საქმე №ას-34-2022 21 ივნისი, 2022 წელი

ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

თამარ ზამბახიძე, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – შპს „ს-ს ფ-ა“

მოწინააღმდეგე მხარე – პ. დ-ია, ი. რ-ვი

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 3 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი - ბრძანებების ბათილად ცნობა, სახელფასო დავალიანების ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. პ. დ-იამ (შემდეგში - პირველი მოსარჩელე) და ი. რ-მა (შემდეგში - მეორე მოსარჩელე)(ერთად - დასაქმებულები, მოსარჩელეები ან მოწინააღმდეგე მხარე) 2020 წლის 29 ივნისს სარჩელი აღძრეს შპს „ს-ს ფ-ის“ (შემდეგში - დამსაქმებელი, კომპანია, მოპასუხე, აპელანტი ან კასატორი) წინააღმდეგ ( იხ. ტ.1.ს.ფ.-). 2020 წლის 20 ნოემბერს მოსარჩელეებმა სასამართლოს მიმართეს მოთხოვნის დაზუსტების შესახებ ( იხ. ტ.1.ს.ფ…-..), ხოლო 2021 წლის 02 თებერვალს კი წარადგინეს დაზუსტებული სარჩელი ( იხ. ტ.1.ს.ფ. …-…), რომლის წარმოებაში მიღებაზეც სასამართლოს 2021 წლის 08 თებერვლის განჩინებით უარი ეთქვათ ( იხ. ტ.1.ს.ფ….). მოსარჩელეებმა 2021 წლის 12 თებერვალს წარადგინეს საბოლოოდ დაზუსტებული სარჩელი და მოითხოვეს: “1.1 მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს ხელფასის ანაზღაურება 7716.60 ლარის ოდენობით; 1.2 მოპასუხეს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს პირგასამტეხლო ხელფასის დაგვიანებისთვის, 682 ლარი; 1.3. მოპასუხეს მეორე მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს ხელფასის ანაზღაურება 7628.40 ლარის ოდენობით; 1.4 მოპასუხეს მეორე მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს პირგასამტეხლოს გადახდა ხელფასის დაგვიანებისთვის, 674 ლარის ოდენობით; 1.5. ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი დამსაქმებლის 2020 წლის 31 მარტის №…./…. ბრძანება, მე-3 პუნქტი იმ ნაწილში, რომლითაც მოხდა პირველ მოსარჩელესთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება; 1.6. ბათილად იქნეს ცნობილი დამსაქმებელის 2020 წლის 31 მარტის №…/… ბრძანება, მე-3 პუნქტი იმ ნაწილში, რომლითაც მოხდა მეორე მოსარჩელესთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება; 1.7. ბათილად იქნეს ცნობილი დამსაქმებელის 2020 წლის 01 ივნისის №…/…ბრძანება, მე-3 პუნქტი იმ ნაწილში, რომლითაც მოხდა პირველ მოსარჩელესთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება; 1.8. ბათილად იქნეს ცნობილი დამსაქმებლის 2020 წლის 01 ივნისის №…/… ბრძანება, მე-3 პუნქტი იმ ნაწილში, რომლითაც მოხდა მეორე მოსარჩელესთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება. ( იხ. ტ.1.ს.ფ. …-…).

2. მოსარჩელეებმა სასარჩელო მოთხოვნები დააფუძნეს შემდეგ გარემოებებს:

3. პირველი მოსარჩელე შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე მოპასუხე კომპანიაში დასაქმებული იყო საოპერაციო სამსახურის საერთაშორისო საფოსტო გზავნილების გაცვლის ცენტრის ცვლის უფროსის თანამდებობაზე, ხოლო მეორე მოსარჩელე შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე იმავე კომპანიაში დასაქმებული იყო საერთაშორისო ურთიერთობებისა და საოპერაციო დეპარტამენტის საოპერაციო მიმართულების საერთაშორისო საფოსტო გზავნილების გაცვლის ცენტრში დამხმარე სპეციალისტის თანამდებობაზე.

4. პირველი მოსარჩელის ფუნქციებს წარმოადგენდა საზღვარგარეთიდან შემოსული და ექსპორტზე გასაგზავნი საფოსტო გზავნილების მიღების, დახარისხებისა და შესაბამის პროგრამაში აღრიცხვის, დამუშავებისა და მათი გაგზავნის უზრუნველყოფა, ხოლო მეორე მოსარჩელეს ევალებოდა - მოპასუხე მხარის ტრანზიტული ტვირთების მომსახურების ჯგუფის შეუფერხებელი ფუნქციონირება.

5. მოსარჩელეები შრომითი ხელშეკრულებით დაკისრებულ მოვალეობებს ასრულებდნენ ჯეროვნად და კეთილსინდისიერად განსხვავებით მოპასუხისაგან, რომელიც არ ასრულებდა თავის ვალდებულებას და დასაქმებულებს არ უხდიდა შრომის ანაზღაურებას. მოსარჩელეებმა სიტუაციის გარკვევის მიზნით, წერილობით მიმართეს მოპასუხეს და მოითხოვეს ინფორმაცია მათი სამსახურეობრივი სტატუსის თაობაზე. დამსაქმებლის წერილობითი კორესპონდენციის თანახმად, მოსარჩელეთა სამსახურიდან გათავისუფლება (შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტა) არ მომხდარა. მოსარჩელეებთან მოხდა შრომითი ურთიერთობის შეჩერება 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით. (ტ.1 ს.ფ … – …).

