვნა არ დააკმაყოფილა, მეორე ნივთზე კი, თაღლითური გზით დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობის მოთხოვნის დაკმაყოფილების შესახებ გადაწყვეტილება უცვლელად დატოვა ანუ დაკმაყოფილდა მოთხოვნა და ბინა დაუბრუნდა მოსარჩელეს, ასევე, მას დაუტოვა მოთხოვნის უფლება იგივე ქონებასთან დაკავშირებით. ამ შემთხვევაში აშკარად არაერთგვაროვანი დამოკიდებულება ჩამოყალიბდა ურთიერთგამომრიცხავი, წინააღმდეგობრივი და იურიდიულად დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილების მიღებით. აღნიშნული გადაწყვეტილება თავისთავად უსამართლოა სამართლიანობის ზოგადი პრინციპის შესაბამისად. უზენაეს სასამართლომ 2013 წლის გადაწყვეტილებით ლეგიტიმური გახადა მოპასუხის უსაფუძვლო გამდიდრება.

22. კასატორმა აგრეთვე მიუთითა, რომ მოსარჩელის წარმომადგენლის მიმართ გამოტანილი გამამტყუნებელი განაჩენიდან გასულია 10 წელი, ხოლო მოსარჩელის მიერ არ მომხდარა აღნიშნული გადაწყვეტილების სააღსრულებოდ წარდგენა ან/და აღსრულება, რადგანაც მოსარჩელის წარმომადგენლის სახელზე წლების განმავლობაში არ ფიქსირდებოდა არანაირი ქონება და აზრიც არ ჰქონდა სააღსრულებო წარმოების დაწყებას. ამჟამად გასულია 10 წელი და, შესაბამისად, აღნიშნული განაჩენიც ხანდაზმულია აღსრულების მიზნებიდან გამომდინარე, ამიტომ გამორიცხულია მოსარჩელის მიერ მოსარჩელის წარმომადგენლის ქონებიდან მოთხოვნის დაკმაყოფილება ფულადი სახით, შესაბამისად, საქმეზე შეცვლილი გარემოებებიდან გამომდინარე, აღარ არსებობს მოსარჩელის „უსაფუძვლო გამდიდრება“ ნატურით რესტიტუციითა და ფულადი ანაზღაურებით ერთდროულად. ( შესაბამისი მტკიცებულებები წარდგენილი იქნა სააპელაციო სასამართლოში და დართულია საქმეზე).

23. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 10 სექტემბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. მხარეებს კანონით დადგენილი წესით ეცნობათ, რომ სსსკ-ის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი განხილული იქნებოდა ზეპირი მოსმენის გარეშე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

24. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კასატორს მოცემულ საკასაციო საჩივარში დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარდგენის გზით სადავოდ არ გაუხდია სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ფაქტები, ამდენად, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

25. მხარეებს შორის სადავო ურთიერთობა 2009 წლის 13 ნოემბრის უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს. სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება დადებულია მოსარჩელის სახელით მის წარმომადგენელსა და მოპასუხეს შორის. დადგენილია, რომ 2010 წლის 15 დეკემბრის კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს განაჩინებით მოსარჩელის წარმომადგენელი ცნობილი იქნა დამნაშავედ მისი მარწმუნებლის ( მოსარჩელის) კუთვნილი სხვადასხვა ქონების მართლსაწინააღმდეგოდ მითვისებისა და დოკუმენტის გაყალბებისათვის. ამავე განაჩენით დაკამყოფილდა მოსარჩელის სამოქალაქო სარჩელიც და მოსარჩელის წარმომადგენელს დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ 1 017 000 აშშ დოლარის გადახდა. აღნიშნულ თანხაში შედის სარჩელით მოთხოვნილი სადავო მიწის ნაკვეთის ღირებულებაც.

26. მოსარჩელეს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2010 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით, იძულებით სააღსრულებო ღონისძიებებისათვის არ მიუმართავს.

27. აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2021 წლის 6 აპრილის წერილის თანახმად, სსიპ აღსრულების ეროვნულ ბიუროში არ მოიძებნა არც მიმდინარე, არც დასრულებული სააღსრულებო საქმის წარმოება, სადაც კრედიტორია მოსარჩელე, ხოლო მოვალე – მისი წარმომადგენელი.

