თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემდეგი შემადგენლობა:
ალექსანდრე წულაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ლევან მიქაბერიძე, გიორგი მიქაუტაძე
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი (მოპასუხე) - სს „უ.ს–ი“
მოწინააღმდეგე მხარეები (მოსარჩელეები) - ე.ნ–ი, გ.ხ–ნი, გ.ხ–ი, ე.ხ–ი, ა.ხ–ი, მ.ხ–ი
დავის საგანი - ხელშეკრულებების ბათილად ცნობა, გასხვისებული ქონების საკუთრებაში დაბრუნება
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 30 ივნისის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
აღწერილობითი ნაწილი:ბ.ხ–მა, ე.ნ–მა, გ.ხ–ნმა და გ.ხ–მა სარჩელით მიმართეს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - სს „უ.ს–ის“ მიმართ და მოითხოვეს ხელშეკრულებების ბათილად ცნობა და გასხვისებული ქონების საკუთრებაში დაბრუნება.
მოსარჩელეთა განმარტებით, სადავო ხელშეკრულებები დაიდო იძულების შედეგად - ბ.ხ–ის მიმართ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში განხორციელებული ძალადობის გამო.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 16 ივლისის გადაწყვეტილებით ბ.ხ–ის, ე.ნ–ის, გ.ხ–ნისა და გ.ხ–ის სარჩელი დაკმაყოფილდა; ბათილად იქნა ცნობილი ბ.ხ–ის მიერ ი.ხ–ის სახელზე 2011 წლის 20 აპრილს გაცემული მინდობილობები შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის 29% და შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის 12,5% წილების გასხვისების უფლების მინიჭების თაობაზე; ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 20 აპრილს ბ.ხ–ის წარმომადგენელ ი.ხ–სა და სს „უ.ს–ს“ შორის დადებული შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის, ბ.ხ–ის კუთვნილი 29% წილის და შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის, ბ.ხ–ის კუთვნილი 12,5% წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებები და დასახელებული წილები საკუთრებაში დაუბრუნდა ბ.ხ–ს; ბათილად იქნა ცნობილი ე.ნ–ის მიერ ი.ხ–ზე 2011 წლის 20 აპრილს გაცემული მინდობილობები შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის 7% და შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის 10% წილების გასხვისების უფლების მინიჭების თაობაზე; ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 20 აპრილს ე.ნ–ის წარმომადგენელ ი.ხ–სა და სს „უ.ს–ს“ შორის დადებული შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის, ე.ნ–ის კუთვნილი 7% წილის და შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის, ე.ნ–ის კუთვნილი 10% წილის ნასყიდობის ხელშეკრულებები და დასახელებული წილები საკუთრებაში დაუბრუნდა ე.ნ–ს; ბათილად იქნა ცნობილი გ.ხ–ნის მიერ ი.ხ–ზე 2011 წლის 20 აპრილს გაცემული მინდობილობა შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის 7% წილის გასხვისების უფლების მინიჭების თაობაზე; ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 20 აპრილს გ.ხ–ნის წარმომადგენელ ი.ხ–სა და შპს „უ.ს–ს“ შორის დადებული შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის, გ.ხ–ნის კუთვნილი 7% წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება და გ.ხ–ნს საკუთრებაში დაუბრუნდა ხსენებული წილი; ბათილად იქნა ცნობილი გ.ხ–ის მიერ ი.ხ–ზე 2011 წლის 20 აპრილს გაცემული მინდობილობა შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის 5% წილის გასხვისების უფლების მინიჭების თაობაზე; ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 20 აპრილს გ.ხ–ის წარმომადგენელ ი.ხ–სა და შპს „უ.ს–ს“ შორის დადებული 2011 წლის 20 აპრილის შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის, გ.ხ–ის კუთვნილი 5% წილის ნასყიდობის ხელშეკრულება და მითითებული წილი გ.ხ–ს საკუთრებაში დაუბრუნდა.
ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სს „უ.ს–მა“ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 30 ივნისის განჩინებით სს „უ.ს–ის“ სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 16 ივლისის გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
- შპს „კ.ტ.კ–ა“ საქართველოში რეგისტრირებული მეწარმე სუბიექტია (რეგისტრაციის თარიღი - 16.01.1996წ.), რომლის რეგისტრირებულ პარტნიორებს წარმოადგენენ: ვ.კ–ძე (7%), „ა.მ.ლ–ი“ (5%), შპს „ე.კ.“ (20%) და სს „უ.ს–ი“ (68%);
- შპს „კ.ტ.პ–ი“ საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად რეგისტრირებული კომპანიაა (რეგისტრაციის თარიღი - 05.07.2005წ.), რომლის რეგისტრირებული პარტნიორები არიან: ვ.კ–ძე (22,5%), ი.კ–ძე (22,5%) და სს „უ.ს–ი“ (55%);
- ბ.ხ–ი და ე.ნ–ი წარმოადგენდნენ კომპანიათა დამფუძნებელ პარტნიორებს;
- 2011 წლის 20 აპრილამდე ბ.ხ–ის საკუთრებაში ირიცხებოდა შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის 29% და შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის 12,5%; ე.ნ–ის საკუთრებაში - შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის 7% და შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის 10%; გ.ხ–ნის საკუთრებაში - შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის 7%; გ.ხ–ის საკუთრებაში - შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის 5%;
- ბ.ხ–ი და გ.ხ–ნი იყვნენ ძმები;
- ბ.ხ–ი და ე.ნ–ი რეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფებოდნენ 1992 წლის 4 აგვისტოდან;
- გ.ხ–ნი და გ.ხ–ი რეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფებიან 1999 წლის 24 აპრილიდან;
- თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2011 წლის 13 მაისის განაჩენით დგინდება, რომ 2011 წლის 16 თებერვალს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური ოპერატიული დეპარტამენტის თანამშრომლებმა დააკავეს ბ.ხ–ი, რომლის პირადი და კუთვნილი ავტომანქანის ჩხრეკისას ამოღებულ იქნა ნარკოტიკული საშუალება - ჰეროინი;
- თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის საქმეთა კოლეგიის 2011 წლის 13 მაისის განაჩენით ბ.ხ–ი ცნობილ იქნა დამნაშავედ, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით და სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 8 წლის ვადით;
- ბ.ხ–ი სასჯელს იხდიდა №8 პატიმრობისა და დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში;
- 2011 წლის 20 აპრილს №8 სასჯელაღსრულების დაწესებულების დირექტორის, იუსტიციის მაიორ ა.მ–ძის მიერ დამოწმებულ იქნა მინდობილობები, რომელთა მიხედვითაც, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მყოფმა პატიმარმა - ბ.ხ–მა ი.ხ–ს მიანიჭა უფლებამოსილება, გაესხვისებინა ბ.ხ–ის კუთვნილი შპს „კ.ტ.პ–ის“ (12,5%) და შპს „კ.ტ.კ–ას“ (29%) საწესდებო კაპიტალის წილები;
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ დამოწმდა ე.ნ–ის მიერ ი.ხ–ის მიმართ გაცემული მინდობილობები, რომლებითაც ე.ნ–მა ი.ხ–ს მართვისა და განკარგვის უფლებით გადასცა შპს „კ.ტ.პ–ის“ (10%) და შპს „კ.ტ.კ–ას“ (7%) საწესდებო კაპიტალის კუთვნილი წილები;
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ სანოტარო წესით დამოწმდა გ.ხ–ის მიერ ი.ხ–ზე გაცემული მინდობილობა, რომლითაც საკუთრების მიმნდობმა ი.ხ–ს მართვისა და განკარგვის უფლებით გადასცა შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის კუთვნილი წილი (5%);