6. მოპასუხემ დაზუსტებულ სარჩელზე 2021 წლის 26 თებერვალს წარადგინა როგორც მოთხოვნის გამომრიცხავი ისე მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი (ხანდაზმულობა) შესაგებელი რომლითაც არ ცნო სარჩელი (იხ. ტ.1.ს.ფ. …-…). მოპასუხემ მიუთითა, რომ მოსარჩელეებს ბრძანება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ჩაბარდათ 2020 წლის 28 მაისს, ხოლო სარჩელი წარდგენილ იქნა 2020 წლის 29 ივნისს, რაც ნიშნავს იმას, რომ მოსარჩელეებმა სარჩელი წარადგინეს შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ბრძანებისა და დასაბუთების გაცნობიდან 32 კალენდარული დღეს. მოპასუხის მოსაზრებით, არ არის დაცული შრომის კოდექსით (შემდეგში - სშკ) გათვალისწინებული ბრძანების გასაჩივრების 30 დღიანი ვადა. მოპასუხემ მიუთითა, რომ სშკ-ს მიხედვით შრომითი ხელშეკრულების შეჩერების შესახებ დამსაქმებლის გადაწყვეტილების გასაჩივრების ვადა პირდაპირ არ არის განსაზღვრული, თუმცა იგი მიზანშეწონილად თვლის, რომ შრომითი ურთიერთობების შეჩერებაზე გავრცელდეს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის გასაჩივრებისთვის გათვალისწინებული ვადა, რომელიც შეადგენს 30 კალენდარულ დღეს (იხ. ტ.1.ს.ფ. …-…).

7. მოპასუხემ აღნიშნა, მოსარჩელეთა მითითება, რომ თითქოსდა მოპასუხემ არ შეასრულა მასზე დაკისრებული ვალდებულება, მოკლებულია ყოველგვარ საფუძვლიანობას. შესაგებელში მითითებულია, რომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ 2020 წლის 11 მარტს ახალი კორონა ვირუსი (COVID 19) პანდემიად გამოაცხადა და იმავე წლის 21 მარტს საქართველოს პარლამენტის მიერ დამტკიცდა პრეზიდენტის დეკრეტი N1 და ბრძანება, რომელიც ითვალისწინებს საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე საგანგებო მდგომარეობის დაწესებას. საქართველოს მთავრობის 2020 წლის 23 მარტის N181 დადგენილებით განისაზღვრა საქართველოში ახალი კორონავირუსის გავრცელების აღკვეთის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებები. მსოფლიოსა და საქართველოში, გადაადგილებასთან, ვაჭრობასთან და საერთაშორისო გადაზიდვებთან დაკავშირებულმა შეზღუდვებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა როგორც ეკონომიკურ პროცესებზე და კომპანიის ფინანსურ მაჩვენებლებზე, ასევე სამუშაო ფუნქციების მოცულობაზე. აქედან გამომდინარე, კომპანიაში დასაქმებული ცალკეული პირების, მათ შორის, მოსარჩელეების მიერ შესასრულებელი სამუშაო მცირე მოცულობით ან საერთოდ აღარ არსებობდა.

8. მოპასუხის განმარტებით, მოსარჩელეები დღემდე დასაქმებულები არიან კომპანიაში და ვინაიდან, ამ უკანასკნელის მიზანს წარმოადგენდა კრიზისულ და საგანგებო მდგომარეობაში დასაქმებულ პირთა მაქსიმალურად შენარჩუნება, მას არ განხორციელებულა ორგანიზაციული ცვლილებები სამუშაო ძალის შესამცირებლად. გარდა ამისა, არცერთი დასაქმებული არ დარჩენილა სახელფასო ანაზღაურების გარეშე. დასაქმებულთათვის შეთავაზებული იქნა დროებით სხვა პოზიცია და მათ მიეცათ შესაბამისი ანაზღაურება. ანაზღაურება არ მიუღიათ მხოლოდ იმ პირებს, ვინც საკუთარი სურვილით უარი განაცხადეს სამუშაოს შესრულებაზე. დამსაქმებელმა მოსარჩელეებსაც შესთავაზა დროებით ახალ პოზიციაზე დასაქმება, შესაბამისი სახელფასო ანაზღაურებითა და უფლება-მოვალეობებით, თუმცა, ამ შეთავაზებაზე მოსარჩელეებმა უარი განაცხადეს.

9. შესაგებლის მიხედვით, მოსარჩელეებს განმეორებით გაეგზავნათ წერილები (იხ. ტ.1, ს.ფ ..), სადაც მოპასუხემ მოითხოვა დასაქმებულთა მიერ მათი საბოლოო პოზიციის დაფიქსირება დროებით, სხვა პოზიციებზე მუშაობის შეთავაზებასთან დაკავშირებით. წერილში ასევე განმარტებული იყო, რომ უარის თქმის შემთხვევაში, მოსარჩელეებთან შეჩერდებოდა შრომითი ურთიერთობა. რაც შეეხება დროებით პოზიციაზე დასაქმებული პირების ანაზღაურებას, დასაქმებულებს, რომლებმაც გამოხატეს თანხმობა კომპანიის შეთავაზებაზე, სახელფასო ანაზღაურება განესაზღვრათ ახალი პოზიციის ხელფასის შესაბამისად, თუმცა არანაკლებ არსებული ხელფასის 70%-ის ოდენობით. ასევე, კომპანიამ აუნაზღაურა დასაქმებულებს დროის ის მოკლე შუალედიც, რომელიც საჭირო იყო შეთავაზების გაკეთების, დასაქმებულების თანხმობის და უსაფრთხო სამუშაო სივრცის მოსაწყობად. მიუხედავად ამ პერიოდში სამუშაოს არ შესრულებისა, კომპანიაში დასაქმებულ პირებს მიეცათ სახელფასო ანაზღაურების 50%-ი.

