საქმე №ას-989-2021 18 თებერვალი, 2022 წელი,
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,
მირანდა ერემაძე
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორი – შპს "ბ.მ–ი" (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – შპს "კ.ს–ო" (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 8 ივლისის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
დავის საგანი – თანხის დაბრუნება, ზიანის ანაზღაურება
საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 1 ნოემბრის გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა შპს „კ.ს–ოს“ (შემდეგში: მოსარჩელე, დამკვეთი ან აპელანტი ) სარჩელი:
2. მოსარჩელემ საქალაქო საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა.
3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 8 ივლისის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება გაუქმდა და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება - სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა:
3.1. შპს „ბ.მ–ს“ (შემდეგში: მოპასუხე, შემსრულებელი ან კასატორი) მოსარჩელის სასარგებლოდ 148 436.62 ლარის გადახდა დაეკისრა;
3.2. მიუღებელი შემოსავლის მოთხოვნის ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
4. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და მიუთითა მათზე:
4.1. მოპასუხე არის უცხოური საწარმოს - შპს „კ.ს–ოს“ (ჩინეთი) ფილიალი.
4.2. მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის 2011 წლის 13 აპრილს ავტოგზის მშენებლობის შესახებ პკ.0+0.00-50+0.00-ზე (ხელშეკრულება №GEO-KBLT-GL-FB=01) ქვესაიჯარო შეთანხმება გაფორმდა, რომელიც ქ. ქობულეთის შემოვლითი გზის მშენებლობის ტემპის დაჩქარების, სამუშაოს მართვისა და ნორმალური მდგომარეობის უზრუნველყოფის მიზნით, ქ. ქობულეთში, შემოვლით გზაზე, პკ.0+0.00-50+0.00-ზე, გზის ზედაპირის გაწმენდას, მიწისა და კლდის ამოყრას და უკან ჩაყრას, ფერდობის მოპირკეთებასა და შიგნით მცენარეების აღდგენას ითვალისწინებდა. შეთანხმების თანახმად, სამუშაოების მოცულობის დეტალური მონაცემები და ფასი წინამდებარე შეთანხმების №1 დანართში იყო ასახული.
4.3. შეთანხმების მიხედვით, კონტრაქტის მოქმედების ვადა 13/04/2011წლიდან 12/04/2012წლამდე განისაზღვრა (შეთანხმების 2.1 პუნქტი); ქვემოიჯარემ იკისრა ვალდებულება სამუშაოები მოიჯარისაგან ფართისა და ავანსის მიღების მომენტიდან დაეწყო (2.3 პუნქტი); პროექტის საერთო ღირებულება ხელშეკრულების დანართით (სამუშაოს გაგრძელების თანახმად) განისაზღვრება (4.1 პუნქტი); BOQ არის წინამდებარე ხელშეკრულების განუყოფელი ნაწილი; BOQ მოცულობა არის წინასწარი, საბოლოო მოცულობა უნდა დაითვალოს სამუშაოს დასრულების შემდეგ მოიჯარის მიერ დადასტურებული სამუშაოს მოცულობით (4.2 პუნქტი).
4.4. შეთანხმების 9.1 პუნქტის თანახმად, მოიჯარემ ქვემოიჯარეს უნდა გადაუხადოს ავანსი 400 000 ლარი; ხელშეკრულების ხელმოწერის მომენტში, მოიჯარემ უკვე გადაუხადა ქვემოიჯარეს ავანსის ნაწილი 15 000 ლარი; მოიჯარე გადაუხდის ქვემოიჯარეს ავანსის მეორე ნაწილს - 35 000 ლარს; ავანსის მესამე ნაწილს - 350 000 ლარს, მოიჯარე გადაუხდის ქვემოიჯარეს მას შემდეგ, რაც ქვემოიჯარე წარუდგენს მას საბანკო გარანტიას ავანსის მთელ ჯამზე; შეთანხმების 9.2 პუნქტის თანახმად, ყოველი თვის არაუგვიანეს 25 რიცხვისა, ქვემოიჯარემ მოიჯარეს შესრულებული სამუშაოს შეფასების ოქმი უნდა წარუდგინოს. შემდეგ, ქვემოიჯარე და მოიჯარე ამის საფუძველზე ადგენენ და ხელს აწერენ შესრულებული სამუშაოების გადახდის შუალედური გადახდის სერტიფიკატს, რომელიც უნდა მოიცავდეს: შესრულებული სამუშაოს რაოდენობასა და ღირებულებას; სხვა ხარჯს, რაც მითითებულია სამუშაოს მოცულობის უწყისში (9.2 პუნქტი).
4.5. მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის 2011 წლის 13 აპრილს გაფორმებული შეთანხმებიდან გამომდინარე, შესასრულებელი სამუშაოს ღირებულების ავანსის სახით, უნაღდო ანგარიშსწორების გზით - 2011 წლის 14 მარტს 15 000 ლარი, 2011 წლის 14 აპრილს - 35 000 ლარი, ხოლო 2011 წლის 17 მაისს - 350 000 ლარი, ჯამურად ავანსის სახით - 400 00 ლარი გადაუხადა. გადახდილი ავანსი ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 15%-ს შეადგენდა (9.6 პუნქტი).
4.6. სს „ს.ბ–ის“ მიერ 2018 წლის 26 ოქტომბერს გაცემული ცნობის თანახმად, გარდა წინამდებარე განჩინების 4.5 პუნქტში აღნიშნული თანხებისა, მოსარჩელემ მოპასუხის საბანკო ანგარიშზე 2011 წლის 18 ივლისს გადარიცხა - 47 725 ლარი, დანიშნულებით - ტრანსპორტირების ღირებულება; 2011 წლის 13 სექტემბერს - 28 495.98 ლარი, დანიშნულებით - ა/ფ 2979400 და 2011 წლის 23 სექტემბერს - 30 000 ლარი, დანიშნულებით - ხრეშის ღირებულება.
4.7. მოპასუხემ მოსარჩელესთან დადებული შეთანხმებიდან გამომდინარე - 2011 წლის მაისში 19 698.55 ლარის სამუშაო (საგადასახადო ანგარიშფაქტურა №2979401) შეასრულა; 2011 წლის ივნისში 9 731.06 ლარის სამუშაო (საგადასახადო ანგარიშფაქტურა №2979402) და 2011 წლის ივლისში 222 133.77 ლარის სამუშაო (საგადასახადო ანგარიშფაქტურა №2979403) შეასრულა. ღირებულებები დაანგარიშებულია დღგ=ის ჩათვლით.
4.8. სს „ს.ბ–სა“ (გარანტი) და მოპასუხეს (პრინციპალს) შორის 2011 წლის 11 მაისს საგარანტიო ხელშეკრულება №ADV24295/11, №PE24296/11 გაფორმდა, რომლის საფუძველზეც გარანტმა იკისრა ვალდებულება, პრინციპალის მიერ ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, ბენეფიციარის - მოსარჩელის წერილობითი მოთხოვნის საფუძველზე, ამ უკანასკნელს გადაუხადოს ჯამურად - 400 000 ლარი და 240 000 ლარი. აღნიშნული გარანტიები მოსარჩელეს არ გამოუთხოვია.
