თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემდეგი შემადგენლობა:
ალექსანდრე წულაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ლევან მიქაბერიძე, გიორგი მიქაუტაძე
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი (მოპასუხე) - ხ.ა–ვი
მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - ზ.ა–ვი
დავის საგანი - ქონების მესაკუთრედ ცნობა
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 19 მაისის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
აღწერილობითი ნაწილი:ზ.ა–ვმა 2018 წლის 22 აგვისტოს სარჩელით მიმართა ბოლნისის რაიონულ სასამართლოს, მოპასუხის - ხ.ა–ვის მიმართ და მოითხოვა მოპასუხის საკუთრებაში რიცხული უძრავი ქონების (ს/კ .......) 2/3 წილის მესაკუთრედ ცნობა და ამავე ნივთზე გაწეული გაუმჯობესების ხარჯის - 20273 ლარის ანაზღაურება.
ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 6 მარტის გადაწყვეტილებით ზ.ა–ვის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; ზ.ა–ვი ცნობილ იქნა ხ.ა–ვის სახელზე რიცხული, მარნეულის რაიონის სოფელ ....... მდებარე უძრავი ქონების (ს/კ .......) 1/3 წილის მესაკუთრედ; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება მხარეებმა სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 24 ივნისის განჩინებით ხ.ა–ვის სააპელაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში; იმავე სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის განჩინებით კი - ზ.ა–ვის სააპელაციო საჩივარი დატოვებულ იქნა განუხილველად. შესაბამისად, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 19 მაისის განჩინებით ხ.ა–ვის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 6 მარტის გადაწყვეტილება. აღნიშნული განჩინება ხ.ა–ვმა საკასაციო წესით გაასაჩივრა და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
საკასაციო საჩივრის ავტორი მიიჩნევს, რომ სასამართლოს უნდა ეხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლით, რომლის მიხედვითაც, კომლში კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდრო გაიხსნება კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების დღიდან. განსახილველ შემთხვევაში კი, კომლის ბოლო წევრი - ხ.ა–ვი ცოცხალია, ხოლო ზ.ა–ვი 1980 წლიდან კომლის წევრად აღარ ირიცხება. ამრიგად, მშობლების გარდაცვალებით მოსარჩელე სადავო ბინას მემკვიდრეობით ვერ მიიღებდა. უფრო მეტიც, ასეთი უფლების წარმოშობილად მიჩნევის შემთხვევაში კი, მნიშვნელოვანია, რომ ზ.ა–ვს არ მიუღია მშობლების სამკვიდრო ქონება ნოტარიუსისთვის მიმართვის ან ფაქტობრივი ფლობის მეშვეობით. გარდა ამისა, კასატორის მოსაზრებით, სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმულია.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 28 ოქტომბრის განჩინებით ხ.ა–ვის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.
სამოტივაციო ნაწილი:საკასაციო სასამართლო, საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, მიიჩნევს, რომ ხ.ა–ვის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად, შემდეგ გარემოებათა გამო:
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეში მთავარ სადავო საკითხის წარმოადგენს კომლის საკუთრებაში არსებულ ნივთზე მემკვიდრეობის საფუძველზე მოსარჩელის თანასაკუთრების უფლების წარმოშობა და მემკვიდრეობის მიღების ფაქტის დადასტურება.
საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1507-ე მუხლის მეორე და მესამე ნაწილებზე, რომელთა თანახმად, იმ ურთიერთობათა მიმართ, რომლებიც წარმოიშვა სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე, ამ კოდექსის ნორმები გამოიყენება 1997 წლის 25 ნოემბრიდან წარმოშობილი უფლებებისა და მოვალეობების მიმართ. სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედების გამო ძალადაკარგული ნორმატიული აქტების საფუძველზე წარმოშობილი ურთიერთობების მიმართ გამოიყენება ეს ნორმატიული აქტები, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ურთიერთობის მონაწილეებს სურთ ერთმანეთს შორის ურთიერთობა ამ კოდექსით მოაწესრიგონ, ან, თუ სამოქალაქო კოდექსი უძრავი ნივთების შესახებ ახალ წესებს ითვალისწინებს.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წ.) 122-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრებს ეკუთვნოდათ თანასაკუთრების უფლებით. იმავე კოდექსის 123-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, კომლის ქონების მფლობელობა, სარგებლობა და განკარგვა წარმოებდა კომლის ყველა წევრის თანხმობით, ხოლო 125-ე მუხლით განსაზღვრული იყო, რომ კომლის ყველა წევრს, მათ შორის, არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც, თანაბარი წილი ეკუთვნოდა.
