საქმე №ას-1264-2018 27 ოქტომბერი, 2021 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი
საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე
საკასაციო საჩივრის ავტორი – შ.კ–ა (კანონიერი წარმომადგენელი დ.ლ–ვა) (მოსარჩელე)
მოწინააღმდეგე მხარეები – ლ.კ–ა, ც.კ–ა (მოპასუხეები)
გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 25 ივნისის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნება
დავის საგანი – შვილად აყვანის ფაქტის აღიარება, მემკვიდრედ ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი
1. ა.კ–ა (შემდგომში - „აღმზრდელი“), ც.კ–ა (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“) და ლ.კ–ა (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“) არიან დები.
2. 2013 წლის 19 მაისს დაიბადა აღმზრდელისა და მეორე მოპასუხის დის - პირველი მოპასუხის შვილიშვილი შ.კ–ა (შემდგომში - „მოსარჩელე“ ან „კასატორი“).
3. აღმზრდელი გარდაიცვალა 2016 წლის 28 ნოემბერს ქ. ზუგდიდში. მას გარდაცვალებამდე სასამართლოსთვის მოსარჩელის შვილად აყვანის შესახებ განცხადებით არ მიუმართავს.
4. 2017 წლის 10 იანვარს - პირველმა მოპასუხემ, ხოლო 2017 წლის 21 იანვარს მეორე მოპასუხემ, როგორც მეორე რიგის მემკვიდრეებმა, განცხადებით მიმართეს ქ. ზუგდიდის ნოტარიუსს 2016 წლის 28 ნოემბერს გარდაცვლილი დის - აღმზრდელის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სამკვიდრო მოწმობის მიღების მოთხოვნით.
5. 2017 წლის 22 თებერვალს ქ. ზუგდიდის ნოტარიუსს მოსარჩელის სახელით განცხადებით მიმართეს მშობლებმა დ.ლ–ვამ (შემდგომში - „მოსარჩელის მამა“) და ნ.ე–ამ (შემდგომში - „მოსარჩელის დედა“) (შემდგომში ერთობლივად - „მოსარჩელის მშობლები“), რომლებმაც მოითხოვეს სამკვიდრო მოწმობის გაცემა 2016 წლის 28 ნოემბერს გარდაცვლილი აღმზრდელის დანაშთ სამკვიდრო ქონებაზე სრულად. ნოტარიუსმა განცხადების განხილვის შედეგად მიიღო დადგენილება სამკვიდრო მოწმობის გაცემაზე უარის თქმის შესახებ იმ მოტივით, რომ მოსარჩელის დაბადების მოწმობის გრაფაში მშობლებად მითითებული არიან მოსარჩელის მამა და მოსარჩელის დედა და მათ ნოტარიუსისთვის არ წარუდგენიათ აღმზრდელის მიერ არასრულწლოვანი მოსარჩელის შვილად აყვანის დამადასტურებელი დოკუმენტი.
6. აღმზრდელი სიცოცხლეში ურთიერთობდა მოსარჩელესთან, მაგრამ იგი შვილად არ აუყვანია. შესაბამისად, 2016 წლის 28 ნოემბერს გარდაცვლილ აღმზრდელს დარჩა მხოლოდ მეორე რიგის მემკვიდრეები დების - პირველი და მეორე მოპასუხეების სახით.
7. 2013 წლის 19 მაისს დაბადებული მოსარჩელე, რომელიც სარჩელის წარდგენის დროისათვის მცირეწლოვანია, ცხოვრობდა და იზრდებოდა ბიოლოგიური მშობლების ოჯახში, ამასთან, მასზე ყურადღებასა და მზრუნველობას იჩენდა აწ გარდაცვლილი აღმზრდელი.
8. 2017 წლის 14 მარტს მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში პირველი და მეორე მოპასუხეების (შემდგომში ერთობლივად - „მოპასუხეები) მიმართ და მოითხოვა აღმზრდელის მიერ შვილად აყვანილად და მის მემკვიდრედ ცნობა.
9. პირველმა მოპასუხემ სარჩელი ცნო, ხოლო მეორე მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო.
10. ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს 2018 წლის 7 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მოსარჩელემ.
11. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 25 ივნისის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელი დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
12. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე განჩინების 1-7 პუნქტებში ასახული ფაქტობრივი გარემოებები.
13. სააპელაციო სასამართლომ დავის გადაწყვეტისას იხელმძღვანელა სსკ-ის 1239-ე და 1240-ე მუხლებით.
14. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მოსარჩელე მხარე მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძვლად მიუთითებდა იმ გარემოებაზე, რომ ის აღმზრდელის ოჯახში შვილად იყო მიღებული. ამგვარი სამართლებრივი საფუძვლით შვილად აყვანის დასადგენად კანონი (სსკ-ის 1240-ე მუხლი) განსაზღვრავს შვილად ასაყვანი სუბიექტის სტატუსს და მიუთითებს, რომ ის უნდა იყოს არასრულწლოვანი, თუმცა უმთავრესი და გადამწყვეტი ამ ტიპის სარჩელის დაკმაყოფილებისათვის არის კანონისმიერი დანაწესი, რომელიც იმპერატიულად ითხოვს, რომ აღმზრდელის გარდაცვალებისას შვილად აყვანის ფაქტი შეიძლება სასამართლოს წესით დადასტურდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად იყო მიღებული, აგრეთვე თუ მშვილებელმა სიცოცხლეშივე შეიტანა განცხადება სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ. სააპელაციო პალატის განმარტებით, სასამართლოს წესით შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურებისთვის 2 პირობა ერთდროულად უნდა არსებობდეს: 1) არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად უნდა იყოს მიღებული და 2) მშვილებელს სიცოცხლეშივე უნდა ჰქონდეს შეტანილი განცხადება სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, კონკრეტულ შემთხვევაში აღმზრდელი ისე გარდაიცვალა, რომ მას მსგავსი განცხადებით სასამართლოსთვის არ მიუმართავს.
15. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსკ-ის 1336-ე მუხლით და აღნიშნა, რომ მოსარჩელე არ წარმოადგენს გარდაცვლილი აღმზრდელის კანონისმიერ ან ანდერძისმიერ მემკვიდრეს, რის გამოც მისი სარჩელი აღმზრდელის მემკვიდრედ ცნობის შესახებ უსაფუძვლოა.
16. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი და მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნება.
17. საკასაციო საჩივარი ემყარება შემდეგ საფუძვლებს:
17.1. სააპელაციო სასამართლომ სამართლის ნორმები არასწორად განმარტა. კასატორის მოსაზრებით, აღმზრდელის გარდაცვალებისას შვილად აყვანის ფაქტი სასამართლო წესით შეიძლება დადასტურდეს იმ შემთხვევაში, თუ არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად იყო მიღებული ან იმ შემთხვევაში, თუ მშვილებელს სიცოცხლეში ჰქონდა სასამართლოში განცხადება შეტანილი შვილად აყვანის შესახებ. შესაბამისად, ვინაიდან მოსარჩელე მოთხოვნას გარდაცვლილი აღმზრდელის ოჯახში შვილად მიღებაზე აფუძნებდა, მოცემულ საქმეში სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა დანაწესი: აღმზრდელის გარდაცვალებისას შვილად აყვანის ფაქტი სასამართლო წესით შეიძლება დადასტურდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად იყო მიღებული;