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ დამოწმდა გ.ხ–ნის მიერ გაცემული მინდობილობა ი.ხ–ის სახელზე, რომლითაც ი.ხ–ს მიენიჭა გ.ხ–ნის კუთვნილი, შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის წილის (7%) მართვისა და განკარგვის უფლება;
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ დამოწმდა „სამეწარმეო საზოგადოების კაპიტალში წილის გასხვისების შესახებ“ ხელშეკრულება, რომლითაც ი.ხ–მა, როგორც ბ.ხ–ის წარმომადგენელმა, სს „უ.ს–ს“ მიჰყიდა შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის, ბ.ხ–ის სრული წილი 600000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარად. ხელშეკრულებაში აღნიშნულია, რომ მხარეთა განცხადებით, მყიდველს ნასყიდობის ფასი გადახდილი ჰქონდა გამყიდველის რწმუნებულისათვის ხელშეკრულების სანოტარო წესით დამოწმებამდე;
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ დამოწმდა „სამეწარმეო საზოგადოების კაპიტალში წილის გასხვისების შესახებ“ ხელშეკრულება, რომლითაც ი.ხ–მა, როგორც ბ.ხ–ნის წარმომადგენელმა, სს „უ.ს–ს“ მიჰყიდა შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის ბ.ხ–ის სრული წილი 35000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარად. ხელშეკრულებაში აღნიშნულია, რომ მხარეთა განცხადებით, მყიდველს ნასყიდობის ფასი გადახდილი ჰქონდა გამყიდველის რწმუნებულისათვის ხელშეკრულების სანოტარო წესით დამოწმებამდე;
- 2011 წლის 20 აპრილს დაიდო ხელშეკრულება გ.ხ–ნის წარმომადგენელ ი.ხ–სა და სს „უ.ს–ს“ შორის, გ.ხ–ნის კუთვნილი, შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალის ნასყიდობის შესახებ, რომლის მიხედვითაც, წილი გაიყიდა 325000 აშშ დოლარად. ხელშეკრულებაში მითითებულია, რომ მხარეთა განცხადებით, ნასყიდობის ფასი გადახდილი იყო ხელშეკრულების სანოტარო წესით დამოწმებამდე;
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ დამოწმებული ხელშეკრულებით, ი.ხ–მა სს „უ.ს–ს“ 325000 აშშ დოლარად მიჰყიდა ე.ნ–ის კუთვნილი წილი შპს „კ.ტ.კ–ას“ საწესდებო კაპიტალში. ხელშეკრულებაში მითითებულია, რომ ნასყიდობის ფასი წინასწარ იყო გადახდილი მყიდველის მიერ;
- 2011 წლის 20 აპრილს ი.ხ–მა ე.ნ–ის სახელით გააფორმა ხელშეკრულება სს „უ.ს–თან“ ე.ნ–ის კუთვნილი, შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის წილის ნასყიდობასთან დაკავშირებით. ხელშეკრულების თანახმად, წილი გაიყიდა 30000 აშშ დოლარად და ნასყიდობის ფასი ხელშეკრულების გაფორმებამდე გადაეცა რწმუნებულს;
- 2011 წლის 20 აპრილს ნოტარიუს კ.ჯ–ძის მიერ დამოწმდა ხელშეკრულება გ.ხ–ის წარმომადგენელ ი.ხ–სა და სს „უ.ს–ს“ შორის შპს „კ.ტ.პ–ის“ საწესდებო კაპიტალის წილის ნასყიდობასთან დაკავშირებით. წილი გაიყიდა 10000 აშშ დოლარად და ამ შემთხვევაშიც გარიგებაში აღინიშნა, რომ ნასყიდობის ფასი წინასწარ იყო გადახდილი;
- ბ.ხ–ი საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 6 დეკემბრის №06/12101 განკარგულებით შეწყალებულ იქნა და გათავისუფლდა საპატიმრო სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან;
- ბ.ხ–ის მიერ საპატიმრო დაწესებულების დატოვების შემდგომ, 2013 წლის სექტემბერში, მოსარჩელეებმა მიმართეს სასამართლოს სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით, ხოლო 2013 წლის ოქტომბერში - წარადგინეს სარჩელი;
- დავის სააპელაციო ინსტანციაში განხილვის ეტაპზე, 2015 წლის 28 მარტს გარდაიცვალა მოსარჩელე ბ.ხ–ი;
- თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 10 იანვრის განჩინებით ბ.ხ–ის უფლებამონაცვლეებად ცნობილ იქნენ: ე.ნ–ი, ე.ხ–ი, ა.ხ–ი და მ.ხ–ი.
ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების შედეგად, ასევე, დამატებით - მხარეთა ახსნა-განმარტებებისა და მოწმეთა (ი.ხ–ი, მ.ხ–ი, ლ.მ–ლი, მ.ნ–ძე, დ.გ–ა, ვ.ფ–ძე, თ.დ–ი, გ.ყ–ი, ც.ც–ა) ჩვენებების გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სადავო წილები მოსარჩელეთა მხრიდან თავისუფალი ნების გამოვლენის საფუძველზე არ გასხვისებულა, წილების გასხვისება განაპირობა აწ გარდაცვლილი მოსარჩელე ბ.ხ–ის დაპატიმრებამ და მის მიმართ განხორციელებულმა იძულებამ.
სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სარჩელის საფუძველს წარმოადგენს ბ.ხ–ის მიმართ საპატიმრო დაწესებულებაში განხორციელებული იძულება, რომელიც მომდინარეობდა ციხის ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და იქ მყოფი სხვა პატიმრების მხრიდან, ასეთი ფაქტების დადასტურება და იძულების მამტკიცებელი პირდაპირი მტკიცებულებების წარდგენა კი მეტად რთულია, მით უმეტეს ისეთ ვითარებაში, როდესაც იძულება ხორციელდება საპატიმრო დაწესებულების მაღალჩინოსნების მხრიდან და დაპატიმრებული პირი მოკლებულია აქტიურად მოქმედების შესაძლებლობას. ამასთან, როგორც წესი, ადამიანები ასეთ დაწესებულებებში თავს გრძნობენ დათრგუნულად და ეს წარმოადგენს ძლიერ ფსიქოლოგიურ წნეხს. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, სადავო შემთხვევაში, მოსარჩელეებმა მიუთითეს იმ გარემოებებზე, რომლებიც სადავო გარიგებათა იძულებით დადებას ცხადყოფდა, ხოლო მოპასუხემ ვერ წარადგინა საწინააღმდეგო გარემოებების დამადასტურებელი მტკიცებულებები; უფრო მეტიც, სწორედ მოპასუხეს უნდა წარედგინა სასამართლოსთვის ნასყიდობის ფასის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტი, ასევე, სასამართლოსთვის შეეთავაზებინა სამართლებრივად წონადი და ვარგისი არგუმენტაცია, თუ რამ აიძულა მოსარჩელეები ერთ დღეს გაესხვისებინათ ორი კომპანიის წილები. მოპასუხემ კი მტკიცების ტვირთი ვერ დაძლია, მან ვერც ნასყიდობის საფასურის გადახდის დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენა უზრუნველყო და ვერც იძულების განმახორციელებელ პირთან კავშირის არარსებობის დამამტკიცებელი დოკუმენტაცია წარადგინა (სს „უ.ს–ი“ პანამაში რეგისტრირებული იურიდიულ პირია, რომლის ფილიალის საქართველოს ტერიტორიაზე რეგისტრაციის შესახებ ინფორმაცია არ არის წარმოდგენილი და არ არსებობს მისი მუდმივი დაწესებულების რეგისტრაციის ფაქტის დამადასტურებელი დოკუმენტი).
სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მოპასუხემ, რომელიც დაინტერესებული იყო სადავო ქონებაზე საკუთრების უფლების მოპოვებით, მასთან დაკავშირებული პირების მეშვეობით, მოსარჩელეები აიძულა, გაესხვისებინათ ქონება, თანაც ისე, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე მისი წილი ვალდებულებაც (თანხის გადახდის) არ შეუსრულებია, რაც, მართალია, დამოუკიდებლად არ ქმნიდა ნასყიდობის ხელშეკრულების იძულებით დადების პრეზუმფციას, თუმცა დავის პროცესში გამოკვეთილ არაერთ გარემოებასთან ერთობლიობაში, ქმნიდა დასაბუთებულ ვარაუდს მოსარჩელეების მიერ საკუთრების მათი ნების წინააღმდეგ გასხვისების თაობაზე. გამყიდველის მიერ გამოვლენილი არანამდვილი ნება კი გარიგებებს ბათილ სამართალურთიერთობად გარდაქმნის.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 54-ე, 85-ე, 976-ე, 979-ე მუხლებზე მითითებით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად ცნო ბათილად გასაჩივრებული გარიგებები და გასხვისებული წილები მოსარჩელეებს მართებულად დაუბრუნდათ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 30 ივნისის განჩინება სს „უ.ს–მა“ საკასაციო წესით გაასაჩივრა.
