საქმე №ას-322-322-2018 23 მარტი, 2020 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ბესარიონ ალავიძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორები – მ.ჩ–ი, თ.ჩ–ი (მოსარჩელეები)

მოწინააღმდეგე მხარეები – მ.ჩ–ი, დ.ჩ–ი (მოპასუხეები)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება

კასატორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ფაქტობრივი ფლობით მიღებული სამკვიდრო უძრავი ქონების ½ ნაწილის მესაკუთრედ ცნობა, საჯარო რეესტრში შესაბამისი ცვლილების განხორციელება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. დაბადების მოწმობების თანახმად, 1944 წლის 16 ოქტომბერს დაბადებული მ.ჩ–ის (შემდგომში - „პირველი მოსარჩელე“) და 1942 წლის 28 მაისს დაბადებული თ.ჩ–ის (შემდგომში - „მეორე მოსარჩელე“) (შემდგომში ერთობლივად - „მოსარჩელეები“ ან „კასატორები“) მშობლებად რეგისტრირებულია მამა - ნ.ჩ– ი (შემდგომში - „მოსარჩელეთა მამა“) და დედა - ნ.ლ–ძე (შემდგომში - „მოსარჩელეთა დედა“) (შემდგომში ერთობლივად - „მოსარჩელეთა მშობლები“) (ს.ფ.134-135).

2. 2013 წლის 25 ოქტომბრის №AA2013043694-04 საარქივო ცნობის თანახმად, ოზურგეთის არქივში დაცული ოზურგეთის (მახარაძის) რაიონის ........ის სასოფლო საბჭოს 1971-1972 წლების საკომლო წიგნის ჩანაწერების მიხედვით, ნ.ვ. ასული ჩ–ის (შემდგომში - „მამკვიდრებელი“) კომლი შედგებოდა შემდეგი წევრებისაგან: ჩ–ი მ.ლ. ძე - შვილიშვილი (გადასმულია ხაზი და აღნიშნულია: თბილისში), ჩ–ი თ.ნ. ძე - ბიძაშვილი (გადასმულია ხაზი და აღნიშნულია: თბილისში), მამკვიდრებელი - კომლის უფროსი. 1973-1975 და 1976-1978 წლების საკომლო წიგნის ჩანაწერების მიხედვით, კომლის უფროსად და ერთადერთ წევრად ირიცხება მამკვიდრებელი, გარდ. 1977 წ. (ს.ფ.22).

3. სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის მიერ, 2015 წლის 23 დეკემბერს გაცემული №48/33149 ცნობის თანახმად, 1971-1973 წლების საკომლო წიგნის მონაცემებში მამკვიდრებლის კომლის სახლის აგების წელია - 1918 წ., მიწის ფართის რაოდენობა 1971-1972 წლებში - 0,5., 1973წ. - 0,5., 1974-1975 წლებში - 0,15., 1976-1977 წლებში - 0,15 (ს.ფ.23-24).

4. საქართველოს შს სამინისტროს მიერ, 2005 წლის 21 ოქტომბრის №7/10/2 -ჩ-50 ცნობის თანახმად, მამკვიდრებელი, დაბადებული 1893 წელს, გადასახლებული იყო საქართველოდან ყაზახეთის სსრ-ში 1951 წლიდან, სადაც აღრიცხვაზე იმყოფებოდა 1953 წლამდე. მასთან ერთად გადასახლებულნი იყვნენ მისი ოჯახის წევრები: ვაჟიშვილი - ნ.ე. ძე ჩ–ი, დაბ. 1915 წ., რძალი - ნ.ვ. ასული ლ–ძე, დაბ. 1915 წ., შვილიშვილი - თ.ნ. ძე ჩ–ი, დაბადებული 1942 წელს და შვილიშვილი - მ.ნ. ასული ჩ–ი, დაბადებული 1944 წელს (ს.ფ.18).

5. გარდაცვალების მოწმობებით დგინდება, რომ მამკვიდრებელი გარდაიცვალა 1977 წელს, ხოლო მოსარჩელეთა მამა - 1991 წელს.

6. პირველი ინსტანციის სასამართლო სხდომაზე დაკითხულმა მოწმეებმა აჩვენეს, რომ ნ. (იგივე ნ.) ჩ–ი (ჩ–ი) (მამკვიდრებელი) გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა თბილისში, თავისი შვილის - ნ–ის ოჯახში. ნ–ი არის მოსარჩელეთა მამა. მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდგომ, მისი მოძრავი ნივთები, მათ შორის, ქალის მაჯის საათი, მარგალიტისთვლიანი ბეჭედი და კარადა დარჩა ნ–ს, ხოლო შემდეგ - მის შვილებს. ოჯახს ოზურგეთში, სოფ. ..... ჰქონდა ქონება - მიწის ნაკვეთი ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლით, სადაც მამკვიდრებლის შვილები ზაფხულობით ჩადიოდნენ და ღამეს ათევდნენ, რომელიც შემდგომში დაშალეს.

7. 1997 წლის 20 მარტის №823 მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტში დაფიქსირებულია, რომ დ.მ. ძე ჩ–ს მიწის რეფორმის შემდგომ, დამატებით გამოეყო 0,29 ჰა მიწა, 2 ნაკვეთად. 1997 წლის 20 მარტის №822 მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტში დაფიქსირებულია, რომ მ.ლ. ძე ჩ–ს მიწის რეფორმის შემდგომ, დამატებით გამოეყო 0,28 ჰა მიწა, ერთ ნაკვეთად (ს.ფ.33-36).

8. საჯარო რეესტრის ამონაწერის თანახმად, მ.ჩ–ის (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“) საკუთრებაში რეგისტრირებულია უძრავი ქონება - ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, სოფ. ........ში მდებარე სასოფლო-სამეურნეო (მრავალწლიანი ნარგავებით) დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, დაზუსტებული ფართობი: 2802 კვ.მ., საკადასტრო კოდი: №..... საკუთრების რეგისტრაციის საფუძველს წარმოადგენს 1997 წლის მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი №822 (შემდგომში - „სადავო უძრავი ქონება”, საკადასტრო კოდი: №........) (ს.ფ.30-31).

9. საჯარო რეესტრის ამონაწერის თანახმად, დ.ჩ–ის (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“) საკუთრებაში რეგისტრირებულია უძრავი ქონება - ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, სოფ. ........ში მდებარე სასოფლო-სამეურნეო (მრავალწლიანი ნარგავებით) დანიშნულების მიწის ნაკვეთი, დაზუსტებული ფართობი: 2862 კვ.მ., საკადასტრო კოდი: №........ საკუთრების რეგისტრაციის საფუძველს წარმოადგენს 1997 წლის მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი №823 (შემდგომში - „სადავო უძრავი ქონება”, საკადასტრო კოდი: №.......) (ს.ფ. 27-28).

10. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2016 წლის 22 ნოემბრის განჩინებით, პირველი მოსარჩელის სარჩელი პირველი და მეორე მოპასუხეებისა (შემდგომში ერთობლივად - „მოპასუხეები“) და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მიმართ ოზურგეთის რაიონის სოფელ ........ის 1997 წლის 20 მარტის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების №822 და N823 აქტების ბათილად ცნობის ნაწილში დარჩა განუხილველი, ხოლო საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ოზურგეთის სარეგისტრაციო სამსახურის 2015 წლის 21 ოქტომბრის №882015586801-03 და №882015586652-03 გადაწყვეტილებების ბათილად ცნობის ნაწილში, მოსარჩელის მიერ სარჩელზე უარის თქმის გამო, სარჩელზე შეწყდა საქმის წარმოება.

11. მოსარჩელეებმა სარჩელი აღძრეს სასამართლოში მოპასუხეების მიმართ და მოითხოვეს:

11.1. იმ სამართალურთიერთობის არსებობის აღიარება, რომ მოსარჩელეების აწ გარდაცვლილ მშობლებს ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვთ 1977 წლის 30 ოქტომბერს გარდაცვლილი მამკვიდრებლის სამკვიდრო, მისი გახსნის დღიდან, რაც ასევე ფაქტობრივი ფლობით თანაბარწილად მემკვიდრეობით მიღებული აქვთ მოსარჩელეებს;

11.2. მოსარჩელეები ცნობილი იქნან სადავო უძრავი ქონების: საკადასტრო კოდი: №...... (ნაკვეთის წინა ნომერი: .....) და საკადასტრო კოდი: №...... (ნაკვეთის წინა ნომერი: .......) 1/2 ნაწილის თანამესაკუთრეებად და შესაბამისად შევიდეს ცვლილება საჯარო რეესტრის ჩანაწერებში.