4.9. მოპასუხემ მოსარჩელესთან 2011 წლის 13 აპრილს გაფორმებული შეთანხმებით (ავტოგზის მშენებლობის შესახებ) გათვალისწინებული სამუშაოები შეასრულა.
5. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით შემდეგ გარემოებებზე მიუთითა:
5.1. მოსარჩელემ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის მიმართ თანხის დაკისრების მოთხოვნით 2015 წლის 8 აპრილს მიმართა. 14 აპრილის განჩინებით მოსარჩელეს უარი ეთქვა სარჩელის განსახილველად მიღებაზე იმ საფუძვლით, რომ ფილიალი უფლებამოსილი არ იყო, სასამართლოში გამოსულიყო მხარედ. განჩინება გასაჩივრდა კერძო საჩივრით. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ 2015 წლის 14 სექტემბრის განჩინებით ძალაში დარჩა ზემოთ აღნიშნული განჩინება კი მოსარჩელეს 2016 წლის 22 ივლისს ჩაჰბარდა.
5.2. მოსარჩელემ 2016 წლის 14 დეკემბერს განმეორებით მიმართა სარჩელით თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას, თუმცა, იმავე სასამართლოს 2016 წლის 19 დეკემბრის განჩინებით, მოსარჩელეს სარჩელის განსახილველად მიღებაზე კვლავ უარი ეთქვა, რაც კერძო საჩივრით გასაჩივრდა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2017 წლის 18 იანვრის განჩინებით, მოსარჩელეს წარდგენილ საჩივარზე დაუდგინდა ხარვეზი და განესაზღვრა 10 დღე მის აღმოსაფხვრელად, თუმცა მოსარჩელემ ხარვეზი არ შეავსო, რის გამოც კერძო საჩივარი განუხილველად დარჩა 2017 წლის 17 მარტის განჩინებით, რომელიც მხარეს 2017 წლის 4 მაისს ჩაჰბარდა. მოსარჩელემ წინამდებარე სარჩელი 2017 წლის 21 სექტემბერს წარადგინა.
6. საქმის მასალების საფუძველზე სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოპასუხეს ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებები არ დაურღვევია და ხელშეკრულება 2012 წლის 12 აპრილს შეწყდა მოქმედების ვადის ამოწურვის გამო.
7. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა მხარეთა მიერ გაფორმებული ხელშეკრულების ბუნების თაობაზე საქალაქო სასამართლოს შეფასება და აღნიშნა, რომ მხარეთა შორის არსებობდა ნარდობის ვალდებულებითსამართლებრივი (სახელშეკრულებო) ურთიერთობა, მიუხედავად ხელშეკრულების სათაურისა. შესაბამისად, ვინაიდან მხარეები სახელშეკრულებო ურთიერთობაში იმყოფებიან, მასზე ვერ გავრცელდება უსაფუძვლო გამდიდრების წესები.
8. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სასარჩელო მოთხოვნის ინდივიდუალიზაციის შემდეგ სასამართლო შეუდგება შესაგებლის შესწავლას, რომელიც თავისი შინაარსით შეიძლება, იყოს მოთხოვნის გამომრიცხველი, შემაფერხებელი ან შემწყვეტი. შესაგებელი, რომელშიც მითითებულია ხანდაზმულობაზე, სასარჩელო მოთხოვნის წარმატებით განხორციელების შემაფერხებელ გარემოებას წარმოადგენს. იგი გულისხმობს მითითებას იმგვარ ვითარებაზე, როცა გასულია მოთხოვნის განხორციელების სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა, რის გამოც კრედიტორს აღარ შეუძლია იძულებით, სასამართლოს მეშვეობით, დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა, თუკი მოვალე შესაგებელში სასარჩელო ხანდაზმულობაზე მიუთითებს და ამგვარად შეეცდება, მოთხოვნის სასამართლო წესით რეალიზების შეფერხებას (იხ. სუსგ Nას-1764-2018, 13.04.2020წ). აღნიშნულიდან გამომდინარე, პირველ რიგში, სასამართლომ მიზანშეწონილად მიიჩნია მოპასუხის სააპელაციო შესაგებლის საფუძვლიანობის - სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის შეფასება.
9. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ) 655-ე თანახმად, მოთხოვნა, შესრულების ნაკლის გამო, შემკვეთმა შეიძლება წარადგინოს ერთი წლის მანძილზე, ხოლო ისეთი მოთხოვნა, რომელიც ნაგებობას შეეხება – ხუთი წლის განმავლობაში შესრულებული სამუშაოს მიღების დღიდან. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელეს სადავოდ არ გაუხდია მოპასუხის მიერ შესრულებული სამუშაოს ხარისხი, რომლის შესაბამისად სასარჩელო მოთხოვნა უკავშირდება ზედმეტად გადახდილი თანხის უკან დაბრუნებას- არასახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევიდან გამომდინარე ურთიერთობას. ამრიგად, წინამდებარე დავის ფარგლებში ნარდობის ხელშეკრულების მომწესრიგებელი ნორმებით განსაზღვრული სპეციალური ხანდაზმულობის ვადა გამოყენებული ვერ იქნება. დადგენილია, რომ მხარეებს შორის გაფორმებულია ნარდობის ხელშეკრულება, ამასთან, არ არსებობს უძრავ ნივთებთან დაკავშირებული მოთხოვნა და სასარჩელო მოთხოვნის მიმართ გამოყენებულ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა.
10. დადგენილია, რომ მოსარჩელემ პირველად 2018 წლის 8 აპრილს მიმართა საქალაქო სასამართლოს მოპასუხის მიმართ თანხის დაკისრების მოთხოვნით. ვინაიდან მხარეებს შორის არსებული ხელშეკრულება 2012 წლის 12 აპრილს ვადის ამოწურვის გამო შეწყდა და სწორედ ამ დღიდან წარმოეშვა მოსარჩელეს უფლება, ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნება (ხანდაზმულობის ვადის ათვლის თარიღს მხარეები სადავოდ არ ხდიან) მოეთხოვა, პირველი სარჩელით სასამართლოს მიმართეს ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადის ფარგლებში .