კასატორი აღნიშნავს, რომ სასამართლომ მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთი არასწორად გაანაწილა, დაარღვია თანასწორობის პრინციპი და საქმეში წარდგენილი მტკიცებულებები სრულად და ობიექტურად არ შეაფასა; სააპელაციო სასამართლო სრულად დაეყრდნო მოსარჩელეთა განმარტებებს და არ გაითვალისწინა მოპასუხის არგუმენტაცია. საკასაციო საჩივრის მიხედვით, სადავო გარიგებების იძულებით დადება ან მოპასუხის არაკეთილსინდისიერება საქმეში წარმოდგენილი სათანადო და დამაჯერებელი მტკიცებულებებით არ დასტურდება. კასატორი დამატებით მიუთითებს, რომ იძულების დადასტურების შემთხვევაშიც კი, სარჩელის დაკმაყოფილებას გამორიცხავს შეცილების ერთწლიანი ვადის დარღვევა.
საკასაციო საჩივრის ავტორი, ასევე, ასაჩივრებს სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 19 მაისის საოქმო განჩინებას, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა სს „უ.ს–ის“ შუამდგომლობა საქმეზე დამატებითი მტკიცებულების სახით გამოძიების მასალების დართვის თაობაზე. კასატორი აღნიშნავს, რომ გამოძიების მასალებში წარმოდგენილი, მოსარჩელეთა მიერ სისხლის სამართლის საქმეზე გაკეთებული ახსნა-განმარტებები განსხვავდება სამოქალაქო საქმეზე მათ მიერ აღწერილი ფაქტებისგან (მათ შორის, ადასტურებს ნასყიდობის საფასურის გადახდას); შესაბამისად, განსახილველი დავის გადაწყვეტისთვის მნიშვნელოვანი იყო სასამართლოს მხრიდან საგამოძიებო მასალის გაცნობა. ამასთან, პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს კომპანიისთვის ცნობილი არ იყო სისხლის სამართლის საქმის თაობაზე.
საკასაციო საჩივრის ავტორი დამატებით ასაჩივრებს სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 16 ივნისის საოქმო განჩინებასაც, რომლითაც სს „უ.ს–ს“ უარი ეთქვა მოწმედ ნოტარიუს კ.ჯ–ძის დაკითხვაზე.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 29 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.
სამოტივაციო ნაწილი:საკასაციო სასამართლო, საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, მიიჩნევს, რომ სს „უ.ს–ის“ საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად, შემდეგ გარემოებათა გამო:
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს ხელშეკრულებათა კანონიერება, მოსარჩელეთა ნების ნამდვილობის საკითხის შეფასების თვალსაზრისით.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 50-ე მუხლზე, რომლის მიხედვითაც, გარიგება არის ცალმხრივი, ორმხრივი ან მრავალმხრივი ნების გამოვლენა, რომელიც მიმართულია სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის, შეცვლის ან შეწყვეტისაკენ. ამასთან, სამართლებრივი შედეგის დადგომისთვის მნიშვნელოვანია ნების ნამდვილობა, რომლის შეფასების დროსაც „ყურადღება უნდა გამახვილდეს სამ კომპონენტზე: ნება, მისი გამოვლენა და მათი ურთიერთშესაბამისობა. ამ სამი ელემენტიდან ერთ-ერთის ხარვეზი განაპირობებს ნების გამოვლენის არარსებობას ან არანამდვილობას ნამდვილობის შემაფერხებელი გარემოებების გამო. ასეთია ის გარემოება, რომელიც ნების გამოვლენის გარეგნული გამოხატულების, მისი შემადგენლობის არსებითი ელემენტების არსებობის მიუხედავად, გავლენას ახდენს გარიგების ნამდვილობაზე. სამართლებრივი შედეგის გამოწვევა შეიძლება მიუღებელი იყოს გარიგების შინაარსის დაუშვებლობის, მისი დადების გარემოებების, ნების გამოვლენის ფორმის, ნების ნაკლის გამო“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 მარტის №ას-1215-2018 განჩინება).