10. მოპასუხე მიუთითებს, რომ ცალკეულ დასაქმებულებთან, რომლებმაც უარი განაცხადეს ალტერნატიულ სამუშაოზე, 2020 წლის 01 ივნისის ბრძანებით შეჩერდა შრომითი ურთიერთობა. აღნიშნული გამოიწვია ერთი მხრივ, 2020 წლის 11 მარტს ახალი კორონა ვირუსის (COVID 19) პანდემიად გამოცხადებამ და მეორე მხრივ, 2020 წლის 01 მაისიდან საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შესაბამისად შესყიდვების შესახებ კანონის იმ ჩანაწერის გაუქმებამ, რომლის მიხედვითაც სახელმწიფო შემსყიდველებს შეეძლოთ საფოსტო - საკურიერო მომსახურება მოპასუხისაგან შეეძინათ ტენდერის გარეშე. ამ უკანასკნელმა გარემოებამ თავის მხრივ გამოიწვია საფოსტო გზავნილების რაოდენობის შემცირება.

11. მსოფლიოსა და საქართველოში მიმდინარე მოვლენების გათვალისწინებით, კომპანიის ცალკეულ სტრუქტურულ ერთეულებში დასაქმებული პირების მიერ შესასრულებელი სამუშაო 01 ივნისიდან დღემდე არის მნიშვნელოვნად შემცირებული. საგანგებო მდგომარეობასთან ერთად, კომპანიის ბრუნვის და ფინანსური მაჩვენებლების შემცირებაზე დიდი გავლენა იქონია სხვა სახელმწიფოების მიერ საჰაერო სახმელეთო გადაზიდვებთან დაწესებულმა შეზღუდვებმა. შემცირდა, როგორც საერთაშორისო საფოსტო საქმიანობის, ასევე საერთაშორისო სახმელეთო გადაზიდვების მოცულობა. გარდა ამისა, მსოფლიოსა და საქართველოში მიმდინარე მოვლენების გათვალისწინებით, ცალკეულ სტრუქტურულ ერთეულებში დასაქმებული ცალკეული პირების მიერ შესასრულებელი სამუშაო მცირე მოცულობით ან საერთოდ აღარ არსებობს.

12. მოპასუხემ შესაგებელში აგრეთვე მიუთითა, რომ დასაქმების ბაზარზე იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე დიდ დამსაქმებელს. ამასთან, კომპანიის მიზანია, კრიზისის პერიოდში, მაქსიმალურად მოხდეს დასაქმებულებთან შრომითი ურთიერთობების შენარჩუნება. მაღალი სოციალური პასუხისმგებლობიდან გამომდინარე, მოპასუხემ შექმნილი მდგომარეობის გათვალისწინებით, ცალკეულ დასაქმებულ პირებს 2020 წლის 31 ოქტომბრამდე, შესთავაზა დროებით ახალ პოზიციაზე დასაქმება, შესაბამისი სახელფასო ანაზღაურებითა და უფლება - მოვალეობებით. შეთავაზება გავრცელდა მოსარჩელეებზეც, რომლებმაც უარი განაცხადეს დამსაქმებლის შეთავაზებებზე.

13. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. დამსაქმებელს პირველი მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 7716.60 ლარის გადახდა, ხოლო მეორე მოსარჩელის სასარგებლოდ - 7628.40 ლარის გადახდა. ბათილად იქნა ცნობილი 2020 წლის 31 მარტის №…..-…ბრძანება მოსარჩელეებთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერების ნაწილში. ასევე, ბათილად იქნა ცნობილი 2020 წლის 01 ივნისის №….. ბრძანება მოსარჩელეებთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერების ნაწილში. არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელეთა მოთხოვნა პირგასამტეხლოს დაკისრების თაობაზე. (იხ. ტ.1.ს.ფ….-…).

14. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2021 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილებაზე დამსაქმებელმა (აპელანტმა) წარადგინა სააპელაციო საჩივარი, მოითხოვა გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 3 დეკემბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. უცვლელი დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება (იხ. ტ.2, ს.ფ…-…)

16. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება, როგორც ფაქტობრივი, ისე სამართლებრივი თვალსაზრისით და დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

17. აპელანტსა და პირველ მოსარჩელეს შორის გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის შესაბამისად, პირველი მოსარჩელე დაინიშნა აპელანტი კომპანიის საოპერაციო სამსახურის საერთაშორისო საფოსტო გზავნილების გაცვლის ცენტრის ცვლის უფროსის თანამდებობაზე. 3.1 პუნქტის მიხედვით, ხელშეკრულება მოქმედებდა 2017 წლის 10 ივლისიდან განუსაზღვრელი ვადით. 4.1 პუნქტით განისაზღვრა, რომ დასაქმებულის შრომის ანაზღაურება შეადგენს თვეში 687,5 ლარს (საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით).

18. აპელანტსა და მეორე მოსარჩელეს შორის გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის შესაბამისად, მეორე მოსარჩელე დაინიშნა აპელანტი კომპანიის საერთაშორისო ურთიერთობებისა და საოპერაციო დეპარტამენტის საოპერაციო მიმართულების საერთაშორისო საფოსტო გზავნილების გაცვლის ცენტრში დამხმარე სპეციალისტის თანამდებობაზე. 3.1 პუნქტით შეთანხმდა, რომ ხელშეკრულება მოქმედებდა 2020 წლის 1 იანვრიდან 2021 წლის 28 თებერვლის ჩათვლით. ხელშეკრულების 4.1 პუნქტით განისაზღვრა, რომ დასაქმებულის შრომის ანაზღაურება შეადგენს თვეში 625 ლარს (საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით).

19. დადგენილია, რომ კომპანიის გენერალური დირექტორის 2020 წლის 31 მარტის №..- … ბრძანების მე-3 პუნქტის შესაბამისად, ქვეყანაში მოქმედი საგანგებო მდგომარეობის ვადით, დასაქმებულებს, რომელთა სამუშაო ფუნქციები აღარ არსებობს ან მინიმუმამდე შეუმცირდათ და ამავე დროს, უარი განაცხადეს სხვა სამუშაოს შესრულებაზე, 2020 წლის 01 აპრილიდან შეუჩერდათ შრომითი ხელშეკრულების მოქმედება.