12. მოსარჩელეთა განმარტებით:

12.1. მოსარჩელეები არიან და-ძმა, ხოლო მოპასუხეები - მამა-შვილი;

12.2. მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ კომლის წევრი არავინ გამხდარა. კომლის ქონებას ფაქტობრივად თანაბარწილად დაეუფლებული იყვნენ და სარგებლობდნენ მისი მემკვიდრეები, კერძოდ, შვილები: მოსარჩელეთა მამა და ლ.ჩ–ი (პირველი მოპასუხის მამა), რომლებიც, როგორც თბილისის მაცხოვრებელნი, ოჯახებთან ერთად ძირითადად ზაფხულობით სტუმრობდნენ მამაპაპისეულ სახლ-კარსა და საკარმიდამო ნაკვეთს და უვლიდნენ მას;

12.3. ამასთან, მოსარჩელეთა მშობლებს ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვთ მამკვიდრებლის კუთვნილი შემდეგი ნივთები: ქალის მაჯის საათი, ოქროს სამკაული - მარგალიტისთვლიანი ბეჭედი, ვიტრაჟებიანი კარადა და ე.წ. ბუფეტი, საიდანაც ვიტრაჟებიანი კარადა მემკვიდრეობით ერგო მეორე მოსარჩელეს, ხოლო დანარჩენი ნივთები - პირველ მოსარჩელეს;

12.4. 2000-იანი წლების დასაწყისში ამორტიზებული გახდა სოფ. ........ში არსებული საგვარეულო ოდა-სახლი და მხარეთა შეთანხმებით გადაწყდა მისი დემონტაჟის საკითხი, რაც 2005 წელს განახორციელა პირველი მოსარჩელის ოჯახმა. მხარეები შეთანხმდნენ ასევე, რომ თხილის ნარგავებით შეევსოთ სამკვიდრო საკარმიდამო ნაკვეთის თავისუფალი ტერიტორია, რომელიც როგორც მამკვიდრებლის სიცოცხლეში, ასევე მის შემდეგაც ერთ საკარმიდამო ნაკვეთად იყო შემოღობილი და გამიჯნული მომიჯნავე ნაკვეთებისგან, საერთო ფართით 5000 კვ.მ., რისი განხორციელებაც დაიწყო მოპასუხე მხარემ. მხარეთა შორის უთანხმოება წარმოიშვა მაშინ, როდესაც სახლის მშენებლობის დასაწყებად დღის წესრიგში დადგა სამკვიდრო უძრავი ქონების თანასაკუთრებაში აღრიცხვა;

12.5. საჯარო რეესტრიდან გამოთხოვილი დოკუმენტაციით ცნობილი გახდა, რომ მოპასუხეებს სამკვიდრო უძრავი ქონება ჯერ კიდევ 1997 წელს მიწის რეფორმის საფუძველზე ადგილობრივი სარეფორმო კომისიის მიერ შედგენილი მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების №822 და №823 შუალედური აქტებით საკუთრებაში ჰქონიათ მიღებული, საერთო ჯამში 5600 კვ.მ.-ის ოდენობით, რაც მოსარჩელე მხარისათვის ცნობილი არ ყოფილა. მოპასუხე მხარეს ამ მიღება-ჩაბარების აქტების, როგორც უფლების დამდგენი დოკუმენტების საფუძველზე, უფლების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში განუხორციელებია 2015 წლის 21 ოქტომბერს. ე.ი. მოპასუხე მხარემ სამკვიდრო ქონება საკუთრებაში მიიღო მიწის რეფორმის გზით და არა - მემკვიდრეობის გზით, რათა ამით გამოერიცხათ მოსარჩელე მხარის სამართლებრივი კავშირი ამჟამად სადავოდ გამხდარ ქონებასთან, რაც ადგილობრივი სარეფორმო კომისიის ხელშეწყობით შენიღბეს ისე, რომ თითქოს საკუთრებაში გადაცემული მიწის ნაკვეთი იყო თავისუფალი და იგი შედიოდა სოფლის სარეფორმო ფონდში;

12.6. ნაკვეთების გადაცემის საფუძვლად მითითებულია სოფ. ........ის საკრებულოს 1995 წლის 28 ივნისის №50 დადგენილების №5 ოქმი, რომლითაც ირკვევა, რომ თავად მიწის ადგილობრივი სარეფორმო კომისია ზერელედ ეკიდებოდა მასზე დაკისრებულ მოვალეობებს, ადგილი ჰქონდა კომისიის მხრიდან ნორმის ზემოთ მიწის ნაკვეთების საკუთრებაში გადაცემის ფაქტებს, წელზე მეტია მიტოვებული ჰქონდათ მათზე დაკისრებული მოვალეობის შესრულება და მათი საქმიანობა არადამაკმაყოფილებლად არის შეფასებული. შესაბამისად, გასაკვირი არ უნდა იყოს ამავე ადგილობრივი სარეფორმო კომისიის მიერ მოპასუხეთათვის რეფორმის საფუძვლით მიწის ნაკვეთების გადაცემისას იმ დროს მოქმედი ნორმების უხეში დარღვევის დაშვება. ფაქტია, რომ მოპასუხე მხარე მიწის რეფორმასთან დაკავშირებით იმ დროს მოქმედი ნორმების საფუძველზე არ განეკუთვნებოდა არცერთი კატეგორიის მიწათმოსარგებლეს (საქ.რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48, 1992 წლის 6 თებერვლის №128 და 1992 წლის 10 მარტის №290 დადგენილებები). შესაბამისად, მოპასუხე მხარეს სამკვიდრო ქონებიდან კუთვნილი წილი უნდა მიეღო კანონისმიერი ან ანდერძისმიერი მემკვიდრეობის გზით;

12.7. ამდენად, ხსენებული მიღება-ჩაბარების აქტები წარმოადგენს იურიდიული ძალის არმქონე დოკუმენტებს. აღნიშნული აქტებით განკარგულია სამკვიდრო ქონება, რომლის განკარგვის უფლებამოსილებაც ადგილობრივ სარეფორმო კომისიას არ გააჩნდა, რამეთუ ეს მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა სამკვიდრო ქონებას და იგი სოფლის სარეფორმო ფონდში ჩარიცხული არ ყოფილა.

13. მოპასუხეებმა წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნეს და განმარტეს, რომ:

13.1. მამკვიდრებელი გარდაცვალებისა და დაბადების მოწმობების მიხედვით არის „ჩ–ი“ და არ დგინდება, რომ მისი მემკვიდრეები არიან გვარად „ჩ–ები“. მცდარია ის გარემოებაც, რომ „ნ.“ და „ნ.“ ერთი და იგივე სახელებია. საკომლო ამონაწერიდან და გარდაცვალების მოწმობიდან მტკიცდება, რომ პიროვნება არის „ნ. ჩ–ი“;

13.2. მოსარჩელეები არასდროს ფლობდნენ და პატრონობდნენ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთს. არცერთი მტკიცებულებით ფლობის ფაქტი არ დასტურდება;

13.3. საკომლო ამონაწერიდან ცალსახად დგინდება, რომ მამკვიდრებლის საკარმიდამო მიწის ნაკვეთის ფართობია 0.15 ჰა, ხოლო მოსარჩელეები ცდილობენ შეცდომაში შეიყვანონ სასამართლო და გაზარდონ ნაკვეთის ოდენობა;

13.4. მოპასუხეებმა მიწის ნაკვეთები ადმინისტრაციული ხელშეკრულებების საფუძველზე მიიღეს და დაირეგისტრირეს საჯარო რეესტრში, რაც კანონიერია და მხარეს სასამართლოს ადმინისტრაციული კოლეგიის მიერ მათ ბათილობაზე უარი ეთქვა.

14. ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 27 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოპასუხეებმა.

15. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილებით სასარჩელო მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა.

16. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე გადაწყვეტილების 1-10 პუნქტებში ასახული ფაქტობრივი გარემოებები.

17. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, მხარეთა შორის სადავო იყო აწ გარდაცვლილ მამკვიდრებელთან მოსარჩელეთა ნათესაური კავშირი, ასევე მოპასუხეთა საკუთრებაში რეგისტრირებული უძრავი ქონების მამკვიდრებლის სამკვიდროდ მიჩნევის ფაქტი და ამ ქონების ½ ნაწილზე მოპასუხეთა საკუთრების უფლების ნამდვილობა. სასამართლოს განმარტებით, იმ ფაქტების მტკიცების ტვირთი, რომ მამკვიდრებელი იყო მოსარჩელეთა ბებია (მამის დედა) და რომ მოპასუხეთა საკუთრებაში რეგისტრირებული უძრავი ქონება მამკვიდრებლის სამკვიდროა, რაც მოსარჩელეებს ფაქტობრივი ფლობის გზით აქვთ მიღებული, მოსარჩელის მტკიცების ვალდებულებას წარმოადგენდა.

18. სააპელაციო სასამართლომ საქმის მასალების შესწავლისა და ამ გადაწყვეტილების პირველი, მე-4-მე-6 პუნქტებით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების საფუძველზე, დადასტურებულად მიიჩნია, რომ ნ. (იგივე ნ.) ჩ–ი (მამკვიდრებელი) იყო მოსარჩელეთა ბებია (მამის დედა) და მოსარჩელეები მასთან, ასევე მამასთან და დედასთან ერთად, იმყოფებოდნენ გადასახლებაში. მამკვიდრებელი გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა მოსარჩელეთა ოჯახში. მისი გარდაცვალების შემდეგ მის კუთვნილ მოძრავ ნივთებს ფაქტობრივად დაეუფლა მოსარჩელეთა მამა, ნ. ჩ–ი (იგივე ჩ–ი), ხოლო მამის გარდაცვალების შემდეგ - თავად მოსარჩელეები. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხეთა მსჯელობა, რომ მოსარჩელეებს რაიმე ნათესაური კავშირი მამკვიდრებელთან და მის სამკვიდროსთან არ გააჩნიათ.

19. მოპასუხეთა საკუთრებაში რეგისტრირებული უძრავი ქონების მამკვიდრებლის სამკვიდროდ მიჩნევის, ამ ქონების ფაქტობრივად დაუფლებისა და მის ½ ნაწილზე მოსარჩელეთა საკუთრების უფლების აღიარების, ასევე საჯარო რეესტრში შესაბამისი ცვლილებების განხორციელების თაობაზე სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით, სააპელაციო პალატამ მიუთითა იმ ფაქტზე, რომ სადავო მიწის ნაკვეთების მოპასუხეთა საკუთრებაში რეგისტრაციას საფუძვლად დაედო მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტები, ასევე მიუთითა საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1993 წლის 28 ივნისის №503 დადგენილების მე-2 პუნქტზე [მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი არის მიწათსარგებლობის უფლების დამადასტურებელი სახელმწიფო აქტის გაცემის ძირითადი საფუძველი], საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 16 მაისის №327 ბრძანებულებაზე [მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი საკმარისია მიწის საკუთრების უფლების პირველადი რეგისტრაციისათვის], „საჯარო რეესტრის შესახებ“ კანონსა და იუსტიციის მინისტრის 2010 წლის 15 იანვრის №4 ბრძანებით დამტკიცებულ „საჯარო რეესტრის შესახებ“ ინსტრუქციაზე [რომელთა თანახმად, მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი წარმოადგენს სარეგისტრაციო დოკუმენტს - სამართლებრივ აქტს, რომელიც წარმოშობს უძრავ ნივთზე საკუთრების რეგისტრაციის მოთხოვნის უფლებას].

20. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტით [უძრავ ნივთს წარმოადგენს მიწის ნაკვეთი მასზე არსებული შენობა-ნაგებობით (მშენებარე, აშენებული ან დანგრეული) ან მის გარეშე] და განმარტა, რომ მიწის ნაკვეთზე უფლება ვრცელდება ასევე მასზე განლაგებულ შენობა-ნაგებობაზე (მშენებარე, აშენებული ან დანგრეული). სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ, ვინაიდან მოპასუხეები სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეებად რეგისტრირებულნი არიან 1997 წლის 20 მარტიდან, მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტების საფუძველზე, მოპასუხეთა საკუთრებაში ამ ქონების რეგისტრაციას ფორმალურად გააჩნია კანონიერი საფუძველი.

21. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლით [საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულ მონაცემთა მიმართ მოქმედებს უტყუარობის პრეზუმფცია, ვიდრე ისინი საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით ძალადაკარგულად, ბათილად ან არარად არ იქნება ცნობილი], საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 10 დეკემბრის №ას-340-325-2012 გადაწყვეტილებაში მოცემული განმარტებებით და, იმის გათვალისწინებით, რომ მოპასუხეთა სახელზე სადავო უძრავი ქონების რეგისტრაციის საფუძველი - სარეგისტრაციო დოკუმენტი, მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების №822 და 823 აქტები კანონით გათვალისწინებული წესით ძალადაკარგულად, ბათილად ან არარად ცნობილი არ იყო, არ გაიზიარა მოსარჩელეთა მოთხოვნა საარქივო ცნობის საფუძველზე ამ უძრავი ნივთების მამკვიდრებლის საკუთრებად აღიარების თაობაზე.

22. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა და მოითხოვეს აღნიშნული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

23. საკასაციო საჩივარი ემყარება შემდეგ საფუძვლებს:

23.1. სააპელაციო პალატა იზიარებს იმ გარემოების არსებობას, რომ სადავო ქონება წარმოადგენდა მოსარჩელეთა ბებიის (მამკვიდრებლის) კომლის ქონებას და შედიოდა მის სამკვიდრო მასაში;

23.2. ის გარემოება, რომ სადავო ქონება ნამდვილად ის სამკვიდრო ქონებაა, რომელიც მუდმივი სარგებლობის უფლებით გადაცემული ჰქონდა და საკარმიდამო ნაკვეთის სახით ერიცხებოდა მამკვიდრებლის კომლს, დგინდება საქმეში დაკითხულ მოწმეთა ჩვენებებით, ასევე საქმეში არსებული ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ........ის ადმინისტრაციულ ერთეულში გამგებლის წარმომადგენლის 2017 წლის 7 აპრილს გაცემული №2561 ცნობით. აღნიშნული ცნობა გაცემულია 2017 წლის 6 აპრილის №739 აქტის საფუძველზე და ეს აქტიც თანდართულია;

23.3. ამდენად, უდავოა, რომ მოსარჩელე მხარეს 1977 წლის 30 ოქტომბრიდან ანუ სამკვიდროს გახსნის დღიდან ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვს მამკვიდრებლის სამკვიდრო, მათ შორის, საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი მასზე განთავსებული ოდა სახლით, რაც მათ საკუთრებად ითვლება საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №18 დადგენილების მე-5 პუნქტის საფუძველზე;

23.4. მიწის რეფორმითა და მისი მარეგულირებელი ნორმებით სოფლის სარეფორმო ფონდში მხოლოდ ის მიწის ნაკვეთები ირიცხებოდა, რომლებიც არ იყო გაცემული და დაკავებული მიწათმოსარგებლეების მიერ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთების სახით. შესაბამისად, ადგილობრივი მიწის სარეფორმო კომისიები უფლებამოსილნი იყვნენ მიწათმოსარგებლეებისთვის უსასყიდლოდ გაეცათ მხოლოდ ის მიწის ნაკვეთები, რომელიც კატეგორიების მიხედვით ეკუთვნოდათ ნორმის ფარგლებში საკარმიდამო ნაკვეთის ზევით შესავსებად და, რაც ეძლეოდათ სოფლის სარეფორმო ფონდიდან ანუ სოფელზე რიცხული თავისუფალი მიწის ნაკვეთებიდან. ე.ი. საკარმიდამო მიწის ნაკვეთები რეფორმით კი არ გაიცემოდა საკუთრებაში, რაც ისედაც ავტომატურად იყო გადასული მათ კერძო საკუთრებაში 1992 წლის 18 იანვრის №18 დადგენილების საფუძველზე, არამედ ადგილობრივი სარეფორმო კომისია უფლებამოსილი იყო მხოლოდ დამატებით, ნორმის ფარგლებში შეევსოთ მიწის ნაკვეთები ამ მიწათმოსარგებლეებისათვის სოფლის სარეფორმო ფონდიდან ანუ თავისუფალი მიწის ნაკვეთებიდან;

23.5. განსახილველ შემთხვევაში, ცალსახაა, რომ მოპასუხე მხარეს მიწის სარეფორმო კომისიის მიერ საკუთრებაში გადაეცა მამკვიდრებლის კომლზე რიცხული საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი მასზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლით, რაც კანონსაწინააღმდეგოა და იმთავითვე ბათილი გარიგებაა თანმდევი შედეგებით. მით უმეტეს, რომ მოსარჩელე მხარე ფაქტობრივი ფლობით სამკვიდროს გახსნის დღიდან დაუფლებულია მამკვიდრებლის მოძრავ ქონებას ქ. თბილისში, რასაც სააპელაციო სასამართლოც იზიარებს და მოსარჩელეები ოზურგეთის სოფელ ........ში გარდაცვლილის კომლზე რიცხულ უძრავ ქონებას ფაქტობრივად რომც არ დაუფლებოდნენ, სამკვიდროს ნაწილის ფლობა, სსკ-ის 1421-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ნიშნავს, რომ მოსარჩელე მხარემ მთლიანად მიიღო სამკვიდრო, რაშიც უნდა გამოიხატებოდეს და სადაც უნდა იყოს იგი;

23.6. მიწის ნაკვეთების მიღება-ჩაბარების აქტებით ირკვევა, რომ მოპასუხე მამა-შვილს მიწის რეფორმით ცალკე ნაკვეთებად გამოჰყოფიათ საკარმიდამო ნაკვეთები მათზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლებით, რაც ცალსახად ეწინააღმდეგება იმ დროისათვის მოქმედ მიწის რეფორმის მარეგულირებელ ნორმებს, ვინაიდან საკარმიდამო ნაკვეთები რეფორმით არ გაიცემოდა. ამასთან, საკარმიდამო ნაკვეთი, რომელზედაც მხოლოდ ერთი საცხოვრებელი სახლი იდგა და რომელიც წარმოადგენდა მამკვიდრებლის კომლზე რიცხულ უძრავ ქონებას, მოცემულ შემთხვევაში სარეფორმო კომისიის მიერ დაყოფილია ორ ნაწილად: ერთი 2800 კვ.მ. ნაკვეთი მასზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლით, რომელიც გადასცემია პირველ მოპასუხეს და იქვე მიმდებარედ, ცალკე ნაკვეთად არის გამოყოფილი 2900 კვ.მ. საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი მასზე არსებული საცხოვრებელი სახლით, რომელიც გადაცემული აქვს მეორე მოპასუხეს. ამდენად, მოპასუხეეებზე რეფორმით გამოყოფილი მიწის ნაკვეთები, ჯამში 5700 კვ.მ.-ის ოდენობით, მოიცავს და წარმოადგენს მამკვიდრებლის კომლზე რიცხულ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთს და, შესაბამისად, შედის მის სამკვიდრო მასაში;

23.7. მოქმედი საკანონმდებლო რეგულაციებიდან გამომდინარე, მოპასუხეებზე სადავო უძრავი ნივთების საკუთრებაში რეგისტრაციის საფუძველი - №822 და №823 მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტები არ წარმოადგენს იურიდიული ძალის მქონე დოკუმენტებს, რადგან აღნიშნულით მიწის სარეფორმო კომისიის მიერ უკანონოდ არის განკარგული მამკვიდრებლის სამკვიდრო ქონება - საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი მასზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლით, რაც იმთავითვე იცოდა მოპასუხე მხარემაც. შესაბამისად, დაუსაბუთებელია სააპელაციო პალატის მსჯელობა, რომ შეუძლებელია რეგისტრირებულ მონაცემებში ცვლილებების განხორციელება უძრავი ქონების რეგისტრაციის საფუძვლის - მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტების ძალადაკარგულად, ბათილად ან არარა აქტებად ცნობის გარეშე;

23.8. აღნიშნულ საკითხზე არსებობს განსხვავებული სასამართლო პრაქტიკა. ერთ-ერთ საქმეზე ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 26 თებერვლის გადაწყვეტილებით (საქმე №2-2636/14), რომელიც ძალაში დარჩა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2017 წლის 10 აპრილის განჩინებით და, ასევე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინებით, სადავო უძრავ ქონებაზე რეგისტრირებულ უფლებაში ცვლილების შეტანისთვის დამაბრკოლებელი არ აღმოჩნდა უფლების რეგისტრაციის საფუძველი - მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტი;