ნების ნაკლის ერთ-ერთ გამოვლინებას წარმოადგენს გარიგების იძულებით დადება, როდესაც გარიგებას პირი დებს არა თავისუფალი ნების საფუძველზე, არამედ ძალადობის ან მუქარის შედეგად. იძულებით დადებული გარიგება საცილო გარიგებებს განეკუთვნება და პირს, რომელმაც იძულებით დადო გარიგება, სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლიდან გამომდინარე, ასეთი გარიგების ბათილად ცნობის მოთხოვნის უფლება წარმოეშობა. ამასთან, სამოქალაქო კოდექსის 86-ე მუხლის შესაბამისად, გარიგების ბათილობას იწვევს ისეთი იძულება, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე და აფიქრებინოს, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება. იძულების ხასიათის შეფასებისას მხედველობაში მიიღება პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გარემოებანი.
განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეები მიუთითებენ, რომ სადავო ხელშეკრულებები იძულების შედეგად დადეს, რის გამოც ხელშეკრულებების ბათილად ცნობასა და გასხვისებული ქონების საკუთრებაში დაბრუნებას ითხოვენ.
საკასაციო პალატა, მოსარჩელეთა მიმართ იძულების განხორციელების საკითხის გამოკვლევისას, პირველ ყოვლისა, მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებაზე, რომ „იძულება არა ფაქტის, არამედ სამართლებრივი შეფასების საკითხია“ (2017 წლის 2 მარტის №ას-664-635-2016 გადაწყვეტილება). ამ კუთხით გასათვალისწინებელია, რომ, მართალია, სასამართლო სამართლებრივ შეფასებაში მხარეთა მითითებებით არ არის შეზღუდული, მაგრამ უშუალოდ ფაქტების მითითება მხარეთა პრეროგატივაა. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი კი განსაზღვრავს, რომ თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამრიგად, მხარეებმა უნდა მიუთითონ შესაბამის ფაქტებზე და წარადგინონ სათანადო მტკიცებულებები, რომელთა შესწავლისა და გამოკვლევის შედეგადაც, სასამართლომ უნდა შეაფასოს, რამდენად მოხდა პირის იძულება გარიგების დადების მიზნით.
დამატებით საყურადღებოა, რომ სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა კიდევ უფრო ზღუდავს საკასაციო სასამართლოს ფაქტობრივი გარემოებების დადგენისა და გამოკვლევის თვალსაზრისით. კერძოდ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში; სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). ამდენად, უზენაესი სასამართლო არ ადგენს ახალ ფაქტებს და არც მხარეთა ახალ განმარტებებს მიიღებს, ხოლო სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები მხოლოდ იმ შემთხვევაში არ შეიძლება იქნეს გაზიარებული, თუკი მხარე მიუთითებს ისეთ „პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 29 ოქტომბრის №ას-1048-2021 განჩინება).