17.2. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში სასამართლომ სამართლებრივად შეაფასა მხოლოდ სასამართლოში განცხადების შეტანასთან დაკავშირებული გარემოება. სამართლებრივად შეფასებული არ არის არასრულწლოვნის ოჯახში შვილად მიღების ფაქტის არსებობა-არარსებობა. კასატორი მოთხოვნას ამყარებს იმ გარემოებაზე, რომ აღმზრდელმა ის ფაქტობრივად იშვილა. შესაბამისად, სასამართლოს სწორედ ეს უკანასკნელი გარემოება უნდა დაედგინა. მართალია, სასამართლოს არ უარყვია გარდაცვლილი აღმზრდელის ოჯახში არასრულწლოვნის შვილად მიღების ფაქტი, მაგრამ არც მოცემული ფაქტი დაუდგენია და სამართლებრივად შეუფასებია. საქმეზე დადგენილი ფაქტები არ იძლევა პასუხს კითხვაზე, მოსარჩელე შვილად იყო თუ არა მიღებული გარდაცვლილი აღმზრდელის ოჯახში, მიუხედავად იმისა, რომ სააპელაციო სასამართლო ა.კ–ას მოიხსენიებს მოსარჩელის აღმზრდელად;
17.3. საკასაციო სასამართლომ საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დააბრუნოს სააპელაციო სასამართლოში და დაავალოს მას იმ ფაქტობრივი გარემოების დადგენა, არასრულწლოვანი მოსარჩელე შვილად იყო თუ არა მიღებული მისი აღმზრდელის ოჯახში, და ამ ფაქტობრივი გარემოების საფუძველზე მიიღოს გადაწყვეტილება აღმზრდელის მიერ არასრულწლოვანი მოსარჩელის შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურების ან არდადასტურების შესახებ;
17.4. ბავშვის "ოჯახში შვილად მიღება" თავისთავად გულისხმობს იმას, რომ აღმზრდელს გააჩნდა მისი შვილების ნება;
17.5. იმ შემთხვევაში, როდესაც ნორმაში მოცემულია შედეგის დასადგომად აუცილებელი პირობების (საფუძვლების) ჩამონათვალი, ამ ჩამონათვალში სიტყვა "აგრეთვე" გამოიყენება ერთი ან რამდენიმე დამოუკიდებელი პირობის (საფუძვლის) გამოსაყოფად და არა იმის აღსანიშნავად, რომ ერთდროულად უნდა არსებობდეს "აგრეთვე"-მდე და "აგრეთვე"-ს შემდეგ მითითებული პირობები. სამოქალაქო კოდექსში მრავლად არის იმის დამადასტურებელი მაგალითი, როდესაც "აგრეთვე" არ არის პირობების ერთდროულად არსებობის აღმნიშვნელი;
17.6. დადგენილი წესით შვილების შესახებ განცხადების სასამართლოში შეტანისას ჩვეულებრივ სახეზე არ არის ფაქტობრივი შვილება. შესაბამისად, ერთდროულად მშვილებლის მიერ შვილების შესახებ განცხადების სასამართლოში შეტანისა და ბავშვის ოჯახში შვილად მიღების პირობების მოთხოვნით განსახილველი ნორმა მკვდარ ნორმად იქცევა;
17.7. მოყვანილი ორივე პირობის ერთდროულად არსებობის არასავალდებულობაზე ასევე მიუთითებს ამ პირობების სუბიექტური შემადგენლობები. პირველ პირობაში საუბარია არასრულწლოვნის "ოჯახში შვილად მიმღებსა" (შვილად ფაქტობრივ აღმზრდელსა) და არასრულწლოვანზე (ფაქტობრივ აღსაზრდელზე), ხოლო მეორე პირობაში - მშვილებელსა და შვილად ასაყვანზე. მშვილებელი შეიძლება იყოს პირი, რომელიც აკმაყოფილებს „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილ მოთხოვნებს და აღრიცხულია გასაშვილებელ ბავშვთა და მშვილებელთა რეესტრში (მუხლი 1245). შვილად ასაყვანი კი უნდა იყოს შვილად აყვანას დაქვემდებარებული ბავშვი (მუხლი 1254). შესაბამისად, მეორე პირობის სუბიექტები კანონით დადგენილ გარკვეულ კრიტერიუმებს უნდა აკმაყოფილებდნენ, მაშინ როდესაც ასეთი კრიტერიუმები პირველი პირობის სუბიექტებისათვის არ არის დადგენილი (გარდა იმ მოთხოვნებისა, რაც საკუთრივ ამ პირობაშია მოცემული);
17.8. არასრულწლოვნის შვილად აყვანა შეიძლება გამოვლენილი იყოს, როგორც კონკლუდენტური მოქმედებებით (ბავშვის მიმართ მშობლის უფლება-მოვალეობების ფაქტობრივი შესრულებით), ისე -სასამართლოში შვილების შესახებ განცხადების შეტანით;