20. დადგენილია, რომ 2020 წლის 6 მაისს მეორე მოსარჩელეს კომპანიის მიერ გაეგზავნა წერილი, რომლის საფუძველზეც იგი იტყობინება, რომ მიუხედავად ერთხელ განცხადებული უარისა, იგი კვლავ სთავაზობს მოსარჩელეს ალტერნატიულ პოზიციაზე დასაქმებას და აქვე განმარტავს, რომ უარის თქმის შემთხვევაში, მასთან შეჩერდება შრომითი ურთიერთობა. აპელანტის მიერ მეორე მოსარჩელეს 2020 წლის 27 მაისსაც გაეგზავნა წერილი, სადაც იგი იტყობინება, რომ ვინაიდან მისი სამუშაო ფუნქციები მინიმუმამდე იყო შემცირებული და ალტერნატიული სამსახურის თაობაზე შეთავაზებას არ დათანხმდა, შრომითი ურთიერთობა შეჩერებული იყო 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით.

21. აპელანტის მიერ პირველ მოსარჩელეს 2020 წლის 27 მაისს გაეგზავნა წერილი, სადაც აპელანტმა დასაქმებულს აცნობა, რომ ვინაიდან მისი სამუშაო ფუნქციები მინიმუმამდე იყო შემცირებული და ალტერნატიული სამსახურის თაობაზე შეთავაზებას არ დათანხმდა, შრომითი ურთიერთობა შეჩერებული იყო 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით.

22. დადგენილია, რომ აპელანტის მიერ 2020 წლის 29 მაისს შემუშავებულ იქნა დოკუმენტი ფორს-მაჟორული გარემოებების გამო დროებით სხვა სამუშაოს შეთავაზების და შრომითი ხელშეკრულების არსებითი პირობების ცვლილების შესახებ. აღნიშნული დოკუმენტის მიხედვით, მსოფლიოში და საქართველოში მიმდინარე მოვლენების გათვალისწინებით, აპელანტის ზოგიერთ დეპარტამენტში დასაქმებული ცალკეული პირების მიერ შესასრულებელი სამუშაო ამ ეტაპზე მცირე მოცულობით ან საერთოდ აღარ არსებობს. ეს დეპარტამენტებია:

- ქონების მართვისა და ტრანსპორტის დეპარტამენტი;

- უსაფრთხოების დეპარტამენტი;

- საფელდეგერო დეპარტამენტი;

- საერთაშორისო ურთიერთობებისა და საოპერაციო დეპარტამენტი;

- მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტი;

- ლოგისტიკის დეპარტამენტი;

- კორპორატიული გაყიდვებისა და დისტრიბუციის დეპარტამენტი.

აღნიშნულ დოკუმენტში მითითებულია, რომ მაღალი სოციალური პასუხისმგებლობიდან გამომდინარე, აპელანტმა შექმნილი მდგომარეობის გათვალისწინებით, აპრილის თვეში, ცალკეულ პირებს შესთავაზა ალტერნატიული სამსახური შესაბამისი სახელფასო ანაზღაურებითა და უფლება-მოვალეობებით. აპრილის თვეში დასაქმებულებს, რომელთა ფუნქციები მნიშვნელოვნად შემცირდა, მიეცათ არანაკლებ სახელფასო ანაზღაურების 50%. ანალოგიური პრინციპით მოხდა მაისის თვის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტაც. თუმცა, აპრილისა და მაისის თვეში კომპანიის ფინანსური მაჩვენებლების მნიშვნელოვნად გაუარესების გამო, შეუძლებელი გახდა კრიზისამდე არსებული მდგომარეობის აღდგენა და დასაქმებულების იმავე სამუშაო ფუნქციებსა და პირობებზე დაბრუნება. ამის გამო, კომპანიამ იმ დასაქმებულებს, რომლებსაც აპრილის თვეში გაუკეთდათ ანალოგიური შეთავაზება, უკეთებს ახალ შეთავაზებას. კეთილი ნებიდან გამომდინარე, შეთავაზება გავრცელდა იმ დასაქმებულებზეც, რომლებმაც მსგავს შეთავაზებაზე უარი განაცხადეს აპრილის თვეში და მათთან 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით შეჩერებული იყო შრომითი ურთიერთობა. დასაქმებულებისთვის შეთავაზებული იყო შემდეგი პოზიციები:

- ქოლცენტრის ოპერატორი (ხარისხის მართვის დეპარტამენტი);

- დაცვის თანამშრომელი (დაცვისა და უსაფრთხოების დეპარტამენტი);

- კურიერი (საცალო გაყიდვებისა და მომხმარებელთა მომსახურების დეპარტამენტი). აღნიშნული დოკუმენტით ამჯერად შეჩერების ვადად განისაზღვრა 2020 წლის 31 ოქტომბრის ჩათვლით.

23. დადგენილია, რომ აპელანტი კომპანიის გენერალური დირექტორის მიერ 2020 წლის 01 ივნისს მიღებულ იქნა №….. ბრძანება, რომლის პირველი პუნქტის თანახმად, დასაქმებულებს, რომელთა სამუშაო ფუნქციები აღარ არსებობს ან მინიმუმამდე შემცირდა და ამავე დროს უარი განაცხადეს სხვა სამუშაოს შესრულებაზე, 2020 წლის 31 ოქტომბრის ჩათვლით შეუჩერდათ შრომითი ხელშეკრულებების მოქმედება.