23.9. სააპელაციო პალატის მითითებით, №822 და №823 მიწის ნაკვეთების მიღება-ჩაბარების აქტებში აღნიშნულია, რომ მოპასუხე მხარეს „მიწის რეფორმის შემდგომ დამატებით“ გამოეყო, ერთ შემთხვევაში, 2800 კვ.მ., ხოლო, მეორე შემთხვევაში, - 2900 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი, რაც საფუძველსმოკლებულია, რამეთუ ასეთი ჩანაწერი - „მიწის რეფორმის შემდგომ დამატებით“ ამ მიღება-ჩაბარების აქტებში მითითებული არაა;

23.10. საქმეში არ მოიპოვება არანაირი მტკიცებულება, რომ მიწის რეფორმის დაწყების დროს ან მის პერიოდში ან კიდევ მანამდეც, მოპასუხეებს, როგორც ქ. თბილისში მუდმივად მცხოვრებთ, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ........ში გააჩნდათ ერთმანეთის მიმდებარედ ან თუნდაც ამის გარეშე, საკარმიდამო ნაკვეთები მასზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლებით. მიწის რეფორმის მარეგულირებელი ნორმებით, ქალაქად მუდმივად მცხოვრებ მოპასუხეებს სოფლად მიწის ნაკვეთები შეეძლოთ მიეღოთ მხოლოდ სოფლის სარეფორმო ფონდის თავისუფალი მიწის ნაკვეთებიდან და ისიც იმ შემთხვევაში, თუ უპირატესი უფლების მქონე სოფლის ადგილობრივ მაცხოვრებელ-მიწათმოსარგებლეებს (პირველი და მეორე კატეგორია), საკარმიდამო მიწის ნაკვეთების ზემოთ ნორმის ფარგლებში დამატებით შეევსებოდათ რა მიწის ფართები სოფლის სარეფორმო ფონდიდან, ამის შემდგომ ამავე ფონდში დარჩებოდა თავისუფალი და გაუნაწილებელი მიწის ნაკვეთები. ამ შემთხვევაშიც, როგორც მე-3 კატეგორიის მიწათმოსარგებლეებს, დადგენილი ნორმის ფარგლებში მიეცემოდათ არაუმეტეს 1500 კვ.მ. მიწის ნაკვეთისა. ამდენად, მოპასუხე მხარისათვის მიწის რეფორმის გზით საკარმიდამო ნაკვეთების გადაცემა მასზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლებით (რაც განსახილველ შემთხვევაში ერთი საკარმიდამო ნაკვეთია მასზე განთავსებული საცხოვრებელი სახლით) იყო და არის კანონსაწინააღმდეგო ქმედება თანმდევი შედეგებით ანუ მის საფუძველზე გაცემული მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტები იურიდიული ძალის არმქონე უფლების დამდგენ დოკუმენტებს წარმოადგენს თანმდევი შედეგებით.

24. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 14 თებერვლის განჩინებით მოსარჩელეთა საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

25. საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეების საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს.

26. საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში [სსსკ-ის 404.1 მუხლის პირველი წინადადება]. საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) [სსსკ-ის 407-ე მუხლი].

27. განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო საჩივრით სადავოდ არის გამხდარი სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილზე მოსარჩელეთა საკუთრების უფლების აღიარებაზე უარის თქმის მართლზომიერება.

28. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელია და მიღებულია სამართლის ნორმების დარღვევის შედეგად [სსსკ-ის 393-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები: საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: ა) არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; ბ) გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; გ) არასწორად განმარტა კანონი].

29. წინამდებარე საქმეში დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანია იმის განსაზღვრა, მოპასუხეთა საკუთრებაში არსებული სადავო მიწის ნაკვეთები წარმოადგენდა თუ არა მამკვიდრებლის სამკვიდრო ქონებას.

30. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ნებისმიერი სამოქალაქო-სამართლებრივი დავის მართებულად გადაწყვეტის მიზნით, მნიშვნელოვანია, შეფასდეს სარჩელისა და შესაგებლის არსებითობა, რაც სასამართლოს მხრიდან არ მოითხოვს მტკიცებით სტადიაზე გადასვლას და გულისხმობს მითითებული პროცესუალური დოკუმენტების (სარჩელისა და შესაგებლის) შეფასებას მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე (იხ. სუსგ №ას-1062-1022-2016, 19 თებერვალი, 2018 წელი).

31. მოსარჩელეები სარჩელში უთითებენ, რომ მიღება-ჩაბარების აქტებით განკარგულია სამკვიდრო ქონება, რომლის განკარგვის უფლებამოსილებაც ადგილობრივ სარეფორმო კომისიას არ გააჩნდა, რამეთუ ეს მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა სამკვიდრო ქონებას და იგი სოფლის სარეფორმო ფონდში ჩარიცხული არ ყოფილა (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 12.7. ქვეპუნქტი).

32. მოპასუხეები წარდგენილი შესაგებლით პირდაპირ არ უარყოფენ იმ გარემოებას, რომ სარეფორმო კომისიის მიერ გაცემული მიღება-ჩაბარების აქტების საფუძველზე მათ საკუთრებაში რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთები მოიცავს მამკვიდრებლის კომლის კუთვნილ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთს. მათი შედავება ძირითადად ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ მოსარჩელეები ფაქტობრივად არასდროს ფლობდნენ და პატრონობდნენ მამკვიდრებლის კომლის ქონებას; ამასთან, მოპასუხეთა საკუთრებაში რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთებისა და მამკვიდრებლის კომლის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის ფართობებს შორის არსებობს განსხვავება, კერძოდ, საკომლო ამონაწერის თანახმად, მამკვიდრებლის საკარმიდამო მიწის ნაკვეთის ფართობია 0,15 ჰა, ხოლო მოპასუხეთა საკუთრებაში არსებული ორი მიწის ნაკვეთის ფართობი - ჯამში 5700 კვ.მ. (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 13.2. და 13.3. ქვეპუნქტები).

33. ამრიგად, მოპასუხეებს შესაგებლით არ აქვთ წარდგენილი კვალიფიციური შედავება იმ ფაქტის საწინააღმდეგოდ, რომ მამკვიდრებლის კომლს სოფელ ........ში ჰქონდა სახლი და მიწის ნაკვეთი, ფართობით 0,15 ჰა და მათ საკუთრებაში რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთები მოიცავს აღნიშნულ ქონებას. მათ შესაგებელში არ მიუთითებიათ, რომ მამკვიდრებლის კომლზე რიცხული საკარმიდამო მიწის ნაკვეთი სხვაგან (არა მოპასუხეების საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების ტერიტორიაზე) მდებარეობს.

34. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ პასუხში (შესაგებელში) სრულყოფილად და თანამიმდევრობით უნდა იყოს ასახული მოპასუხის მოსაზრებები სარჩელში მითითებულ თითოეულ ფაქტობრივ გარემოებასა და მტკიცებულებასთან დაკავშირებით. თუ მოპასუხე არ ეთანხმება სარჩელში მოყვანილ რომელიმე გარემოებას, იგი ვალდებულია მიუთითოს ამის მიზეზი და დაასაბუთოს შესაბამისი არგუმენტაციით; წინააღმდეგ შემთხვევაში მას ერთმევა უფლება, შეასრულოს ასეთი მოქმედება საქმის არსებითად განხილვის დროს [სსსკ-ის 201.4. მუხლი].

35. საკასაციო სასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ „საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილია მოპასუხის მიერ კონკრეტული (კვალიფიციური) შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება, კერძოდ, სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე, დგინდება, რომ მოპასუხე უნდა შეედავოს მოსარჩელის გამართულ, დასაბუთებულ მოთხოვნას ანუ დავის გადაწყვეტისათვის სამართლებრივად მნიშვნელოვან ფაქტობრივ გარემოებებს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები (და არა მისი სამართლებრივი შეხედულებები) დამტკიცებულად ითვლება“ (იხ. სუსგ №ას-201-2019, 8 მაისი, 2019 წელი).

36. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კვალიფიციური შედავების არარსებობის გამო დამტკიცებულად ითვლება მოსარჩელეთა მიერ სარჩელში მითითებული ფაქტი, რომ მოპასუხეთა საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთები მამკვიდრებლის საკარმიდამო მიწის ნაკვეთს მოიცავს.

37. დამატებით, საკასაციო სასამართლო ყურადღებას მიაქცევს კასატორის პრეტენზიას, რომ ზემოაღნიშნული გარემოება დგინდება ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ........ის ადმინისტრაციულ ერთეულში გამგებლის წარმომადგენლის ცნობითაც (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 23.2. ქვეპუნქტი), რომელიც შეფასებული არ ყოფილა სააპელაციო სასამართლოს მიერ. კერძოდ, საქმეშია ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ........ის ადმინისტრაციულ ერთეულში გამგებლის წარმომადგენლის მიერ 2017 წლის 7 აპრილს გაცემული №2561 ცნობა, რომელიც, თავის მხრივ, გაიცა 2017 წლის 6 აპრილს შედგენილი №739 აქტის საფუძველზე. აღნიშნული აქტის თანახმად, ამ აქტზე ხელის მომწერნი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის გამგებლის წარმომადგენელი ბ.ლ–ძე, გამგებლის წარმომადგენლის თანაშემწე გ.ბ–ძე, მეზობლები: მ.ჩ–ი, ნ.ხ–კი და ბ.გ–ძე ადასტურებენ, რომ საარქივო ცნობიდან ამოღებულ მასალაში მითითებული მიწის ნაკვეთი 0,5 ჰექტარი და მასზე 1918 წელს აშენებული ოდა სახლი, რომლის კომლის უფროსადაც 1971-1972 წლების საკომლო წიგნის ჩანაწერების მიხედვით სახელდება მ. ჩ–ის ბებია აწ გარდაცვლილი ნ. (ნ.) ჩ–ი და მოგვიანებით 1997 წლის 20 მარტს მ.ჩ–ზე (ნ. ჩ–ის შვილიშვილი) გაცემული №822 და იმავე დღეს დ.ჩ–ზე (მ.ჩ–ის შვილი) გაცემული №823 მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტებში მითითებული მიწის ნაკვეთები თავისი ადგილმდებარეობითა და მოსაზღვრეობით მოიცავს იმ 0,5 ჰექტარ მიწის ნაკვეთს, რომლის კომლის უფროსადაც საარქივო ცნობების საფუძველზე სახელდება აწ გარდაცვლილი ნ. ჩ–ი. აღნიშნულ აქტს ხელს აწერენ აქტში მითითებული პირები. მოცემული შინაარსისაა ასევე გამგებლის წარმომადგენლის მიერ ხელმოწერილი №2561 ცნობა (იხ. ს.ფ. 40-41).