28. წინამდებარე საკასაციო საჩივარში კასატორი უთითებს, რომ სადავო უძრავი ნივთის გასხვისება მოხდა მისი (მესაკუთრის) ნების საწინააღმდეგოდ და მყიდველის მხრიდან ნასყიდობის ფასის გადახდის გარეშე. შესაბამისად, მოსარჩელე უფლებამოსილია, გავიდეს ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან და ქონება დაიბრუნოს ნატურით. კასატორი აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული განაჩენი მისთვის თანხის ანაზღაურების ნაწილში, კანონიერ ძალაში შესვლიდან 10 წლის განმავლობაში, ვერ აღსრულდა, რადგან, მოვალის ფინანსური მდგომარეობიდან გამომდინარე, აღსრულების დაწყებას აზრი არ ჰქონდა. შესაბამისად, ამგვარ ვითარებაში მიზანშეწონილია მოსარჩელისათვის სადავო ქონების ნატურით დაბრუნება.

29. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი გარკვეულ შეზღუდვებს აწესებს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობასთან დაკავშირებით, კერძოდ, 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

30. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა, გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

31. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

32. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ, სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, §59; Perez v. France, §80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ, ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21; ).

33. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის საფუძველი სამოქალაქო სამართალში, ზოგადად არის სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ.ბოელინგი, ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 38.) კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობის მომწესრიგებელი მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების დანიშნულებაა ურთიერთობაში მონაწილე სუბიექტების უფლებების განსაზღვრა და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა. მოთხოვნა უფლების რეალიზაციის კანონით გათვალისწინებული შესაძლებლობაა. მოთხოვნა და მოთხოვნის საფუძველი სხვადასხვა ცნებებია და სასურველია მათი აღრევა თავიდან იქნეს აცილებული. ამ გამიჯვნას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმის გათვალისწინებით, რომ მოთხოვნათა შორის არჩევანის უფლება, მოსარჩელის უფლებამოსილებაა, ხოლო მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მოთხოვნის დამფუძნებელი მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველთა შორის ერთ-ერთის მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილება და ვალდებულებაცაა (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, 42.).

34. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა.

35. მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ სარჩელის მოთხოვნის შინაარსს. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი.

36. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან, ზიანის მიყენებიდან (დელიქტი), უსაფუძვლო გამდიდრებიდან თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან.

37. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, ხელშეკრულებიდან გასვლის, პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენისა და ქონებაზე საკუთრების დაბრუნების მოთხოვნა სსკ-ის 477.1 მუხლიდან (ნასყიდობის ხელშეკრულებით გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი, სსკ-ის 352.1 (თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე 405-ე მუხლით გათვალისწინებული პირობების არსებობისას უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე, მაშინ მიღებული შესრულება და სარგებელი მხარეებს უბრუნდებათ (ნატურით დაბრუნება) და სსკ-ის 405.1 და 405.2„ა“ (თუ ხელშეკრულების ერთი მხარე არღვევს ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულებას, მაშინ ხელშეკრულების მეორე მხარეს შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე ვალდებულების შესრულებისათვის მის მიერ დამატებით განსაზღვრული ვადის უშედეგოდ გასვლის შემდეგ. თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა, მაშინ დამატებითი ვადის განსაზღვრას უთანაბრდება გაფრთხილება) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

38. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

39. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ყველა სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს. ისევე, როგორც კონტინენტური სამართლის სისტემის ქვეყნებში, საქართველოს შემთხვევაშიც ვალდებულების შესრულების მომწესრიგებელ ნორმებს ძირითადად დისპოზიციური ხასიათი აქვთ. ქართული სამოქალაქო კოდექსის როგორც ზოგადი, ისე კერძო ნაწილი შესრულების მექანიზმებზეა აგებული. მთავარია შესრულება და არა პასუხისმგებლობა. ვალდებულების შესრულება დამოკიდებულია კონკრეტული სახის ვალდებულების შინაარსზე.

40. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალდებულების შესრულების ლეგიტიმური სახელშეკრულებო ინტერესი სამართლებრივი დაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებული სიკეთეა ნებისმიერ სამართლებრივ სისტემაში. სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. ამ მოთხოვნების შეუსრულებლობა უკვე ვალდებულების დარღვევაა. ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობა გამოხატულებას ჰპოვებს მოვალეზე კანონით დადგენილი ქონებრივი ზემოქმედების ზომებში. სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე, რომელიც არღვევს ვალდებულებას, პასუხს აგებს დაზარალებულის წინაშე. დაზარალებულს უფლება აქვს მოითხოვოს დარღვეული უფლების დაცვა (იხ. მ. თოდუა/ ჰ.ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006, 37.).

41. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოთხოვნის საფუძველია სამართლის ის ნორმა, რომელიც დამოუკიდებლად ან სხვა მოთხოვნის საფუძვლებთან ერთობლიობაში აფუძნებს ამა თუ იმ მოთხოვნას ანუ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს (იხ. ჰ. ბოელინგი/ ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, 2004, 39.). ხელშეკრულება არ წარმოადგენს მოთხოვნის საფუძველს. მოთხოვნის საფუძველი მხოლოდ კანონშია მოცემული, ხელშეკრულება კი მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობაა.

42. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულების დადების მომენტიდან მხარეები ვალდებულნი არიან შეუდგნენ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. მათ არ შეუძლიათ ცალმხრივად თქვან უარი ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე. მაგრამ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში ხელშეკრულების მხარეს უფლება აქვს გავიდეს ხელშეკრულებიდან და უარი თქვას ნაკისრი ვალდებულების შესრულებაზე (შდრ. სუსგ №ას1166-2019, 06 აპრილი, 2020).

43. საკასაციო პალატა დოქტრინასა და სასამართლო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, აგრეთვე, სამოქალაქო კოდექსის 405-ე და 352-ე მუხლების გაანალიზების საფუძველზე განმარტავს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება კანონმდებლის მიერ ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარისათვის მინიჭებული უფლებაა და მისი თავისებურება იმაშია, რომ ამისთვის არ არის აუცილებელი მეორე მხარის თანხმობა. ეს თავისებურება განაპირობებს იმასაც, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება არის აღმჭურველი უფლება. იგი შეიძლება ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარის მიერ ნებისმიერ დროს იქნეს გამოყენებული, თუკი, არსებობს კანონით ამომწურავად განსაზღვრული ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლები და წესები (სამოქალაქო კოდექსის 405-ე, 352-359-ე მუხლები) (იხ: დამატებით: ლ. ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი 3, მუხლი 352-ე, თბილისი, 2001 წელი, 233; მ.თოდუა, ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006 წელი, 41; შდრ: სუსგ №ას- 1361-2020, 11 მარტი, 2021; №ას-1565-2018, 30 აპრილი, 2020; №ას-38-38-2018, 08 ივნისი, 2018; №ას-1189-1119-2015, 23 მარტი, 2016).

44. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო კოდექსი და სხვა კერძოსამართლებრივი კანონმდებლობა შეიცავს აგრეთვე ისეთ ნორმებს, რომლებიც გამოიყენება მოთხოვნის საფუძვლით გათვალისწინებული წინაპირობების შემოწმებისას და ამდენად, ასრულებს დამხმარე ფუნქციას. დამხმარე ხასიათის ნორმებს განეკუთვნება ასევე უშუალოდ სამართლებრივი შედეგის დამფუძნებელი უფლების მომწესრიგებელი ნორმები, ისინი პირს სამართლებრივი შედეგის მოდიფიცირების უფლებას ანიჭებს ხელშეკრულების მეორე მხარის თანხმობის არსებობის მიუხედავად. დამფუძნებელია უშუალო სამართლებრივი შედეგის წარმომშობი უფლება, რომელიც პირს ანიჭებს უფლებამოსილებას, ცალმხრივი ნების გამოვლენით წარმოშვას, შეცვალოს ან გააუქმოს სამართლებრივი შედეგი. დამფუძნებელი უფლების მარეგულირებელი ნორმების ძირითადი თავისებურება ისაა, რომ უფლებამოსილი პირის მიერ უფლება ხორციელდება ნამდვილი, მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენით. ასეთ დამფუძნებელ უფლებათა რიცხვს მიეკუთვნება ხელშეკრულებიდან გასვლა, რომელიც სკ-ის 355-ე მუხლის თანახმად, ხდება ხელშეკრულების მეორე მხარისათვის შეტყობინებით. დამფუძნებელი უფლება განხორციელებულია ანუ შესაბამისი ნების გამოვლენა ნამდვილია იმ მომენტიდან, როდესაც იგი ხელშეკრულების მეორე მხარეს მიუვა, კერძოდ, მოხვდება მიმღების ძალაუფლების სფეროში და ამ უკანასკნელს ექნება მისი შინაარსის რეალურად განხორციელების შესაძლებლობა (იხ. დამატებით: დ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 246.). ამ უფლებათა განსხვავებული სტატუსი, ცხადია, არ გამორიცხავს მათ განხორციელებას სასამართლოსათვის მიმართვის გზით.

45. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ დამფუძნებელი უფლების განხორციელება პირდაპირ ზეგავლენას ახდენს ცალკეული მოთხოვნის წარმოშობასა და გაუქმებაზე. მაგალითისათვის, უფლებამოსილი პირის მიერ კანონით დადგენილი წესებისა და პირობების შესაბამისად განხორციელებული ხელშეკრულებიდან გასვლა სსკ-ის 352-ე მუხლით წარმოშობს ე.წ. რესტიტუციის მოთხოვნის უფლებას, ანუ ხელშეკრულების ორივე მხარემ ერთმანეთს უნდა დაუბრუნონ მიღებული შესრულება და სარგებელი. ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლება კანონით გათვალისწინებული უფლებაა. ამიტომ კანონი ამომწურავად განსაზღვრავს ხელშეკრულებიდან გასვლის საფუძვლებსა და წესს, კერძოდ, იმას, თუ როდის შეუძლია ხელშეკრულების მხარეს მოითხოვოს ხელშეკრულებიდან გასვლა (სსკ-ის 405-ე, 352-359-ე მუხლები). თუმცა, ეს არ გამორიცხავს, რომ მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულებიდან გასვლის დამატებით პირობებზე. ხელშეკრულებიდან გასვლის, როგორც მეორადი მოთხოვნის უფლების საფუძვლები შეიძლება დაიყოს მატერიალურ და ფორმალურ ნაწილებად. მატერიალურში იგულისხმება ვალდებულების დარღვევა, ხოლო ფორმალურში - დამატებითი ვადის დაწესება (გაფრთხილება) და ხელშეკრულებაზე უარის თქმის შეტყობინება.

46. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ხელშეკრულებიდან გასვლის მოთხოვნის კანონისმიერი წინაპირობებია: ა) ხელშეკრულების ნამდვილობა (უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის ზოგად პირობებს); ბ) ზოგადი წესის მიხედვით, მოვალის მხრიდან ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი (არსებითი) დარღვევა (დარღვევა არსებითი ხასიათისაა, თუ მოვალის მხრიდან ძირითადი ვალდებულების დარღვევის გამო, ფაქტობრივი შესრულების დანიშნულებისამებრ გამოყენება შეუძლებელი ხდება ან იკარგება მომავალში მისი შესრულების იმედი ანდა კრედიტორს ეკარგება შესრულებისადმი ინტერესი; გ) ხელშეკრულებიდან გასვლის შესახებ განცხადების გაკეთებით მონაწილე მთლიანად გადის ხელშეკრულებიდან, რადგანაც კანონით დაუშვებელია ხელშეკრულებიდან ნაწილობრივი გასვლა; დ) მიუხედავად ვალდებულების მნიშვნელოვანი დარღვევისა, მოვალეს არ შეუძლია კრედიტორს მოსთხოვოს ხელშეკრულების ძალაში დატოვება; ე) ვალდებულების დარღვევისათვის კრედიტორი მთლიანად ან უმთავრესად არ არის პასუხისმგებელი; ვ) მოთხოვნას არ უპირისპირდება შესაგებელი, რომელიც უკვე წარმოდგენილია ან წარდგენილი იქნება დაუყოვნებლივ მოვალის მიერ, თუკი კრედიტორი უარს იტყვის ხელშეკრულებაზე (მაგალითად, შესაგებელი ვალდებულების გაქვითვაზე); ზ) სახეზეა კრედიტორის მიერ შესაგებელი იურიდიული მოქმედება – ხელშეკრულებიდან გასვლისათვის მიცემული გონივრული ვადა, თუ ხელშეკრულებით ასეთი ვადა არ ყოფილა დადგენილი ანდა, თუ ვალდებულების დარღვევის ხასიათიდან გამომდინარე, არ გამოიყენება დამატებითი ვადა – გაფრთხილება (იხ. დამატებით: მ.თოდუა/ჰ. ვილემსი, ვალდებულებითი სამართალი, თბილისი, 2006, 56; ჰ.ბიოლინგი/პ.ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ.39; შდრ: სუსგ №ას-1003-924-2017, 01 დეკემბერი, 2017.პ.34).

47. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევა თავისთავად არ აფუძნებს ხელშეკრულებიდან გასვლის უფლებას. ვალდებულების დარღვევა ობიექტური მაშტაბით უნდა გაიზომოს (შდრ: სუსგ №ას-249-2019, 30.09. 2019; №ას-779-746-2014, 30 აპრილი, 2015).

48. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

49. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მიხედვით მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლენი, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. შეჯიბრებითობის პრინციპმა თავისი ასახვა ჰპოვა სსსკ–ის მთელ რიგ სხვა ნორმებში.

50. შეჯიბრებითობის პრინციპის შინაარსის ანალიზი საფუძველს გვაძლევს გავაკეთოთ შემდეგი დასკვნები: 1. შეჯიბრებითობის პრინციპი მოიცავს მხარეთა საქმიანობას მხოლოდ საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და მტკიცებულებების სფეროში. საკითხი იმის შესახებ, რომ სასამართლოსაქმის განხილვას (სამოქალაქო პროცესს) იწყებს მხოლოდ დაინტერესებული პირის მოთხოვნით, ან, რომ სასამართლო არ უნდა გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს და ა.შ. განეკუთვნება არა შეჯიბრებითობის, არამედ დისპოზიციურობის პრინციპის სფეროს. 2. მხარეთა მოთხოვნების თუ შესაგებლის ფაქტობრივი (და არა იურიდიული) დასაბუთება (გამართლება) ეკისრებათ თვითონ მხარეებს. 3. მხარეებმა თვითონ უნდა განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (შესაგებელს). ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული აგრეთვე სსსკ-ის 178–ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად, სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს გარემოებები, რომლებზეც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნებს, აგრეთვე, სსსკ-ის 201–ე მუხლში, რომლის თანახმად, თუ მოპასუხე სარჩელს არ ცნობს, მან უნდა მიუთითოს რა კონკრეტულ გარემოებებს ემყარება მისი შესაგებელი სარჩელის წინააღმდეგ. 4. მხარეებმა თვითონ უნდა მიუთითონ მტკიცებულებებზე, რომელთა საფუძველზე უნდა დამტკიცდეს (დადასტურდეს) მათ მიერ თავიანთი მოთხოვნის (შესაგებლის) დასაბუთების მიზნით მითითებული ფაქტები. ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული სსსკ 178–ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტში, რომლის თანახმად სარჩელში აღნიშნული უნდა იყოს მტკიცებულებანი, რომლებიც ადასტურებენ ამ გარემოებებს (ე.ი. მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულ გარემოებებს), აგრეთვე, სსსკ-ის 201-ე მუხლში, რომლის თანახმად, მოპასუხემ თავის პასუხში (შესაგებელში) უნდა მიუთითოს რა მტკიცებულებებით შეიძლება დამტკიცდეს ეს გარემოებები, ე.ი. მოპასუხის მიერ თავის შესაგებელში მითითებული გარემოებები.

51. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

52. საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში (case by case) გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. განსახილველ შემთხვევაში უდავოდ დადგენილია, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2013 წლის 01 ივლისის გადაწყვეტილებით საქმეზე № 1607-1509-2012, არ დაკმაყოფილდა მ.ზ.ნ–ის ( მოსარჩელე) სარჩელი თ.ქ–ვას ( მოპასუხე) მიმართ თანხის დაკისრებისა და ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე. „საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ განსახილველი დავის მეორე მხარე უკავშირდება მოთხოვნათა რეალიზაციის მატერიალურ-სამართლებრივ ასპექტებს. საკასაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა მოსარჩელის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე გაკეთებულ ახსნა- განმარტებაზე (16.02.2012, 13.38.16-13.38.57), რომელშიც მან მიუთითა, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე დადგენილი განაჩენით დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელი 1017000 აშშ დოლარი მოიცავს ყალბი მინდობილობით გასხვისებული სადავო ქონების ღირებულებას. ამდენად, სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენით დაკმაყოფილებული სარჩელის საფუძველს წარმოადგენდა ყალბი მინდობილობის საფუძველზე დაკარგული ქონების ღირებულება. მხედველობაშია მისაღები, რომ დაკმაყოფილებული სამოქალაქო სარჩელით მოსარჩელემ მოითხოვა არა პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა (ნატურით რესტიტუცია), არამედ ფულადი ანაზღაურება. აქედან გამომდინარე, საკასაციო პალატამ განმარტა, რომ მოსარჩელემ მიიღო ფულადი ანაზღაურება, რომელიც მისივე ახსნა-განმარტებით წარმოადგენს სადავო ქონების ღირებულებას. დაუშვებელია კრედიტორს მიეცეს როგორც ნატურით, ასევე ფულადი თანხით ანაზღაურების უფლება. ამდენად, გაზიარებული არ იქნა სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ საქმეზე ქონებრივი ინტერესის დაკმაყოფილება, შემდგომში გამორიცხავს განაჩენით დაკისრებული თანხის მიღების შესაძლებლობას. ამასთან მიმართებით, საკასაციო პალატამ აღნიშნა, რომ როგორც განაჩენით, ასევე გადაწყვეტილებით დამდგარი შედეგი ექვემდებარება აღსრულებას კანონით დადგენილი წესით და მოსარჩელე შეძლებს მის სასარგებლოდ მიღებული გადაწყვეტილების აღსრულებას. საკასაციო პალატამ კიდევ ერთხელ განმარტა, რომ ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ის, რომ ზიანის ნატურით რესტიტუციის შესაძლებლობის გამოყენება გამორიცხავს მისი (ქონების) ფულადი ანაზღაურების შესაძლებლობის გამოყენებას და პირიქით (ანუ იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელემ მოითხოვა და შემდეგ დაკამყოფილდა კიდეც სადავო ქონების საფასურის მიღება, მას არ შეუძლია, ამავდროულად მოითხოვოს ამ ქონების მისთვის გადაცემა). ნატურით რესტიტუცაზე და ფულად კომპენსაციაზე კრედიტორის უფლება ალტერნატიულია და არა კუმულატიური“.

53. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ სამოქალაქო საპროცესო სამართლის ერთ-ერთი ძირითადი- დისპოზიციურობის პრინციპიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ უკვე ისარგებლა მისი ნების საწინააღმდეგოდ განკარგული სადავო ქონების ღირებულების ანაზღაურების თაობაზე სასამართლოსათვის მოთხოვნის წარდგენის შესაძლებლობით. სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით მოსარჩელის მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და მოსარჩელის წარმომადგენელს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 1 017 000 აშშ დოლარის გადახდა, რომელიც მოიცავს გასხვისებული სადავო ქონების ღირებულებასაც.

54. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველი ვერ გახდება კასატორის არგუმენტი, რომ აღსრულება შეუძლებელი იყო მოვალის გადახდისუუნარობის გამო. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ აღნიშნული გარემოება ეფუძნება მხოლოდ მოსარჩელის ახსნა-განმარტებას და სააღსრულებო წარმოების პროცესში არ დადგენილა. საქმეში განთავსებული აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2021 წლის 6 აპრილის წერილის თანახმად, სსიპ აღსრულების ეროვნულ ბიუროში არ მოიძებნა არც მიმდინარე, არც დასრულებული სააღსრულებო საქმის წარმოება, სადაც კრედიტორია მოსარჩელე, ხოლო მოვალე – მისი წარმომადგენელი.

55. საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს წიანმდებარე განჩინების პ.14-ში განვითარებულ სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რადგან მოსარჩელემ სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი მოთხოვნის რეალიზაციის მიზნით, არ მიმართა არავითარ ზომებს, მათ შორის გადაწყვეტილების იძულებით აღსრულების შესაძლებლობას, რითაც რეალურად უარი თქვა სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი უფლებით სარგებლობაზე, მას არ წარმოეშობა მოპასუხის მიერ ნივთის ღირებულების გადაუხდელობის გამო, ხელშეკრულებაზე უარის თქმისა და ნივთის დაბრუნების მოთხოვნის უფლება. სადავო ნივთის ღირებულების ანაზღაურებაზე ვალდებულ პირად კანონიერ ძალაში შესაული სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მოსარჩელის მოთხოვნის შესაბამისად, განისაზღვრა მოსარჩელის წარმომადგენელი. მხოლოდ გადაწყვეტილების აღსრულების შეუძლებლობის შემთხვევაში, რაც გამოწვეულია ობიექტური გარემოებებით – ვალდებული პირის გადახდისუუნარობით, იქნებოდა მოსარჩელე უფლებამოსილი, წაეყენებინა სადავო ურთიერთობიდან გამომდინარე, მეორადი მოთხოვნები მოპასუხისათვის. ასეთი კი მოცემულ შემთხვევაში დადგენილი არ არის. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ 2015 წლის თებერვლის მდგომარეობით, მოსარჩელის წარმომადგენლის საკუთრებაში არ ირიცხებოდა უძრავი ნივთი, არ ადასტურებს მის გადახდისუუნარაობას. იძულებითი აღსრულება კომპლექსური ღონისძიებების ერთობლიობაა და მხოლოდ ამ ღონისძიებათა გატარების შემდეგ შეიძლება დადგინდეს, რომ გადაწყვეტილების აღსრულება შეუძლებელია.