24. დადგენილია, რომ 2020 წლის 18 დეკემბერს აპელანტმა კვლავ გაუგზავნა მოსარჩელეებს ინფორმაცია შრომითი ხელშეკრულების ვადების, სტატუსის და სახელფასო ანაზღაურების შესახებ. წერილებში მითითებულია, რომ 2020 წლის 31 ოქტომბრის შემდგომ დასაქმებულებს კიდევ ერთხელ გაუკეთდათ კომპანიის მხრიდან შეთავაზება დროებით სხვა პოზიციაზე დასაქმების თაობაზე, თუმცა, როგორც დოკუმენტიდან ირკვევა, მოსარჩელეთა მხრიდან ამ შეთავაზებაზეც უარი იქნა გაცხადებული. ხსენებული წერილით მოსარჩელეებს დამატებით ეცნობათ, რომ 2020 წლის 31 ოქტომბრიდან ხელშეკრულება არაა შეჩერებული და განაგრძობს ვადის დენას.

25. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ სშკ 36-ე მუხლი (სადავო ურთიერთობის დროს მოქმედი) ადგენს შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძვლებს. კერძოდ, პირველი ნაწილით განსაზღვრულია, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არის შრომითი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოს დროებით შეუსრულებლობა, რაც არ იწვევს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტას. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით კი, შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძვლებია: ა) გაფიცვა; ბ) ლოკაუტი; გ) აქტიური საარჩევნო უფლების ან/და პასიური საარჩევნო უფლების განხორციელება; დ) საქართველოს საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევებში საგამოძიებო, პროკურატურის ან სასამართლო ორგანოში გამოცხადება; ე) სამხედრო სავალდებულო სამსახურში გაწვევა; ვ) სამხედრო სარეზერვო სამსახურში გაწვევა; ზ) შვებულება ორსულობისა და მშობიარობის გამო, შვებულება ბავშვის მოვლის გამო, შვებულება ახალშობილის შვილად აყვანის გამო, დამატებითი შვებულება ბავშვის მოვლის გამო; თ) ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლის თავშესაფარში ან/და კრიზისულ ცენტრში მოთავსება, თუ იგი ვეღარ ასრულებს სამსახურებრივ მოვალეობას, მაგრამ წელიწადში არაუმეტეს 30 კალენდარული დღისა; ი) დროებითი შრომისუუნარობა, თუ მისი ვადა არ აღემატება ზედიზედ 40 კალენდარულ დღეს ან 6 თვის განმავლობაში საერთო ვადა არ აღემატება 60 კალენდარულ დღეს; კ) კვალიფიკაციის ამაღლება, პროფესიული გადამზადება ან სწავლა, რომლის ხანგრძლივობაც წელიწადში 30 კალენდარულ დღეს არ უნდა აღემატებოდეს; ლ) ანაზღაურების გარეშე შვებულება; მ) ანაზღაურებადი შვებულება(მოქმედი შრომის კოდექსის 46-ე მუხლი).

26. სააპელაციო სასამართლომ, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკაზე დაყრდნობით განმარტა, რომ საქართველოში განხორციელებული შრომის კანონმდებლობის რეფორმის ერთ-ერთი მიზანი სწორედ დასაქმებულის უფლებების დაცვა იყო. მნიშვნელოვანია, რომ შრომის სამართალი დაკავშირებულია ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებასთან და თითოეული დასაქმებულის საქმის ინდივიდუალური შეფასებისას გამოყენებული უნდა იქნეს ე.წ. „favor prestatoris“ პრინციპი, რაც დასაქმებულთათვის სასარგებლო წესით უპირატესობას ნიშნავს (იხ. სუსგ №ას-941-891-2015, 29.01.2016 წ). სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არის უკიდურესი ღონისძიება, რომელიც გამოყენებული უნდა იქნეს გამონაკლის და მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში, მყარი სამართლებრივი საფუძვლის არსებობის პირობებში.

27. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მსჯელობა, რომლითაც ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ დაადგინა, რომ მოცემულ შემთხვევაში შრომითი ურთიერთობის შეჩერების სშკ - ით განსაზღვრული არც ერთი საფუძველი არ იყო სახეზე. რაც შეეხება აპელანტის მითითებას, რომ გამოყენებული უნდა ყოფილიყო ანალოგია, პალატამ არ გაიზიარა, რადგან საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში - სსსკ) მეშვიდე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილის თანახმად თუ არ არსებობს სადავო ურთიერთობის მომწესრიგებელი კანონი, სასამართლო იყენებს კანონს, რომელიც აწესრიგებს მსგავს ურთიერთობას (კანონის ანალოგია), ხოლო თუ ასეთი კანონიც არ არსებობს, სასამართლო ემყარება საქართველოს კანონმდებლობის ზოგად პრინციპებს (სამართლის ანალოგია). თუ არ არსებობს საპროცესო ნორმა, რომელიც არეგულირებს სასამართლო წარმოების დროს წარმოშობილ ურთიერთობას, სასამართლო იყენებს საპროცესო სამართლის იმ ნორმას, რომელიც აწესრიგებს მსგავს ურთიერთობას (კანონის ანალოგია), ხოლო თუ ასეთი ნორმაც არ არსებობს, სასამართლო ემყარება სამოქალაქო საპროცესო სამართლის ზოგად პრინციპებს (სამართლის ანალოგია) და მოცემულ შემთხვევაში სშკ-ი მყარად განსაზღვრავს შეჩერების საფუძვლებს და კონკრეტულად არეგულირებს, რა შემთხვევაში შეიძლება მხარეთა შორის არსებული შრომითი ურთიერთობის შეჩერება.

28. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მსჯელობა, რომ მხარეთა შორის არსებული სამართალურთიერთობა უნდა შეაფასდეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ) 398-ე მუხლის ფარგლებში, რომელიც შეეხება შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების საკითხს.

