19 ნოემბერი, 2021 წელი,

საქმე №ას-146-2021 თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა/მოსამართლეები:

ვლადიმერ კაკაბაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მირანდა ერემაძე,

გიორგი მიქაუტაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელეები) - გ. ჭ, მ. ჭ, მ.ნ.

მესამე პირი - ქ.თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 9 ოქტომბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - გარიგებების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 1 აპრილის გადაწყვეტილებით გ.ჭ-ის (შემდეგში - პირველი მოსარჩელე) სარჩელი დაკმაყოფილდა და იგი ცნობილ იქნა ქ.თბილისში, … ქუჩის №..-ის მიმდებარედ მდებარე 450 კვ.მ მიწის ნაკვეთისა და შენობა-ნაგებობების მესაკუთრედ.

2. 2005 წლის 7 სექტემბრის ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე, პირველმა მოსარჩელემ, ზემოხსენებული 450 კვ.მ ფართის უძრავი ქონებიდან, 75 კვ.მ აჩუქა დას, მ. ჭ-ს (შემდეგში - მეორე მოსარჩელე).

3. 2005 წლის 7 ოქტომბრიდან, ქ.თბილისში, …. ქუჩაზე, თბილისის სავაგონო ტერიტორიაზე მდებარე 365 კვ.მ მიწის ნაკვეთის (საკადასტრო კოდი - …., შემდეგში, პირველი უძრავი ქონება) მესაკუთრედ დარეგისტრირდა პირველი მოსარჩელე.

4. მეორე მოსარჩელისათვის, ზემომითითებული ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე გადაცემული უძრავი ქონების თავდაპირველი რეგისტრაცია შესრულდა 2005 წლის 7 ოქტომბერს და უძრავ ქონებას მიენიჭა საკადასტრო კოდი - …..(შემდეგში, მეორე უძრავი ქონება).

5. 2004 წლის 10 სექტემბრიდან, რ. ჩ-ის (შემდეგში - მესამე მესაკუთრე) სახელზე საკუთრების უფლებით ირიცხება, ქ.თბილისში, … ქუჩის №..-ის მიმდებარედ მდებარე 114კვ.მ უძრავი ქონება (საკადასტრო კოდი - …, შემდეგში - მესამე უძრავი ქონება, საფუძველი - ქ.თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 მაისის გადაწყვეტილება).

6. 2011 წლის 3 აგვისტოს, პირველმა მოსარჩელემ განცხადებით მიმართა სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურს, რომლითაც მოითხოვა პირველ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების რეგისტრაცია (საფუძველი - საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის, შემდეგში - სსკ-ის 184-ე მუხლი და „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლი). ამ განცხადების საფუძველზე, პირველი უძრავი ქონება, 2011 წლის 3 აგვისტოდან, საკუთრების უფლებით აღირიცხა სახელმწიფოს სახელზე.

7. 2011 წლის 3 აგვისტოს, სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურს განცხადებით მიმართა მეორე მოსარჩელემ, რომლითაც მოითხოვა მეორე უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების რეგისტრაცია (საფუძველი - სსკ-ის 184-ე მუხლი და „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლი). ხსენებული განცხადების საფუძველზე, მეორე უძრავი ქონება, 2011 წლის 3 აგვისტოდან, საკუთრების უფლებით აღირიცხა სახელმწიფოს სახელზე.

8. 2011 წლის 3 აგვისტოს, სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურს განცხადებით მიმართა მესამე მესაკუთრემ, რომლითაც მოითხოვა მესამე უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების რეგისტრაცია (საფუძველი - სსკ-ის 184-ე მუხლი და „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლი). აღნიშნული განცხადების საფუძველზე, მესამე უძრავი ქონება, 2011 წლის 3 აგვისტოდან, საკუთრების უფლებით აღირიცხა სახელმწიფოს სახელზე.

9. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 2011 წლის 8 დეკემბრის ბრძანებით, სამივე უძრავი ქონება, 2011 წლის 26 დეკემბრიდან საკუთრების უფლებით აღრიცხულია ქ.თბილისის თვითმმართველი ერთეულის სახელზე.

10. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 19 მარტის განაჩენით, დაკმაყოფილდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის დეპარტამენტის შუამდგომლობები:

10.1. დამტკიცდა პროკურორსა და ბრალდებულს, პირველ მოსარჩელეს შორის, 2012 წლის 19 მარტს დადებული საპროცესო შეთანხმება. პირველი მოსარჩელე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის გამოყენებით, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 2 წლის ვადით, რაც 63-64-ე მუხლების თანახმად, ჩაეთვალა პირობით, სამი წლის გამოსაცდელი ვადით. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 42-ე მუხლის თანახმად, მასვე დამატებით სასჯელად განესაზღვრა ჯარიმა, 2 000 ლარის ოდენობით.

10.2. დამტკიცდა პროკურორსა და ბრალდებულს, მესამე მესაკუთრეს შორის, 2012 წლის 19 მარტს დადებული საპროცესო შეთანხმება. მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის გამოყენებით, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 1 წლის ვადით, რაც 63-64-ე მუხლების თანახმად, ჩაეთვალა პირობით, ორი წლის გამოსაცდელი ვადით. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 42-ე მუხლის თანახმად, მასვე დამატებით სასჯელად განესაზღვრა ჯარიმა, 2 000 ლარის ოდენობით.

10.3. განაჩენის თანახმად, პირველი მოსარჩელის ბრალის არსი იმაში მდგომარეობდა, რომ მან დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოსათვის წარდგენილ განცხადებას, რომლითაც ქ.თბილისში, … ქუჩის #..-ის მიმდებარედ მდებარე 450კვ.მ მიწის ნაკვეთის საკუთრებაში გადაცემა მოითხოვა, განზრახ არ დაურთო მასსა და შპს ,,ს… რ…ას’’ შორის, 1998 წლის 22 ივლისსა და 2003 წლის 13 მაისს, ზემოაღნიშნულ უძრავ ქონებაზე დადებული საიჯარო ხელშეკრულებები. შესაბამისად, მითითებული ქმედებით, პირველი მოსარჩელე მართლსაწინააღმდეგო მისაკუთრების მიზნით თაღლითურად დაეუფლა შპს ,,ს…რ-ის’’ საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის ღირებულება 237 150 ლარს შეადგენდა.

