საქმე №ას-409-2022 8 ივნისი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი(თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „ე–ი“(მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 21 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ვალდებულების შესრულება, ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ (შემდგომში – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში შპს „ე–ის“ (შემდგომში – მოპასუხე) მიმართ და მოითხოვა, მოპასუხეს დაეკისროს: 28.09.2015 წლის №159/15 წერილის დანართში (იხ. დანართი 4) მითითებული ინვენტარის ღირებულების - 15960.01 ლარის გადახდა; 01.06.2015 წლის №63 დაბრუნების აქტში (იხ. დანართი 3) დანაკლისის სახით მითითებული სამზარეულოს ინვენტარის (გარდა მოპასუხის 28.09.2015 წლის №159/15 წერილის დანართში (იხ. დანართი 4) მითითებული ინვენტარისა) საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსათვის გადმოცემა/დაბრუნება ნივთობრივად და უფლებრივად უნაკლო მდგომარეობაში; 01.06.2015 წლის №63 დაბრუნების აქტში (იხ. დანართი 3) მითითებული დაზიანებული ინვენტარის გვაროვნული ნივთით ჩანაცვლება და მოსარჩელისათვის ნივთობრივად და უფლებრივად უნაკლო მდგომარეობაში გადაცემა.

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, 2007 წლის 23 თებერვლიდან 2014 წლის 31 იანვრის ჩათვლით მოპასუხე სხვადასხვა დროს გაფორმებული სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ ხელშეკრულებების საფუძველზე უწყვეტად ახორციელებდა სამხედრო მოსამსახურეთა კვების უზრუნველყოფას. ხელშეკრულებების საგანს წარმოადგენდა სხვადასხვა სამხედრო ნაწილებში, მათ შორის ადლიის სამხედრო ნაწილში საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეთა კვებითი უზრუნველყოფა.

3. სამხედრო მოსამსახურეთა კვების უზრუნველყოფის მიზნით, მოსარჩელემ მოპასუხეს დროებითი მოხმარებისათვის გადასცა სამზარეულოს ინვენტარი და მოწყობილობა-დანადგარები, რისი უკან დაბრუნებაც უნდა განეხორციელებინა მას შემდეგ, რაც მოპასუხე თავდაცვის სამინისტროსთან დადებული სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გავიდოდა.

4. მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობა კვებითი უზრუნველყოფის სფეროში საბოლოოდ დასრულდა 2014 წლის 31 იანვარს. მოსარჩელის არაერთი მიმართვის მიუხედავად, მოპასუხეს დროებით გადაცემული ქონება სრულყოფილად და გამართულ მდგომარეობაში დღემდე არ დაუბრუნებია.

5. სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ №661 ხელშეკრულების 8.2.1. პუნქტის თანახმად, მიმწოდებელი ვალდებულია, მიღება-ჩაბარების აქტით მასზე გადაცემული ქონება (სასადილოს შენობა-ნაგებობა, სამზარეულო ინვენტარი, მოწყობილობა-დანადგარები და სასადილოსათვის საჭირო სხვა მატერიალურ საშუალებები) გამოიყენოს დანიშნულებით და გაუფრთხილდეს მას, ხოლო 8.2.2 პუნქტის თანახმად, მიმწოდებელი ვალდებულია, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურების ვადის დასრულების შემდეგ გადასცეს შემსყიდველს მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე მასზე დროებით გადაცემული ქონება (სამზარეულო, სამზარეულოს ინვენტარი და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარები) გამართულ მდგომარეობაში, ცვეთის გათვალისწინებით.8.2.3. პუნქტის თანახმად, მიმწოდებელს ეკისრება სრული მატერიალური პასუხისმგებლობა მისთვის მიღება-ჩაბარების აქტით გაცემული ქონების (სამზარეულო, სამზარეულოს ინვენტარი და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარები) დაზიანებისა და/ან განადგურებაზე, აღნიშნული მანქანა-დანადგარების, მოწყობილობებისა და სხვა სასადილო ჭურჭლისა და ინვენტარის დაზიანების და/ან განადგურების შემთხვევაში, მიმწოდებელი ვალდებულია, აუნაზღაუროს შემსყიდველის მიყენებული ზიანი - 15960.01 ლარი.

მოპასუხის პოზიცია:

6. მოპასუხემ სარჩელი ნაწილობრივ ცნო და მიუთითა, რომ ეთანხმება მისი მხრიდან სამზარეულოს ინვენტარისა და მოწყობილობების დანადგარების დაბრუნებისას გამოვლენილ დანაკლისს და დაზიანების ფაქტს, რაც განპირობებული იყო ბუნებრივი ცვეთით და არა მოპასუხის ბრალეულობით. მოპასუხემ თანხმობა განაცხადა დაზიანებული ინვენტარის მხოლოდ ნაწილის - 1674.66 ლარის ღირებულების ანაზღაურებაზე.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

7. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 17 იანვრის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 1674.66 ლარის გადახდა, რაც მოსარჩელემ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გაასაჩივრა სააპელაციო წესით.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

8. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 21 მაისის განჩინებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

9. სააპელაციო პალატამ სრულიად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, სამართლებრივი შეფასებები და დამატებით მიუთითა:

10. 2007 წლის 23 თებერვლიდან 2013 წლის 22 ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდში მხარეთა შორის გაფორმდა სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ 22 ხელშეკრულება, რომლის საგანს წარმოადგენდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეთა კვებითი უზრუნველყოფა, სხვადასხვა სამხედრო ნაწილში, მათ შორის, ადლიის სამხედრო ნაწილში. აღნიშნულ ხელშეკრულებათა საფუძველზე, 2007 წლის 23 თებერვლიდან 2014 წლის 31 იანვრის ჩათვლით პერიოდში მოპასუხე უწყვეტად უზრუნველყოფდა სამხედრო მოსამსახურეთა კვებას. აღნიშნული მიზნით, 2007-2010 წლებში დროებითი მოხმარებისათვის მოპასუხეს გადაეცა დაახლოებით 728 753.54 ლარის ღირებულების სამზარეულოს ინვენტარი და მოწყობილობა-დანადგარები, რომლებიც მოპასუხეს უკან უნდა დაებრუნებინა მას შემდეგ, რაც სამინისტროსთან დადებული სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გავიდოდა.

11. მხარეთა შორის 2007-2013 წლებში გაფორმებული სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ ხელშეკრულებებით განისაზღვრა მოპასუხის ვალდებულება, გაუფრთხილდეს მიღება-ჩაბარების აქტით მასზე გადაცემულ ქონებას (სასადილოს შენობა-ნაგებობას, სამზარეულო ინვენტარს, მოწყობილობა-დანადგარებს და სასადილოსათვის საჭირო სხვა მატერიალურ საშუალებებს. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურების ვადის დასრულების შემდეგ, გადასცეს შემსყიდველს მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე მასზე გადაცემული ქონება (სამზარეულო, სამზარეულოს ინვენტარი და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარები) გამართულ მდგომარეობაში, ცვეთის გათვალისწინებით. მიმწოდებელს ეკისრება სრული მატერიალური პასუხისმგებლობა მისთვის მიღება-ჩაბარების აქტით გაცემული ქონების (სამზარეულო, სამზარეულოს ინვენტარი და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარები) დაზიანებასა და/ან განადგურებაზე, აღნიშნული მანქანა-დანადგარების, მოწყობილობების, სხვა სასადილო ჭურჭლისა და ინვენტარის დაზიანების და/ან განადგურების შემთხვევაში, მიმწოდებელი ვალდებულია აუნაზღაუროს შემსყიდველის მიყენებული ზიანი.

12. მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობა საბოლოოდ დასრულდა 2014 წლის 31 იანვარს. 2015 წლის პირველ ივნისს გაფორმდა №63 დაბრუნების აქტი, რომლის თანახმად №3 რეგიონულ ბაზაზე თავდაცვის მინისტრის 2013 წლის 10 დეკემბრის ბრძანების საფუძველზე დაბრუნდა მოპასუხისათვის დროებითი სარგებლობაში გადაცემული №3 რეგიონალური ბაზის ბალანსზე რიცხული სასადილოს ინვენტარი და მანქანა-დანადგარები. №63 დაბრუნების აქტის თანახმად, დანაკლისი ნივთების ჯამურმა ღირებულებამ შეადგინა 15960.01 ლარი.

13. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2015 წლის პირველი ივნისის №63 დაბრუნების აქტი შეიცავს სამი კატეგორიის ნივთების ჩამონათვალს: ა) დანაკლისი ნივთები (ნივთები, რომლებიც არ არის დაბრუნებული); ბ)დაზიანებული ნივთები (ნივთები, რომლებიც მოსარჩელეს დაზიანებულ მდგომარეობაში დაუბრუნდა) და გ) დაბრუნებული ნივთები, რომლებზეც მოსარჩელეს არ გააჩნია პრეტენზია. №63 დაბრუნების აქტის თანახმად, დაბრუნებული, მაგრამ დაზიანებული ნივთებია:1. ელექტროქურა 4-კამფორიანი; 2. საყოფაცხოვრებო მაცივარი; 3. „სტელაჟი“ 4-თაროიანი; 4. საჭმლის გასაცემი ხაზი.

14. №63 დაბრუნების აქტი არ შეიცავს დაზიანებული ნივთების აღწერას. საქმეში წარმოდგენილი არ არის რაიმე მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებდა აღნიშნული ნივთების დაზიანების ხარისხზე. შესაბამისად, არ დასტურდება, რომ ამ ნივთების დაზიანება გამოწვეულია არა ბუნებრივი ცვეთის შედეგად, არამედ არასათანადო გამოყენების შედეგად მიღებული მექანიკური ზემოქმედებით, რის გამოც მათი გამოყენება ფუნქციური დანიშნულებით შეუძლებელია.

15. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა და მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის გარემოება, რომ მოპასუხემ 2015 წლის 28 სექტემბრის 159/15 წერილით აღიარა 1674.66 ლარის ღირებულების იმ ინვენტარის დანაკლისის არსებობა, რომელთა ექსპლუატაციის ვადა სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების პერიოდისათვის ამოწურული არ იყო. მოპასუხემ დავის სასამართლოში განხილვის ფარგლებშიც, ნაწილობრივ ცნო სასარჩელო მოთხოვნა 1674,66 ლარის ღირებულების იმ ნივთებთან დაკავშირებით, რომლებიც, №63 დაბრუნების აქტის მიხედვით, წარმოადგენდა დანაკლის ნივთებს და მათი ექსპლუატაციის ვადა არ იყო გასული ხელშეკრულების დასრულების მომენტისთვის.

16. საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 21 მარტის №197 ბრძანებულებით განისაზღვრა გამოუსადეგარ (ზღვრულ) მდგომარეობამდე მიყვანილი ან დაკარგული შეიარაღებისა და ტექნიკის, სამხედრო-ტექნიკური და საბრძოლო მასალების ნომენკლატურაში შემავალი და სხვა ქონების ჩამოწერისა და აღრიცხვიდან მოხსნის წესები, ასევე, ჭურჭლის, სამზარეულო ინვენტარისა და დანადგარის ექსპლუატაციის ვადები, ცვეთის წლიური ნორმები (მაგ: ბრძანებულებით განისაზღვრა, რომ ფაიფურის თეფშის ექსპლუატაციის ვადაა 1,5 წელი, უჟანგავი ფოლადის ჩანგლის ექსპლუატაციის ვადაა 3 წელი, უჟანგავი ფოლადის ჩაიდნის ექსპლუატაციის ვადაა 3 წელი, მეტალის სტელაჟის ექსპლუატაციის ვადაა 6 წელი, საყოფაცხოვრებო მაცივრის ექსპლუატაციის ვადაა 8 წელი და ა. შ.).

17. სააპელაციო სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ მოპასუხეს სამზარეულოს ჭურჭელი და ინვენტარი გადაეცა 2007- 2010 წლებში. დაბრუნების №63 აქტისა და მოსარჩელის /აპელანტის მიერ წარმოდგენილი დანაკლისი ნივთების ნუსხის (ტომი 2. ს.ფ. 87-92) თანახმად, დანაკლისად აღირიცხა 76 დასახელების სამზარეულოს ჭურჭელი, საიდანაც 24 დასახელების სამზარეულოს სხვადასხვა ჭურჭელი მოპასუხისათვის გადაცემული იყო 2007 წელს, 7 დასახელების სამზარეულოს სხვადასხვა ჭურჭელი - 2009 წელს, 27 დასახელების სამზარეულოს ჭურჭელი - 2010 წელს, 4 დასახელების -2011 წელს, 14 დასახელების -2013 წელს.

18. საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 21 მარტის №197 ბრძანებულებით განსაზღვრული ვარგისიანობის ვადის გათვალისწინებით, ზემოთ დასახელებული სამზარეულოს ჭურჭლის სახეობების მიხედვით, შემოწმების შედეგად დადგინდა, რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობის საბოლოოდ დასრულების პერიოდისათვის, ნორმატიული აქტით დადგენილი ვარგისიანობის ვადა იყო ამოწურული, გარდა 2013 წელს მოპასუხისათვის გადაცემული 7 დასახელების სამზარეულოს ჭურჭლისა, რომლის დანაკლისის ფაქტი აღიარებულ იქნა თავად მოპასუხის მიერაც. სააპელაციო პალატის მითითებით, ამ გარემოების საწინააღმდეგო არგუმენტირებული შედავება, გარდა ზოგადი ხასიათის მითითებისა, აპელანტს არ წარმოუდგენია.

19. ამდენად, საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 21 მარტის №197 ბრძანებულებით განსაზღვრული სამზარეულოს ჭურჭლისა და ინვენტარის ექსპლუატაციის ვადების, მათი მიღება-ჩაბარების აქტებსა და დაბრუნების №63 აქტში მითითებული დანაკლისი ნივთების ერთობლიობაში შეფასებით, სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების პერიოდისათვის დანაკლისი ნივთების ექსპლუატაციის ვადა (გარდა 1674.66 ლარის ღირებულების ნივთებისა - ს. ფ. 36) ამოწურული იყო. ამ გარემოების საწინააღმდეგოდ რაიმე არგუმენტი ან მტკიცებულება მოსარჩელის/აპელანტის მიერ წარმოდგენილი არ არის.

20. სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში (1674.66 ლარის დაკისრება) გადაწყვეტილება გასაჩივრებული არ არის. შესაბამისად, ამ ნაწილში გადაწყვეტილება შესულია კანონიერ ძალაში. სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში სააპელაციო პალატის მსჯელობის საგანს წარმოადგენდა, 2015 წლის პირველი ივნისის დაბრუნების №63 აქტში მითითებული, სულ - 15 960.01 ლარის ღირებულების დანაკლისი ნივთების (იმ ნივთების გამოკლებით, რომელთა ნაწილშიც მოპასუხემ ცნო სარჩელი), ასევე, დაზიანებული ქონების ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში მოსარჩელისთვის დაბრუნების შესახებ მოთხოვნის მართლზომიერება.

21. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ - სსკ) 317-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 316-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის, 319-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და 327-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ მხარეთა შორის არსებობდა 23 ხელშეკრულება სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ, რომელთა საფუძველზე მოპასუხე 2007-2013 წლებში უწყვეტად ახორციელებდა სამხედრო მოსამსახურეთა კვების უზრუნველყოფას, რა მიზნითაც ის იყენებდა თავდაცვის სამინისტროსაგან დროებითი მოხმარებისათვის გადაცემულ სამზარეულოს ინვენტარსა და მოწყობილობა-დანადგარებს. ამავე ხელშეკრულებებით განსაზღვრული იყო მოპასუხის ვალდებულება, სახელშეკრულებო ურთიერთობის ამოწურვის შემდეგ უზრუნველეყო დროებით გადაცემული ქონების (სამზარეულოს ინვენტარის და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარების) სამინისტროსათვის დაბრუნება, გამართულ მდგომარეობაში, ცვეთის გათვალისწინებით.

22. მოსარჩელის მტკიცებით, მოპასუხემ ნაწილობრივ შეასრულა ვალდებულება და ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობებით უზრუნველყო ქონების მხოლოდ გარკვეული ნაწილის დაბრუნება, გარკვეული ნაწილი დააბრუნა დაზიანებულ მდგომარეობაში, ქონების გარკვეული ნაწილი კი, საერთოდ არ დაუბრუნებია, რაც ასახულია დაბრუნების აქტ №63-ში.

23. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მოსარჩელე ითხოვს მოპასუხისათვის დროებით სარგებლობაში გადაცემული დანაკლისის და დაზიანებული ქონების ნივთობრივად და უფლებრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნებას.

24. მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სსკ-ის 408-ე მუხლი, რომლის მიხედვით, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. ასევე, სამოქალაქო კოდექსის 382-ე მუხლი, რომლის მიხედვით, თუ შესრულების საგანია ნივთი, რომლის შეცვლაც შეიძლება (გვაროვნული ნივთი), მოვალემ ვალდებულება ყოველთვის უნდა შეასრულოს.

25. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სსკ-ის 52-ე მუხლზე და განმარტა, რომ გარიგებაში მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების განმარტებისას, ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან. ცხადია, რომ ეს „გონივრული განსჯა“ უნდა ემყარებოდეს გარკვეულ კრიტერიუმებს, კერძოდ, ნების გამოვლენის განმარტება უნდა განხორციელდეს ნების გამომვლენისა და მიმღების მიმღების მიზნებისა და ინტერესების გათვალისწინებით. ამგვარი განმარტების დროს გათვალისწინებული უნდა იქნეს ყველა ხელშესახები გარემოება, რომელიც ამ შემთხვევას ახასიათებს. გარიგების განმარტების დროს სასამართლო ორ მნიშვნელოვან საკითხს წყვეტს: სასამართლოს ევალება მხარეთა მიერ გარიგებაში გაკეთებული გამონათქვამების დაზუსტება, ხოლო მეორეს მხრივ, სასამართლო თავისი გადაწყვეტილებით გარიგებაში ღიად დარჩენილი ადგილების ე.წ. ხარვეზების შევსებას ახორციელებს. (სუსგ №ას-1817-2019, 15 ივნისი, 2020).

26. მოდავე მხარეებს შორის გაფორმებული სახელშეკრულებო დათქმის გონივრული განსჯის შედეგად სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ დროებით გადაცემული ქონების დაბრუნების ვალდებულება მოპასუხეს ეკისრებოდა არა ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში, რასაც მოსარჩელე აღძრული სარჩელით მოითხოვს, არამედ ნივთების დანიშნულებისამებრ, ჩვეულებრივი გამოყენებით მიღებული ცვეთის მდგომარებით. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახელშეკრულებო ჩანაწერი, ცვეთის გათვალისწინებით ქონების დაბრუნების ვალდებულების შესახებ, გამორიცხავს ამ ქონების ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნების მოთხოვნის საფუძვლიანობას.

27. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ დაბრუნების №63 აქტში მითითებული ნივთები, რომელთა ვარგისიანობის/ექსპლუატაციის ვადა უმრავლეს შემთხვევაში შეადგენდა მაქსიმუმ 3 წელს, ინტენსიურ გამოყენებაში იყო მინიმუმ 4 და მაქსიმუმ 7 წლის მანძილზე. აღნიშნული დანაკლისი ნივთების ექსპლუატაციის ვადა სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულებამდე ამოიწურა. მოპასუხის მტკიცებით საექსპლუატაციო ვადის, ხანგრძლივი და ინტენსიური გამოყენების შედეგად ნივთები განადგურებულია. მართალია, სსკ-ის 382-ე მუხლით დადგენილი წესის შესაბამისად, გვარეობითი ნივთის განადგურება, შესრულების შეუძლებლობას არ იწვევს და აღნიშნული საფუძვლით, ვალდებულების შეწყვეტის წინაპირობა არ იქმნება, მაგრამ განსახილველ შემთხვევაში, ქონების ვარგისიანობის ვადის ნორმატიული აქტით (№197 ბრძანებულება) განსაზღვრის პარალელურად, სახელშეკრულებო დათქმა „ცვეთის გათვალისწინებით ნივთის დაბრუნების ვალდებულების შესახებ“, წარმოადგენს საგამონაკლისო შემთხვევას, რაც გამორიცხავს ამგვარი ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას, ვინაიდან შეუძლებელია ვარგისიანობის ვადა ამოწურული, ინტენსიური გამოყენებით მიღებული ცვეთის მდგომარებით ნივთის ჩანაცვლება.

28. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა იმ ქონების ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნების შესახებ, რომელთა ვარგისიანობის ვადა ამოწურულია, უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ნიშნადობლივია ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეს სადავო ქონების ნარჩენი ღირებულების შესახებ სათანადო მტკიცებულება სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენია და არც მისი ღირებულების ანაზღაურება მოუთხოვია.

29. რაც შეეხება აპელანტის პრეტენზიას, რომ მოპასუხეს არ გააჩნია სადავო ქონების აღწერის/ჩამოწერის/განადგურების აქტები, ვითარებას არ ცვლის. საგულისხმოა, რომ მხარეთა შორის შეთანხმებული არ ყოფილა ექსპლუატაცია-ვადაგასული ნივთების ჩამოწერისა თუ უტილიზაციის წესი. შესაბამისად, მოპასუხეს არ გააჩნდა ნივთების ჩამოწერისა თუ დაზიანებული ჭურჭლის/ინვენტარის აღწერის სახელშეკრულებო ვალდებულება.

30. მოსარჩელემ ასევე მოითხოვა დაბრუნების №63 აქტში მითითებული დაზიანებული ქონების (1. 4-კამფორიანი ელექტროქურის, 2. საყოფაცხოვრებო მაცივარის, 3. 4-თაროიანი სტელაჟის, 4. საჭმლის გასაცემი ხაზის) ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნება. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ ამ ნივთების ექსპლუატაციის ვადა ხელშეკრულების ვადის დასრულების მომენტისათვის გასული არ იყო. მოსარჩელის მტკიცებით, აღნიშნული ნივთები დაუბრუნდა სამინისტროს, მაგრამ დაზიანებულ მდგომრეობაში. სადავო საკითხის გადაწყვეტისას, სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე არ მიუთითებს ამ ნივთების დაზიანების ხასიათზე, ხარისხზე და არც შესაბამისი მტკიცებულებები აქვს წარმოდგენილი, კერძოდ, მოსარჩელე არ მიუთითებს რა სახის დაზიანებები აქვს ამ ქონებას მიყენებული; შეუძლებელია თუ არა ნივთების დანიშნულებისამებრ გამოყენება; ნივთებისათვის დაზიანებულის კატეგორიის მინიჭებისას გათვალისწინებულია თუ არა ამ ხელშეკრულებით შეთანხმებული ბუნებრივი ცვეთა და დაზიანების ხარისხი სცილდება თუ არა ბუნებრივი ცვეთის ზღვარს, რაც მოსარჩელეს წარმოუქმნის მოთხოვნის უფლებას.