29. უარყოფილი იქნა აპელანტის მსჯელობა, რომ მსოფლიოსა და საქართველოში, გადაადგილებასთან, ვაჭრობასთან და საერთაშორისო გადაზიდვებთან დაკავშირებულმა შეზღუდვებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა როგორც ეკონომიკურ პროცესებზე და კომპანიის ფინანსურ მაჩვენებლებზე, ასევე სამუშაო ფუნქციების მოცულობაზე. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტის მსჯელობა, რომ ხსენებული საფუძვლით მოპასუხე კომპანიაში დასაქმებული ცალკეული პირების, მათ შორის, მოსარჩელეების მიერ შესასრულებელი სამუშაო მცირე მოცულობით ან საერთოდ აღარ არსებობდა. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ აღნიშნულ გარემოებებზე მითითებით მოპასუხის წარმომადგენელი საუბრობს კომპანიის მიერ გამოვლენილ კეთილ ნებაზე იმასთან დაკავშირებით, რომ შეეცადა შეენარჩუნებინა დასაქმებულებისთვის სამუშაო ადგილები და ამ მიზნით მოხდა მათთან შრომითი ხელშეკრულების შეჩერება და არა შეწყვეტა და ისიც მხოლოდ იმ პირებთან, ვინც უარი განაცხადეს ალტერნატიული სამსახურის შეთავაზებაზე.

30. არ იქნა გაზიარებული სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების საფუძვლად აპელანტის მითითება, რომ სასამართლომ არასათანადო ყურადღება მიაქცია იმ ფაქტს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით გაუქმდა სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ საქართველოს კანონის ის მუხლი, რომლითაც შპს. ,,ს-ს ფ-გან" შემსყიდველებს შეეძლოთ ტენდერის გარეშე საფოსტო-საკურიერო მომსახურეობის შესყიდვა, რადგან თვით აპელანტი მიუთითებს, რომ ეს გადაწყვეტილება ამოქმედდა 2020 წლის 01 მაისიდან, მაშინ როდესაც შრომითი ურთიერთობის შეჩერება დამსაქმებლის მიერ პირველად განხორციელდა 2020 წლის 31 მარტის ბრძანებით.

31. უდავო გარემოებად იქნა მიჩნეული, რომ ალტერნატიული სამსახური შესთავაზეს მოსარჩელეებს, თუმცა მათ უარი განაცხადეს. ისიც უდავოა, რომ შეთავაზებული სამსახური ითვალისწინებდა არსებულზე ბევრად დაბალ ხელფასს. აღნიშნულ გარემოებათა გათვალისწინებით პალატამ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 398-ე მუხლის პირველი ნაწილზე, რომლის შესაბამისად, თუ ის გარემოებები, რომლებიც ხელშეკრულების დადების საფუძველი გახდა, ხელშეკრულების დადების შემდეგ აშკარად შეიცვალა და მხარეები არ დადებდნენ ამ ხელშეკრულებას ან დადებდნენ სხვა შინაარსით, ეს ცვლილებები რომ გაეთვალისწინებინათ, მაშინ შეიძლება მოთხოვილ იქნეს ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ცალკეულ გარემოებათა გათვალისწინებით, ხელშეკრულების მხარეს არ შეიძლება მოეთხოვოს შეუცვლელი ხელშეკრულების მკაცრად დაცვა. მე-3 ნაწილი კი განსაზღვრავს, რომ მხარეები ჯერ უნდა შეეცადონ, რომ ხელშეკრულება მიუსადაგონ შეცვლილ გარემოებებს. თუკი შეუძლებელია ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი, ან მეორე მხარე ამას არ ეთანხმება, მაშინ იმ მხარეს, რომლის ინტერესებიც დაირღვა, შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე.

32. ამასთან სადავო ურთიერთობის დროს მოქმედი სშკ-ის მე-6 მუხლის მე-9 ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის მიხედვით (მოქმედი სშკ-ის 14.1.“ვ“), შრომის ანაზღაურების ოდენობა არის შრომითი ხელშეკრულების არსებითი პირობა. ამავე კოდექსის მე-11 მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, შრომითი ხელშეკრულების არსებითი პირობების შეცვლა შესაძლებელია მხოლოდ მხარეთა შეთანხმებით. თუ შრომითი ხელშეკრულება არ ითვალისწინებს რომელიმე არსებით პირობას, ასეთი პირობის განსაზღვრა შესაძლებელია დასაქმებულის თანხმობით. ამავე მუხლის მე-4 ნაწილი განსაზღვრავს იმ შემთხვევებს, როდესაც არ მიიჩნევა არსებითი პირობების შეცვლად და ესენია: ა) დამსაქმებლის მიერ დასაქმებულისთვის მითითებული სამუშაოს შესრულების ადგილის შეცვლა, თუ საზოგადოდ ხელმისაწვდომი საზოგადოებრივი სატრანსპორტო საშუალებებით დასაქმებულის საცხოვრებელი ადგილიდან სამუშაოს შესრულების ახალ ადგილამდე მისვლა და დაბრუნება მოითხოვს არაუმეტეს 3 საათისა დღეში, ამასთანავე, არ იწვევს არათანაბარზომიერ ხარჯებს და ბ) სამუშაოს დაწყების ან დამთავრების დროის ცვლილება არაუმეტეს 90 წუთით.

33. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ დაბალი ხელფასით ალტერნატიულ სამსახურზე უარი, დასაქმებულის უფლებას წარმოადგენდა და აღნიშნული არ შეიძლება გამხდარიყო მოსარჩელეებთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველი.

34. ზემოაღნიშნული მსჯელობების გათვალისწინებით, დამსაქმებლის გადაწყვეტილება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების თაობაზე, მიჩეული იქნა კანონსაწინააღმდეგოდ.