10.4. განაჩენის თანახმად, მესამე მესაკუთრის ბრალის არსი ის იყო, რომ მან დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოსთვის წარდგენილ განცხადებას, რომლითაც მოითხოვა მესამე უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემა, განზრახ არ დაურთო მასსა და შპს ,,ს.. რ-ას’’ შორის, 2002 წლის 5 აგვისტოს ზემოაღნიშნულ უძრავ ქონებაზე დადებული საიჯარო ხელშეკრულება, რომელიც ხუთი წლით იყო დადებული. შესაბამისად, აღნიშნული ქმედებით, მესამე მესაკუთრე მართლსაწინააღმდეგო მისაკუთრების მიზნით, თაღლითურად დაეუფლა შპს ,,ს…რ-ის’’ საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის ღირებულება 60 078 ლარი იყო.

11. მესამე მესაკუთრე, 2012 წლის 30 სექტემბერს გარდაიცვალა. 2014 წლის 6 ნოემბრის სამკვიდრო მოწმობის თანახმად, მისი სამკვიდრო ქონება მიიღო პირველი რიგის კანონისმიერმა მემკვიდრემ, მ.ნ-ემ (შემდეგში - მესამე მოსარჩელე).

12. 2015 წლის 24 მარტს, საქართველოს მთავარ პროკურატურას განცხადებით მიმართა პირველმა და მეორე მოსარჩელემ. განცხადების საფუძველზე, საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტში, 2015 წლის 27 ივლისს გამოძიება დაიწყო სისხლის სამართლის #....საქმეზე სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე.

13. დაზარალებულად ცნობის შესახებ საქართველოს პროკურატურის 2019 წლის 7 მაისის დადგენილებით, პირველი მოსარჩელე ცნობილ იქნა დაზარალებულად.

აღნიშნული დადგენილებით გამორკვეულია შემდეგი:

საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის დეპარტამენტში მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის #.... საქმეზე, ცალკეულ საჯარო მოხელეთა მიერ, პირველი მოსარჩელისა და მესამე მესაკუთრის მიმართ განხორციელებული, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333.1 მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ფაქტზე.

საქმეზე ჩატარებული გამოძიებით დადგენილია შემდეგი:

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 19 მარტის #...-… გამამტყუნებელი განაჩენით, პირველი მოსარჩელე ცნობილ იქნა დამნაშავედ, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულებისათვის და საბოლოოდ, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 2 წლის ვადით (რაც ჩაეთვალა პირობითად, 3 წლის გამოსაცდელი ვადით) და ჯარიმა - 2 000 ლარის ოდენობით. სისხლის სამართლის #.... საქმეზე ჩატარებული გამოძიებით დადგინდა, სამართალწარმოების პროცესში პირველი მოსარჩელის უფლებების არსებითად დარღვევის ფაქტები, რასთან დაკავშირებითაც 2019 წლის 7 მაისს მიღებულ იქნა დადგენილება, მის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში მისი უფლების არსებითი დარღვევის შესახებ.

14. დაზარალებულად ცნობის შესახებ საქართველოს პროკურატურის 2019 წლის 7 მაისის დადგენილებით, მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნა დაზარალებულად.

აღნიშნული დადგენილებით გამორკვეულია შემდეგი:

საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის დეპარტამენტში მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის #.... საქმეზე, ცალკეულ საჯარო მოხელეთა მიერ, პირველი მოსარჩელისა და მესამე მესაკუთრის მიმართ განხორციელებული, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333.1 მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ფაქტზე.

საქმეზე ჩატარებული გამოძიებით დადგენილია შემდეგი:

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 19 მარტის #...-…გამამტყუნებელი განაჩენით, მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულებისათვის და საბოლოოდ, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 1 წლის ვადით (რაც ჩაეთვალა პირობითად, 2 წლის გამოსაცდელი ვადით) და ჯარიმა - 2 000 ლარის ოდენობით. სისხლის სამართლის #.... საქმეზე ჩატარებული გამოძიებით დადგინდა, სამართალწარმოების პროცესში მესამე მესაკუთრის უფლებების არსებითად დარღვევის ფაქტები, რასთან დაკავშირებითაც 2019 წლის 7 მაისს მიღებულ იქნა დადგენილება, მის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში მისი უფლების არსებითი დარღვევის შესახებ.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 7 ოქტომბრის განაჩენით:

15.1. დაკმაყოფილდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის შუამდგომლობა, ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 19 მარტის განაჩენის გაუქმების შესახებ.

15.2. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 19 მარტის გამამტყუნებელი განაჩენი, პირველი მოსარჩელისა და მესამე მესაკუთრის მიმართ:

ა). პირველი მოსარჩელე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ ბრალდებაში;

ბ). მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ ბრალდებაში.

16. სასამართლოში სარჩელი აღძრა პირველმა, მეორე და მესამე მოსარჩელემ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა (შემდეგში - პირველი მოპასუხე ან კასატორი) და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (შემდეგში - მეორე მოპასუხე) წინააღმდეგ, მესამე პირის - ქ.თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის (შემდეგში - მესამე პირი) მონაწილეობით. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს, პირველ, მეორე და მესამე უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ 2011 წლის 3 აგვისტოს განცხადებების ბათილად ცნობა და მათზე აღნიშნული განცხადებების საფუძველზე წარმოშობილი საკუთრების უფლების გაუქმება.

17. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2019 წლის 20 დეკემბრის გადაწყვეტილებით, პირველი მოპასუხის წინააღმდეგ აღძრული სარჩელი დაკმაყოფილდა. ამავე გადაწყვეტილებით, სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, მეორე მოპასუხის მიმართ.

18. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა პირველმა მოპასუხემ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის მოთხოვნით.

19. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2020 წლის 9 ოქტომბრის განჩინებით პირველი მოპასუხის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ძალაში დარჩა.

19.1. სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად ცნო წინამდებარე განჩინების 1-15 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები და მიიჩნია, რომ მოსარჩელეთა მიერ საკუთრების მიტოვების თაობაზე გამოვლენილი ნება, ბათილი იყო, ამორალურობისა და მართლსაწინააღმდეგობის სამართლებრივი საფუძვლით (სსკ-ის 54-ე მუხლი). მოსარჩელეთა მიერ წარმოდგენილი და შესაბამისი მტკიცებულებებით დადასტურებული ინფორმაცია, განვითარებული მოვლენები და უძრავი ქონების მიტოვების შესახებ გარიგების სამართლებრივი ბუნება ქმნიდა მოსარჩელეთა ვერსიის უტყუარობის ვარაუდს, რომ სახელმწიფომ სისხლისსამართლებრივი მექანიზმები გამოიყენა, როგორც სტრატეგია სხვა ქონებრივი ინტერესის დასაკმაყოფილებლად, ვინაიდან მოსარჩელეთა მიერ ქონების მიტოვების შესახებ განცხადებების წარდგენის დღესვე თითოეული უძრავი ქონების მესაკუთრე ავტომატურ რეჟიმში გახდა სახელმწიფო. ის გარემოება, რომ მოსარჩელეთა ნება არ მდგომარეობდა თავიანთი სურვილით უძრავი ქონებებზე საკუთრების უფლების მიტოვებაში და მათ აღნიშნული განახორციელეს საპროცესო შეთანხმების გაფორმების მიზნით, პირველი ინსტანციის სასამართლოში დაკითხულმა მოწმეებმაც დაადასტურეს.

19.2. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების ტვირთის ობიექტური და სამართლიანი გადანაწილების პრინციპი არსებობს. სსსკ-ის მე-4 და 102-ე მუხლების თანახმად, სამოქალაქო ბრუნვის მნიშვნელოვანი თავისებურება ისაა, რომ ყოველი მხარე იმ ტვირთის მატარებელი შეიძლება იყოს, რომლის ზიდვაც მას შეუძლია. როცა დასტურდება, რომ იგი უძლურია ზიდოს ეს ტვირთი, პასუხისმგებლობის საკითხიც იხსნება. ამდენად, კონკრეტულ შემთხვევაში, სწორედ, სახელმწიფოს ეკისრებოდა იმის მტკიცების ვალდებულება, რომ სადავო გარიგება მორალურ იმპერატივებს და სუსტი მხარის ინტერესებს არ ეწინააღმდეგებოდა. მიუხედავად ამისა, პირველმა მოპასუხემ ვერ დასძლია მასზე კანონით დაკისრებული მტკიცების ტვირთი და სასამართლოს ვერ შეუქმნა მტკიცებულებებით გამყარებული შინაგანი რწმენა იმის შესახებ, რომ სადავო გარიგება ნების თავისუფალი გამოვლენის საფუძველზე გაფორმდა.

19.3. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიაში მიმდინარეობდა ადმინისტრაციული დავა (საქმე №./…-..), რომლითაც მოსარჩელეები ითხოვდნენ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 2011 წლის 8 დეკემბრის ბრძანებისა და მისი თანმდევი შედეგების ბათილად ცნობას, მაგრამ აღნიშნული დავის განხილვა შეუძლებელი იყო, ვიდრე სამოქალაქო საქმის განმხილველი სასამართლო, უძრავი ქონების მიტოვების შესახებ გარიგებებს ბათილად არ ცნობდა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ წიინამდებარე სარჩელის იურიდიული ინტერესია, აღნიშნული გადაწყვეტილების შედეგად, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 2011 წლის 8 დეკემბრის №1-1/2588 ბრძანებისა და მისი თანმდევი შედეგების ბათილად ცნობა, რომლის შემდგომაც, მოსარჩელეებს უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების დადგენის და მათი საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შესაძლებლობა ექნებათ. მიკუთვნებითი სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძვლიანობა, მხოლოდ წინამდებარე დავის დასრულების შემდგომ გადაწყდება.

19.4. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა პირველი მოპასუხის მიერ სარჩელის ხანდაზმულობაზე მითითება და განმარტა, რომ ამორალურობის მოტივით გარიგების ბათილობისას (სსკ-ის 54-ე მუხლი), ამგვარ მოთხოვნებზე ხანდაზმულობის საერთო, 10-წლიანი ვადა ვრცელდება, რაც სსკ-ის 128-ე მუხლით წესრიგდება. აქედან გამომდინარე, განსახილველი სარჩელი ხანდაზმული არ იყო.

19.5. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ, პირველი მოპასუხის სათანადოობაზეც იმსჯელა და აღნიშნა, რომ, რადგან მოსარჩელეები სახელმწიფოს სასარგებლოდ ქონების დათმობისას გამოვლენილი ნების ნაკლზე მიუთითებდნენ, მისი მოპასუხეობა ეჭვს არ იწვევდა (იხ. სუსგ: №ას-…-….-….).

20. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე პირველმა მოპასუხემ საკასაციო საჩივარი შემოიტანა, რომლითაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა, შემდეგი დასაბუთებით:

20.1. პირველი მოპასუხის სააპელაციო საჩივრის ერთ-ერთი სამართლებრივი საფუძველი იყო, მოსარჩელეთა იურიდიული ინტერესის არარსებობა, თუმცა სააპელაციო სასამართლომ ეს საკითხი არასათანადოდ შეაფასა. სსსკ-ის 180-ე მუხლით დადგენილია აღიარებითი სარჩელის აღძვრის იურიდიული ინტერესის განმსაზღვრელი კრიტერიუმები. აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, აღიარებითი სარჩელი უნდა ემსახურებოდეს მატერიალურ სამართლებრივი ნორმით განსაზღვრული უფლების დაცვას. სასამართლომ ყურადღების მიღმა დატოვა ის გარემოება, რომ მიმდინარე დროისათვის მოსარჩელეებს მიკუთვნებითი მოთხოვნა არ წარმოუდგენიათ, მაშინ როდესაც ეს სავალდებულო იყო.