17.9. მცდარია მოსაზრება, რომ შვილად აყვანის ფაქტის დასადასტურებლად სავალდებულოა მშვილებლისა და ნაშვილების ერთად ცხოვრება. შვილად აყვანის მომწესრიგებელი არცერთი ნორმა არ მიუთითებს თანაცხოვრებაზე. იმ შემთხვევაშიც, როდესაც შვილება ხდება მშვილებლისა და ნაშვილების, როგორც მშობლისა და შვილის, ფაქტობრივი ურთიერთობის არსებობის საფუძველზე (სსკ-ის 1239-ე მუხლის მე-2 ნაწილი), საუბარი არ არის მშვილებლისა და ნაშვილების თანაცხოვრებაზე. არასწორია მოსაზრება, რომ გაშვილების შემთხვევაში ნაშვილებს არ უნდა ჰქონოდა თავის ბიოლოგიურ მშობლებთან ურთიერთობა ან მათთან არ უნდა ეცხოვრა. ბიოლოგიურ მშობლებთან ურთიერთობის შენარჩუნება და ცხოვრება განსაკუთრებით არაა პრობლემური იმ შემთხვევაში, როდესაც მშვილებელი ერთი პირია (მარტოხელაა). სარჩელის აღძვრისას მოქმედებდა ნორმა, რომლის თანახმად, ერთი პირის მიერ ბავშვის შვილად აყვანის შემთხვევაში, ნაშვილები ინარჩუნებს უფლება-მოვალეობებს - დედის სურვილით, თუ მშვილებელი მამაკაცია, ან მამის სურვილით - თუ მშვილებელი ქალია (სსკ-ის 1260-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). სწორედ მოცემულ ნორმაზე მიუთითებდა სასამართლო, როდესაც ნაშვილების ბიოლოგიურ მშობლებთან ცხოვრებას შვილად აყვანის ფიქციურობის დამადასტურებელ გარემოებად არ მიიჩნევდა (07.03.2011 წ. სუსგ №ას-1349-1188-2010).
18. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 3 ივლისის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი
19. საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების იურიდიული დასაბუთების შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.
20. საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში [სსსკ-ის 404.1. მუხლის პირველი წინადადება]. საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება) [სსსკ-ის 407-ე მუხლი].
21. საკასაციო საჩივარი ემყარება სააპელაციო სასამართლოს მიერ დავის გადაწყვეტისას სამართლის ნორმების დარღვევას, კერძოდ, ნორმის არასწორ განმარტებას [სსსკ-ის 393-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილები: 1. საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. 2. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: ა) არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; ბ) გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; გ) არასწორად განმარტა კანონი].
22. შვილად აყვანა იურიდიული ფაქტია, რომელიც შვილად ამყვანსა და ნაშვილებს შორის წარმოშობს ისეთ სამართლებრივ ურთიერთობას, რაც ღვიძლ მშობლებსა და შვილებს შორის არსებობს. შვილება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი იგი არასრულწლოვანი ბავშვის კეთილდღეობასა და ინტერესების დაცვას უზრუნველყოფს და მშვილებელსა და ნაშვილებს შორის მყარი და მუდმივი საოჯახო სამართლებრივი ურთიერთობის საფუძველი გახდება (იხ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი მეხუთე, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2000, გვ. 244-245).
23. შვილება (შვილად აყვანა) დაიშვება მხოლოდ არასრულწლოვანი ბავშვის კეთილდღეობისა და ინტერესებისათვის, თუკი მოსალოდნელია, რომ მშვილებელსა და ნაშვილებს შორის წარმოიშვას ისეთივე ურთიერთობა, როგორიცაა მშობელსა და შვილებს შორის [სსკ-ის 1239.1. მუხლი].
24. შვილად აყვანის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილების მიმღები უფლებამოსილი ორგანოა სასამართლო [„შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.2. მუხლი], რაც მას განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას აკისრებს შვილად აყვანის საქმეების განხილვისა და გადაწყვეტისას.
25. შვილად აყვანის შესახებ გადაწყვეტილებას მშვილებლის განცხადებით იღებს სასამართლო მშვილებლის ან შვილად ასაყვანის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს დასკვნის შემდეგ [სსკ-ის 1242-ე მუხლი].