38. რაც შეეხება მამკვიდრებლის სამკვიდროს მიღების საკითხს, დადგენილია, რომ მამკვიდრებელი გარდაიცვალა 1977 წელს, ხოლო მოსარჩელეთა მამა - 1991 წელს (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-5 პუნქტი) ანუ სამკვიდროს გახსნა ორივე შემთხვევაში განხორციელდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე (სამოქალაქო კოდექსი ამოქმედდა 1997 წლის 25 ნოემბრიდან). შესაბამისად, სამკვიდროს მიღებასთან დაკავშირებული საკითხები სადავო სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის დროს მოქმედი, საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსით (1964 წლის რედაქცია) უნდა მოწესრიგდეს [სსკ-ის 1507-ე მუხლის პირველი-მე-3 ნაწილების თანახმად, სამოქალაქო კოდექსი ვრცელდება მხოლოდ იმ ურთიერთობებზე, რომლებიც წარმოიშობა ამ კოდექსის ამოქმედების შემდეგ. იმ ურთიერთობათა მიმართ, რომლებიც წარმოიშვა სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე, ამ კოდექსის ნორმები გამოიყენება 1997 წლის 25 ნოემბრიდან წარმოშობილი უფლებებისა და მოვალეობების მიმართ. სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედების გამო ძალადაკარგული ნორმატიული აქტების საფუძველზე წარმოშობილი ურთიერთობების მიმართ გამოიყენება ეს ნორმატიული აქტები, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ურთიერთობის მონაწილეებს სურთ ერთმანეთს შორის ურთიერთობა ამ კოდექსით მოაწესრიგონ, ან, თუ სამოქალაქო კოდექსი უძრავი ნივთების შესახებ ახალ წესებს ითვალისწინებს].

39. მემკვიდრეობის გადასვლა ხდება კანონით და ანდერძით [საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 539-ე მუხლი]. კანონისმიერი მემკვიდრეობის დროს თანასწორი წილის უფლებით მემკვიდრეებად ითვლებიან: პირველ რიგში - გარდაცვლილის შვილები (მათ შორის შვილობილები), მეუღლე და მშობლები (მშვილებლები) [ამავე კოდექსის 544-ე მუხლი]. იმისათვის, რომ სამკვიდრო მემკვიდრისა გახდეს, მან უნდა მიიღოს იგი. არ შეიძლება სამკვიდროს მიღება რაიმე პირობების წამოყენებით. სამკვიდრო მიღებულად ითვლება, თუ მემკვიდრე ფაქტიურად შეუდგება სამკვიდრო ქონების ფლობას ან მართვას, აგრეთვე, როდესაც იგი შეიტანს სანოტარო მოქმედებათა შემსრულებელ ორგანოში სამკვიდროს გახსნის ადგილას განცხადებას სამკვიდროს მიღების შესახებ. ამ მუხლის მეორე ნაწილში აღნიშნული მოქმედებები შესრულებულ უნდა იქნეს ექვსი თვის განმავლობაში სამკვიდროს გახსნის დღიდან. მიღებული სამკვიდრო ითვლება მემკვიდრის საკუთრებად მემკვიდრეობის გახსნის დღიდან [ამავე კოდექსის 556-ე მუხლი]. ამდენად, სამკვიდროს მიღების ფაქტს, განსახილველი ნორმის თანახმად, გააჩნდა უკუძალა. ე.ი, მემკვიდრე, რომელმაც მიიღო სამკვიდრო ქონება, ითვლება მის მესაკუთრედ სამკვიდროს გახსნის დღიდან და, შესაბამისად, სამკვიდრო ქონების მოცულობა განისაზღვრება სამკვიდროს გახსნის დღეს არსებული ქონებით (იხ. სუსგ №ას-146-140-2012, 12 ივლისი, 2012 წელი).

40. ამრიგად, საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი ამჟამად მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის მსგავს მოწესრიგებას გვთავაზობს [სსკ-ის 1421.2 მუხლი: მემკვიდრის მიერ სამკვიდრო მიღებულად ითვლება, როდესაც იგი სანოტარო ორგანოში შეიტანს განცხადებას სამკვიდროს მიღების შესახებ ან ფაქტობრივად შეუდგება სამკვიდროს ფლობას ან მართვას, რაც უდავოდ მოწმობს, რომ მან სამკვიდრო მიიღო. 1424-ე მუხლი: სამკვიდრო მიღებულ უნდა იქნეს ექვსი თვის განმავლობაში სამკვიდროს გახსნის დღიდან. 1433-ე მუხლი: მიღებული სამკვიდრო მემკვიდრის საკუთრებად ითვლება მემკვიდრეობის გახსნის დღიდან].

41. სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 569-ე მუხლის თანახმად, თუ საკოლმეურნეო კომლის წევრის (იმ მოქალაქის, რომელიც ეწევა ინდივიდუალურ შრომით საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში) გარდაცვალების შემდეგ კომლში სხვა წევრები არ დარჩებოდნენ, კომლის (ოჯახის) ქონების მიმართ გამოიყენებოდა საერთო საფუძველზე სამკვიდროს მიღებასთან დაკავშირებული წესები.

42. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ 2013 წლის 25 ოქტომბრის №AA2013043694-04 საარქივო ცნობის თანახმად, 1973-1975 და 1976-1978 წლების საკომლო წიგნის ჩანაწერების მიხედვით კომლის უფროსად და ერთადერთ წევრად ირიცხებოდა მამკვიდრებელი, გარდ. 1977 წ. (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-2 პუნქტი); სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის მიერ 2015 წლის 23 დეკემბერს გაცემული №48/33149 ცნობის თანახმად, 1971-1973 წლების საკომლო წიგნის მონაცემებში მამკვიდრებლის კომლის სახლის აგების წელია - 1918 წ., მიწის ფართის რაოდენობა 1971-1972 წლებში - 0,5., 1973წ. - 0,5., 1974-1975 წლებში - 0,15., 1976-1977 წლებში - 0,15 (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-3 პუნქტი). შესაბამისად, მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ, კომლში სხვა წევრთა არარსებობის გამო სამკვიდრო გაიხსნა კომლის ქონებაზე - საცხოვრებელ სახლზე.

43. რაც შეეხება კომლზე რიცხულ მიწის ნაკვეთს, ვინაიდან იმ პერიოდში მიწა წარმოადგენდა სახელმწიფო საკუთრებას, სამკვიდროში მამკვიდრებლის კომლზე რიცხული მიწის ნაკვეთი შევიდა იმ უფლებრივი სტატუსით - კანონიერი სარგებლობის უფლებით, როგორც იყო იგი მამკვიდრებელთან. ანუ, სამკვიდროში შევიდა ასევე მამკვიდრებლის მიერ ქონებაზე კანონით დადგენილი წესით მოპოვებული უფლებები. სამკვიდროში შედის არა კონკრეტული საგნები, არამედ მამკვიდრებლის უფლება ამ საგნებზე. ამასთან, უფლება ნივთზე (საკუთრების, სარგებლობის) იმავე სახით გადადის მემკვიდრეებზე, რა სახითაც ის მამკვიდრებელთან არსებობდა. მიუხედავად ნივთზე უფლების კანონით დადგენილი წესით აღრიცხვის განუხორციელებლობისა, ეს უფლება სამკვიდრო მასაში შედის (იხ. სუსგ №ას-851-800-2010, 2011 წლის 16 თებერვალი).

44. „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილების მე-5 პუნქტის თანახმად, საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებზე კანონით დადგენილი ნორმის ფარგლებში რიცხული საკარმიდამო, საბაღე და სააგარაკო მიწები უსასყიდლოდ გადავიდა მათ კერძო საკუთრებაში. ამავე დადგენილების მე-7 პუნქტის თანახმად, სოფლის ყოფილ მკვიდრთ მიწები გამოეყოფოდათ კერძო საკუთრებაში, თუ მათ მემკვიდრეობით მიღებული ჰქონდათ საცხოვრებელი სახლი ან სახლის ნაწილი, იგივე წესი ვრცელდებოდა მოქალაქეებზე, რომელთაც კანონით დადგენილი სხვა წესით მიიღეს საცხოვრებელი სახლი.

45. ამდენად, ზემოაღნიშნული ნორმატიული საფუძვლით, 1992 წლიდან მამკვიდრებლის სამკვიდროში კანონიერი სარგებლობის უფლებით შესული მიწის ნაკვეთი ასევე მოექცა მის მემკვიდრეთა კერძო საკუთრებაში. მსგავსი რეგულაცია დაწესდა ასევე საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით, კერძოდ, სსკ-ის 1513-ე მუხლით, რომლის თანახმად, ფიზიკურ პირთა კანონიერ სარგებლობაში არსებული მიწის ნაკვეთები, რომლებზედაც ინდივიდუალური სახლებია განლაგებული, სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებიდან ითვლება ამ პირთა საკუთრებად და მათზე ვრცელდება სამოქალაქო კოდექსით უძრავი ნივთებისათვის გათვალისწინებული წესები.

46. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ, მის კუთვნილ მოძრავ ნივთებს ფაქტობრივად დაეუფლა მოსარჩელეთა მამა, ნ.ჩ–ი (იგივე ჩ–ი), ხოლო მამის გარდაცვალების შემდეგ თავად მოსარჩელეები (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-18 პუნქტი). მოწმეთა ჩვენებით სასამართლოს მიერ დადგენილია აგრეთვე, რომ ნ. (იგივე ნ.) ჩ–ი (ჩ–ი) (მამკვიდრებელი) გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა თბილისში, თავისი შვილის - ნ–ის ოჯახში. ნ–ი არის მოსარჩელეთა მამა. მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდგომ, მისი მოძრავი ნივთები, მათ შორის, ქალის მაჯის საათი, მარგალიტისთვლიანი ბეჭედი და კარადა დარჩა ნ–ს, ხოლო შემდეგ - მის შვილებს. ოჯახს ოზურგეთში, სოფ. ........ში ჰქონდა ქონება - მიწის ნაკვეთი ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლით, სადაც მამკვიდრებლის შვილები ზაფხულობით ჩადიოდნენ და ღამეს ათევდნენ, რომელიც შემდგომში დაშალეს (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-6 პუნქტი). დადგენილია ისიც, რომ მოსარჩელეთა მამა გარდაიცვალა 1991 წელს (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-5 პუნქტი), ხოლო, საქმეში განთავსებული გარდაცვალების მოწმობიდან ირკვევა, რომ მოსარჩელეთა დედა გარდაიცვალა 1998 წელს (იხ. ს. ფ. 21).

47. საკასაციო სასამართლო მემკვიდრეთა მიერ სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით დაუფლებასთან დაკავშირებით არაერთ გადაწყვეტილებაში (განჩინებაში) უთითებს, რომ: „სამკვიდრო ქონების ფაქტობრივად დაუფლების დროს განმსაზღვრელია იურიდიული მნიშვნელობის მქონე კომპონენტები - სამკვიდროს მართვა-დაუფლებისკენ მიმართული ნება და ამგვარი ნების მამკვიდრებლის გარდაცვალებიდან 6 თვეში გამოვლენა. ფაქტობრივი ფლობისკენ მიმართული ნებისმიერი მოქმედებიდან აშკარად უნდა იკვეთებოდეს მემკვიდრის მიერ სამკვიდროს მიღების სურვილი, მემკვიდრის ნება (სამკვიდროს მიღება ცალმხრივი გარიგებაა, რომლისთვისაც, ჩვეულებრივ, აუცილებელია ნების ნამდვილობა). მემკვიდრის ყველა ამგვარი მოქმედების შედეგს უნდა წარმოადგენდეს სამკვიდრო ქონების ფაქტობრივი ფლობა (მაგალითად: მამკვიდრებლის საცხოვრებელ სახლში ცხოვრება, მამკვიდრებლის ნივთების, როგორც საკუთარის მიღება და განკარგვაც, სამკვიდროს ფაქტობრივი მართვა, მოვლა და სხვა)“ (იხ. სუსგ №ას-595-822-08, 4 ნოემბერი, 2008 წელი; №ას-186-175-2017, 2 ივნისი, 2017 წელი).

48. ამასთან, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, მართალია, საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი (1964 წლის რედაქცია) მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 1421.3. მუხლის მსგავს ნორმას [თუ მემკვიდრე ფაქტობრივად შეუდგა სამკვიდროს ნაწილის ფლობას, ითვლება, რომ მან მთლიანად მიიღო სამკვიდრო, რაშიც უნდა გამოიხატებოდეს და სადაც უნდა იყოს იგი] არ შეიცავდა, თუმცა, სამემკვიდრეო ურთიერთობის არსიდან გამომდინარე, ალოგიკურია მსგავსი შემთხვევის სხვაგვარი გადაწყვეტა. სამკვიდრო ქონების ფაქტობრივი დაუფლება არ შეიძლება გულისხმობდეს სამკვიდროში შემავალ თითოეულ ნივთზე მფლობელობის სათითაოდ მოპოვებას.

49. შესაბამისად, დადგენილია, რომ მოსარჩელეთა მშობლებმა, ხოლო შემდეგ მოსარჩელეებმა ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს სამკვიდრო, რომელსაც მოიცავს მოპასუხეთა საკუთრებაში რეგისტრირებული სადავო მიწის ნაკვეთები. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს ასევე „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილების მე-5 პუნქტზე, რომლის თანახმად, გარდა იმისა, რომ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებზე კანონით დადგენილი ნორმის ფარგლებში რიცხული საკარმიდამო, საბაღე და სააგარაკო მიწები უსასყიდლოდ გადავიდა მათ კერძო საკუთრებაში, ადგილობრივი ბუნებრივ-საწარმოო პირობებისა და შესაძლებლობების გათვალისწინებით მიზანშეწონილად ჩაითვალა ბარში, ზეგანზე და მთაში საკარმიდამო ფართობის გადიდება, ამასთან, ახალ ნორმამდე შესავსები ფართობი კომლს გადაეცემოდა უსასყიდლოდ კერძო საკუთრებაში მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულების გადახდით, რაც მამკვიდრებლის ყველა მემკვიდრეს აძლევდა უფლებას დამატებით მიეღო მიწის ნაკვეთი კერძო საკუთრებაში.

50. რაც შეეხება საჯარო რეესტრის მონაცემების უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფციის საკითხს, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მემკვიდრეს წარმოეშვება მიღებული უძრავი ნივთის საკუთრების უფლების რეგისტრაციის უფლება, მაგრამ ამ რეგისტრაციის განუხორციელებლობა არ ნიშნავს იმას, რომ მან არ მიიღო ეს ქონება. სამკვიდროს მიღების ფაქტის არსებობის შემთხვევაში მას აქვს უფლება დაიცვას მიღებული სამკვიდრო სხვა დანარჩენი მემკვიდრეებისაგან, მათ შორის იმ მემკვიდრეებისაგან, რომლებმაც განახორციელეს საკუთრების უფლების რეგისტრაცია (იხ. სუსგ №ას-146-140-2012, 12 ივლისი, 2012 წელი). შესაბამისად, განსახილველ შემთხვევაში არ მოქმედებს სსკ-ის 312-ე მუხლით დადგენილი რეესტრის მონაცემების უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია [სსკ-ის 312-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები: რეესტრის მონაცემების მიმართ მოქმედებს უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, ე. ი. რეესტრის ჩანაწერები ითვლება სწორად, ვიდრე არ დამტკიცდება მათი უზუსტობა. იმ პირის სასარგებლოდ, რომელიც გარიგების საფუძველზე სხვა პირისაგან იძენს რომელიმე უფლებას და ეს უფლება გამსხვისებლის სახელზე იყო რეესტრში რეგისტრირებული, რეესტრის ჩანაწერი ითვლება სწორად, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ამ ჩანაწერის საწინააღმდეგოდ შეტანილია საჩივარი, ან შემძენმა იცოდა, რომ ჩანაწერი უზუსტოა]. კონკრეტულ შემთხვევაში დავა მიმდინარეობს მემკვიდრეებს შორის (და არა მესამე პირთან მიმართებაში) სამკვიდრო ქონებაზე. ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო პალატამ განმარტა შემდეგი: სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლით განსაზღვრული რეესტრის მონაცემების უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია მოპასუხის უფლებადამცავ ინსტრუმენტად მოცემულ შემთხვევაში ვერ გამოდგება, ვინაიდან ჩანაწერის უსწორობისას იგი იცავს მხოლოდ კეთილსინდისიერი შემძენის ინტერესებს, ანუ პირისას, რომელიც გარიგების საფუძველზე იძენს რეგისტრაციაუნარიან ქონებას (უძრავ ნივთს), მას გამოჩენილი აქვს წინდახედულობის გონივრული სტანდარტი და არ იცოდა ან არ შეიძლება სცოდნოდა უფლების ხარვეზის შესახებ. მოცემულ შემთხვევაში, უდავოა, რომ საკითხი ოჯახის წევრთა მიერ სამკვიდროს მიღების ფაქტს შეეხება და ბუნებრივია, სრულიად ალოგიკური იქნება იმის გაზიარება, რომ ამავე ოჯახის რომელიმე წევრისათვის უცნობი ყოფილიყო თანაბარი რიგის მემკვიდრეთა არსებობის ფაქტის შესახებ. ამასთანავე, რეგისტრირებული მონაცემის შედავების წინაპირობა ასევე ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძვლიანობას მოკლებულია, რამეთუ, როგორც მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის 1421-ე მუხლი, ისე ადრე მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსი სამკვიდროს დადგენილი წესით მიღებას (მათ შორის ფაქტობრივი ფლობით) უკავშირებს საკუთრების უფლების წარმოშობას (სამოქალაქო კოდექსის 1433-ე მუხლის თანახმად, მიღებული სამკვიდრო მემკვიდრის საკუთრებად ითვლება მემკვიდრეობის გახსნის დღიდან), საკუთრების სოციალური მნიშვნელობიდან გამომდინარე კი, როდესაც იგი კანონის შესაბამისად წარმოშობილია, მის ნამდვილობაზე გავლენას ვერ იქონიებს რეგისტრირებული ჩანაწერების შედავების საკითხი (მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც საკუთრება წარმოიშობა მემკვიდრეობის საფუძველზე და სახეზე არ გვყავს კეთილსინდისიერი შემძენი) (იხ. სუსგ №ას-610-569-2017, 20 ოქტომბერი, 2017 წელი).