20.2. სასამართლოს არ უმსჯელია, თუ რამდენად შესაძლებელია, გარიგების ბათილობის მოთხოვნის დაყენება, ნების შემდავებელი პირის ნების ამორალურობის საფუძვლით. სსკ-ის 54-ე მუხლის საფუძველზე გარიგება ბათილად უნდა იქნეს ცნობილი, ერთი მხარის ამორალურობის თუ კანონსაწინააღმდეგო ქცევის გამო, თუმცა ნების შემდავებელი მისი ნების ნაკლზე ვერ მიუთითებს.

21. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 18 თებერვლის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში - სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, პირველი მოპასუხის საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:

22. სსსკ-ის 391.5 მუხლის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ:

ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას;

ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია;

გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება;

დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან;

ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე;

ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

23. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი ზემომითითებული საფუძვლით.

24. სსსკ-ის 407.2 მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. მოცემულ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ კასატორს დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია, ამიტომ ისინი სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის.

25. სააპელაციო სასამართლოს საქმე არ განუხილავს მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით და ვერც კასატორმა ვერ მიუთითა რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე. სააპელაციო სასამართლომ საპროცესო ნორმების დარღვევის გარეშე დაადგინა კონკრეტული დავის გადაწყვეტისათვის სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებები და იურიდიულად სწორად შეაფასა ისინი, შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მიერ გამოტანილი სამართლებრივი დასკვნები მართებულია.

26. მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლოს განხილვის საგანია, თუ რამდენად სწორად დაკმაყოფილდა მოსარჩელეთა მოთხოვნა, უძრავ ქონებებზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ 2011 წლის 3 აგვისტოს განცხადებების ბათილად ცნობის თაობაზე. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეთა მიერ საკუთრების მიტოვების თაობაზე გამოვლენილი ნება, ბათილი იყო, ამორალურობისა და მართლსაწინააღმდეგობის სამართლებრივი საფუძვლით (სსკ-ის 54-ე მუხლი).

27. საკასაციო სასამართლოს განსჯით, სააპელაციო სასამართლოს ზემომითითებული დასკვნა მართებულია. სადავო საკითხის შეფასებისას, საყურადღებოა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილად ცნობილი რამდენიმე ფაქტობრივი გარემოება, კერძოდ:

1). 2011 წლის 3 აგვისტოს, სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურს განცხადებებით მიმართეს პირველმა მოსარჩელემ, მეორე მოსარჩელემ და მესამე მესაკუთრემ, რომლითაც მოითხოვეს თავიანთ საკუთრებაში არსებულ სამ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების რეგისტრაცია. აღნიშნული განცხადებების საფუძველზე, უძრავი ქონებები, 2011 წლის 3 აგვისტოდან, საკუთრების უფლებით აღირიცხა სახელმწიფოს სახელზე.

2). საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 2011 წლის 8 დეკემბრის ბრძანებით, სამივე უძრავი ქონება, 2011 წლის 26 დეკემბრიდან საკუთრების უფლებით აღრიცხულია ქ.თბილისის თვითმმართველი ერთეულის სახელზე.

3). თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 19 მარტის განაჩენით, დაკმაყოფილდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის დეპარტამენტის შუამდგომლობები:

დამტკიცდა პროკურორსა და ბრალდებულს, პირველ მოსარჩელეს შორის, 2012 წლის 19 მარტს დადებული საპროცესო შეთანხმება. პირველი მოსარჩელე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის გამოყენებით, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 2 წლის ვადით, რაც 63-64-ე მუხლების თანახმად, ჩაეთვალა პირობით, სამი წლის გამოსაცდელი ვადით. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 42-ე მუხლის თანახმად, მასვე დამატებით სასჯელად განესაზღვრა ჯარიმა, 2 000 ლარის ოდენობით.

დამტკიცდა პროკურორსა და ბრალდებულს, მესამე მესაკუთრეს შორის, 2012 წლის 19 მარტს დადებული საპროცესო შეთანხმება. მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის გამოყენებით, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 1 წლის ვადით, რაც 63-64-ე მუხლების თანახმად, ჩაეთვალა პირობით, ორი წლის გამოსაცდელი ვადით. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 42-ე მუხლის თანახმად, მასვე დამატებით სასჯელად განესაზღვრა ჯარიმა, 2 000 ლარის ოდენობით.

განაჩენის მიხედვით, პირველი მოსარჩელის ბრალის არსი იმაში მდგომარეობდა, რომ მან დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოსათვის წარდგენილ განცხადებას, რომლითაც ქ.თბილისში, …. ქუჩის #..-ის მიმდებარედ მდებარე 450კვ.მ მიწის ნაკვეთის (რომელიც მოიცავს პირველ და მეორე უძრავ ქონებას) საკუთრებაში გადაცემა მოითხოვა, განზრახ არ დაურთო მასსა და შპს ,,ს. რ-ას’’ შორის, 1998 წლის 22 ივლისსა და 2003 წლის 13 მაისს, ზემოაღნიშნულ უძრავ ქონებაზე დადებული საიჯარო ხელშეკრულებები. შესაბამისად, მითითებული ქმედებით, პირველი მოსარჩელე მართლსაწინააღმდეგო მისაკუთრების მიზნით თაღლითურად დაეუფლა შპს ,,ს. რ-ის’’ საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის ღირებულება 237 150 ლარს შეადგენდა.

განაჩენის თანახმად, მესამე მესაკუთრის ბრალის არსი ის იყო, რომ მან დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოსთვის წარდგენილ განცხადებას, რომლითაც მოითხოვა მესამე უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემა, განზრახ არ დაურთო მასსა და შპს ,,ს. რ-ას’’ შორის, 2002 წლის 5 აგვისტოს ზემოაღნიშნულ უძრავ ქონებაზე დადებული საიჯარო ხელშეკრულება, რომელიც ხუთი წლით იყო დადებული. შესაბამისად, აღნიშნული ქმედებით, მესამე მესაკუთრე მართლსაწინააღმდეგო მისაკუთრების მიზნით, თაღლითურად დაეუფლა შპს ,,ს. რ-ის’’ საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის ღირებულება 60 078 ლარი იყო.