11. კანონმდებლის მიზნისა და სასამართლო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ სსკ-ის 140-ე მუხლის (თუ უფლებამოსილი პირი ექვსი თვის ვადაში შეიტანს ახალ სარჩელს, მაშინ ხანდაზმულობის ვადა შეწყვეტილად ითვლება პირველი სარჩელის შეტანის დროიდან) მოქმედება არ შეიძლება, განვავრცოთ მხოლოდ სარჩელის განუხილველად დატოვების შემთხვევაზე, უფრო მეტიც, ნორმის მიზანი სწორედ ისაა, რომ, თუ ხანდაზმულობის ვადის დაცვით წარდგენილი სარჩელი არ აკმაყოფილებს ფორმალურად ან/და შინაარსობრივად სამართალწარმოების განხორციელების წინაპირობებს, სუბიექტს ჰქონდეს შესაძლებლობა, 6-თვიანი დროის მონაკვეთში აღმოფხვრას არსებული ნაკლოვანება/ხარვეზი და სასამართლოს კანონმდებლობასთან შესაბამისად სარჩელით ხელახლა მიმართოს. ამ დათქმით კანონმდებელი აძლიერებს პირის დარღვეული უფლების დაცვის სტანდარტს და დარღვეული უფლების აღსადგენად მოტივირებულ სუბიექტს, რომელმაც ფორმალურად, დავის მიმართ ინტერესი სარჩელის წარდგენით გამოავლინა, არ წაერთვას საკუთარი უფლების სასამართლო წესით დაცვის საშუალება (იხ. სუსგ-ები Nას-652-2019, 27.12.2019წ; Nას-919-2019, 17.02.2021წ) .
12. სააპელაციო სასამართლომ წინამდებარე განჩინების 5.1 ქვეპუნქტში ასახულ გარემოებაზე მიუთითა და განმარტა, რომ სსკ-ის 138-ე მუხლში „უფლებამოსილი პირის“ ცნება გულისხმობს იმ პირს, ვისაც ეკუთვნის მოთხოვნის უფლება ან კანონიერი ინტერესით დაკავშირებულია დავის საგანთან. როგორც უკვე აღინიშნა, მოსარჩელეს თავდაპირველად სარჩელის მიღებაზე უარი იმ საფუძვლით ეთქვა, რომ იგი, როგორც საწარმოს ფილიალი, არ იყო უფლებამოსილი, ეწარმოებინა დავა სასამართლოში, თუმცა, გამომდინარე იქიდან, რომ საწარმოს ფილიალი სამართლებრივად დაკავშირებულია მთავარ საწარმოსთან და წარმოადგენს მასთან დაქვემდებარებულ მყოფ სუბიექტს, რომელიც საწარმოს ინტერესების მთავარი დამცველია, მოსარჩელე არ შეიძლება, მიჩნეულ იქნეს არაუფლებამოსილ პირად მატერიალურსამართლებრივი გაგებით სსკ-ის 138-ე მუხლის მიზნებისთვის. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მოსარჩელე ჩინეთის რესპუბლიკაში რეგისტრირებულ მეწარმე სუბიექტს წარმოადგენს, რომელიც საქართველოში ფილიალის მეშვეობით საქმიანობდა, რაც მოიცავს კომპანიის ინტერესების დაცვასაც. აღნიშნულიდან გამომდინარე, 2015 წლის 8 აპრილს თბილისის საქალაქო სასამართლოში სარჩელი წარდგენილ იქნა უფლებამოსილი პირის მიერ სსკ-ის 138-ე მუხლის მიზნებისთვის. დადგენილია, რომ მოსარჩელემ განმეორებით სარჩელით 2016 წლის 14 დეკემბერს მიმართა და განსახილველად მიღებაზეც კვლავ ეთქვა უარი, რომელიც გასაჩივრდა და, საბოლოოდ, სააპელაციო სასამართლოს 2017 წლის 17 მარტის განჩინებით, კერძო საჩივარი განუხილველად დარჩა. მოსარჩელეს განჩინება 2017 წლის 4 მაისს ჩაჰბარდა, ხოლო წინამდებარე სარჩელი 2017 წლის 21 სექტემბერს წარადგინა. ამრიგად, დადგინდა, რომ მოსარჩელემ თავდაპირველად სარჩელი ხელშეკრულების ვადის ამოწურვიდან (12.04.2012წ) სამი წლის გასვლამდე წარადგინა, ხოლო სარჩელის წარმოებაში მიღებაზე უარის თქმის შესახებ განჩინების კანონიერ ძალაში შესვლიდან მოსარჩელემ, ორივე შემთხვევაში, სასამართლოს ხელახლა 6- თვიან ვადაში მიმართა.
13. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით სსკ-ის 140-ე მუხლი არ უნდა იქნეს გაგებული ისე, რომ უფლებამოსილ პირს შეუძლია, განუსაზღვრელი რაოდენობით წარადგინოს სარჩელები 6-თვიანი ვადის დაცვით და ამ ქმედებით ხელოვნურად შეინარჩუნოს ხანდაზმულობის ვადა, ვინაიდან ასეთ შემთხვევაში იარსებებს უფლების ბოროტად გამოყენება, რაც დაუშვებელია და საფრთხეს შეუქმნის სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობას. თუმცა, განსახილველ შემთხვევაში, არ იკვეთება ამგვარი მოცემულობა, გამომდინარე იქიდან, რომ სარჩელით მეორედ მიმართვისას, მოსარჩელეს გამოსწორებული ჰქონდა ის ხარვეზი, რაც პირველად სარჩელის მიღებაზე უარის თქმის საფუძველი გახდა და 2016 წლის 19 დეკემბერს სარჩელის მიღებაზე უარის თქმა სრულიად სხვა საფუძვლით იყო განპირობებული, კერძოდ, არსებობდა მოსარჩელის წარმომადგენლობითი უფლების ხარვეზი. სააპელაციო ინსტანციაში კერძო საჩივარზე დადგენილი ხარვეზიც წარმომადგენლობით უფლებამოსილებას ეხებოდა, რაც რეალურად კერძო საჩივარზე არსებითად მსჯელობის საკითხსაც წარმოადგენდა. ამასთან, სასამართლომ გაითვალისწინა ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელე უცხოური საწარმოა, რომლისთვისაც ლეგალური დოკუმენტების წარდგენა გარკვეულ ხარჯებსა და დროსთან არის დაკავშირებული, შესაბამისად, არ იკვეთება უფლების ბოროტად გამოყენება და მოსარჩელეს არ უნდა შეეზღუდოს მისი კანონიერი უფლების სასამართლოს წესით დაცვის შესაძლებლობა. საბოლოოდ, სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნა, რომ მოსარჩელეს სსკ-ის 140-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მოთხოვნთა მიხედვით ჰქონდა წარდგენილი სარჩელი, რამაც საკანონმდებლო რეგულაციიდან გამომდინარე გამოიწვია ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტა პირველი სარჩელის წარდგენის ეტაპზე და, შესაბამისად, სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმული არ არის.
14. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოპასუხისთვის ზედმეტად გადახდილი თანხის - 148 436.62 ლარის დაკისრების ნაწილში სარჩელი საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
15. სსკ-ის 646-ე მუხლის მეორე ნაწილზე დაყრდობით, რომლის საფუძველზე მენარდე მოვალეა, წარუდგინოს შემკვეთს მასალის ხარჯვის ანგარიში და დაუბრუნოს მას დარჩენილი მასალა, სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეფასება, რომ „შემკვეთის მასალაში“ შემკვეთის „ფულადი სახსრებიც იგულისხმება“, რომლითაც მენარდემ უნდა შეასრულოს შეთანხმებული სამუშაო და საჭიროების შემთხვევაში, შეიძინოს სათანადო მასალა. ნარდობის ხელშეკრულება მომსახურების ტიპის ხელშეკრულებას წარმოადგენს, რომელიც მნიშვნელოვანწილად დავალების ხელშეკრულებას ემსგავსება. მსგავსი ვლინდება დავალების ხელშეკრულების მომწესრიგებელ ნორმებშიც, კერძოდ, სსკ-ის 715-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, რწმუნებული მოვალეა, დაუბრუნოს მარწმუნებელს ყველაფერი, რაც მან მიიღო მინდობილი მოქმედების შესასრულებლად და არ გამოიყენა ამისათვის, აგრეთვე ისიც, რაც მან შეიძინა მინდობილი მოქმედების შესრულებასთან დაკავშირებით. მართალია, წინამდებარე შემთხვევა ნარდობის ხელშეკრულებაა, თუმცა ზემოხსენებული ნორმა ანალოგიის სახით ამყარებს იმ დასკვნას, რომ მენარდე ვალდებულია, შემკვეთს დაუბრუნოს მისგან ზედმეტად მიღებული ფულადი სახსრებიც.
16. დადგენილია და მხარეთა შორის სადავო არ არის, რომ მოსარჩელეს მოპასუხისთვის 2011 წლის 13 აპრილის ნარდობის ხელშეკრულების ფარგლებში ავანსის სახით გადახდილი აქვს 400 000 ლარი. ამასთან, მოსარჩელის მიერ წარდგენილია 20.08.2013 წლის ანგარიშსწორების კალკულაციის ცხრილი და საგადასახადო ანგარიშფაქტურები, საიდანაც დგინდება, რომ მოპასუხემ ჯამურად 251 563.38 ლარად ღირებული სამუშაო შეასრულა დღგ-ის ჩათვლით. აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ მოპასუხემ განმარტა, რომ მან სრულად შეასრულა ავანსის სახით გადახდილი თანხის ოდენობის სამუშაო და მასზე მეტიც, თუმცა სახელშეკრულებო ურთიერთობის შეწყვეტის შემდეგ სარჩელის აღძვრამდე განვლილი ხანგრძლივი დროიდან გამომდინარე არ აქვს შესაძლებლობა, წარადგინოს სამუშაოს შესრულების დამადასტურებელი მტკიცებულება. მოპასუხემ წარადგინა მხოლოდ ცნობა სს „ს.ბ–იდან“, საიდანაც მოსარჩელის მიერ მოპასუხის სახელზე, გარდა ავანსის სახით გადახდილი 400 000 ლარისა, დამატებითი თანხების ჩარიცხვის ფაქტი დგინდება. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ ეს მტკიცებულება სასამართლომ საქმის მთავარ სხდომაზე განხილვის დროს მიიღო, თუმცა გამომდინარე იქიდან, რომ აპელანტს საოქმო განჩინება ახალი მტკიცებულების საქმეზე დართვის თაობაზე სააპელაციო საჩივრით სადავოდ არ გაუხდია, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში - სსსკ) 377-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესიდან გამომდინარე, მოსარჩელის სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში საოქმო განჩინების კანონიერებას ვერ შეამოწმებდა.
17. სააპელაციო სასამართლომ სსსკ-ის მე-4, 102-ე, 105-ე მუხლებზე დაყრდნობით აღნიშნა, რომ შეფასების საგანია, სასამართლოს უნდა გაეზიარებინა თუ არა მოპასუხის ახსნა-განმარტება მტკიცებულებათა განადგურებისა და მათი წარდგენის შეუძლებლობაზე. საკითხის სწორად გადაწყვეტის მიზნით ყურადღება უნდა გამახვილდეს იმ გარემოებაზე, რომ მოდავე მხარეები როგორც იურიდიული პირები, სსიპ შემოსავლების სამსახურის წინაშე ანგარიშვალდებული არიან, კერძოდ, მათ მიერ მომსახურებისას გამოიწერება საგადასახადო დოკუმენტი, რომელიც წარედგინება სსიპ შემოსავლების სამსახურს. საგადასახადო დოკუმენტის წარუდგენლობა კი დაკავშირებულია საგადასახადო კანონმდებლობით გათვალისწინებულ პასუხისმგებლობასთან (იხ. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 721-ე მუხლი). აღნიშნულიდან გამომდინარე, იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხეს ხელშეკრულების შეწყვეტიდან სამი წლის შემდგომ განადგურებული ჰქონდა მის ხელთ არსებული, სამუშაოს შესრულების დამადასტურებელი მტკიცებულებები, მას შეეძლო სსიპ შემოსავლების სამსახურიდან გამოეთხოვა მიერ მიერვე წარდგენილი საგადასახადო დოკუმენტები, ასეთის არსებობის შემთხვევაში, და დაედასტურებინა საკუთარი პოზიცია. მოპასუხეს საქმის განხილვის არც ერთ ეტაპზე დაუსახელებია, თუ რა მტკიცებულებები გაანადგურა და რატომ არის შეუძლებელი მათი სხვა საშუალებების გამოყენებით წარმოდგენა, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, მხოლოდ იმ ფაქტზე დაყრდნობა, რომ სარჩელი მოთხოვნის უფლების წარმოშობიდან მეექვსე წელს აღიძრა, არ შეიძლება, მიჩნეულ იქნეს მოპასუხე მხარის მტკიცების ტვირთისგან გათავისუფლების საფუძვლად.
18. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, საქალაქო სასამართლომ არასწორად შეაფასა მოპასუხის მიერ სასამართლოს მთავარ სხდომაზე წარდგენილი ცნობაში არსებული ინფორმაცია. ბანკის მიერ ცნობის მიხედვით, ავანსის სახით გადარიცხული - 400 000 ლარის გარდა, მოსარჩელემ მოპასუხის ანგარიშზე სხვადასხვა დროსა და არაერთი დანიშნულებით გარკვეული თანხები გადარიცხა (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.6 ქვეპუნქტი). სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ ავანსად გადარიცხული თანხების დანიშნულებაში მითითებული იყო თანხების ჩარიცხვა მომსახურების სანაცვლოდ, როგორც ავანსი და შესაბამისი ინვოისის ნომერი. დანარჩენი თანხების შემთხვევაში, 2011 წლის 13 აპრილს გაფორმებული მომსახურების ხელშეკრულებაში არაფერია მითითებული და, ამასთან, მათში დასახელებული სხვადასხვა დანიშნულება არ შეესაბამება ხსენებული ხელშეკრულების საგანს.
19. ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად დადგინდა, რომ მენარდე მასალისა და სხვა ხარჯებს ისტუმრებდა შემკვეთისგან მიღებული ფულადი სახსრებით, რაც იმას ნიშნავს, რომ ხელშეკრულების ფარგლებში შემკვეთი ხრეშის შეძენას ვერ შეძლებდა, რისთვისაც საჭირო იქნებოდა მხარეთა შორის სხვა ხელშეკრულების გაფორმება. რაც შეეხება ტრანსპორტირების ღირებულებისთვის გადარიცხულ თანხას, ხელშეკრულების 3.3 პუნქტის თანახმად, მოიჯარე, ანუ შემკვეთი, ვალდებული იყო, უზრუნველეყო ქვემოიჯარისთვის - ანუ მენარდისთვის საწვავის მიწოდება, რაც სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, შემკვეთის მიერ უშუალოდ პროდუქტის, კერძოდ, საწვავის, მიწოდებას გულისხმობდა და არა საწვავის ხარჯის ანაზღაურებას, რაც შეიძლებოდა მოაზრებული ყოფილიყო ტრანსპორტირების ღირებულებაში. 2011 წლის 13 სექტემბერს მესამე ჩარიცხვასთან მიმართებით, დანიშნულებაში მითითებულია ა/ფ 2979400, რომელიც არც მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულების ნომერს ემთხვევა და არც საქმეში წარდგენილ რომელიმე ანგარიშფაქტურას, შესაბამისად, აღნიშნული ჩარიცხვის კავშირი, გარდა იმისა, რომ ტრანზაქციის მხარეები იგივე სუბიექტები არიან, 13.04.2011 წლის ხელშეკრულებასთან არ დგინდება.
20. სააპელაციო სასამართლოს განსჯით, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ბანკის ცნობაში მითითებული ჩარიცხვები მოპასუხის ანგარიშზე შესრულებულია მოსარჩელის მიერ, სხვა მტკიცებულებების არარსებობის პირობებში, არ იძლევა იმ დასკვნის ჩამოყალიბების შესაძლებლობას, რომ ეს ჩარიცხვები ერთი და იმავე ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ მოპასუხემ ვერ დაასახელა, რა სამუშაოები შეასრულა, როდის დასრულდა და რა ღირდა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნა, რომ დამატებით ჩარიცხული თანხები 2011 წლის 13 აპრილის ხელშეკრულების ფარგლებში შესრულდა, ამასთან, არც ის ვარაუდი გაიზიარა, რომ - ვინაიდან დამატებით ჩაირიცხა მოპასუხის ანგარიშზე თანხები, მენარდემ სრულად შეასრულა ავანსის სახით მიღებული თანხის, 400 000 ლარის, ტოლფასი სამუშაო.
21. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა ხელშეკრულების 9.6 პუნქტზე, რომლის თანახმად, გადახდილი ავანსი შეადგენდა ხელშეკრულების საერთო ღირებულების 15%-ს და აღნიშნა, რომ ნარდობის ხელშეკრულებით შესასრულებელი სამუშაოს სრული ღირებულება მხარეებს არ შეუთანხმებიათ, შესაბამისად, ბუნდოვანია ზემოხსენებულ პუნქტში ასახული მხარეთა ნება, რომელიც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 52-ე მუხლის (ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან) შესაბამისად, საჭიროებდა განმარტებას.
22. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, გასაზიარებელია აპელანტის არგუმენტი, რომ ნარდობის ხელშეკრულების 9.6 პუნქტში გამოხატული ნება, განმარტებულ უნდა იქნეს ამავე ხელშეკრულების 4.2 პუნქტთან ერთობლივად, რომლის თანახმად, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ საბოლოო მოცულობა უნდა დაითვალოს სამუშაოს დასრულების შემდეგ მოიჯარის მიერ დადასტურებული სამუშაოს მოცულობით, შესაბამისად, ხელშეკრულების დადების მომენტისთვის მხარეებისთვის ცნობილი არ იყო, კონკრეტულად რა მოცულობის სამუშაოს შეასრულებდა მენარდე. აღსანიშნავია, რომ 13.04.2011 წლის ხელშეკრულება დამხმარე ხელშეკრულებას წარმოადგენს გამომდინარე იქიდან, რომ გაფორმებული იყო ქ. ქობულეთის შემოვლითი გზის მშენებლობის ტემპის დაჩქარების, სამუშაოს მართვისა და ნორმალური მდგომარეობის უზრუნველყოფის მიზნით, ამასთან, იმის გათვალისწინებით, რომ ხელშეკრულება გაფორმებული იყო ერთი წლის ვადით, მხარეთათვის უცნობი იყო, მენარდეს ზუსტად რა მოცულობისა და ღირებულების სამუშაო მოუწევდა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების 9.6 პუნქტში მითითებული 15% წარმოადგენდა ნავარაუდებ ოდენობას და არა ზუსტ პროცენტს. ამრიგად, ნარდობის ხელშეკრულების ზემოაღნიშნულ პუნქტზე დაყრდნობით არ შეიძლება იმ დასკვნის გამოტანა, რომ მოპასუხემ ავანსის სახით მიღებული თანხა სრულად აითვისა, კერძოდ, შესრულებული ჰქონდა შესაბამისი ღირებულების სამუშაო და მასზე მეტიც.
23. სააპელაციო სასამართლომ შეაფასა მოსარჩელის მიერ ხელშეკრულების უზრუნველყოფის მიზნით არსებული საბანკო გარანტიის გამოუყენებლობის თაობაზე მოპასუხის არგუმენტი. სსკ-ის 885-ე მუხლზე დაყრდნობით (საბანკო გარანტიით ბენეფიციარის მოთხოვნა ფულადი თანხის გადახდის შესახებ უნდა წარედგინოს გარანტს წერილობითი ფორმით, გარანტიაში მითითებული დოკუმენტების დართვით. მოთხოვნაში ან მის დანართში ბენეფიციარმა უნდა მიუთითოს, თუ რით გამოიხატება პრინციპალის მიერ ძირითადი ვალდებულების დარღვევა, რომლის უზრუნველსაყოფადაც გაიცა გარანტია) განმარტა, რომ ბენეფიციარის მიერ საგარანტიო თანხის მოთხოვნის უფლება წარმოიშვება მხოლოდ პრინციპალის მიერ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში, რაც მოცემულ შემთხვევაში არ გამოკვეთილა, მოსარჩელე სადავოდ არ ხდის მენარდის მიერ სახელშეკრულებო ვალდებულების ფარგლებში განხორციელებულ შესრულებას, არამედ ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნებას ითხოვს, რაც სახელშეკრულებო ვალდებულებათა დარღვევას არ გულისხმობს და საგარანტიო თანხის მოთხოვნის უფლებას არ წარმოშობს.