26. თუმცა, კანონი ითვალისწინებს ისეთ საგამონაკლისო შემთხვევას, როდესაც საოჯახო ურთიერთობა ფაქტობრივად არსებობდა შვილად აყვანის მსურველსა და შვილად ასაყვანს შორის, მაგრამ მშვილებელმა (აღმზრდელმა) სიცოცხლეში ვერ მოასწრო აღნიშნული ურთიერთობის კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად გაფორმება ანუ შვილად აყვანა. მოცემულ შემთხვევაში ადგილი ექნება არა მშვილებლის მიერ ნაშვილების შვილად აყვანას, არამედ - სასამართლოს მიერ ნაშვილების შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურებას. აღნიშნულ შემთხვევას აწესრიგებს სსკ-ის 1240-ე მუხლი, რომლის თანახმად, აღმზრდელის გარდაცვალებისას შვილად აყვანის ფაქტი შეიძლება სასამართლოს წესით დადასტურდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად იყო მიღებული, აგრეთვე, თუ მშვილებელმა სიცოცხლეშივე შეიტანა განცხადება სასამართლოში შვილად აყვანის თაობაზე.
27. განსახილველ შემთხვევაში სადავოა საკითხი იმის შესახებ, სსკ-ის 1240-ე მუხლით გათვალისწინებული შედეგის (შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურება) განმაპირობებელი ორი გარემოება: 1. აღმზრდელის ოჯახში არასრულწლოვნის შვილად მიღება; 2. მშვილებლის მიერ სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ განცხადების სიცოცხლეშივე შეტანა, წარმოადგენს კუმულაციურ თუ ალტერნატიურ პირობებს ანუ შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურებისათვის აუცილებელია თუ არა ამ ორი წინაპირობის ერთდროულად არსებობა.
28. კანონის გრამატიკული და ტელეოლოგიური განმარტების შედეგად, საკასაციო პალატა სსკ-ის 1240-ე მუხლით განსაზღვრულ ზემოაღნიშნულ გარემოებებს ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ (ალტერნატიულ) პირობებად განიხილავს და მიიჩნევს, რომ თითოეული წინაპირობის არსებობის შემთხვევაში შესაძლებელია სასამართლოს მიერ შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურება.
29. ნორმის შინაარსის გარკვევა იწყება გრამატიკული განმარტებით. გრამატიკული განმარტებისას ნორმის შინაარსის ახსნა ხდება სიტყვათა მნიშვნელობისა და გრამატიკული წესების მიხედვით. გრამატიკული განმარტება არკვევს არა ერთმანეთისაგან იზოლირებული სიტყვების, არამედ მთლიანად წინადადების მნიშვნელობას. გრამატიკული განმარტება, ასევე, ითვალისწინებს სიტყვათა შორის ლოგიკურ კავშირს და მთლიანად წინადადების ლოგიკურ სტრუქტურას (იხ. გიორგი ხუბუა, „სამართლის თეორია“, მეორე, შევსებული და გადამუშავებული გამოცემა, გამომცემლობა „მერიდიანი“, თბილისი, 2015, გვ. 187-188).
30. გრამატიკული მეთოდის მეშვეობით ხდება კანონის ნორმის, მისი ცალკეული წინადადების გამოკვლევა გამოყენებული სიტყვების მნიშვნელობის, სიტყვათა წყობისა და გრამატიკის ზოგადი წესების მიხედვით. ამ დროს მხედველობაში მიიღება როგორც ცალკეული სიტყვისა თუ ფრაზის ზოგადი (ენობრივი) გამოყენება, ისე იურიდიული, უპირატესად შესაბამის კანონში მინიჭებული მნიშვნელობა (იხ. დავით კერესელიძე, „კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები“, ევროპული და შედარებითი სამართლის ინსტიტუტის გამომცემლობა, თბილისი, 2009 წელი, გვ. 66).
31. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას მიაქცევს სსკ-ის 1240-ე მუხლში მოცემული წინადადებების სტრუქტურას და აღნიშნავს, რომ შედეგის განმაპირობებელი ორი გარემოება (წინადადება): 1. „თუ არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად იყო მიღებული“; 2. „თუ მშვილებელმა სიცოცხლეშივე შეიტანა განცხადება სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ“ ერთმანეთს უკავშირდება არა „და“ კავშირით, რაც აღნიშნული პირობების ერთდროულად არსებობაზე მიუთითებდა, არამედ - სიტყვით „აგრეთვე“, რომელიც განსაზღვრავს, რომ სასამართლოს წესით შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურება შესაძლებელია ასევე იმ შემთხვევაში, როდესაც მშვილებელმა სიცოცხლეშივე შეიტანა განცხადება სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ.