საგულისხმოა, რომ 1992-1993 წლებიდან სახელმწიფოს კუთვნილი მიწების პრივატიზების/განსახელმწიფოებრიობის მიზნით დაიწყო მიწის რეფორმის განხორციელება. შედეგად, „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწების რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილების პრაქტიკული განხორციელების დამატებით ღონისძიებათა თაობაზე“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 6 თებერვლის №128 დადგენილების მე-2 პუნქტით განისაზღვრა, რომ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთების გაცემა განხორციელდებოდა 1992 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით რიცხული კომლების მიხედვით. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილებისა და სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტის საფუძველზე კი, 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, გადავიდა იმ პირთა საერთო საკუთრებაში თანაბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენდნენ.
განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ ხ.ა–ვი და ზ.ა–ვი წარმოადგენენ და-ძმას, რომელთა მამის - ი.ა–ის კომლის წევრებად 1993 წლამდე ირიცხებოდნენ მხარეების დედა - ზ.ა–ვა და კასატორი (მოპასუხე) - ხ.ა–ვი; ზ.ა–ვი კი საარქივო ცნობაში გადახაზულია. ასევე, დადგენილია, რომ კომლს პირად საკუთრებაში ერიცხებოდა 1950 წელს აგებული 40 მ2 საცხოვრებელი სახლი და 0,25 ჰა მიწის ფართობი. ამრიგად, დასახელებული უძრავი ქონების საკუთრებაში მიღების უფლება, კომლის წევრობიდან გამომდინარე, ჰქონდა სამ პირს: ი.ა–ს, ზ.ა–ვასა და ხ.ა–ვს; თითოეულს კი ეკუთვნოდა ქონების 1/3 წილი.
ასევე, საქმეზე დადგენილია, რომ ი.ა–ი გარდაიცვალა 1993 წლის 16 ოქტომბერს, ხოლო ზ.ა–ვა - 2002 წელს. შესაბამისად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1319-ე მუხლისა და 1328-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, მათი გარდაცვალების შედეგად გაიხსნა სამკვიდრო, რომელიც შეიცავდა მამკვიდრებლების როგორც ქონებრივი უფლებების (სამკვიდრო აქტივი), ისე მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მათ ჰქონდათ სიკვდილის მომენტისათვის. ამდენად, მხარეთა მშობლების სამკვიდრო მასა მოიცავდა მათ კუთვნილ, მარნეულის რაიონის სოფელ ..... მდებარე უძრავი ქონების (ს/კ 83.06.14.300) 2/3 წილსაც.
ამასთან, სამკვიდრო მასის მოცულობასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის არგუმენტს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლიდან გამომდინარე, კომლის საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე სამკვიდრო არ გახსნილა. მითითებული მუხლით განსაზღვრული იყო, რომ კომლში კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდრო იხსნებოდა კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების დღიდან, თუმცა „საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ“ 2019 წლის 25 ივნისის №4851-IIს კანონით 1323-ე მუხლი ამოღებულ იქნა. კანონის განმარტებით ბარათში კი მითითებულია, რომ კომლისთვის გადაცემული ქონება წარმოადგენს კომლის წევრების საერთო საკუთრებას. შესაბამისად, კომლის საერთო ქონებაზე სამკვიდროს გახსნა კომლის ბოლო წევრის გარდაცვალების შემთხვევაში ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციას და დაუსაბუთებლად ზღუდავს კომლის სხვა წევრების მემკვიდრეობის უფლებებს. გარდა საკანონმდებლო ცვლილებისა, საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს სადავო საკითხთან დაკავშირებით დადგენილ ერთგვაროვან სასამართლო პრაქტიკაზეც, რომლითაც განმარტებულია, რომ „მას შემდეგ, რაც გაუქმდა საკოლმეურნეო კომლი და მას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა, ქონება, რომელიც საკოლმეურნეო კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ არის საკოლმეურნეო კომლის ქონება და თანაბარი წილით კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრებაა, რომელზედაც ვრცელდება სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრებაზე მემკვიდრეობა უნდა გაიხსნას სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესების მიხედვით და ამ დროს არ გამოიყენება სამოქალაქო კოდექსის 1323-ე მუხლი, რომელიც სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესისაგან განსხვავებულად ადგენს სამკვიდროს გახსნის დროს“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2012 წლის 10 სექტემბრის №ას-724-782-2011 და 2019 წლის 31 ოქტომბრის №ას-1358-2018 განჩინებები). აქედან გამომდინარე, მხარეთა მშობლების კუთვნილ წილებზე მემკვიდრეობა გაიხსნა მათი გარდაცვალების შემდეგ სამკვიდროს გახსნის ზოგადი წესების მიხედვით.