24. საბოლოოდ, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოსარჩელემ მისი მტკიცების სფეროში შემავალი იმ ფაქტობრივი გარემოებების დადასტურება შეძლო, რაც საკმარისია სასარჩელო მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, კერძოდ, დადგინდა, რომ დამკვეთს მენარდისთვის ავანსის სახით გადახდილი ჰქონდა 400 000 ლარი, მოპასუხემ ხელშეკრულების ფარგლებში 251 563.38 ლარად ღირებული სამუშაო შეასრულა, რის საფუძველზეც ზედმეტად გადახდილია 148 436.62 ლარი, რისი დაბრუნების ვალდებულებაც სსკ-ის 646-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, აგრეთვე, სსკ-ის 715-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე მოპასუხეს აკისრია. თავის მხრივ, მოპასუხემ ვერ შეძლო მტკიცების ტვირთში შემავალი ფაქტობრივი გარემოებების დადასტურება, რომ მან სრულად აითვისა ავანსის თანხა და მასზე მეტი ღირებულების სამუშაოც შეასრულა. მოპასუხემ საკუთარი პოზიციის დასადასტურებლად სარწმუნო მტკიცებულებები ვერ წარადგინა, რაც შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, არ ქმნის მოსარჩელის მოთხოვნის უარყოფის შესაძლებლობას. ამასთან, არ არსებობდა მოპასუხე მხარის მტკიცების ტვირთისგან გათავისუფლების წინაპირობა, რაც პირველი ინსტანციის სასამართლომ არასწორად განახორციელა. ამრიგად, ზედმეტად გადახდილი თანხის - 148 436.62 ლარის დაბრუნების ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა სააპელაციო სასამართლომ საფუძვლიანად მიიჩნია და ამ ფარგლებში დააკმაყაფილა სარჩელი.
25. სააპელაციო სასამართლომ მოპასუხისთვის მიუღებელი შემოსავლის სახით 64 645.16 ლარის დაკისრების თაობაზე მოსარჩელის მოთხოვნა არ დააკმაყოფილა და არ გაიზიარა აპელანტის მტკიცება, რომ მოპასუხის მიერ მითვისებული თანხებით, შესაძლებელი იყი მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურული პროექტების შესრულება და მოგების მიღება წლიური 8%-ით, რაც არის მინიმალური წლიური საბანკო პროცენტი ანაბარზე. იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე ამ თანხას უბრალოდ განათავსებდა ბანკში, იგი შეძლებდა სარგებლის მიღებასაც.
26. სააპელაციო სასამართლომ სსკ-ის 411-ე მუხლით, ,,ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო“ იხელმძღვანელა და აღნიშნა, რომ მხოლოდ ინფრასტრუქტურული პროექტების თაობაზე ზეპირი მითითება ვერ იქნება მიჩნეული საკმარისად იმ ფაქტობრივი მოცემულობის დასადგენად, რომ მოსარჩელეს მოპასუხის ქმედებების შედეგად მიადგა ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით. მოსარჩელეს საქმის განხილვის არც ერთ ეტაპზე არ დაუსახელებია კონკრეტული პროექტი, რომელშიც ვერ მიიღო მონაწილეობა ან რომლის შესრულებაშიც მოპასუხისგან მისაღები თანხების მიუღებლობის შედეგად ხელი შეეშალა. შესაბამისად, მოსარჩელის ზეპირსიტყვიერი მითითება აბსტრაქტულ პროექტებზე ვერ გახდება მოპასუხისთვის თანხის დაკისრების საფუძველი. რაც შეეხება ფულადი თანხის ბანკის ანაბარზე განთავსებას და მისგან სარგებლის მიღებას, სასამართლომ აღნიშნა, რომ ეს არგუმენტი ვერ განიხილება ზიანის განსაზღვრულობის პრინციპში, კერძოდ, მოსარჩელე არის მეწარმე სუბიექტი, რომელიც საქართველოში მოგებული ტენდერების საფუძველზე ასრულებს ინფრასტრუქტურულ პროექტებს, შესაბამისად, მოსარჩელის ჩვეულ საქმიანობას მის ხელთ არსებული ფულადი სახსრების საბანკო ანგარიშებზე ანაბრების სახით განთავსება და შესაბამისი პროცენტის მიღება არ წარმოადგენს. საბანკო დაწესებულებისგან განსხვავებით, რომლის, როგორც საბანკო საქმიანობის სფეროში მოღვაწე სუბიექტის, კომერციული ინტერესი კრედიტის გაცემა და ამით გარკვეული მოგების მიღებაა, მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის ინტერესებები სრულიად განსხვავებულია და მოპასუხეს ხელშეკრულების გაფორმების დროისთვის არც შეიძლებოდა ევარაუდა, რომ მის სასარგებლოდ ავანსის სახით გადახდილი თანხა, რომელიც შესაძლებელია სრულად ათვისებულიყო ხელშეკრულების ფარგლებში, მოსარჩელეს ბანკში ანაბარზე განსათავსებლად და პროცენტის მისაღებად სჭირდებოდა. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების წინაპირობა არ არსებობდა.
27. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი
27.1 მოპასუხემ (მენარდემ) საკასაციო წესით გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, მისი ნაწილობრივ გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
27.2 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 13 დეკემბრის განჩინებით სსსკ-ის 391-ე მუხლის მიხედვით, მოპასუხის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზებისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად გამოიტანა დასკვნა, რომ მოპასუხის (მენარდის) საკასაციო განაცხადი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, ამიტომ დაუშვებელია შემდეგი არგუმენტაციით:
28. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.
29. სსსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი პუნქტით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396 - ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები; ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება); საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ კასატორს არ წარმოუდგენია დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება), რაც საშუალებას მისცემდა სასამართლოს, არსებითად განსახილველად დაეშვა საკასაციო განაცხადი.
30. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.
31. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).
32. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გამოკვლეული აქვს სამართლებრივი მნიშვნელობის მქონე ყველა ფაქტობრივი გარემოება, რაც აუცილებელია საქმის სწორი იურიდიული კვალიფიკაციისათვის.
33. წარმოდგენილი საკასაციო შედავების მართებულობის შემოწმებამდე, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას, სასამართლო იკვლევს, თუ რამდენად ვლინდება სამართლებრივი და ფაქტობრივი გარემოებების ის ერთობლიობა, რომლებიც სასარჩელო მოთხოვნის ან მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლის წარმატებას განაპირობებს. სასამართლო ვალდებულია, განსაზღვროს მოთხოვნის ფარგლები (ისე რომ არ გასცდეს მას), მოძებნოს დავის მომწესრიგებელი შესატყვისი სამართლის ნორმა (სპეციალური ან ზოგადი წესი) და დაადგინოს იმ გარემოებათა არსებობა/არარსებობა (ფაქტობრივი გარემოებები), რომლებიც ამ ნორმის გამოყენებისთვის აუცილებელ წინაპირობებს წარმოადგენს. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეზე განმარტა: „სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას’’ (იხ. სუსგ-ები: Nას- 15-29-1443-2012; Nს-973-1208-04; Nას- 664-635-2016).
34. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არა, ესაა სარჩელის საგანი – მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი, მოპასუხის შესაგებელი და შესაბამისი მატერიალურსამართლებრივი ნორმა.
35. სასარჩელო მოთხოვნის ინდივიდუალიზაციის შემდეგ სასამართლო შეუდგება შესაგებლის შესწავლას, რომელიც თავისი შინაარსით შეიძლება იყოს მოთხოვნის გამომრიცხველი, შემაფერხებელი ან შემწყვეტი. შესაგებელი, რომელშიც მითითებულია ხანდაზმულობაზე, სასარჩელო მოთხოვნის წარმატებით განხორციელების შემაფერხებელ გარემოებას წარმოადგენს. იგი გულისხმობს მითითებას იმგვარ ვითარებაზე, როცა გასულია რა მოთხოვნის განხორციელების სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა, კრედიტორს აღარ შეუძლია იძულებით, სასამართლოს მეშვეობით, დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა, თუკი მოვალე შესაგებელში სასარჩელო ხანდაზმულობაზე მიუთითებს და ამგვარად შეეცდება მოთხოვნის სასამართლო წესით რეალიზების შეფერხებას. საკასაციო სასამართლო აქვე განმარტავს, რომ მითითება ხანდაზმულობაზე, როგორც მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელ გარემოებაზე, პროცესუალურად მთლიანად მოპასუხის კუთვნილ შესაგებელს წარმოადგენს. რაც შეეხება ხანდაზმულობის შეჩერებისა და შეწყვეტის წინაპირობებს, მისი შესწავლა, შესაბამისი შედავების არარსებობის პირობებშიც კი, სასამართლოს ვალდებულებაა.
36. საკასაციო პალატის შეფასების საგანია, შეამოწმოს მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლის დასაბუთებულობა/ ხანდაზმულობა.
37. საკასაციო სასამართლო კასატორის ყურადღებას მიაქცევს სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის შინაარსზე, რომლის თანახმად, სხვა პირისაგან რაიმე მოქმედების შესრულების ან მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნის უფლებაზე ვრცელდება ხანდაზმულობა. აღნიშნული დანაწესით, კანონმდებელმა განსაზღვრა სამოქალაქო უფლების დაცვის გარკვეული ვადებით შეზღუდვის აუცილებლობა, რომელიც მყარ სამოქალაქო ბრუნვაზეა ორიენტირებული და მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის გასვლით მხარე კარგავს იმ სამართლებრივ ბერკეტებს, რომელთა საშუალებითაც მოთხოვნის იძულებით აღსრულების შესაძლებლობა ჰქონდა. ამავე კოდექსის 129-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადებით, სახელშეკრულებო მოთხოვნა დაექვემდებარა ხანდაზმულობას და, ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა განისაზღვრა 3 წლით.
38. ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა მოწესრიგებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე. სსკ-ის 130-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობა იწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტიდან. ნორმის აღწერილობითი ნაწილის მითითება - როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო, არ შეიძლება, გაგებულ იქნას იმგვარად, რომ გარემოების შეტყობა რაიმე განსაკუთრებულ ფაქტს ან მოვლენას უნდა უკავშირდებოდეს. კანონის ზემოაღნიშნული დანაწესი, პრაქტიკულად, ერთმანეთთან თანხვდენილია და ორიენტირებულია კრედიტორის ობიექტურ აღქმაზე ვალდებულების დარღვევის მიმართ. ამასთანავე, მხოლოდ სუბიექტურ ფაქტორზე - „უნდა შეეტყო“, მხოლოდ მაშინ შეიძლება დაყრდნობა, თუ სამართლებრივი ურთიერთობის თავისებურებიდან გამომდინარე, პრაქტიკულად შეუძლებელია ობიექტური ფაქტორის განსაზღვრა.
39. საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს ქვემდგომი სასამართლოს მსჯელობებს და საბოლოო დასკვნას ხანდაზმულობის საკითხთან მიმართებით (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-9, მე-10, მე-12, მე-13 პუნქტები) და მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში ხანდაზმულობის ვადის ათვლა 2012 წლის 12 აპრილიდან (ხელშეკრულების მოქმედების ვადის ამოწურვის დრო) (სსსკ-ის მე-60 მუხლი) დაიწყო, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ სასარჩელო მოთხოვნა სარჩელის თავდაპირველად აღძვრის მომენტში, 2015 წლის 8 აპრილს, ხანდაზმული არ იყო.
40. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ერთ-ერთ სამოქალაქო საქმეზე, სადაც სასარჩელო მოთხოვნა სწორედ სსკ-ის 646-ე მუხლიდან გამომდინარეობდა, საკასაციო სასამართლომ განმარტა: უდავოა, რომ მხარეები ერთმანეთთან ნარდობის სახელშეკრულებო ურთიერთობებში იმყოფებოდნენ (სსკ-ის 629.1 მუხლი). შესაბამისად, ამ ურთიერთობის ფარგლებში გადაცემული, გამოუყენებელი მასალის ღირებულების ანაზღაურების შესახებ მოსარჩელის მოთხოვნას, სახელშეკრულებო სამართლებრივი საფუძველი აქვს, რაზეც სპეციალური სახელშეკრულებო ხანდაზმულობის ვადა ვრცელდება. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, სსკ-ის 129-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელშეკრულებო მოთხოვნების ხანდაზმულობის ვადა შეადგენს სამ წელს (იხ. სუსგ Nას-794-794-2018, 11.09.2018წ). ამრიგად, სასარჩელო მოთხოვნის მიმართ სსკ-ის 129-ე მუხლის მეორე ნაწილის გავრცელების თაობაზე კასატორის პრეტენზია უარყოფილია.
41. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, თანხის დაბრუნების მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სსკ-ის 646-ე მუხლის მე-2 ნაწილი (ნორმის დეფინიცია იხ. წინამდებარე განჩინების მე-15 პუნქტში)
42. საკასაციო სასამართლოს მიერ არაერთ საქმეში განმარტებულია, რომ - „მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი არის სამართლის ნორმა, რომლის სამართლებრივი შედეგით გათვალისწინებულია სამართლებრივ ურთიერთობაში მონაწილე პირის მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელებისა თუ მოქმედების შესრულებისაგან თავის შეკავების ვალდებულება. თითოეული მოთხოვნის დამფუძნებელი სამართლის ნორმა განსაზღვრავს მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს, თუმცა მისი განმარტება და ფაქტობრივ გარემოებებზე მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილება. მოთხოვნის საფუძველი ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ნორმის შემადგენლობა, რომელიც მოიცავს ცალკეულ წინაპირობას და ბ) სამართლებრივი შედეგი, რომელიც კანონის საფუძველზე დადგება იმ შემთხვევაში, თუ სახეზეა ნორმის შემადგენლობით განსაზღვრული ყველა წინაპირობა“ (იხ. სუსგ-ები: N ას -559-2019; N ას- 1426-2018; N ას-1322-2018). დამფუძნებელი ნორმის მოძიების შემდეგ სასამართლო ადგენს, სარჩელში მითითებული იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტები ნორმის აბსტრაქტულ აღწერილობას აკმაყოფილებს თუ არა. სასამართლოს მიერ მხოლოდ ამის შემდეგ მოწმდება, თუ რამდენად აქარწყლებს წარმოშობილ წანამძღვრებს (პროცესუალური და მატერიალური თვალსაზრისით) შესაგებელი, ანუ ჯერ უნდა დასტურდებოდეს, რომ წარმოიშვა თავად მოთხოვნა, შემდეგ კი -გადაისინჯოს - შესაგებელში წარმოდგენილი შედავების არსებითობაც და ლეგიტიმურობაც.
43. საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მსჯელობას განსახილველი სამართალურთიერთობის მიმართ გამოყენებული ნორმის მართებულობასთან დაკავშირებით და დასკვნას, რომ, ვინაიდან მხარეები სახელშეკრულებო ურთიერთობაში იმყოფებიან, მათზე ვერ გავრცელდება უსაფუძვლო გამდიდრების წესები (იხ. სუსგ Nას-1764-2018, 13.04.2020წ). ამასთან, საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში ასახულ მსჯელობასა და დასკვნებს სადავო გარემოებებთან მიმართებით და მიუთითებს მათზე (იხ. წინამდებარე განჩინების მე-15- 25-ე ქვეპუნქტები)
44. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ,,დავის მონაწილე მხარეთა მიზანს წარმოადგენდა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში მოქმედი მტკიცების სტანდარტის საფუძველზე იმ გარემოებების სარწმუნოდ და სათანადო მტკიცებულებებით დადასტურების ვალდებულება, რომლებზეც ისინი თავის პოზიციას აფუძნებდნენ, ვინაიდან სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს, ხოლო ამავე კოდექსის 103-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, მტკიცებულებებს სასამართლოს წარუდგენენ მხარეები. მითითებული ნორმების ანალიზის შესაბამისად, სადავოდ მიჩნეული უფლების კანონიერება უნდა დამტკიცდეს. დარღვეული უფლების დაცვა მხარეს კონკრეტულ ფაქტებზე დაყრდნობით შეუძლია და ამ ფაქტების მითითება მხარის მოვალეობაა. საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტები, რომელიც სადავოა, დამტკიცებას საჭიროებს, ხოლო ფაქტების დამტკიცების ტვირთი ფაქტების მიმთითებელ მხარეებს ეკისრებათ. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის სწორად გადანაწილებას არა მარტო საპროცესოსამართლებრივი, არამედ არსებითი მატერიალურსამართლებრივი მნიშვნელობაც გააჩნია, ვინაიდან მხარის მიერ ამ მოვალეობის შეუსრულებლობას ან არაჯეროვნად განხორციელებას, შედეგად მოჰყვება ამავე მხარისათვის უარყოფითი, არახელსაყრელი შედეგი“ (იხ. სუსგ N ას-386-359-2017, 28.04.2017წ; Nას-939-879-2017, 29.09.2017წ; Nას-719-672-2017, 19.07.2017წ; Nას-625-593-2017, 7.07.2017წ; Nას-746-714-2016, 08.05.2016წ).
45.დადგენილია, რომ მხარეთა შორის ვალდებულებითი ურთიერთობა წარმოიშვა ნარდობის ხელშეკრულების საფუძველზე. 2011 წლის 13 აპრილს გაფორმებული შეთანხმების ფარგლებში, მოსარჩელემ შესასრულებელი სამუშაოს ღირებულების ავანსის სახით, მოპასუხეს 2011 წლის 14 მარტს უნაღდო ანგარიშსწორების გზით - 15 000 ლარი, 2011 წლის 14 აპრილს - 35 000 ლარი, ხოლო 2011 წლის 17 მაისს - 350 000 ლარი, სულ - - 400 00 ლარი გადაუხადა. მიმწოდებელმა ხელშეკრულებებით ნაკისრი ვალდებულებები, კერძოდ, სამშენებლო სამუშაოები შეასრულა და 2012 წლის 12 აპრილს ხელშეკრულებაც შეწყდა მოქმედების ვადის ამოწურვის გამო. მოსარჩელის მიერ წარდგენილი 20.08.2013 წლის ანგარიშსწორების კალკულაციის ცხრილისა და საგადასახადო ანგარიშფაქტურების მიხედვით დგინდება, რომ მოპასუხემ ჯამურად 251 563.38 ლარის ღირებულების სამუშაო შეასრულა, რის საფუძველზეც 148 436.62 ლარი ზედმეტად გადახდილია და მისი დაბრუნების ვალდებულება სსკ-ის 646-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, აგრეთვე, სსკ-ის 715-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე აკისრია მოპასუხეს. თავის მხრივ, მოპასუხემ ვერ შეძლო მტკიცების ტვირთში შემავალი ფაქტობრივი გარემოებების დადასტურება, კერძოდ, იმ ფაქტის დადასტურება, რომ მან სრულად აითვისა ავანსის თანხა და მასზე მეტი ღირებულების სამუშაოც შეასრულა.
46. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ საკასაციო საჩივარში მითითებული არგუმენტები, ამ განჩინებაში მითითებული მსჯელობის საწინააღმდეგოს დამტკიცების შესაძლებლობას არ ქმნის, შესაბამისად, მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული - 148 436.62 ლარი სამართლიანი და კანონიერია, ხოლო კასატორის პრეტენზია, რომ სააპელაციო სასამართლომ სათანადოდ არ გამოიკვლია საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და რის შედეგადაც საქმეზე მიღებულ იქნა არასწორი გადაწყვეტილება, არ არის გაზიარებული უსაფუძვლობის გამო.
47. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე.
48. საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით.
49. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც იმ საფუძვლით, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან. მსგავს საკითხებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა არსებობს, რომელსაც წინამდებარე განჩინება არ ეწინააღმდეგება.
50. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივარი - დაუსაბუთებელი, რაც გამორიცხავს მისი არსებითად განსახილველად დაშვების სამართლებრივ შესაძლებლობას.
51. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება ცნობილი, პირს დაუბრუნდება, მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. შპს "ბ.მ–ის" საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;
2. შპს "ბ.მ–ს" (ს/კ ......), სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე, ი. ჩ–ის (პ/ნ ......) მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 7421,80 ლარის (საგადახდო დავალება N0, გადახდის თარიღი 2021 წლის 30 ნოემბერი), 70% – 5195,26 ლარი;
3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი
მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი
მ. ერემაძე