32. ზემოაღნიშნულ დასკვნამდე მივიდა საკასაციო სასამართლო ასევე ნორმის ტელეოლოგიური განმარტების შედეგად.
33. ცალკეული ნორმის განმარტებისას გადამწყვეტია კანონის არსის გათვალისწინება და მისი მიზნის შესაბამისი განმარტება. ამასთან, მხედველობაში მიიღება არა მხოლოდ მიზანი, რომლის მიღწევასაც ესწრაფვის კანონმდებელი შესაბამისი ნორმით, არამედ ასევე ამ მიზნის სამართლიანობა და მიზანშეწონილობა. ეს განპირობებულია იმით, რომ თითოეული დებულება არ განიხილება არც შესაბამისი ინსტიტუტებისა თუ ცნებათა სისტემისგან იზოლირებულად, არც სამართლებრივი წესრიგისათვის დამახასიათებელი ფასეულობებისაგან დამოუკიდებლად. ის სამართლიანი და მიზანშეწონილობაზე დამყარებული სამართლებრივი წესრიგის ნაწილია (იხ. დავით კერესელიძე, „კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები“, ევროპული და შედარებითი სამართლის ინსტიტუტის გამომცემლობა, თბილისი, 2009 წელი, გვ. 74).
34. აღნიშნული ნორმის მიზანს წარმოადგენს აღმზრდელის გარდაცვალების შემდეგ მის მიერ სიცოცხლეში გამოხატული ნების სამართლებრივ ჩარჩოში მოქცევა. სიცოცხლეში აღმზრდელის ნება კონკრეტული პირის შვილად აყვანის შესახებ იმით არის გამოხატული, რომ, ერთ შემთხვევაში, მან არასრულწლოვანი შვილად მიიღო ოჯახში, ხოლო, მეორე შემთხვევაში მშვილებელმა განცხადება შეიტანა სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ. აღმზრდელის ნების გამოხატვის ორივე ფორმის ერთდროულად არსებობა, როდესაც თითოეულ შემთხვევაში ცალ-ცალკე მკაფიოდ ჩანს მისი განზრახვა კონკრეტული პირის შვილებაზე, აღნიშნული ნორმით განსაზღვრული მიზნის მიღწევას - შვილად აყვანის ფაქტის დადასტურებას თითქმის შეუძლებელს ხდის და ზედმეტად ამძიმებს შვილად ასაყვანი პირის მტკიცების ტვირთს.
35. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ სსკ-ის 1240-ე მუხლის გამოყენებაზე უარი იმ დასაბუთებით, რომ მასში მითითებული ორი წინაპირობა ერთდროულად უნდა არსებობდეს, უსაფუძვლოა და ემყარება კანონის არასწორ განმარტებას.
36. სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე1“ ქვეპუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია. ამდენად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სახეზეა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველი.
37. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სარჩელის წარდგენის დროისათვის აღმზრდელი გარდაცვლილია და მას მოსარჩელის შვილად აყვანის თაობაზე განცხადება წარდგენილი არ ჰქონია. შესაბამისად, სსკ-ის 1240-ე მუხლით განსაზღვრული მეორე შემთხვევა (თუ მშვილებელმა სიცოცხლეშივე შეიტანა განცხადება სასამართლოში შვილად აყვანის შესახებ) სახეზე არ არის. რაც შეეხება პირველ შემთხვევას (თუ არასრულწლოვანი ოჯახში შვილად იყო მიღებული), სააპელაციო პალატას აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოება სათანადოდ არ გამოუკვლევია, რადგან სასამართლომ მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი იმ დასაბუთებით უარყო, რომ სახეზე უნდა ყოფილიყო სსკ-ის 1240-ე მუხლით განსაზღვრული ორივე წინაპირობა.