31. ნიშანდობლივია, რომ ნივთების დაზიანებაზე აპელირებისას, მოსარჩელეს არ გამოუთქვამს პრეტენზია ამ ნივთების დანიშნულებისამებრ გამოსაყენებლად უვარგისობის თაობაზე. მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს ამ შემთხვევაში წარმოადგენდა იმის მტკიცება, რომ ნივთების დაზიანება ბუნებრივი ცვეთის ზღვარს სცილდებოდა და გამოწვეული იყო ნივთების გაუფრთხილებელი, დაუდევარი მოხმარებით. მოპასუხე მიუთითებს, რომ აღნიშნული ნივთების დაზიანება განპირობებულია ბუნებრივი ცვეთით, თუმცა ისინი ვარგისია დანიშნულებისამებრ გამოყენებისათვის. ამ გარემოების საწინააღმდეგოდ მოსარჩელეს რაიმე სახის მტკიცებულება სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენია. (მაგ.: ქონების შემფასებლის, სპეციალისტის ან ექსპერტიზის დასკვნა და სხვა). დადგენილია, რომ მოპასუხე ვალდებული იყო, ნივთები მესაკუთრისათვის დაებრუნებინა გამართულ მდგომარეობაში, მაგრამ ცვეთის გათვალისწინებით. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა ამ ნივთების ნივთობრივად და უფლებრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნების ნაწილში, დაუსაბუთებელია.

32. რაც შეეხება მოპასუხის/მოწინააღმდეგე მხარის პრეტენზიას მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მხარეთა შორის არსებულ სახელშეკრულებო შეთანხმებების თანახმად, მოპასუხეს სამზარეულოს ჭურჭლისა და სამზარეულო ინვენტარი დაბრუნება ევალებოდა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ამოწურვის შემდეგ. სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ ხელშეკრულებები მხარეთა შორის გაფორმებულია ერთმანეთის მიმდევრობით და საბოლოოდ მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობა დასრულდა 2014 წლის 31 იანვარს. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ სარჩელი აღძრა 2017 წლის 27 იანვარს, რის გამოც სსკ-ის 129-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი წესის მიხედვით, მოსარჩელის მოთხოვნა ხანდაზმულად ვერ ჩაითვლება.

კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

33. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ შეიტანა საკასაციო საჩივარი, მოითხოვა მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება შემდეგი საფუძვლებით:

34. კასატორის განმარტებით, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების აბსოლუტურ საფუძველს წარმოადგენს ის გარემოება, რომ განჩინება ფაქტობრივად და სამართლებრივად დაუსაბუთებელი და არასრულია. სააპელაციო პალატამ ვერ მიუთითა, რა საფუძვლით გამოიყენა კანონი, სათანადოდ არ გამოიკვლია საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, ყურადღება არ მიაქცია იმ ფაქტს, რომ მოპასუხეს ქონება გადაეცა 2010 წლის მდგომარეობით, არ მომხდარა ნივთების იდენტიფიცირება, არ განუსაზღვრავს მოპასუხისათვის ქონების გადაცემის თარიღი, შესაბამისად, არც ნივთების ექსპლუატაციის ვადა.

35. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო პალატას არ შეუფასებია საქართველოს პრეზიდენტის 12.03.2007 წლის №197 ბრძანებულების 26-ე პუნქტში არსებული ჩანაწერი, სადაც მითითებულია, რომ ქონების ექსპლუატაციაზე ვადის გასვლა ავტომატურად არ ნიშნავს მის ჩამოწერას. ექსპლუატაციის ვადებზე აპელირებისას სასამართლო ასევე ვალდებულება იყო, გამოეკვლია და შეეფასებინა ის ფაქტი, რომ თუნდაც ექსპლუატაციის ვადის გასვლის შემდეგ, როგორც ამას მოპასუხე მიუთითებს, მას აღნიშნულის შესახებ მესაკუთრისათვის არ უცნობებია და არც მისი ჩამოწერა უთხოვია. ამდენად, ქონება ვარგისი იყო და მოპასუხეს ის, ცვეთის პირობებშიც, უნდა დაებრუნებინა.

36. კასატორმა მიიჩნია, რომ გასაჩივრებული განჩინება განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ მსგავს №ას-4-4-2018 საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილებისაგან.

37. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 11 აპრილის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე განჩინებით დადგინდა, რომ კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

38. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

39. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კასატორს დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარდგენის გზით სადავოდ არ გაუხდია სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ფაქტები, ამდენად, სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე დადგენილად უნდა ჩაითვალოს შემდეგი გარემოებანი:

40. 2007 წლის 23 თებერვლიდან 2013 წლის 22 ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდში მხარეთა შორის გაფორმდა სახელმწიფო შესყიდვის შესახებ 22 ხელშეკრულება, რომლის საგანს წარმოადგენდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეთა კვებითი უზრუნველყოფა, სხვადასხვა სამხედრო ნაწილში, მათ შორის, ადლიის სამხედრო ნაწილში. აღნიშნულ ხელშეკრულებათა საფუძველზე, 2007 წლის 23 თებერვლიდან 2014 წლის 31 იანვრის ჩათვლით პერიოდში მოპასუხე უწყვეტად უზრუნველყოფდა სამხედრო მოსამსახურეთაკვებას. აღნიშნული მიზნით, 2007-2010 წლებში დროებითი მოხმარებისათვის გადასცა დაახლოებით 728 753.54 ლარის ღირებულების სამზარეულოს ინვენტარი და მოწყობილობა-დანადგარები, რომლებიც მოპასუხეს უკან უნდა დაებრუნებინა მას შემდეგ, რაც სამინისტროსთან დადებული სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გავიდოდა.

41. მხარეთა შორის 2007-2013 წლებში გაფორმებული სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ ხელშეკრულებებით განისაზღვრა მოპასუხის ვალდებულება, გაუფრთხილდეს მიღება-ჩაბარების აქტით მასზე გადაცემულ ქონებას (სასადილოს შენობა-ნაგებობას, სამზარეულო ინვენტარს, მოწყობილობა-დანადგარებს და სასადილოსათვის საჭირო სხვა მატერიალურ საშუალებებს. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურების ვადის დასრულების შემდეგ, გადასცეს შემსყიდველს მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე მასზე გადაცემული ქონება (სამზარეულო, სამზარეულოს ინვენტარი და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარები) გამართულ მდგომარეობაში, ცვეთის გათვალისწინებით. მიმწოდებელს ეკისრება სრული მატერიალური პასუხისმგებლობა მისთვის მიღება-ჩაბარების აქტით გაცემული ქონების (სამზარეულო, სამზარეულოს ინვენტარი და სამზარეულოს მოწყობილობა-დანადგარები) დაზიანებასა და/ან განადგურებაზე, აღნიშნული მანქანა-დანადგარების, მოწყობილობების, სხვა სასადილო ჭურჭლისა და ინვენტარის დაზიანების და/ან განადგურების შემთხვევაში, მიმწოდებელი ვალდებულია აუნაზღაუროს შემსყიდველის მიყენებული ზიანი.

42. მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობა საბოლოოდ დასრულდა 2014 წლის 31 იანვარს. 2015 წლის პირველ ივნისს გაფორმდა №63 დაბრუნების აქტი, რომლის თანახმად №3 რეგიონულ ბაზაზე თავდაცვის მინისტრის 2013 წლის 10 დეკემბრის ბრძანების საფუძველზე დაბრუნდა მოპასუხისათვის დროებითი სარგებლობაში გადაცემული №3 რეგიონალური ბაზის ბალანსზე რიცხული სასადილოს ინვენტარი და მანქანა-დანადგარები. №63დაბრუნების აქტის თანახმად, დანაკლისი ნივთების ჯამურმა ღირებულებამ შეადგინა 15960.01 ლარი.

43. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ 2015 წლის პირველი ივნისის №63 დაბრუნების აქტი შეიცავს სამი კატეგორიის ნივთების ჩამონათვალს: ა) დანაკლისი ნივთები (ნივთები, რომლებიც არ არის დაბრუნებული); ბ)დაზიანებული ნივთები (ნივთები, რომლებიც მოსარჩელეს დაზიანებულ მდგომარეობაში დაუბრუნდა) დაგ) დაბრუნებული ნივთები, რომლებზეც მოსარჩელეს არ გააჩნია პრეტენზია. №63 დაბრუნების აქტის თანახმად, დაბრუნებული, მაგრამ დაზიანებული ნივთებია:1. ელექტროქურა 4-კამფორიანი; 2. საყოფაცხოვრებო მაცივარი; 3. „სტელაჟი“ 4-თაროიანი; 4. საჭმლის გასაცემი ხაზი.

44. №63 დაბრუნების აქტი არ შეიცავს დაზიანებული ნივთების აღწერას. საქმეში წარმოდგენილი არ არის რაიმე მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებდა აღნიშნული ნივთების დაზიანების ხარისხზე. შესაბამისად, არ დასტურდება, რომ ამ ნივთების დაზიანება გამოწვეულია არა ბუნებრივი ცვეთის შედეგად, არამედ არასათანადო გამოყენების შედეგად მიღებული მექანიკური ზემოქმედებით, რის გამოც მათი გამოყენება ფუნქციური დანიშნულებით შეუძლებელია.

45. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა და მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის გარემოება, რომ მოპასუხემ 2015 წლის 28 სექტემბრის 159/15 წერილით აღიარა 1674.66 ლარის ღირებულების იმ ინვენტარის დანაკლისის არსებობა, რომელთა ექსპლუატაციის ვადა სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების პერიოდისათვის ამოწურული არ იყო. მოპასუხემ, დავის სასამართლოში განხილვის ფარგლებშიც, ნაწილობრივ ცნო სასარჩელო მოთხოვნა 1674,66 ლარის ღირებულების იმ ნივთებთან დაკავშირებით, რომლებიც, №63 დაბრუნების აქტის მიხედვით, წარმოადგენდა დანაკლის ნივთებს და მათი ექსპლუატაციის ვადა არ იყო გასული ხელშეკრულების დასრულების მომენტისთვის.

46. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის ფარგლებში საკასაციო სასამართლომ უნდა შეაფასოს, გასაჩივრებული განჩინებით რამდენად კანონიერად ეთქვა უარი მოსარჩელეს მოპასუხის მხრიდან 2015 წლის პირველი ივნისის დაბრუნების №63 აქტში სულ - 15 960.01 ლარის ღირებულების დანაკლისისა და დაზიანებული ნივთების მოსარჩელისათვის ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნებაზე.

47. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ყველა სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულების შესრულება წარმოადგენს ვალდებულებითი სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს. ვალდებულების შესრულების ლეგიტიმური სახელშეკრულებო ინტერესი, სამართლებრივი დაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებული სიკეთეა ნებისმიერი სამართლის სისტემაში. ვალდებულების შესრულება ხასიათდება იმით, რომ იგი წარმოადგენს ვალდებულების შეწყვეტისაკენ მიმართულ ნებელობით ქმედებებს.

48. სსკ-ის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას.

49. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვალდებულების ჯეროვანი შესრულება წარმოადგენს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პრინციპს და მას უკავშირდება ვალდებულების შეწყვეტა. კანონმდებლობა განასხვავებს ვალდებულების ჯეროვან (სათანადო) და არაჯეროვან (არასათანადო) შესრულებას. არაჯეროვანია შესრულება, როდესაც ვალდებულება მოვალის მიერ, მართალია, სრულდება, თუმცა შესრულებას ხარვეზი გააჩნია, იგი არ შეესაბამება ვალდებულების საფუძვლად არსებული გარიგების შინაარსსა და შესრულებით დაინტერესებული პირების მოლოდინს. ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულების შემთხვევაში ვალდებულება არ წყდება და როგორც წესი, შედეგად იწვევს ვალდებულების დამრღვევი პირის პასუხისმგებლობას. ვალდებულების ჯეროვანი შესრულება გულისხმობს მოვალის მიერ იმ მოთხოვნათა განუხრელ დაცვას, რომლებიც დაკავშირებულია თვით შესრულების საგანთან. თუ როგორი შესრულებაა ჯეროვანი, უპირველეს ყოვლისა, ხელშეკრულებით განისაზღვრება.

50. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალდებულების ჯეროვანი შესრულება ფართო გაგებით, მოიცავს ვალდებულების შესრულების სხვა პრინციპებსაც, როგორიცაა: რეალური შესრულების პრინციპი; ვალდებულების შესრულებაზე ცალმხრივად უარის თქმის დაუშვებლობის პრინციპი; ურთიერთთანამშრომლობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპები.

51. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა. სადავო ურთიერთობის შეფასებისას, ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო არაა შებოჭილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებებით, შესაბამისად, თუ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გამოარკვევს, რომ ქვემდგომი სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება არ გამომდინარეობს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან, იგი ვალდებულია, ეს გარემოებები თავად შეაფასოს სამართლებრივად სწორად და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

52. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მოსარჩელე ითხოვს მოპასუხისათვის დროებით სარგებლობაში გადაცემული ქონების დანაკლისის და დაზიანებული ქონების ნივთობრივად და უფლებრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნებას.

53. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, მიყენებული ზიანი ანაზღაურება სსკ-ის 394-1 (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზრაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის) სსკ-ის 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია, აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება) მუხლებიდან გამომდინარეობს, ხოლო მოთხოვნა ქონების ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნების შესახებ კი გამომდინარეობს სსკ-ის 382-ე მუხლის დანაწესიდან ( თუ შესრულების საგანია ნივთი, რომლის შეცვლაც შეიძლება ( გვაროვნული ნივთი), მოვალემ ვალდებულება ყოველთვის უნდა შეასრულოს).

54. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობა გამოხატულებას ჰპოვებს მოვალეზე კანონით დადგენილი ქონებრივი ზემოქმედების ზომებში. სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე, რომელიც არღვევს ვალდებულებას, პასუხს აგებს დაზარალებულის წინაშე. ვალდებულების შესრულების ლეგიტიმური სახელშეკრულებო ინტერესი სამართლებრივი დაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებული სიკეთეა ნებისმიერ სამართლებრივ სისტემაში. სახელშეკრულებო ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვანი შესრულების შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის ყველაზე გავრცელებული სახეა ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება ანუ პასუხისმგებლობა გამოიხატება დამრღვევი მხარის ვალდებულებაში, მიყენებული ზიანი ნატურით ან ფულადი სახით.

55. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ზიანის ანაზღაურება მიეკუთვნება მეორად/დამატებით მოთხოვნებს და იწვევს ქონებრივი ან არაქონებრივი ხასიათის უარყოფითი შედეგების დადგომას. (შდრ. ჰ.ბოილინგი, პ. ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ.33). ზიანის ანაზღაურება მოთხოვნა წარმოიშობა, მაშინ, როდესაც პირველადი მოთხოვნის შესრულებისას ჩნდება პრობლემა. პრობლემა შეიძლება მდგომარეობდეს ვალდებულების შეუსრულებლობაში, არაჯეროვნად შესრულებაში ან ხელშეკრულებიდან გამომდინარე სხვა ვალდებულების დარღვევაში. ზიანის ანაზღაურების მეორადი მოთხოვნის უფლება შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს ნებისმიერი სახის ვალდებულების დარღვევით გამოწვეული ზიანის არსებობისას.

56. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევისათვის, ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ცენტრალურ და უზოგადეს ნორმას წარმოადგენს სსსკ-ის 394 I მუხლი, რომელიც კრედიტორს მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევის შედეგად წარმოშობილი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს (შდრ. გიორგი ვაშაკიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 394-ე, ველი 2, თბილისი, 2019). აღნიშნული ნორმით გათვალისწინებული დანაწესის გამოყენების წინაპირობებია: 1) ზიანი; 2) ქმედების მართლწინააღმდეგობა 3) მიზეზობრივი კავშირი 4) ბრალი.

57. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო სამართალში ზიანში მოიაზრება ქონებაზე ან სამართლებრივად დაცულ სხვა სიკეთეზე გარკვეული ზემოქმედებით გამოწვეული უარყოფითი შედეგი. ზიანი წარმოადგენს სამართალდარღვევის შემადგენლობის აუცილებელ ელემენტს. თუ არაა ზიანი, არც ქონებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი შეიძლება დადგეს. ზიანი სწორედ რომ მართლსაწინააღმდეგო მოქმედების შედეგია. იგი წარმოადგენს სამართლებრივი სიკეთის ხელყოფის შედეგს. კონტინენტური ევროპის კერძო სამასაქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 394-ე, ველი 9, თბილისი, 2019). მოვალის მიერ ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილების შემთხვევაში, კრედიტორს წარმოეშობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა. განსხვავება საკომპენსაციო და მორატორულ ზიანს შორის იმაში მდგომარეობს, რომ საკომპენსაციო ზიანისას გამორიცხულია იმავდროულად ვალდებულების ნატურით შესრულება, ხოლო რთლის მიხედვით, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა განიხილება ვალდებულების ნატურით შესრულების მოთხოვნასთან მიმართებით, როგორც დამატებითი ხასიათის და გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, თუკი ვალდებულების ნატურით შესრულება შეუძლებელია ანდა კრედიტორმა დაკარგა ინტერესი ასეთი შესრულების მიმართ. საერთო სამართალი კი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას განიხილავს, როგორც კრედიტორის უფლებების დაცვის ძირითად საშუალებას და მას ყოველთვის შეუძლია მოითხოვოს ფულადი კომპენსაცია ვალდებულების შეუსრულებლობის (დარღვევის) შემთხვევაში.

58. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზიანი წარმოადგენს პირის ქონებრივი და არაქონებრივი ინტერესების მისი ნების გარეშე ხელყოფას, რისი ანაზღაურებაც აღიარებულია ბრუნვის წეს-ჩვეულებებით და შეზღუდული არ არის კანონმდებლობით. როგორც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი, ასევე განვითარებული ქვეყნების კანონმდებლობა, ერთმანეთისაგან განასხვავებს ქონებრივ და არაქონებრივ ზიანს. ქონებრივი ზიანი ქონებრივი სიკეთის ხელყოფით შემოიფარგლება. ქონებრივ ზიანში იგულისხმება არა მხოლოდ დაზარალებულის ქონებრივი აქტივების შემცირება, არამედ პასივების გაზრდაც (შდრ. გიორგი რუსიაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 408-ე, ველი 9, თბილისი, 2019).

59. საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ როგორც ზიანის მიყენების ფაქტი, ასევე განცდილი ზიანის ოდენობის დამტკიცების ტვირთი აწევს დაზარალებულ მხარეს ანუ კრედიტორს, რომელიც სასამართლო პროცესში წარმოადგენს მოსარჩელეს. ზიანის ანაზღაურების ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს რეალურად განცდილი დანაკარგების ჯამს. ის არ უნდა ატარებდეს მოვალის მიმართ სადამსჯელო ხასიათს და არ უნდა წარმოადგენდეს საჯარიმო სანქციას, რამეთუ ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის არსი მდგომარეობს კრედიტორისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაში და არა მოვალის დასჯაში. ზიანის ანაზღაურების ინსტიტუტი მიმართულია ვალდებულების დარღვევის პრევენციისა და მხარეთა ინტერესთა წონასწორობის აღდგენაზე. საჯარიმო სანქციები ქართული სამართლისათვის უცხოა. ზიანის ანაზღაურება გულისხმობს შემდეგი პრინციპების დაცვას: ზიანის სრულად ანაზღაურება; უსაფუძვლო გამდიდრების არდაშვება; ადექვატურობა; სავარაუდოობა.

60. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მიზეზობრივი კავშირი სამართალდარღვევის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტია. ანაზღაურდება მხოლოდ ისეთი ზიანი, რომელიც მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით იყო გამოწვეული. იმისათვის, რომ მოვალეს დაეკისროს პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა გაირკვეს, წარმოადგენს თუ არა ზიანი მოვალის მოქმედების უშუალო შედეგს. სსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, ,,ანაზღაურდება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს.” საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი უპირატესობას ანიჭებს უშუალო მიზეზობრივი კავშირის თეორიას. ანუ პირი მხოლოდ მაშინ აგებს პასუხს ზიანისათვის, როცა მისი ქმედება ადეკვატურ კავშირშია დამდგარ შედეგთან/ზიანთან (causa principalis sine qua non) ანუ დამდგარი ზიანი დარღვეული ვალდებულების რეალური და მოსალოდნელი შედეგია და მისი მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასთან ობიექტური გადმოსახედიდან დასტურდება. სავარაუდობა სახეზეა, თუ შედეგის დაშვება შეგნებული მოვალის პერსპექტივიდან ობიექტურად შესაძლებელი იყო (შდრ. ჰ. ბიოილინგი, პ. ლუტრინგჰაუსი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ცალკეული მოთხოვნის საფუძვლების სისტემური ანალიზი, თბილისი, 2009, გვ. 48).

61. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ბრალი სამართალდარღვევის შემადგენლობის უმნიშვნელოვანესი სუბიექტური ელემენტია. ბრალეული პასუხისმგებლობის პრინციპი, საყოველთაოდაა აღიარებული სახელშეკრულებო სამართალში (შდრ. გიორგი ვაშაკიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 395-ე, ველი 1, თბილისი, 2019).

62. სსკ-ის 395-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ,,მოვალეს პასუხისმგებლობა დაეკისრება მხოლოდ განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიყენებული ზიანისათვის, თუ სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული და ვალდებულების არსიდანაც სხვა რამ არ გამომდინარეობს”. სამოქალაქო სამართალში განასხვავებენ ბრალის ორ ფორმას: განზრახვა (dolus) და გაუფრთხილებლობა (culpa), რომლებიც პირის ქმედების სუბიექტური შემადგენლობის ელემენტებია (შდრ. გიორგი ვაშაკიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, მუხლი 395-ე, ველი 20, თბილისი, 2019).

63. საკასაციო პალატა განამარტავს, რომ ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოების არსებობის შემთხვევაში, ნავარაუდები სამართლებრივი მდგომარეობის აღდგენის ორიენტირი სახელშეკრულებო თუ არასახელშეკრულებო ზიანის დადგომის შემთხვევაში (სსკ-ის 326-ე მუხლი), განმტკიცებულია სსკ-ის 408. 1 მუხლში, რომლის ნორმატიული მიზნიდან გამომდინარეობს, რომ განხორციელდეს იმ ვითარების აღდგენა, რომელიც იარსებებდა ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოების დადგომამდე, ე.ი. ვალდებულების დარღვევამდე. ნორმიდან გამომდინარეობს დასკვნა, რომ ზიანი არის ის ქონებრივი დანაკლისი, რომელიც არ იარსებებდა ვალდებულების დარღვევის არარსებობის შემთხვევაში, ე.ი. ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების პირობებში. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების დარღვევით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნასთან მიმართებით, სასამართლომ უპირველესად, უნდა შეაფასოს ზიანის, როგორც მეორადი მოთხოვნის, წარმოშობის სამართლებრივი საფუძვლების არსებობა (შდრ. სუსგ -ები №ას-1843-2018 , 5 მარტი, 2019 წელი, პ-14.2; №ას-167- 163-2016, 01.07.2016).