4). მესამე მესაკუთრე, 2012 წლის 30 სექტემბერს გარდაიცვალა. 2014 წლის 6 ნოემბრის სამკვიდრო მოწმობის თანახმად, მისი სამკვიდრო ქონება მიიღო პირველი რიგის კანონისმიერმა მემკვიდრემ, მესამე მოსარჩელემ.

5). 2015 წლის 24 მარტს, საქართველოს მთავარ პროკურატურას განცხადებით მიმართა პირველმა და მეორე მოსარჩელემ. განცხადების საფუძველზე, საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტში, 2015 წლის 27 ივლისს გამოძიება დაიწყო სისხლის სამართლის #...საქმეზე სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე.

6). დაზარალებულად ცნობის შესახებ საქართველოს პროკურატურის 2019 წლის 7 მაისის დადგენილებებით, პირველი მოსარჩელე და მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნენ დაზარალებულებად.

7). თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 7 ოქტომბრის განაჩენით:

დაკმაყოფილდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის შუამდგომლობა, ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 19 მარტის განაჩენის გაუქმების შესახებ.

გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2012 წლის 19 მარტის გამამტყუნებელი განაჩენი, პირველი მოსარჩელისა და მესამე მესაკუთრის მიმართ;

პირველი მოსარჩელე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ ბრალდებაში;

მესამე მესაკუთრე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180.3 მუხლის ,,ბ’’ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ ბრალდებაში.

სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ზემომითითებული გარემოებების მიმართ კასატორს (პირველი მოპასუხე) დასაშვები (დასაბუთებული) საკასაციო პრეტენზია არ წარმოუდგენია, ამიტომ ისინი პალატისათვის სავალდებულოა (სსსკ-ის 407.2 მუხლი).

28. საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების და მხარეთა განმარტებების გაანალიზების შედეგად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოსარჩელეთა მიერ, უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების მიტოვების შესახებ განცხადებებში გამოვლენილი ნების ფორმირების პროცესი არ იყო თავისუფალი, ეწინააღმდეგებოდა კერძო ავტონომიისა და თავისუფალი კონტრაჰირების პრინციპს. ამასთან მხარეთა მიმართ ადგილი ჰქონდა მართლსაწინააღმდეგო ზემოქმედებას.

28.1. განსახილველ შემთხვევაში გასაჩივრებული ცალმხრივი ნების გამოვლენის შედეგად უძრავი ქონება სახელმწიფოს გადაეცა და საკასაციო პალატა საქმის გარემოებების ერთობლიობაში შეფასებით მიიჩნევს, რომ მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობა ჩუქების ხელშეკრულებად უნდა დაკვალიფიცირდეს, რომლის კონტრაჰენტი სახელმწიფოა.

28.2 სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული ხელშეკრულებების მიმართ იმთავითვე ნავარაუდევია კანონშესაბამისობის ანუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სსკ-ის 54-ე მუხლით დადგენილი სამი დამოუკიდებელი წინაპირობის დაცვის მოლოდინი იმ მხარის მიერ, რომელიც ძლიერ მხარესთან შედის სახელშეკრულებო ბოჭვაში.

მიუხედავად იმისა, რომ სსკ-ის 319-ე მუხლი ადგენს სახელშეკრულებო თავისუფლების პრინციპს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კერძოსამართლებრივი გარიგების მონაწილეები კანონის ფარგლებში უფლებამოსილი არიან, თავისუფლად დადონ ისეთი ხელშეკრულებები, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას ანუ მოქმედებს პრინციპი ნებადართულია, რაც აკრძალული არ არის. დასახელებული ნორმის დეფინიციიდან გამომდინარე, სახელშეკრულებო თავისუფლებაც კანონისმიერ ჩარჩოშია მოქცეული და აქედან გამომდინარე, როდესაც სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მხარეა სახელმწიფო, განსაკუთრებით მაღალი სტანდარტით უნდა შემოწმდეს და შეფასდეს გარიგების „ძლიერი“ კონტრაჰენტის ქცევა/ქმედება რამდენად შეესაბამება სსკ-ის 54-ე მუხლის წინაპირობათაგან ისეთ სპეციფიკურ დანაწესს, როგორიცაა ზნეობის ნორმები.

ასეთ ვითარებაში სასამართლოს კვლევისა და შეფასების საგანია, თუ რამდენად მორალურად შეიძლება იქნეს მიჩნეული ისეთი გარიგება, როდესაც სახელმწიფო უსასყიდლოდ ღებულობს გარკვეულ ქონებას საკუთრებაში და ა.შ. ანუ პრაქტიკულად რატომ შეიძლება კერძო სამართლის პირმა „დაასაჩუქროს“ სახელმწიფო, რამდენად შეესაბამება აღნიშნული იმ ზოგად მორალურ კატეგორიას, რომ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს ვალდებულება საკუთარი რესურსებით თითოეული პირის უფლება და ინტერესი დაიცვას, ფიზიკურმა ან იურიდიულმა პირმა აჩუქოს რაიმე ქონება.