საგულისხმოა, რომ სადავო შემთხვევაში, სარჩელის საფუძველს წარმოადგენს ბ.ხ–ის მიმართ საპატიმრო დაწესებულებაში განხორციელებული იძულება, რომელიც მომდინარეობდა ციხის თანამშრომლებისა და პატიმრების მხრიდან. „იძულების, მით უფრო ყოფილი ან მოქმედი მაღალჩინოსნების მხრიდან მომდინარე იძულების შემთხვევაში კი, რთულია პირდაპირი მტკიცებულების წარდგენა და ასეთ შემთხვევაში, გარემოებათა ერთობლიობა უნდა ბადებდეს სასამართლოსათვის გონივრულ ეჭვს, რომ ნების თავისუფლების პირობებში პირი ამ შინაარსის შეთანხმებას არ გააფორმებდა, ამასთანავე, კონტრაჰენტი, რომელიც ამტკიცებს, რომ მის მიმართ განხორციელდა იძულება, კონკრეტულად უნდა გადმოსცემდეს ფაქტებს, თუ რა მართლსაწინააღმდეგო ქმედებებს ჰქონდა ადგილი მისი ან მისი ახლობლის მიმართ, რატომ იყო ეს ქმედება რეალური ხასიათის და სხვა“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 18 იანვრის №ას-679-2021 განჩინება). სწორედ ამიტომ, საკასაციო სასამართლო განსაკუთრებულ ყურადღებას გაამახვილებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: 1. სადავო გარიგებების დადების დროს აწ გარდაცვლილი ბ.ხ–ი სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში იმყოფებოდა; 2. მოსარჩელეები ერთმანეთის ახლო ნათესავები იყვნენ: ბ.ხ–ი და გ.ხ–ნი - ძმები, ბ.ხ–ი და ე.ნ–ი - მეუღლეები, გ.ხ–ნი და გ.ხ–ი მეუღლეები არიან; 3. სასამართლოს მიერ დაკითხული, არაერთი მოწმის (მათ შორის სასჯელაღსრულების დაწესებულების თანამშრომლებისა და პატიმრის) ჩვენების მიხედვით, ბ.ხ–ის მიმართ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ხორციელდებოდა ძალადობა; 4. თითოეულმა მოსარჩელემ ერთსა და იმავე დღეს გააფორმა მინდობილობები ი.ხ–ის მიმართ და მიანიჭა კუთვნილი წილების გასხვისების უფლება; 5. მინდობილობების გაფორმების დღესვე, მოსარჩელეთა რწმუნებულმა სს „უ.ს–თან“ დადო წილთა ნასყიდობის ხელშეკრულებები; 6. ნასყიდობის საფასურის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტები საქმეში წარმოდგენილი არ არის.
საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ დასახელებულ გარემოებათა ერთობლიობა, მოსარჩელეთა და მოწმეთა მიერ გადმოცემული ფაქტების თანმიმდევრულობასთან და ურთიერთშესაბამისობასთან ერთად, სადავო პერიოდში ერთ-ერთი მოსარჩელის სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნის ფაქტის გათვალისწინებით, სადავო შემთხვევაში ბადებს გონივრულ და დასაბუთებულ ეჭვს, რომ სადავო გარიგებები არ დადებულა მოსარჩელეთა ნების თავისუფლების ფარგლებში და წარმოადგენს მოსარჩელეთა მიმართ განხორციელებული იძულების შედეგს. ამასთან, მართალია, საქმეში მოპასუხეს წარმოადგენს არა სახელმწიფო, არამედ - მეწარმე სუბიექტი (წილების შემსყიდველი კომპანია), მაგრამ აღნიშნული არ წარმოადგენს გარიგებების ბათილად ცნობის გამომრიცხველ გარემოებას, ვინაიდან სამოქალაქო კოდექსის 85-ე და 87-ე მუხლებიდან გამომდინარე, პირს ენიჭება იძულებით დადებული გარიგების ბათილად ცნობის მოთხოვნის უფლება არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იძულება განხორციელებულია უშუალოდ მის მიმართ ან/და გარიგების მეორე მხარის მიერ, არამედ მაშინაც კი, როცა იძულება მომდინარეობს მესამე პირისაგან, ან/და როდესაც მიმართულია გარიგების ერთ-ერთი მხარის მეუღლის, ოჯახის სხვა წევრების ან ახლო ნათესავების წინააღმდეგ.