38. სსსკ-ის 412-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო სასამართლო აუქმებს გადაწყვეტილებას და საქმეს ხელახლა განსახილველად აბრუნებს სააპელაციო სასამართლოში, თუ: ა) საქმის გარემოებები საპროცესო ნორმების ისეთი დარღვევითაა დადგენილი, რომ ამ დარღვევების შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი და საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა; ბ) არსებობს ამ კოდექსის 394-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლები, გარდა აღნიშნული მუხლის „გ“ და „ე“ ქვეპუნქტებისა. მოცემული ნორმების ანალიზისა და წინამდებარე განჩინებაში ჩამოყალიბებული დასაბუთების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოკლებულია შესაძლებლობას, შეამოწმოს გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება, ვიდრე სააპელაციო სასამართლო საქმეზე არ დაადგენს დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას.
39. პირველ რიგში, სააპელაციო პალატამ საქმეში არსებული მტკიცებულებების ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური განხილვის შედეგად უნდა დაადგინოს, სახეზეა თუ არა სსკ-ის 1240-ე მუხლით გათვალისწინებული პირველი შემთხვევა ანუ იყო თუ არა არასრულწლოვანი (მცირეწლოვანი) აღმზრდელის ოჯახში შვილად მიღებული. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, მხოლოდ ის გარემოება, რომ არასრულწლოვანი ატარებს აღმზრდელის გვარს, არ არის საკმარისი და განმსაზღვრელი სადავო ფაქტობრივი გარემოების დასადგენად.
40. ამასთან, ვინაიდან მოსარჩელე არასრულწლოვანია, სააპელაციო სასამართლომ ზემოაღნიშნული სადავო ფაქტის დადგენის პროცესში უნდა შეამოწმოს, დაკმაყოფილებულია თუ არა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსითა და „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონით (შემდგომში - „სპეციალური კანონი“) გათვალისწინებული ის მინიმალური მოთხოვნები, რომლებიც სსკ-ის 1240-ე მუხლით განსაზღვრული საგამონაკლისო ნორმის შემთხვევაშიც კი დაცული უნდა იყოს.
41. საკასაციო სასამართლო, უპირველესად, მიუთითებს სსკ-ის 1239.1. მუხლზე, რომლის თანახმად, შვილება (შვილად აყვანა) დაიშვება მხოლოდ არასრულწლოვანი ბავშვის კეთილდღეობისა და ინტერესებისათვის, თუკი მოსალოდნელია, რომ მშვილებელსა და ნაშვილებს შორის წარმოიშვას ისეთივე ურთიერთობა, როგორიცაა მშობელსა და შვილებს შორის. სპეციალური კანონის მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ბავშვის შვილად აყვანის ან მინდობით აღზრდის თაობაზე მიღებული ნებისმიერი გადაწყვეტილება უნდა ემსახურებოდეს მისთვის ისეთი სტაბილური ოჯახური გარემოს შექმნას, რომელიც ეფუძნება ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს, აღემატება მინდობით აღზრდის მიზნით გადაცემისათვის სახელმწიფოს მიერ დადგენილ სტანდარტებს და რომელშიც ბავშვს ექნება იმაზე უკეთესი პირობები და განვითარების შესაძლებლობები, რომლებიც შვილად აყვანამდე ან მინდობით აღზრდამდე ჰქონდა. ამდენად, შვილად აყვანის თაობაზე მიღებული ნებისმიერი გადაწყვეტილება, მათ შორის, საგამონაკლისო შემთხვევაშიც, როგორიცაა, აღმზრდელის გარდაცვალებისას შვილად აყვანის ფაქტის სასამართლოს წესით დადასტურება, დაიშვება მხოლოდ არასრულწლოვანი ბავშვის კეთილდღეობისა და მისი საუკეთესო ინტერესებისათვის. ამასთან, სპეციალური კანონის 61-ე მუხლის მე-12 პუნქტის თანახმად, შვილად აყვანისას გასაშვილებელი ბავშვის ინტერესებს სასამართლოში მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს უფლებამოსილი პირი იცავს. მსგავს ნორმას შეიცავდა სარჩელის წარდგენის დროს მოქმედი „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს 2009 წლის 18 დეკემბრის კანონიც [20.3. მუხლი: გასაშვილებელი ბავშვის ინტერესებს იცავს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს უფლებამოსილი პირი], რომელიც ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი ამჟამად მოქმედი, 2017 წლის 4 მაისის სპეციალური კანონის 80.1. მუხლით [ამ კანონის ამოქმედებისთანავე ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს 2009 წლის 18 დეკემბრის კანონი (საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, №50, 31.12.2009, მუხ. 398)]. განსახილველ შემთხვევაში კი გასაშვილებელი ბავშვის ინტერესების დასაცავად საქმეში ჩართული არ ყოფილა მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო.