28.3 განსახილველი შემთხვევა კი იმითაა გამორჩეული, რომ უძრავი ქონების მესაკუთრეები ქონების საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემამდე 2011 წლის ივნის-ივლისის თვეში, საქართველოს მთავარ პროკურატურაში დაიბარეს და მოსთხოვეს, უძრავი ქონებების სახელმწიფოსათვის უსასყიდლოდ გადაცემა, რაზეც მათ პირველ ეტაპზე უარი განაცხადეს; შემდეგში, ისინი ამავე უწყებაში კვლავ დაიბარეს რამდენჯერმე, რა დროსაც სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრებითა და დაპატიმრებით დაემუქრნენ;

პირველი მოსარჩელისა და მესამე მესაკუთრის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრის შემდეგ, 2011 წლის 2 აგვისტოს, ისინი პროკურატურაში კვლავ დაიბარეს, სადაც შეთანხმდნენ, რომ თუკი უძრავ ქონებებს სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვებდნენ, მათ მიმართ სასჯელის სახით გამოიყენებდნენ ჯარიმას (2 000-2 000 ლარის ოდენობით) და გამოსაცდელი ვადით პატიმრობას; წინააღმდეგ შემთხვევაში, სასამართლო, სისხლის სამართლის საქმეს არსებითად განიხილავდა და პატიმრობას შეუფარდებდნენ (იხ. სარჩელი, ტომი 4, 5). საბოლოოდ, 2011 წლის 3 აგვისტოს განცხადებებით, უძრავ ქონებებზე საკუთრების უფლების მიტოვებას შედეგად მოჰყვა, მათ მიმართ, სასჯელის სახით, 2 000-2 000 ლარის ოდენობით ჯარიმისა და პირობითი მსჯავრის შეფარდება (ტომი 1, ს.ფ. 46-51). ნიშანდობლივია, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 7 ოქტომბრის განაჩენით, უძრავი ქონების მესაკუთრეები ყველა ბრალდებებში გამართლდნენ.

ზემოაღწერილი გარემოებებიდან გამომდინარე, შესაფასებელია, რამდენად შეეძლო აღნიშნულ მოვლენებს სუბიექტურად გავლენა მოეხდინა მხარეებზე სადავო ნების გამოვლენის ფორმირების პროცესში.

29. საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, სადავო გარიგებების ბათილად ცნობის სამართლებრივ შედეგს სსკ-ის 54-ე მუხლი შეიცავს, ამ ნორმის შინაარსი ასეთია: ბათილია გარიგება, რომელიც არღვევს კანონით დადგენილ წესსა და აკრძალვებს, ეწინააღმდეგება საჯარო წესრიგს ან ზნეობის ნორმებს.

29.1. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არაერთ საქმეზე განმარტა, რომ:

სსკ-ის 54-ე მუხლის საკანონმდებლო დანაწესის მიზანი ისეთი გარიგებების თავიდან აცილებაა, რომლებიც ფორმალურად კანონსაწინააღმდეგო არაა, თუმცა, თავისი არსით, საზოგადოებრივ მართლწესრიგს არღვევს და სამოქალაქო ბრუნვის სუბიექტთა თანაცხოვრებას აუარესებს, რაც შედეგობრივად, სამოქალაქო ბრუნვას აფერხებს (იხ. სუსგ: №ას-212-201-2017, 15.05.2017; №ას-15-15-2016, 1.03.2016).

სსკ-ის 54-ე მუხლი გამოყოფს „სამი სახის ფასეულობას“, რომელთა დარღვევა იწვევს გარიგების ბათილობას: კანონით დადგენილი წესი და აკრძალვა; საჯარო წესრიგი; ზნეობის ნორმები... ამ მუხლის მიზანია, ზოგადად მართლწესრიგსა და სამოქალაქო სამართალს შორის კავშირის უზრუნველყოფა და იმის დაფიქსირება, რომ გარიგების ნამდვილობა არ არის მხოლოდ სამოქალაქო კოდექსის ნორმებზე დამოკიდებული... დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, გარიგება ეწინააღმდეგება ზნეობის ნორმებს, როდესაც იგი არსებითად არღვევს ერთ-ერთი მხარის ინტერესებს და არათანაბარ პირობებში აყენებს მას... ზნეობის შესაბამისი გარიგება არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს სოციალური სამართლიანობის პრინციპს, ხელშეკრულების მხარეს არ უნდა აყენებდეს შეუსაბამოდ რთულ მდგომარეობაში. ამ საკითხის კვლევისას, შემოწმების საგანია არა გარიგების მონაწილეთა ქცევა ზნეობასთან მიმართებაში, არამედ გარიგების შინაარსის მიმართება ზნეობასთან (იხ. სუსგ: №ას-10-2020, 24.06.2020).

29.2. სასამართლო განმარტავს, რომ სამართალურთიერთობის საფუძველი მორალურად ყოველთვის გამართლებული უნდა იყოს. აღნიშნული პრინციპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი სამართალურთიერთობის არსებობისას, როდესაც ამავე ურთიერთობის მხარეებს შორის ნდობისა და კეთილსინდისიერების სტანდარტი მაღალია.

სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ყველა იმ სამართალურთიერთობაში, რომელშიც სახელმწიფო მონაწილეობს, ნდობისა და კეთილსინდისიერების ხარისხი განსაკუთრებულად მაღალია, უფრო მეტიც, მიუხედავად სამართალურთიერთობის კერძოსამართლებრივი ბუნებისა კერძო სამართლის სუბიექტების მხრიდან კონტრაჰენტი ძლიერი მხარის, სახელმწიფოს ქმედებების მიმართ კანონიერი ნდობის პრინციპი მოქმედებს. შესაბამისად, სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული გარიგებების

მიმართ კანონსშესაბამისობის და მორალური სტანდარტების დაცვის პრეზუმფცია არსებობს, აღნიშნული პრეზუმფცია კი შეცილებისთანავე ქარწყლდება და მტკიცების ტვირთი ბრუნდება.

სახელმწიფოს მონაწილეობით დადებული კერძოსამართლებრივი გარიგებების შეცილების შედეგად, მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის. სწორედ სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს კერძო პირთან დადებული გარიგების ნამდვილობა, კანონისა და ზნეობის ნორმებთან შესაბამისობა. აღნიშნული დასკვნა ეფუძნება, სახელმწიფოს, როგორც გარიგების ძლიერი მხარის ვალდებულებას, განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით დაიცვას ყველა პირის ქონებრივი უფლებები.