51. ხოლო, სააპელაციო სასამართლოს იმ მსჯელობასთან დაკავშირებით, რომ შეუძლებელია სადავო უძრავი ნივთების მამკვიდრებლის საკუთრებად აღიარება მოპასუხეთა სახელზე სადავო უძრავი ქონების რეგისტრაციის საფუძვლის - მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების №822 და 823 აქტების კანონით გათვალისწინებული წესით ძალადაკარგულად, ბათილად ან არარად ცნობის გარეშე (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 21-ე პუნქტი), საკასაციო სასამართლო უპირველესად მიუთითებს, რომ აღნიშნული მიღება-ჩაბარების აქტების კანონიერება სასამართლო წესით შემოწმებული არ არის. დადგენილია, რომ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2016 წლის 22 ნოემბრის განჩინებით, პირველი მოსარჩელის სარჩელი პირველი და მეორე მოპასუხეებისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მიმართ ოზურგეთის რაიონის სოფელ ........ის 1997 წლის 20 მარტის სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების №822 და N823 აქტების ბათილად ცნობის ნაწილში დარჩა განუხილველი (იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების მე-10 პუნქტი).

52. ამასთან, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, მიკუთვნებითი სარჩელის შემთხვევაში სადავო აქტების ბათილად ცნობის, როგორც დამოუკიდებელი მოთხოვნის, დაყენება არ არის აუცილებელი. ერთ-ერთ საქმეში საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდმა პალატამ განმარტა შემდეგი: განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელეების მოთხოვნაა წილებზე საკუთრების უფლების აღდგენა (დაბრუნება), ე.ი. მათ მიერ მიკუთვნებითი (აღსრულებითი) სარჩელია აღძრული. მოთხოვნის საფუძვლების დადგენისა და შემოწმების შემდეგ, გარიგებების ბათილობა ფაქტობრივ წინაპირობად უნდა იქნეს მიჩნეული და არა დამოუკიდებელ მოთხოვნად. შესაბამისად, გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში სწორედ აღსრულებითი სარჩელის განხილვის შედეგი და არა კონკრეტულ გარიგებათა ბათილად ცნობა მიეთითება, რადგან თავისთავად გარიგების ბათილად ცნობა არ იწვევს რაიმე იურიდიულ შედეგს, თუკი წმინდა სამართლებრივი თვალსაზრისით აღიარებითი სარჩელი არ იხილება. სასამართლოს მიერ კანონის ნორმის მოძიება, რომელიც განსაზღვრული შემადგენლობის ნიშნების არსებობისას ერთ მხარეს ანიჭებს უფლებას მეორე მხარისაგან მოითხოვოს შესრულება, მოქმედება ან თავის შეკავება, არ საჭიროებს ამ მოთხოვნის იურიდიული შედეგის მიღწევის თვალსაზრისით კონკრეტული გარიგების თუ აქტის ბათილად ცნობის მოთხოვნის დამოუკიდებლად დაყენებას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2017 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016).

53. „საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეთათვის სარგებლობაში გადაცემულ მიწის ნაკვეთებზე დოკუმენტაციის გაფორმების რეგულირების შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1993 წლის 28 ივნისის №503 დადგენილების მე-2 პუნქტის თანახმად, მიწის მიღება-ჩაბარების აქტი წარმოადგენს მიწათსარგებლობის უფლების დამადასტურებელი სახელმწიფო აქტის გაცემისა და საცხოვრებელი სახლის დაპროექტება-მშენებლობის ერთადერთ საფუძველს. ამავე დადგენილებით დამტკიცდა მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტის ფორმა, რომლის თანახმად, მიწის ნაკვეთის ოჯახის ყველა წევრისთვის გადაცემა არ იყო გათვალისწინებული ანუ მიღება-ჩაბარების აქტი გადაეცემოდა ოჯახის ერთ წევრს, რაც უზრუნველყოფდა ოჯახის წევრებისთვის მიწის ნაკვეთის პრივატიზაციას, მათ საკუთრების უფლებასაც ამ ქონებაზე (იხ. სუსგ №ას-715-685-2016, 13 მარტი, 2017 წელი). ამრიგად, იმ პირობებში, როცა დადგენილია, რომ მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტები მოიცავს სამკვიდრო მასაში შემავალ ქონებას, რომელზე უფლებაც მოსარჩელეებმა, როგორც მემკვიდრეებმა, ფაქტობრივი ფლობით მიიღეს, მოპასუხეებზე მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტების არსებობა ხელს არ უშლის მოსარჩელეთა საკუთრების უფლების აღიარებას ამ ქონებაზე, იმ ნაწილში, რომელიც მათ, როგორც მემკვიდრეებს ეკუთვნით.

54. საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საკუთარი დასაბუთების გასამყარებლად საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 10 დეკემბრის №ას-340-325-2012 გადაწყვეტილებაში მოცემული მსჯელობის მოხმობის მართლზომიერებას, რადგან აღნიშნულ გადაწყვეტილებაში ასახული ფაქტები განსხვავდება განსახილველ საქმეზე დადგენილი ფაქტებისაგან. მართალია, ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილებით მოსარჩელეს უარი ეთქვა მესაკუთრედ ცნობაზე, ვინაიდან მოპასუხე რეგისტრირებული იყო სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრედ მიწის ნაკვეთის მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე და, ამდენად, სადავო ქონების მოპასუხის საკუთრებაში რეგისტრაციას ფორმალურად გააჩნდა კანონიერი საფუძველი, თუმცა, საქმე არ ეხებოდა მემკვიდრეობას, არამედ მოსარჩელე დავობდა, რომ კომლის გაყოფა არ მომხდარა და ქონებაზე საკუთრების უფლება არ დაუკარგავს. შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში უზენაესი სასამართლოს მოხმობილი პრაქტიკა არარელევანტურია და მასზე მითითებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარი - დაუსაბუთებელი.

55. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელია და, შესაბამისად, არსებობს მისი გაუქმების სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძველი [გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული]. საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები [სსსკ-ის 411-ე მუხლი]. ვინაიდან, მოცემულ შემთხვევაში არ არსებობს ამგვარი საფუძვლები და არ არის საჭირო მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა, საკასაციო პალატა უფლებამოსილია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება.

56. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეთა საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს; აღიარებულ უნდა იქნას სამართალურთიერთობა, რომ მოსარჩელეების მშობლებს ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვთ 1977 წლის 30 ოქტომბერს გარდაცვლილი მამკვიდრებლის სამკვიდრო მისი გახსნის დღიდან, რაც ასევე ფაქტობრივი ფლობით მემკვიდრეობით მიღებული აქვთ თანაბარწილად მოსარჩელეებს; ეს უკანასკნელნი ცნობილ უნდა იქნან უძრავი ქონების - მიწის ნაკვეთის, ს/კ ......, ½ ნაწილისა და მიწის ნაკვეთის, ს/კ ...., ½ ნაწილის თანამესაკუთრეებად და შესაბამისად შევიდეს ცვლილება საჯარო რეესტრის ჩანაწერებში.

57. იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან [სსსკ-ის 53.1 მუხლის პირველი წინადადება]. ამ მუხლში აღნიშნული წესები შეეხება აგრეთვე სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გასწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც [სსსკ-ის 53-ე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილები].

58. ვინაიდან მოსარჩელეთა საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, რომლითაც სარჩელი დაკმაყოფილდა სრულად, მოპასუხეებს მოსარჩელეთა სასარგებლოდ სოლიდარულად უნდა დაეკისროთ ამ უკანასკნელთა მიერ სარჩელსა და საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 680 ლარის გადახდა (მოსარჩელეებმა სარჩელზე გადაიხადეს 255 ლარი (იხ. ს. ფ. 96), ხოლო საკასაციო საჩივარზე – 425 ლარი (იხ. ს. ფ. 317)).

59. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოსარჩელეებმა სარჩელში მოითხოვეს საპროცესო ხარჯების მოპასუხე მხარისთვის დაკისრება (იხ. ს. ფ. 7). სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეების მიერ პირველი ინსტანციით საქმის განხილვისას წარდგენილი მოთხოვნა საპროცესო ხარჯის [სსსკ-ის 37.1. მუხლი: პროცესის ხარჯებს შეადგენს სასამართლო ხარჯები და სასამართლოსგარეშე ხარჯები. სსსკ-ის 37.3. მუხლი: სასამართლოს გარეშე ხარჯებს წარმოადგენს ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯები, დაკარგული ხელფასი (განაცდური), მტკიცებულებათა უზრუნველსაყოფად გაწეული ხარჯები, აგრეთვე მხარეთა სხვა აუცილებელი ხარჯები] მოპასუხეებისთვის დაკისრების თაობაზე, დასაბუთებულია და უნდა დაკმაყოფილდეს [სსსკ-ის 53.1. მუხლის ბოლო წინადადება: იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით].