64. მაშასადამე, ზიანის ოდენობის განსაზღვრა იმ განცდილი ზიანის კომპენსირებაში მდგომარეობს, რომელიც მოსარჩელეს მიადგა მოპასუხის ქმედებით. განცდილი ზიანის ოდენობა კი, განეკუთვნება არა სამართლის, არამედ ფაქტის საკითხს; ფაქტობრივ გარემოებებზე მითითება და რელევანტური მტკიცებულებების წარდგენა კი, მოსარჩელის საპროცესო ვალდებულებაა.

65. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სსკ-ის 382-ე მუხლის თანახმად, თუ შესრულების საგანია ნივთი, რომლის შეცვლაც შეიძლება (გვაროვნული ნივთი), მოვალემ ვალდებულება ყოველთვის უნდა შეასრულოს. გვაროვნული ნივთი გვაროვნული ნიშნებით განსაზღვრული ნივთია, კერძოდ რაოდენობით, წონით, ზომით და ა.შ. ინდივიდუალური ნივთები ინდივიდუალური ნიშნებით განსაზღვრული ნივთებია. ამ თვისებათა გამო გვაროვნული ნივთები შეცვლადი ნივთებია, ინდივიდუალური კი - არა. ამიტომაცაა, რომ როცა შესრულების საგანია გვაროვნული ნივთი, შესრულების სივრცე (ფარგლები) მოიაზრება მოცემული გვარის ყველა ნივთით. მოვალეს შეუძლია ნებისმიერი ნივთი შესთავაზოს კრედიტორს მოცემული გვარიდან. აქ არა გვაქვს კონკრეტული ნივთი, რომელსაც შემცვლელი არ მოეპოვება. გვაროვნული ვალდებულება მოვალეს შესრულების მეტ შესაძლებლობას აძლევს. ვიდრე მოცემული გვარის ნივთები სამოქალაქო ბრუნვაშია, მანამ არსებობს მისი შეძენის ობიექტური შესაძლებლობა. პირმა ვალდებულება ყოველთვის უნდა შეასრულოს (იხ. ბ.ზოიძე,საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი მესამე, გამომცემლობა „სამართალი“, თბილისი, 2001, გვ. 327, 329). მისი ეს ვალდებულება მაშინ ქარწყლდება, როდესაც მოცემული გვარის ნივთები სამოქალაქო ბრუნვიდან საერთოდ გაქრება, ანდა მათი შეძენა დაკავშირებული იქნება უზომოდ დიდ დანახარჯებთან, რაც სამართლიანობის პრინციპიდან გამომდინარე მიუღებელი იქნება (იხ: ქ. მესხიშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, 2019, ველი 7).

66. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს სამართალწარმოების ფუნდამენტურ პრინციპებზე: მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლით რეგლამენტირებულია პროცესის შეჯიბრებითობის პრინციპის საფუძველზე წარმართვა და დადგენილია, რომ მხარეებს აქვთ როგორც ფაქტების მითითების, აგრეთვე, მტკიცებულებათა წარდგენის გზით საკუთარი პოზიციის დადასტურების შესაძლებლობა.

67. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ, სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, §59; Perez v. France, §80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ, ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21; ).

68. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

69. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

70. შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით. რა კრიტერიუმით უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ მტკიცების საგნის განსაზღვრისას. სარჩელის აღძვრით მოსარჩელეს სურს გარკვეული შედეგის დადგომა (ნივთის მიკუთვნება, ვალის დაბრუნება, ზიანის ანაზღაურება, ხელშეკრულების მოშლა და ა.შ.), მისი ეს სურვილი აისახება სარჩელის იმ ელემენტში, რომელსაც სარჩელის საგანი ეწოდება. ამრიგად, სარჩელის საგანს ქმნის მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი. მაგრამ, მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგის დადგომა, მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ გარკვეული ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც კანონი უკავშირებს მოსარჩელის მატერიალურ სამართლებრივი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ზუსტად იგივე უნდა განსაზღვროს იმ ფაქტების წრემ, რომლებსაც უკავშირდება მხარეთა მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივი დასაბუთებულობა. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა.

71. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი, მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“ (იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016, გვ.3-4). „მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64). შეუძლია თუ არა სასამართლოს თავისი ინიციატივით შეიტანოს მტკიცების საგანში და საფუძვლად დაუდოს გადაწყვეტილებას ფაქტები, რომლებზეც მხარეები არ მიუთითებენ? იურიდიულ დოქტრინაში გაბატონებული მოსაზრების თანახმად, სასამართლოს ეს არ შეუძლია (იხ. დამატებით: თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 87; ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

72. სამოქალაქო სამართალში მოქმედებს პრინციპი „affirmanti, non negati, incumbit probatio“ - „მტკიცების ტვირთი ეკისრება მას, ვინც ამტკიცებს და არა მას, ვინც უარყოფს“. ამ დებულებიდან გამომდინარე, უნდა განისაზღვროს, ვინ რა უნდა ამტკიცოს.

73. განსახილველ შემთხვევაში საქმის მასალებით დადგენილია, რომ №63 დაბრუნების აქტი არ შეიცავს დაზიანებული ნივთების აღწერას. საქმეში მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი არ არის რაიმე მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებდა აღნიშნული ნივთების დაზიანების ხარისხზე. შესაბამისად, არ დასტურდება, რომ ამ ნივთების დაზიანება გამოწვეულია არა ბუნებრივი ცვეთის შედეგად, არამედ არასათანადო გამოყენების შედეგად მიღებული მექანიკური ზემოქმედებით, რის გამოც მათი გამოყენება ფუნქციური დანიშნულებით შეუძლებელია.

74. სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა და მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის გარემოება, რომ მოპასუხემ 2015 წლის 28 სექტემბრის 159/15 წერილით აღიარა 1674.66 ლარის ღირებულების იმ ინვენტარის დანაკლისის არსებობა, რომელთა ექსპლუატაციის ვადა სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების პერიოდისათვის ამოწურული არ იყო. მოპასუხემ დავის სასამართლოში განხილვის ფარგლებშიც, ნაწილობრივ ცნო სასარჩელო მოთხოვნა 1674,66 ლარის ღირებულების იმ ნივთებთან დაკავშირებით, რომლებიც, №63 დაბრუნების აქტის მიხედვით, წარმოადგენდა დანაკლის ნივთებს და მათი ექსპლუატაციის ვადა არ იყო გასული ხელშეკრულების დასრულების მომენტისთვის. საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 21 მარტის №197 ბრძანებულებით განისაზღვრა გამოუსადეგარ (ზღვრულ) მდგომარეობამდე მიყვანილი ან დაკარგული შეიარაღებისა და ტექნიკის, სამხედრო-ტექნიკური და საბრძოლო მასალების ნომენკლატურაში შემავალი და სხვა ქონების ჩამოწერისა და აღრიცხვიდან მოხსნის წესები, ასევე, ჭურჭლის, სამზარეულო ინვენტარისა და დანადგარის ექსპლუატაციის ვადები, ცვეთის წლიური ნორმები (მაგ: ბრძანებულებით განისაზღვრა, რომ ფაიფურის თეფშის ექსპლუატაციის ვადაა 1,5 წელი, უჟანგავი ფოლადის ჩანგლის ექსპლუატაციის ვადაა 3 წელი, უჟანგავი ფოლადის ჩაიდნის ექსპლუატაციის ვადაა 3 წელი, მეტალის სტელაჟის ექსპლუატაციის ვადაა 6 წელი, საყოფაცხოვრებო მაცივრის ექსპლუატაციის ვადაა 8 წელი და ა. შ.).