რაც შეეხება შეცილების ვადების დაცვას, იძულებით დადებული გარიგება შეიძლება სადავო გახდეს ერთი წლის განმავლობაში იძულების დამთავრების მომენტიდან. სადავო შემთხვევაში კი, ბ.ხ–ი საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 6 დეკემბრის განკარგულებით იქნა შეწყალებული და გათავისუფლდა საპატიმრო სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან. ბ.ხ–ის მიერ საპატიმრო დაწესებულების დატოვების შემდგომ კი, 2013 წლის სექტემბერში, მოსარჩელეებმა მიმართეს სასამართლოს სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით, ხოლო 2013 წლის ოქტომბერში - წარადგინეს სარჩელი. ამრიგად, შეცილების ვადა დაცულია. ამასთან, დამატებით გასათვალისწინებელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განმარტებაც, რომლის მიხედვითაც, „კანონით დადგენილ ვადაში შეცილების განუხორციელებლობის შემთხვევაშიც, თუკი იკვეთება პირის ნების თავისუფალ ფორმირებაში აშკარა და უხეში ჩარევა, დაზარალებულს უფლება აქვს ზიანის ანაზღაურებაზე მოთხოვნა დააფუძნოს დელიქტურ ნორმებს“ (2017 წლის 2 მარტის №ას-664-635-2016 გადაწყვეტილება). ამდენად, საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის მითითებას ვადების დარღვევასთან დაკავშირებით.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ვინაიდან მოსარჩელეებმა განახორციელეს ნამდვილი შეცილება, სადავო გარიგებები მართებულად იქნა ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მიერ ბათილად ცნობილი, ხოლო საცილო გარიგება ბათილია მისი დადების მომენტიდან. ამრიგად, გარიგებების ბათილად ცნობა, სამოქალაქო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, ასევე, ქმნიდა მოსარჩელეთათვის ბათილად ცნობილი გარიგების შედეგად გადაცემული ქონების უკან დაბრუნების წინაპირობებს.
კასატორის მიერ სადავოდ ქცეულ 2021 წლის 19 მაისის და 2021 წლის 16 ივნისის საოქმო განჩინებებთან დაკავშირებით კი, რომლებითაც კომპანიას უარი ეთქვა დამატებითი მტკიცებულებების საქმეზე დართვასა და მოწმის დაკითხვაზე, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 380-ე მუხლიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას ახალ ფაქტებსა და მტკიცებულებებზე მითითება დაუშვებელია, როდესაც მხარეს შეეძლო მათი წარდგენა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, მაგრამ არასაპატიო მიზეზით არ წარადგინა. ამრიგად, მხოლოდ ობიექტურად გამართლებულ შემთხვევებში შეიძლება, მხარემ წარადგინოს სააპელაციო სასამართლოში ახალი მტკიცებულებები, როდესაც დაადასტურებს მათი პირველი ინსტანციის სასამართლოში წარდგენის, მხარისგან დამოუკიდებელი მიზეზებით, შეუძლებლობას. ამდენად, სს „უ.ს–ს“ მართებულად ეთქვა უარი ახალი მტკიცებულებების სააპელაციო სასამართლოში წარდგენაზე, რადგან კომპანია არ იყო მოკლებული ობიექტურ შესაძლებლობას, იგივე შუამდგომლობები პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაეყენებინა.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ განსახილველი დავა არსებითად სწორად არის გადაწყვეტილი და წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით განსაზღვრულ, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის მოთხოვნებს, ვინაიდან: საქმე არ მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; სააპელაციო სასამართლოს განჩინება არ განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ასევე, არ ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი; სააპელაციო სასამართლოს საქმე არ განუხილავს მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე. შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით განსაზღვრული, საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების წინაპირობა. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილიდან გამომდინარე, ვინაიდან საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნა მიჩნეული, კასატორს უნდა დაუბრუნდეს მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.
სარეზოლუციო ნაწილი:საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 408-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. სს „უ.ს–ის“ საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;
2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 30 ივნისის განჩინება;
3. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 19 მაისისა და 2021 წლის 16 ივნისის საოქმო განჩინებები;
4. გ.გ–ს (პ/ნ .......) დაუბრუნდეს სს „უ.ს–ის“ საკასაციო საჩივარზე სახელმწიფო ბაჟის სახით გადახდილი 8000 ლარის (საგადახდო დავალება №11600283546, გადახდის თარიღი 17.09.2021წ.) 70% - 5600 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150;
5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ა. წულაძე
მოსამართლეები: ლ. მიქაბერიძე
გ. მიქაუტაძე