60. საკასაციო პალატის განმარტებით, სსსკ-ის 53.1-ე მუხლის დისპოზიცია იმგვარად არის ფორმულირებული, რომ არ ადგენს გაწეული ხარჯის სანაცვლო ანაზღაურების ერთმნიშვნელოვან ოდენობას, არამედ ამ ოდენობის გონივრულად განსაზღვრის უფლებას უტოვებს სასამართლოს. კანონმდებლის ამგვარი მიდგომა განპირობებულია იმ მოსაზრებით, რომ ადვოკატის მომსახურებაში გადახდილი ხარჯების სანაცვლო ანაზღაურებამ დაუსაბუთებლად არ უნდა შეზღუდოს პროცესის მონაწილე მხარის უფლება და არ უნდა შექმნას წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის პროცესუალური საფუძველი; ნორმის ამგვარი შინაარსის მიზანია პროცესის მონაწილე მეორე მხარის უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის თავიდან აცილება. გონივრულობის კრიტერიუმად კი, კანონმდებელი მიიჩნევს დავის საგნის ღირებულების არაუმეტეს 4%-ს. ნიშანდობლივია, რომ დავის საგნის ღირებულების 4% წარმოადგენს ზედა ზღვარს (კანონით დადგენილ მაქსიმალურ ოდენობას), რომლის ფარგლებშიც ხდება ხარჯების ოდენობის სასამართლოსმიერი განსაზღვრა და ამ თვალსაზრისით, მხედველობაში მიიღება კონკრეტულად რა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ქმედებები იქნა განხორციელებული ადვოკატის მიერ, რა სახის ადამიანური რესურსი დაიხარჯა, საქმის წარმოების რომელ ეტაპზე პროცესის მონაწილე რომელმა მხარემ გასწია იგი და სხვა (იხ. სუსგ №ას-316-316-2018, 7 მაისი, 2018 წელი).

61. მოცემულ შემთხვევაში კასატორებს არ წარმოუდგენიათ მტკიცებულება იურიდიული მომსახურების ხარჯის რეალურად გაწევის თაობაზე (საქმეშია, მოსარჩელეთა განმარტებით, იურიდიული მომსახურების გადახდის ქვითარი. მართალია, სარჩელზე თანდართული მემორიალური ორდერის თანახმად, 1500 ლარი - შემოსავალი მომსახურებიდან - იურიდიული მომსახურების საფასური გადახდილია სპს თ–ძე, კომპანია და პარტნიორებისთვის, თუმცა აღნიშნული დოკუმენტიდან არ ირკვევა გადამხდელი (იხ. ს. ფ. 98)), მათ შორის, საქმეში არ არის წარმოდგენილი საადვოკატო მომსახურების ხელშეკრულება. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსსკ-ის 215-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მხარე ვალდებულია, სასამართლოს დასაბუთებული შუამდგომლობით მიმართოს, მან უნდა წარადგინოს მისი მოთხოვნის დამადასტურებელი სათანადო მტკიცებულებები, თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში, პალატა მხედველობაში იღებს საქმეში წარმოდგენილ სანოტარო წესით დამოწმებულ მინდობილობებს, რომელთა თანახმადაც, მოსარჩელეებმა ადვოკატ ა.თ–ძეს მიანიჭეს მათი სახელით სასამართლო ორგანოებში სამოქალაქო საქმის წარმოების უფლებამოსილება (იხ. ს. ფ. 99, 100) და საქმის მასალებით დგინდება წარმომადგენლის მონაწილეობა საპროცესო მოქმედებებში (რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 19 ივლისის სხდომაში მონაწილეობა (იხ. ს. ფ. 161-178); სარჩელი მოსარჩელეთა სახელით წარმოდგენილი აქვს ა.თ–ძეს (იხ. ს.ფ. 1-17)). ეს გარემოებები თავისთავად მიანიშნებს მხარეთა შორის სსკ-ის 709-ე მუხლით განსაზღვრული დავალების ხელშეკრულების არსებობაზე, რომელიც შეიძლება ზეპირადაც დაიდოს. ასეთ შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება „პინკოვა და პინკი ჩეხეთის რესპუბლიკის წინააღმდეგ“). სასამართლომ მხარეს ხარჯების ანაზღაურება უნდა დააკისროს მხოლოდ იმ ოდენობით, რა ოდენობითაც ისინი რეალურად და საჭიროებისამებრ იქნა გაღებული იმ მიზნით, რომ აღკვეთილიყო სამოქალაქო უფლების დარღვევა (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“). ამდენად, სასამართლომ ხარჯების განსაზღვრისას უნდა მოახდინოს მხარის სამართლიანი დაკმაყოფილება (იხ. სუსგ №ას-923-889-2016, 2017 წლის 3 თებერვალი).

62. ამრიგად, ზემოაღნიშნულ პუნქტებში განვითარებული მსჯელობის შესაბამისად და იმ პირობებში, როდესაც სახეზეა ქონებრივი დავიდან გამომდინარე სამართლებრივი ურთიერთობა, განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოსარჩელეთა მოთხოვნა საპროცესო ხარჯის (ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის) მოწინააღმდეგე მხარეებისათვის დაკისრების თაობაზე უნდა დაკმაყოფილდეს, მოპასუხეებს მოსარჩელეთა სასარგებლოდ სოლიდარულად უნდა დაეკისროთ პირველი ინსტანციით საქმის განხილვის ეტაპზე ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის სახით 340 ლარის გადახდა (სსსკ-ის 41.1 მუხლის „ი“ ქვეპუნქტი: დავის საგნის ფასი განისაზღვრება უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების ცნობის შესახებ სარჩელისა – უძრავი ნივთის საბაზრო ღირებულებით. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელეები უძრავი ნივთების ½ ნაწილის თანამესაკუთრეებად ცნობას ითხოვდნენ. შესაბამისად, დავის საგნის ღირებულება შეადგენს მიწის ნაკვეთების საბაზრო ღირებულების (17000 ლარი) ნახევარს - 8500 ლარს (უძრავი ქონების, ს/კ: №...., საბაზრო ღირებულებას 8400 ლარს + უძრავი ქონების, ს/კ: №...., საბაზრო ღირებულება 8600 ლარი : 2-ზე), ხოლო 8500 ლარის 4% შეადგენს 340 ლარს).

63. ამასთან, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეებს უნდა დაუბრუნდეთ სარჩელის უზრუნველყოფისათვის ლ.კ–ძის მიერ 2017 წლის 10 მაისს №1 საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟიდან 100 ლარიდან 50 ლარი [სსსკ-ის 39.1. მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, სახელმწიფო ბაჟის ოდენობა შეადგენს სარჩელის უზრუნველყოფის შესახებ განცხადებაზე, აგრეთვე საჩივარზე – თუ განმცხადებელი ფიზიკური პირია – 50 ლარს].

64. განსახილველ შემთხვევაში, ვინაიდან სარჩელი დაკმაყოფილდა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ძალაში უნდა დარჩეს ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 12 მაისის განჩინებით გამოყენებული სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიება, რომლითაც მეორე მოპასუხეს აეკრძალა კუთვნილი უძრავი ქონების, საკადასტრო კოდით №......, გასხვისება ან უფლებრივად სხვაგვარად დატვირთვა და პირველ მოპასუხეს აეკრძალა კუთვნილი უძრავი ქონების, საკადასტრო კოდით №..... გასხვისება ან უფლებრივად სხვაგვარად დატვირთვა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა

1. მ.ჩ–ისა და თ.ჩ–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2017 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;

3. მ.ჩ–ისა და თ.ჩ–ის სარჩელი დაკმაყოფილდეს;

4. აღიარებულ იქნას სამართალურთიერთობა, რომ მოსარჩელეების - მ. და თ.ჩ–ების მშობლებს - აწ გარდაცვლილ ნ.ჩ–სა და ნ.ლ–ძეს ფაქტობრივი ფლობით მიღებული აქვთ 1977 წლის 30 ოქტომბერს გარდაცვლილი ნ. (ნ.) ჩ–ის (ჩ–ის) სამკვიდრო მისი გახსნის დღიდან, რაც ასევე ფაქტობრივი ფლობით მემკვიდრეობით მიღებული აქვთ თანაბარწილად მოსარჩელე მხარეს - მ. და თ.ჩ–ებს;

5. მ. და თ.ჩ–ები ცნობილ იქნან უძრავი ქონების - 2862.00 კვ.მ. სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის, მდებარე ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, სოფ. ......., ს/კ ...., ½ ნაწილისა და 2802.00 კვ.მ. სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის, მდებარე ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, სოფ. ........, ს/კ ....., ½ ნაწილის თანამესაკუთრეებად და შესაბამისად შევიდეს ცვლილება საჯარო რეესტრის ჩანაწერებში;

6. მ.ჩ–სა (პ/ნ ....) და დ.ჩ–ს (პ/ნ .....) მ.ჩ–ისა (პ/ნ .....) და თ.ჩ–ის (პ/ნ ......) სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისროთ ამ უკანასკნელთა მიერ სარჩელსა და საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 680 (ექვსას ოთხმოცი) ლარის გადახდა;

7. მ.ჩ–ისა და თ.ჩ–ის მოთხოვნა საპროცესო ხარჯის (ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის) მოწინააღმდეგე მხარეებისათვის დაკისრების თაობაზე დაკმაყოფილდეს;

8. მ.ჩ–სა (პ/ნ .....) და დ.ჩ–ს (პ/ნ .....) მ.ჩ–ისა (პ/ნ ....) და თ.ჩ–ის (პ/ნ .....) სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისროთ პირველი ინსტანციით საქმის განხილვის ეტაპზე ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის სახით 340 (სამას ორმოცი) ლარის გადახდა;

9. მ.ჩ–სა (პ/ნ .....) და თ.ჩ–ს (პ/ნ ....) დაუბრუნდეთ სარჩელის უზრუნველყოფისათვის ლ.კ–ძის მიერ 2017 წლის 10 მაისს №1 საგადახდო დავალებით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟიდან 100 ლარიდან 50 (ორმოცდაათი) ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300893150;

10. ძალაში დარჩეს ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 12 მაისის განჩინებით გამოყენებული სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიება, რომლითაც მოპასუხე დ.ჩ–ს აეკრძალა კუთვნილი უძრავი ქონების, საკადასტრო კოდით №....., გასხვისება ან უფლებრივად სხვაგვარად დატვირთვა და მოპასუხე მ.ჩ–ს აეკრძალა კუთვნილი უძრავი ქონების, საკადასტრო კოდით №..... გასხვისება ან უფლებრივად სხვაგვარად დატვირთვა;

11. საკასაციო პალატის გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ბ. ალავიძე