35. რაც შეეხება აპელანტის პრეტენზიას - მოსარჩელეთა სასარგებლოდ იძულებითი განაცდურის ანაზღაურების დაკისრებასთან დაკავშირებით, პალატამ აღნიშნა, რომ სშკ-ის 32-ე მუხლის (სადავო პერიოდში მოქმედი) თანახმად, თუ შრომითი ხელშეკრულებით სხვა რამ არ განსაზღვრული, დამსაქმებლის ბრალით გამოწვეული იძულებითი მოცდენის დროს, დასაქმებულს შრომის ანაზღაურება მიეცემა სრული ოდენობით, ხოლო 44-ე მუხლის მიხედვით კი, შრომითი ურთიერთობისას მხარის მიერ მეორე მხარისათვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. სასამართლომ მიუთითა, რომ შრომითსამართლებრივი დავიდან გამომდინარე განაცდურის (ზიანის) ანაზღაურების შესახებ საკასაციო სასამართლომ ერთ-ერთ საქმეზე განმარტა:„მოცემულ შემთხვევაში, რადგანაც განხორციელებული იყო სსკ-ის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილით, 408-ე მუხლის პირველი ნაწილითა და 411-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლებრივი წანამძღვრები: დამსაქმებელმა უკანონოდ შეწყვიტა, შრომითი ურთიერთობა დასაქმებულთან, რითაც დაარღვია სშკ-ის 37-ე მუხლის მოთხოვნები, ანუ სახეზეა საწარმოს მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული მოქმედება; ბ) დამსაქმებლის ბრალეული მოქმედებით დასაქმებულს მიადგა ზიანი, მან ვერ მიიღო შრომისანაზღაურების სახით ის შემოსავალი, რასაც იგი მიიღებდა, რომ არა საწარმოს უკანონო მოქმედება... განვითარებული მსჯელობის გათვალისწინებით, სსკ-ის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის დეფინიციიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ დამსაქმებლის უკანონო ბრძანების საფუძველზე, შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შედეგად, დასაქმებულს მიადგა ზიანი, რაცგამოიხატა მის მიერ შრომითი მოვალეობების შესრულების შეუძლებლობასა და კუთვნილი ანაზღაურების (ხელფასის) მიუღებლობაში. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ იძულებითი განაცდური წარმოადგენს სწორედ იმ ზიანს, რომელიც ეკუთვნის დასაქმებულს, რათა მოხდეს პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა იმ სახით, რომელიც არ იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება’’ (იხ.სუსგ N ას-951-901-2015, 29.01.2016წ.).

36. დადგენილი იქნა, რომ 2020 წლის აპრილის თვიდან მოსარჩელეებს არ მიუღიათ შრომის ხელშეკრულებით განსაზღვრული ანაზღაურება და შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არის კანონსაწინაარმდეგო და შპს „ს-ს ფ-ის“ გადასახდელი ხელფასი პირველი მოსარჩელის მიმართ შეადგენს 7716.60 ლარს, ხოლო მეორე მოსარჩელის მიმართ -კი 7628.40 ლარს. ამასთან შემოსავლების სამსახურის მიერ გაცემული ინფორმაციებით დასტურდება, რომ მოსარცელეებს 2021 წლის 21 იანვრის მდგომარეობით არ უფიქსირდებათ ხელფასის ჩარიცხვები, რაც მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ ისინი არ ყოფილან სხვაგან დასაქმებულები ამ დროის განმავლობაში

37. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად დააკისრა მოპასუხეს მოსარჩელეთ სასარგებლოდ იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება.

38. სააპელაციო პალატამ იმსჯელა მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხზეც და მიუთითა, რომ სშკ-ი არ ითვალისწინებს შრომითი ურთიერთობის შეჩერების გასაჩივრების სპეციალურ ვადას და თუ მასზე გავრცელდება შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის გასაჩივრების 30 დღიან ვადა, სასარჩელო მოთხოვნა მაინც ვერ ჩაითვლება ხანდაზმულად. დადგენილია, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების ბრძანება მოსარჩელეებს ჩაბარდათ 2020 წლის 28 მაისს, მოსარჩელეებმა დამსაქმებლის წინააღმდეგ სარჩელი თავდაპირველად წარადგინეს 2020 წლის 17 ივნისს, თუმცა, სასამართლოს 22.06.2020 წლის განჩინებით მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ სარჩელის მიღებაზე და სარჩელის წარდგენის პერიოდში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის დინება შეჩერებული იყო, რის გამოც, სარჩელი არ არის ხანდაზმული. მეტიც, მოსარჩელეებმა განმეორებით სარჩელით სასამართლოს მიმართეს 2020 წლის 29 ივნისს და 2020 წლის 28 მაისიდან გასაჩივრების ოცდამეათე დღე გამოდის 2020 წლის 27 ივნისი შაბათი (დასვენების) დღე. სსსკ 61-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ ვადის უკანასკნელი დღე ემთხვევა უქმე და დასვენების დღეს, ვადის დამთავრების დღედ ჩაითვლება მისი მომდევნო პირველი სამუშაო დღე და სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილია 29 ივნისს პირველ სამუშაო დღეს, შესაბამისად სასარჩელო მოთხოვნები ვერ ჩაითვლება ხანდაზმულად.

39. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება აპელანტმა (მოპასუხემ/დამსაქმებელმა) გაასაჩივრა საკასაციო საჩივრით. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის უარყოფა. ( იხ. დაზუსტებული საკასაციო საჩივარი, ტ….)