75. სააპელაციო სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ მოპასუხეს სამზარეულოს ჭურჭელი და ინვენტარი გადაეცა 2007- 2010 წლებში. დაბრუნების №63 აქტისა და მოსარჩელის /აპელანტის მიერ წარმოდგენილი დანაკლისი ნივთების ნუსხის (ტომი 2. ს.ფ. 87-92) თანახმად, დანაკლისად აღირიცხა 76 დასახელების სამზარეულოს ჭურჭელი, საიდანაც 24 დასახელების სამზარეულოს სხვადასხვა ჭურჭელი მოპასუხისათვის გადაცემული იყო 2007 წელს, 7 დასახელების სამზარეულოს სხვადასხვა ჭურჭელი - 2009 წელს, 27 დასახელების სამზარეულოს ჭურჭელი - 2010 წელს, 4 დასახელების -2011 წელს, 14 დასახელების -2013 წელს. საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 21 მარტის №197 ბრძანებულებით განსაზღვრული ვარგისიანობის ვადის გათვალისწინებით, ზემოთ დასახელებული სამზარეულოს ჭურჭლის სახეობების მიხედვით, შემოწმების შედეგად დადგინდა, რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობის საბოლოოდ დასრულების პერიოდისათვის, ნორმატიული აქტით დადგენილი ვარგისიანობის ვადა იყო ამოწურული, გარდა 2013 წელს მოპასუხისათვის გადაცემული 7 დასახელების სამზარეულოს ჭურჭლისა, რომლის დანაკლისის ფაქტი აღიარებულ იქნა თავად მოპასუხის მიერაც. ამ გარემოების საწინააღმდეგო არგუმენტირებული შედავება, გარდა ზოგადი ხასიათის მითითებისა, მოსარჩელეს არ წარმოუდგენია.

76. ამდენად, საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 21 მარტის №197 ბრძანებულებით განსაზღვრული სამზარეულოს ჭურჭლისა და ინვენტარის ექსპლუატაციის ვადების, მათი მიღება-ჩაბარების აქტებსა და დაბრუნების №63 აქტში მითითებული დანაკლისი ნივთების ერთობლიობაში შეფასებით, გასაზიარებელია სააპელაციო პალატის დასკვნა, რომ სახელშეკრულებო ურთიერთობის დასრულების პერიოდისათვის დანაკლისი ნივთების ექსპლუატაციის ვადა (გარდა 1674.66 ლარის ღირებულების ნივთებისა - ს. ფ. 36) ამოწურული იყო. ამ გარემოების საწინააღმდეგოდ რაიმე არგუმენტი ან მტკიცებულება მოსარჩელის/აპელანტის/კასატორის მიერ წარმოდგენილი არ არის.

77. რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას, რომ მოპასუხეს არ გააჩნია სადავო ქონების აღწერის/ჩამოწერის/განადგურების აქტები, საკასაციო პალატა იზიარებს წინამდებარ განჩინების პ.29-ში განვითარებულ სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას, რომ მხარეთა შორის შეთანხმებული არ ყოფილა ექსპლუატაცია-ვადაგასული ნივთების ჩამოწერისა თუ უტილიზაციის წესი. შესაბამისად, მოპასუხეს არ გააჩნდა ნივთების ჩამოწერისა თუ დაზიანებული ჭურჭლის/ინვენტარის აღწერის სახელშეკრულებო ვალდებულება.

78. შესაბამისად, საკასაციო პალატა უსაფუძვლობის გამო, არ იზიარებს წინამდებარე განჩინების პ.34-36 აღნიშნულ კასატორის პრეტენზიას.

79. დაზიანებული ქონების ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნებაზე უარის თქმის შესახებ კასატორის პრეტენზიასთან მიმართებით, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოსარჩელემ ასევე მოითხოვა დაბრუნების №63 აქტში მითითებული დაზიანებული ქონების (1. 4-კამფორიანი ელექტროქურის, 2. საყოფაცხოვრებო მაცივარის, 3. 4-თაროიანი სტელაჟის, 4. საჭმლის გასაცემი ხაზის) ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნება.

80. განსახილველ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ ამ ნივთების ექსპლუატაციის ვადა ხელშეკრულების ვადის დასრულების მომენტისათვის გასული არ იყო. მოსარჩელის მტკიცებით, აღნიშნული ნივთები დაუბრუნდა სამინისტროს, მაგრამ დაზიანებულ მდგომრეობაში. სადავო საკითხის გადაწყვეტისას, სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე არ უთითებს ამ ნივთების დაზიანების ხასიათზე, ხარისხზე და არც შესაბამისი მტკიცებულებები აქვს წარმოდგენილი, კერძოდ, მოსარჩელე არ უთითებს რა სახის დაზიანებები აქვს ამ ქონებას მიყენებული; შეუძლებელია თუ არა ნივთების დანიშნულებისამებრ გამოყენება; ნივთებისათვის დაზიანებულის კატეგორიის მინიჭებისას გათვალისწინებულია თუ არა ამ ხელშეკრულებით შეთანხმებული ბუნებრივი ცვეთა და დაზიანების ხარისხი სცილდება თუ არა ბუნებრივი ცვეთის ზღვარს, რაც მოსარჩელეს წარმოუქმნის მოთხოვნის უფლებას.

81. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა იმის მტკიცება, რომ ნივთების დაზიანება ბუნებრივი ცვეთის ზღვარს სცილდებოდა და გამოწვეული იყო ნივთების გაუფრთხილებელი, დაუდევარი მოხმარებით. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ მოპასუხის მითითებით ადგილი აქვს სადავო ნივთების მხოლოდ ბუნებრივი ცვეთას, თუმცა ისინი ვარგისია დანიშნულებისამებრ გამოყენებისათვის. ამ გარემოების საწინააღმდეგოდ მოსარჩელეს რაიმე სახის მტკიცებულება სასამართლოსთვის არ წარმოუდგენია. (მაგ.: ქონების შემფასებლის, სპეციალისტის ან ექსპერტიზის დასკვნა და სხვა). დადგენილია, რომ მოპასუხე ვალდებული იყო, ნივთები მესაკუთრისათვის დაებრუნებინა გამართულ მდგომარეობაში, მაგრამ ნორმალური ბუნებრივი ცვეთის გათვალისწინებით. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა ამ ნივთების ნივთობრივად უნაკლო მდგომარეობაში დაბრუნების ნაწილში, დაუსაბუთებელია.

82. საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის წინაპირობად ვერ შეფასდება კასატორის მითითება საკასაციო სასამართლოს არსებული პრაქტიკისაგან გასაჩივრებული განჩინების განსხვავებასთან დაკავშირებით, რადგან ყოველი კონკრეტული შემთხვევა გამოირჩევა კონკრეტული გარემოებებით. საქმეზე №ას-4-4-2018, საკასაციო სასამართლომ 2018 წლის 12 დეკემბრის განჩინებით გასაჩივრებული განჩინება გააუქმა და საქმე დააბრუნა სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად, რადგან მიიჩნია, რომ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები არასათანადოდ იყო გამოკვლეული. წინამდებარე საქმეზე კი, ამგვარი საჭიროება არ არსებობს.

83. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა.

84. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობაში მოდის.

85. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

86. ამავდროულად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან.

87. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო.

2. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: ეკატერინე გასიტაშვილი

მირანდა ერემაძე