42. ამასთან, სსკ-ის 1254-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, ბავშვი შვილად აყვანას ექვემდებარება, თუ ყველა მისმა კანონიერმა წარმომადგენელმა თანხმობა განაცხადა მის გაშვილებაზე დადგენილი წესით. სსკ-ის 1251-ე მუხლის თანახმად, მშობლის მიერ ბავშვის გაშვილებაზე თანხმობის მიცემის წესი განისაზღვრება „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონით. სპეციალური კანონის 9.1. მუხლის თანახმად, შვილად აყვანას ექვემდებარება ბავშვი, რომელსაც ამ კანონით დადგენილი წესით მინიჭებული აქვს გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი და რომელიც რეგისტრირებულია რეესტრში. ამავე მუხლის მეორე პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი ენიჭება ბავშვს, რომლის ყველა კანონიერი წარმომადგენელი აცხადებს თანხმობას მის გაშვილებაზე მინისტრის მიერ დადგენილი წესით, ხოლო კანონის მე-12 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების თანახმად, დაუშვებელია ბავშვის მშობლის (მშობლების) ან სხვა კანონიერი წარმომადგენლის (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) თანხმობის გარეშე გაშვილება. მშობელმა (მშობლებმა) ან სხვა კანონიერმა წარმომადგენელმა (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) ბავშვის გაშვილებაზე თანხმობა უნდა დაადასტუროს (დაადასტურონ) სპეციალური ფორმით, რომელსაც ამტკიცებს სააგენტოს დირექტორი. მსგავს ნორმას შეიცავდა სარჩელის წარდგენის დროს მოქმედი სპეციალური კანონიც, რომლის 6.1. მუხლის თანახმად, შვილად აყვანას ექვემდებარება რეესტრში აღრიცხული 18 წლამდე პირი, რომელსაც მინიჭებული აქვს გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი. ხოლო ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი ენიჭება პირს, რომლის ყველა კანონიერმა წარმომადგენელმა თანხმობა განაცხადა მის გაშვილებაზე მინისტრის მიერ დადგენილი წესით. შესაბამისად, გამოსაკვლევია, არსებობს თუ არა მოსარჩელის კანონიერი წარმომადგენლების - მშობლების სპეციალური ფორმით გაცემული თანხმობა ბავშვის გაშვილებაზე. ამასთან, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მშობლების თანხმობის შემთხვევაში, ბავშვის ინტერესების დაცვის უზრუნველსაყოფად საქმეში ასევე უნდა ჩაერთოს დამოუკიდებელი საპროცესო წარმომადგენელი. შესაბამისად, მიზანშეწონილია, რომ არასრულწლოვან მოსარჩელეს იურიდიული დახმარების გასაწევად დაენიშნოს ადვოკატი სახელმწიფოს ხარჯზე [„იურიდიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 41 მუხლის პირველი პუნქტი: არასრულწლოვანი სარგებლობს უფასო იურიდიული კონსულტაციისა და იურიდიული დახმარების უფლებით, თუ საქმეში არ მონაწილეობს მის მიერ აყვანილი ადვოკატი (დაცვა შეთანხმებით)].
43. გამომდინარე აქედან, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სარჩელის დაკმაყოფილება-არდაკმაყოფილების საკითხი უნდა გადაწყდეს მხოლოდ ზემოაღნიშნული საკითხების გამოკვლევისა და შესწავლის, ასევე საქმეში მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოსა და საპროცესო წარმომადგენლის ჩართვის შემდეგ.
44. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით [სსსკ-ის 53.4 მუხლი]. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქმის ხელახლა განხილვისას, სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა
1. შ.კ–ას (კანონიერი წარმომადგენელი დ.ლ–ვა) საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;
2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 25 ივნისის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;
3. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური
მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი
ე. გასიტაშვილი