56. კასატორის ერთ-ერთი პრეტენზია იმაში მდგომარეობს, რომ მოპასუხე სადავო უძრავი ქონებით მოსარჩელის ხარჯზე უსამართლოდ გამდიდრდა. სსკ-ის 990-ე მუხლის თანახმად, ამ შემთხვევაში მოსარჩელის წარმომადგენელი არაუფლებამოსილი პირია, ხოლო განკარგვა ნამდვილია უფლებამოსილი პირის – მოპასუხის მიმართ. იგი ვალდებულია, მიღებული გადასცეს უფლებამოსილ პირს, რადგან მას თანხა არ გადაუხდია. ( იხ. წინამდებარე განჩინების პ.18). საკასაციო პალატა აღნიშნულ საკასაციო პრეტენზიას ვერ გაიზაირებს, რადგან სსკ-ის 976 I მუხლის ა“პუნქტის“ თანახმად, უსაფუძვლო გამდიდრებას აქვს ადგილი იმ შემთხვევაში, როდესაც პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში. საქმის მასალებით დადგენილია, რომ კანონიერ ძალში შესული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2013 წლის 01 ივლისის გადაწყვეტილებით, არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის მოთხოვნა სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ.

57. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლო გადაწყვეტილება ესაა კანონით დადგენილი წესით საქმის განხილვის შედეგად სასამართლოს მიერ მიღებული მართლმსაჯულების აქტი, რომელიც პასუხობს კანონით დადგენილ მოთხოვნებს და რომლითაც საქმე არსებითად წყდება. გადაწყვეტილების კანონიერი ძალა ესაა გადაწყვეტილების თვისება, რომელსაც იგი იძენს გარკვეული, კანონით ზუსტად განსაზღვრული პირობების საფუძველზე. ( იხ. თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 377).

58. სასამრთლო გადაწყვეტილების, როგორც მართლმსაჯულების აქტის დანიშნულებაა მატერიალურ სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა შორის დავების გადაწყვეტა. გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ, იგი იძენს საბოლოო, სავალდებულო და შეუქცევად ხასიათს. სასამრთლო გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლა უკავშირდება ორ პრინციპს: პირველი - „დავა გადაწყვეტილია“ (Res Juticata) და მეორე - ფაქტების პრეიუდიციას. (იხ. პაატა ქათამაძე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის რჩეული მუხლების კომენტარი, მუხლი 266, თბილისი, 2020).

59. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ერთმანეთისაგან განასხვავებენ გადაწყვეტილების ფორმალურ და მატერიალურ ძალას. გადაწყვეტილების ფორმალური კანონიერი ძალა ესაა გადაწყვეტილების თვისება, რომლის გამოც იგი აღარ შეიძლება გასაჩივრდეს. სასამართლო გადაწყვეტილების ფორმალური კანონიერი ძალა გათვალისწინებულია სსსკ-ის 264-ე მუხლით, რომლის მე-3 ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება (განჩინება) კანონიერ ძალაში შედის დაუყონებლივ, მისი გამოცხადებისთანავე. „დავა გადაწყვეტილია“ პრინციპიდან გამონაკლისს ითვალისწინებს სსსკ-ის 265-ე და 421-ე მუხლები, რომლებიც ითვალისწინებენ საქმის წარმოების განახლების შესაძლებლობას კანონით გათვალისწინებული საფუძვლის არსებობის შემთხვევაში.

60. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასამართლო გადაწყვეტილება, ობიექტური და სუბიექტური ფარგლების გათვალისწინებით, კანონიერ ძალაში შესვლის შემდგომ, სავალდებულოა როგორც მოდავე მხარეთათვის, ისე ნებისმიერი სხვა პირისათვის, რომელთაც ერთმევათ უფლება, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოება თუ სამართლებრივი შედეგი კვლავ გახადონ სადავო (სსსკ მე-10 მუხლი, XXVIII თავი). საგამონაკლისო შემთხვევა, როდესაც დასრულებული საქმის წარმოება შესაძლოა განახლდეს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების გაუქმების გზით, გათვალისწინებულია ამავე კოდექსის მე-11 კარით და აღნიშნული, თავისი მიზნებიდან გამომდინარე, წარმოადგენს არა კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებისა თუ მართლმსაჯულების სხვა აქტის შემდგომი გასაჩივრების შესაძლებლობას, არამედ მიმართულია მხარის უფლებაზე, კანონით ზუსტად განსაზღვრული შემთხვევების არსებობისას, საპროცესო წესების დაცვით მოითხოვოს საქმის წარმოების განახლება.

61. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებს, სავალდებულოა არა მხოლოდ მხარეებისათვის, არამედ სასამართლოსათვისაც და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია მხარეთა ნებაზე ან სასამართლოს მიხედულებაზე ვერ იქნება დამოკიდებული.

62. საქმეზე დადგენილი იმ უდავო ფაქტობრივი გარემოების გათვალისწინებით, რომ კანონიერ ძალაში შესული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2013 წლის 01 ივლისის გადაწყვეტილებით, არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხის მიმართ თანხის დაკისრებისა და სადავო უძარავ ქონებაზე დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის შესახებ, საკასაციო პალატა მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, იმსჯელოს წინამდებარე განჩინების პ.19-22-ში მითითებულ კასატორის პრეტენზიებზე.

63. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. მხარეთა პროცესუალური თანასწორობის განმსაზღვრელი ძირითადი ნიშნები და მიმართულებანი ჩამოყალიბებულია სსსკ-ის 4.1 მუხლში, რომლის თანახმად მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეთა პროცესუალური თანასწორობის პრინიციპითაა გამსჭვალული საპროცესო კანონმდებლობის თითქმის ყოველი ნორმა, დაწყებული საქმის მომზადების სტადიით და დამთავრებული გადაწყვეტილების გამოტანით და მისი გასაჩივრებით. მაგალითად, სარჩელის წარმოებაში მიღების შემდეგ მოპასუხეს ეგზავნება ამ სარჩელისა და მასზე დართული დოკუმენტების ასლები. მოპასუხეს, თავის მხრივ, შეუძლია ცნოს სარჩელი, ან არ ცნოს, მაგრამ თუ არ ცნობს – უნდა წარმოუდგინოს სასამართლოს წერილობითი ფორმით შედგენილი პასუხი სარჩელზე და მასზე თანდართულ საბუთებზე. ამ წერილობით პასუხში მანვე უნდა აცნობოს სასამართლოს, თუ რა საპროცესო საშუალებებით აპირებს მოსარჩელისაგან თავის დაცვას.ისე, როგორც მოსარჩელეს, მოპასუხეს სრული უფლება აქვს არამარტო გამოთქვას თავისი მოსაზრებები მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ფაქტების უარსაყოფად, არამედ, წარმოუდგინოს სასამართლოს ფაქტები და მტკიცებულებები, რომლებიც ამართლებენ მის შესაგებელს, აქარწყლებენ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებს, ადასტურებენ ამ მტკიცებულებების სიყალბეს ან არასარწმუნოობას და ა.შ. სასამართლო, ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

64. „მხარეთა თანასწორობა და შეჯიბრებითობა სამოქალაქო საპროცესო სამართლის უმნიშვნელოვანესი პრინციპია, რაც პირველ რიგში, გულისხმობს მოსარჩელისა და მოპასუხისათვის თანაბარი პროცესუალური შესაძლებლობების მინიჭებას. შეჯიბრებითობის პრინციპი ეფუძნება მხარეთა თანაბარ შესაძლებლობას, აღიჭურვონ სათანადო საპროცესო ინსტრუმენტებით...“ (შდრ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 30 სექტემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/8/594; 2017 წლის 01 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/6/746).

65. საკასაციო პალატა იზიარებს გასაჩივრებული განჩინების მსჯელობას, რომ სააპელაციო პალატამ მოცემული სარჩელის ფარგლებში სადავო უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების დაბრუნების მოთხოვნა მართებულად არ დააკმაყოფილა, კასატორს კი გასაჩივრებული განჩინების საწინააღმდეგოდ დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია არ წარმოუდგენია.

66. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

67. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

68. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

69. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

70. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

71. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორს უნდა დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით ნ.გ–ას მიერ 08/09/2021 №0 საგადახდო დავალებით გადახდილი 6000 ლარის 70% – 4200 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. მ.ზ.ნ–ის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. კასატორ მ.ზ.ნ–ის (პირადი №........) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით ნ.გ–ას მიერ 08/09/2021 №0 საგადახდო დავალებით გადახდილი 6000 ლარის 70% – 4200 ლარი.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

ლევან მიქაბერიძე