29.3 მოცემულ შემთხვევაში სახელმწიფოს მიმართ გამოხატული კეთილი ნება, რაც კერძო პირის მხრიდან სახელმწიფოსათვის ქონების უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემაში გამოიხატება, არ შეიძლება განხილულ იქნეს მორალური კატეგორიის გარიგებად, რაღა თქმა უნდა, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ გარიგების დადების დროისათვის „გამჩუქებლებს“ სისტემატურად პროკურატურაში იბარებდნენ, ხოლო საბოლოოდ მათ მიმართ საპროცესო შეთანხმების ფორმით გამამტყუნებელი განაჩენია გამოტანილი.

29.4 აღნიშნული დასკვნის სიცხადის მიზნებისთვის საყურადღებოა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საქმე „გუსინსკი რუსეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი # 70276/01, 19.05.2004წ.), სადაც სასამართლომ განმარტა, რომ სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემის ეტაპზე სამოქალაქო სამართლებრივი გარიგების დადება, რომელიც დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას არ ემსახურება, მაღალი ალბათობით, ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგს არ წარმოადგენს, რადგან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება გარიგების გაფორმების მაპროვოცირებელი გარემოებაა, რაც ნების გამოვლენის თავისუფლებას იმთავითვე გამორიცხავს.

29.5 საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოსარჩელეების სასარგებლოდ დაშვებული ზემოხსენებული პრეზუმფციის (29.2) გაქარწყლების ვალდებულება მოპასუხეს ეკისრებოდა. მას ევალებოდა, მიეთითებინა ისეთ გარემოებებსა და მტკიცებულებებზე, რომლებიც გააქარწყლებდნენ ნების გამოვლენის იძულებისა და მუქარის საფუძველზე დადების ვარაუდს.

საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოპასუხემ ამ ვარაუდის გაქარწყლება ვერ შეძლო; მითუფრო, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 07 ოქტომბრის განაჩენით უძრავი ქონების მესაკუთრეთა მიმართ 2012 წლის 09 მარტის გამამტყუნებელი განაჩენი გაუქმებულია.

30. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სადავო გარიგების დადებისას უძრავი ქონების მესაკუთრეთა მიერ გარეგნულად გამოვლენილი ნება არ ასახავდა მათ ნამდვილ შინაგან ნებას და ცალსახად ნაკლის მქონედ უნდა ჩაითვალოს, რადგანაც იგი გამოვლენილი იყო არა სადავო ქონების სახელმწიფოსთვის გადაცემის (ჩუქების) სურვილით, არამედ მოსალოდნელი სისხლისსამართლებრივი დევნის ფარგლებში განხორციელებული მაქსიმალური სასჯელის გამოყენების მუქარის შედეგად.

31. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ მორალურად გაუმართლებელი გარიგება თავისთავად მართლსაწინააღმდეგოდ განიხილება და სამოქალაქო კოდექსის 54-ე მუხლის შესაბამისად, უცილოდ ბათილია, ისეთ შემთხვევაში, თუკი სასამართლო დაადგენს გარიგების ბათილობის ერთ საფუძველს, სხვა დამოუკიდებელი საფუძვლის მოძიება და კვლევის საჭიროება დღის წესრიგში აღარ დგება (მაგ: საცილო გარიგებები, მოტყუება, იძულება, შეცდომა).

ამასთან, სსკ-ის 54-ე მუხლის თაობაზე მსჯელობისას, დოქტრინაში გამოთქმული არაერთი მოსაზრებისა და სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ნორმა ზოგადდეფინიციური ხასიათისაა, ბლანკეტურ, მითითებით მოწესრიგებას წარმოადგენს... მარტოოდენ 54-ე მუხლი სხვა ნორმების, რომლებიც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს შეიცავენ, მითითების გარეშე არ უნდა იქნეს გამოყენებული, ხოლო ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგოდ გარიგების შინაარსის შესაფასებლად, შესაძლებელია დამოუკიდებლად იქნეს გამოყენებული დასახელებული მუხლი, როდესაც გარიგების ამორალურობას უკავშირდება სადავო საკითხი.

თუმცა, ასეთ ვითარებაში, დამატებით შესაძლოა კონტრაჰენტთა ქმედებების შეფასება მოხდეს სსკ-ის მე-8 მუხლის მესამე ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების მასშტაბითაც, რათა დადგინდეს არა მხარეების სუბიექტური დამოკიდებულება გარიგებისდმი (მისი კონკრეტული პირობისადმი), არამედ ობიექტური გარემოებების შეფასების საფუძველზე, რაც გარიგების შინაარსის ზნეობის ნორმებთან შესატყვისობას ეხება, გაირკვეს ამორალურია თუ არა მხარეთა შეთანხმება.

სსკ-ის 54-ე მუხლის საფუძველზე გარიგების ზნეობის საწინააღმდეგოდ მიჩნევის შემთხვევაში, გარიგებით მიღებული სარგებლის დაბრუნება კრედიტორმა მოვალეს შესაძლებელია მოსთხოვოს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების... ,საფუძველზე“ (იხ. სუსგ # ას-212-201-2017, 15.05.2017წ.; შდრ. სუსგ-ებს: # ას-225-215-2016; # ას-761-729-2016).

32. სამოქალაქო კოდექსის 85-ე მუხლის მიხედვით (გარიგების დადების მიზნით იმ პირის იძულება (ძალადობა ან მუქარა), რომელმაც დადო გარიგება, ანიჭებს ამ პირს გარიგების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას მაშინაც, როცა იძულება მომდინარეობს მესამე პირისაგან), საცილო გარიგება ბათილია მისი დადების მომენტიდან, თუ გარიგება დადებულია მხოლოდ იძულების წყალობით. იძულებით დადებული გარიგების შემთხვევაში საქმე გვაქვს ნების ნაკლის საფუძველზე დადებულ გარიგებასთან,

სადაც ნების თავისუფლება აშკარად არის ხელყოფილი.

33. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ იძულებით დადებული გარიგება თავის თავში ყოველთვის მოიცავს ამორალურობის ელემენტს, რომელიც იძულების, როგორც საზოგადოებისაგან დასაგმობი ქმედების საშუალებით გარიგების დადებაში გამოიხატება. თუმცა, თუ მართლსაწინააღმდეგო იძულებით განხორციელებულ ზეგავლენას დაემატება კონკრეტული გარემოებები, რომლებიც გარიგებას აქცევს ამორალურად, მისი ბათილობა შესაძლებელია ამორალურობის საფუძვლით.

34. პალატა განმარტავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში სარჩელის საფუძვლიანობა სწორედ სსკ-ის 54-ე, 85-ე და 976-ე მუხლების მიხედვით უნდა შეფასდეს (უცილოდ ბათილი გარიგებების მიმართ, განსხვავებით საცილო გარიგებებისგან, სპეციალური ხანდაზმულობის ვადები არაა კანონით დადგენილი, ისევე, როგორც სპეციალურ ხანდაზმულობის ვადას არ ითვალისწინებს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებით რეგულირებული ურთიერთობები, შესაბამისად გამოიყენება საერთო ვადა).

შესაბამისად, მოთხოვნის წარდგენის ხანდაზმულობის შესახებ კასატორების პრეტენზია დაუსაბუთებელია, ვინაიდან, სსკ-ის 54-ე და 976-ე მუხლებზე დაფუძნებული მოთხვნის შესახებ კანონმდებელი სპეციალურ ხანდაზმულობის ვადას არ უთითებს, რის გამოც გამოიყენება ხანდაზმულობის, საერთო, 10 წლიანი ვადა (იხ. #ას-501-475-2015).

35. მცდარია, კასატორის მიერ იმაზე მითითება, რომ მოსარჩელეებს, სარჩელის მიმართ, არ აქვთ იურიდიული ინტერესი.

35.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკით დადგენილია, რომ სსსკ-ის 180-ე მუხლით, აღიარებითი სარჩელის წარდგენისას, მოსარჩელე შეზღუდულია იურიდიული ინტერესის არსებობით. აღიარებითი სარჩელის აღძვრის შემთხვევაში, მოსარჩელის მიერ მითითებული იურიდიული ინტერესი უნდა იყოს ნამდვილი. სარჩელის მიმართ იურიდიული ინტერესი ნამდვილია იმ შემთხვევაში, თუ სასარჩელო წესით მოთხოვნა მიღწევადი, ხოლო უფლება რეალიზებადია. იმ შემთხვევაში, თუ სარჩელის დაკმაყოფილების შედეგად იურიდიული ინტერესი ვერ მიიღწევა, იურიდიული ინტერესი ნამდვილი არ არის (სუსგ Nას-1508-2019, 25.11.2020წ.). საკასაციო სასამართლოს დიდმა პალატამ, სსსკ-ის 180-ე მუხლის განმარტებისას, აღნიშნა რომ: აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილებით, მოსარჩელემ უნდა განახორციელოს კონკრეტული უფლება და ამ უფლების განხორციელება დაკავშირებული უნდა იყოს, უშუალოდ აღიარებითი სარჩელით მოთხოვნილი უფლების აღიარებასთან. სხვა საკითხია იურიდიული შედეგის არსებობის ან არარსებობის დადგენის სურვილი. იურიდიული ინტერესის არსებობის დადგენისათვის უპირატესად უნდა გაირკვეს, გაუმჯობესდება თუ არა მოსარჩელის სამართლებრივი მდგომარეობა მისი აღიარებითი მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაში (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის განჩინება, საქმეზე Nას-121-117-2016, 17.03.2016წ.).

35.2. „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის 26.1 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, რეგისტრაცია ძალადაკარგულად უნდა გამოცხადდეს, თუ ძალადაკარგულად, ბათილად ან არარად იქნა ცნობილი რეგისტრაციის საფუძვლად არსებული უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტი. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 61.1 მუხლის მიხედვით, ადმინისტრაციულ სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადების უფლება აქვს, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამომცემ ადმინისტრაციულ ორგანოს.

35.3. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ სწორად მიიჩნია, რომ მოსარჩელეებს გააჩნიათ წინამდებარე სარჩელის აღძვრის იურიდიული ინტერესი.

უძრავ ქონებებზე საკუთრების მიტოვების შესახებ 2011 წლის 3 აგვისტოს გარიგებების ბათილად ცნობა, რაც განსახილველი სარჩელის მოთხოვნაა, სამართლებრივ საფუძველს წარმოშობს, მათ მიერ ადმინისტრაციული წესით აღძრული სარჩელის - ამ ქონებასთან დაკავშირებით, სახელმწიფოს მიერ 2011 წლის 8 დეკემბერს გამოცემული ადმინისტრაციული აქტების, კანონიერების შემოწმებისათვის. ამდენად, მოსარჩელეთა იურიდიული ინტერესია, დასახელებული ბრძანებებისა და მათი თანმდევი შედეგების ბათილად ცნობა, რაც მხოლოდ განსახილველი სარჩელის დაკმაყოფილების პირობებში მიიღწევა და, რის შემდეგაც, მათ შეექმნებათ, უძრავ ქონებებზე საკუთრების უფლების დადგენისა და მათი საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის შესაძლებლობა.

36. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც იმ საფუძვლით, რომ სააპელაციო სასამართლოს განჩინება განსხვავდება ამ კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან (იხ. სუსგ, საქმე №ას-1197-1117-2017, 18.09.2017).

37. მოცემულ შემთხვევაში, არ არსებობს სსსკ-ის 391.5 მუხლის სხვა ქვეპუნქტებით დადგენილი საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობებიც, რომელთა მიხედვითაც, საკასაციო საჩივარი დასაშვები იქნებოდა.

38. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს დასკვნები არსებითად სწორია, კასატორმა ვერ გააქარწყლა გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთება დამაჯერებელი და სარწმუნო მტკიცებულებებით, რის გამოც არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის კანონისმიერი საფუძველი.

39. „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის 5.1 მუხლის „უ“ ქვეპუნქტის თანახმად, კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 408.3, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები : ვლადიმერ კაკაბაძე

მირანდა ერემაძე

გიორგი მიქაუტაძე