რაც შეეხება გარდაცვლილ პირთა (მამკვიდრებლების) ქონების გადასვლას მემკვიდრეებზე, სამოქალაქო კოდექსის 1316-ე მუხლის მიხედვით, მემკვიდრეობა ხორციელდება კანონით ან ანდერძით, ანდა ორივე საფუძვლით; კანონით მემკვიდრეობა (გარდაცვლილის ქონების გადასვლა კანონში მითითებულ პირებზე) მოქმედებს, თუ მამკვიდრებელს არ დაუტოვებია ანდერძი, ან თუ ანდერძი მოიცავს სამკვიდროს ნაწილს, ან თუ ანდერძი მთლიანად ან ნაწილობრივ ბათილად იქნება ცნობილი. კანონით მემკვიდრეობის დროს კი, სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის შესაბამისად, თანასწორი უფლებით მემკვიდრეებად ითვლებიან პირველ რიგში გარდაცვლილის შვილები, გარდაცვლილის შვილი, რომელიც მისი სიკვდილის შემდეგ დაიბადა, მეუღლე, მშობლები (მშვილებლები). საგულისხმოა, რომ მემკვიდრეობის მიღების უფლების წარმოშობასთან ერთად, სამკვიდროს მიღება საჭიროებს მემკვიდრის მიერ ნების გამოხატვას, კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 1421-ე მუხლის მეორე ნაწილიდან გამომდინარე, სამკვიდროს მისაღებად მემკვიდრემ სანოტარო ორგანოში უნდა შეიტანოს განცხადება სამკვიდროს მიღების შესახებ, ან ფაქტობრივად შეუდგეს სამკვიდროს ფლობას ან მართვას.
მოსარჩელე მიუთითებს, რომ ფაქტობრივი ფლობით მიიღო მშობლების მემკვიდრეობა, თუმცა კასატორი (მოპასუხე) სადავოდ ხდის დასახელებულ ფაქტს.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილზე, რომლის შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). „დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 15 ოქტომბრის №ას-735-2021 და 2018 წლის 28 დეკემბრის №ას-1687-2018 განჩინებები).
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა სადავო საკითხის დასადგენად არაერთი, ფაქტის უშუალო თვითმხილველი, მოწმე დაკითხეს, რომელთა განმარტებებითაც დადგინდა, რომ მოსარჩელე ფლობდა და სარგებლობდა სადავო საცხოვრებელი სახლით მშობლების გარდაცვალების შემდეგ. კასატორმა კი სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებასთან დაკავშირებით დასაბუთებული შედავება ვერ წარმოადგინა. ამდენად, ვინაიდან დადასტურებულია მოსარჩელის მიერ სამკვიდროს მიღების ფაქტი, არსებობდა მისი სადავო უძრავი ნივთის თანამესაკუთრედ ცნობის წინაპირობები.
რაც შეეხება მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზე კასატორის მითითებას, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ხანდაზმულობა ფაქტია და არა სამართლებრივი შეფასება, რომელზედაც მოპასუხემ უნდა მიუთითოს შესაგებელში, რაც სასამართლოს შესაძლებლობას მისცემს, იმსჯელოს მოთხოვნის განხორციელებადობაზე (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 17 თებერვლის №ას-1063-1023-2016 და 2021 წლის 27 ოქტომბრის №ას-359-2021 განჩინებები). ვინაიდან სადავო შემთხვევაში, მოპასუხემ მხოლოდ საკასაციო საჩივარში მიუთითა მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზე, საკასაციო სასამართლო დასახელებულ გარემოებაზე ვერ იმსჯელებს.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოცემული დავა არსებითად სწორად არის გადაწყვეტილი და წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით განსაზღვრულ, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის მოთხოვნებს, ვინაიდან: საქმე არ მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; სააპელაციო სასამართლოს განჩინება არ განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ასევე, არ ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი; სააპელაციო სასამართლოს საქმე არ განუხილავს მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე. შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით განსაზღვრული, საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების წინაპირობა.
რაც შეეხება სახელმწიფო ბაჟის საკითხს, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის საფუძველზე, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის გამო, კასატორს უნდა დაუბრუნდეს მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.
სარეზოლუციო ნაწილი:საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 408-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. ხ.ა–ვის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;
2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 19 მაისის განჩინება;
3. კასატორს - ხ.ა–ვს (პ/ნ ........) დაუბრუნდეს რ.ა–ვის (პ/ნ ......) მიერ 2021 წლის 18 ოქტომბრის №11798561846 საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 1413 ლარის 70% - 989,1 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150;
4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ა. წულაძე
მოსამართლეები: ლ. მიქაბერიძე
გ. მიქაუტაძე