40. კასატორი აღნიშნავს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული განჩინების საფუძველზე არასწორად განმარტა სშკ 46-ე მუხლი (ძველი რედაქციის 36-ე მუხლი). კასატორის მოსაზრებით არასწორია ის მიდგომა, თითქოსდა სშკ 46-ე მუხლი არ შეიცავს შრომითი ურთიერთობის შეჩერების სხვა შემთვევებს, გარდა იმისა რაც მოცემულია უშუალოდ ამ ნორმაში. მართალია ხსენებული ნორმა არ ითვალისწინებს „სხვა ობიექტური გარემოებების“ დანაწესს მსგავსად სშკ 47-ე მუხლისა, თუმცა სააპელაციო სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა ანალოგია და ანალოგიის წესით გამოეყენებინა სშკ-ის 47-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის „ო“ ქვეპუნქტი. კასატორს მიაჩნია, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველთა ასეთი ვიწრო განმარტება, დააზარალებს შრომის ბაზარს და დასაქმებულებს. რთული ეკონომიკური მდგომარეობის დროს, დამსაქმებელი გახდება იძულებული, რომ გამოაცხადოს ორგანიზაციული ცვლილებები და შეწყვიტოს შრომითი ხელშეკრულებები, რაც დააზარალებს ორივე მხარეს. მოცემულ შემთხვევაში კასატორს როგორც მაღალი სოციალური პასუხისმგებლობის მქონე დამსაქმებელს, არ სურდა შეეწყვიტა დასაქმებულებთან შრომითი ხელშეკრულებები, რადგანაც იგი იმედოვნებდა, რომ სამუშაოს მოცულობა გარკვეული დროის შემდეგ ისევ გაიზრდებოდა და ყველა დასაქმებული ისევ შეძლებდა მუშაობას. ამის საპირისპიროდ კი სააპელაციო პალატამ განაცხადა, რომ ორგანიზაციული ცვლილებების შედეგად, უნდა შეწყვეტილიყო შრომითი ხელშეკრულებები.

41. კასატორი მიუთითებს, რომ მსოფლიოსა და საქართველოში გადაადგილებასთან, ვაჭრობასთან და საერთასორისო გადაზიდვებთან დაკავშირებულმა შეზღუდვებმა, მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა როგორც ეკონომიკურ პროცესებზე და კომპანიის ფინანსურ მაჩვენებლებზე, ასევე სამუშაოს ფუნქციების მოცულობაზე. აქედან გამომდინარე, მოპასუხე კომპანიაში დასაქმებული ცალკეული პირების, მათ შორის მოსარჩელეების მიერ შესასრულებელი სამუშაო მცირე მოცულობით ან საერთოდ აღარ არსებობდა. მიუხედავად ამისა, კასატორს მათთან შრომითი ხელშეკრულებები არ შეუწყვეტია, ვინაიდან მისი მიზანი იყო კრიზისულ მდგომარეობაში თანამშრომელთა მაქსიმალური შენარჩუნება. მან არცერთი დასაქმებული არ დატოვა პოზიციისა და ხელფასის გარეშე. ანაზღაურება არ მიუღიათ მხოლოდ იმ პირებს, რომლებიც საკუთარი სურვილით უარს აცხადებდნენ სამუშაოს შესრულებაზე. ხსენებულ პირთა შორის იყო მოწინააღმდეგე მხარეც. კასატორისათვის ბუნდოვანია, თუ რატომ არ დათანხმდნენ მოსარჩელეები მის შეთავაზებებს ან რატომ არ ჰქონდათ სხვა პოზიციაზე დასაქმების მოთხოვნის მცდელობა. კასატორს მიაჩნია, რომ მათ უბრალოდ თავი აარიდეს კომუნიკაციას.

42. მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით კასატორი უთითებს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა წარმოდგენილ მოთხოვნათა ხანდაზმულობის საკითხი. კასატორს მიაჩნია, რომ შრომითი ხელშეკრულების შეჩერების თაობაზე დამსაქმებლის გადაწყვეტილების გასაჩივრების ხანდაზმულობის ვადა უნდა განისაზღვროს 30 კალენდარული დღით. ამ მსჯელობას ამყარებს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკაც. მაგალითად, ერთ-ერთ საქმეზე 30 დღიანი გასაჩივრების ვადა გავრცელდა შრომით ურთიერთობის განმავლობაში გამოცემულ ბრძანებაზე დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ (სუსგ. ას-1210-2018, 2019 წლის 15 თებერვალი.) აღსანიშნავია, რომ შრომითი ურთიერთობის განმავლობაში დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ გამოცემული ბრძანების გასაჩივრებაზე არაა სშკ-ში მითითებული, თუმცა, სასამართლო მასზე ავრცელებს 30 დღიან ვადას. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, მოსარჩელეებს ბრძანება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ჩაბარდათ 2020 წლის 28 მაისს, ხოლო სარჩელი შეტანილ იქნა 2020 წლის 29 ივნისს, ანუ მოსარჩელეთა მიერ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ბრძანებისა და დასაბუთების გაცნობიდან 32 კალენდარული დღის შემდეგ, სწორედ ამიტომაც მოსარჩელეთა სარჩელი ხანდაზმულია.

43. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 08 თებერვლის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად, ხოლო 2022 წლის 15 აპრილის განჩინებით კი, საკასაციო საჩივარი ცნობილი იქნა დასაშვებად სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ ქვპუნქტის საფუძველზე, კერძოდ, საკასაციო საჩივარი დასაშვებია, თუ საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას. საკასაციო სასამრთლოს 2022 წლის 31 მაისის განჩინებით დადგინდა საქმის ზეპირი განხილვა 2022 წლის 14 ივნისს, რის შესახებაც მხარეებს ეცნობათ კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

44. საქმეზე ზეპირი მოსმენა გაიმართა 2022 წლის 14 ივნისს, რა დროსაც საკასაციო პალატამ მხარეებს შესთავაზა საქმის მორიგებით დასრულება. მხარეებმა უარი განაცხადეს საქმის მორიგებით დამთავრებაზე. საკასაციო პალატამ საქმის არსებითად განხილვის შედეგად, სსსკ-ის 257 I მუხლის მოთხოვნათა დაცვით, საქმეზე გადადო გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადება 2022 წლის 21 ივნისს.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

45. საკასაციო პალატას საქმის არსებითად განხილვის შედეგად მიაჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი დაუსაბუთებულია, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კი უნდა დარჩეს უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

46. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია (შედავება).

47. მოცემულ საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

48. მოპასუხესა და პირველ მოსარჩელეს შორის გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის შესაბამისად, პირველი მოსარჩელე დაინიშნა აპელანტი კომპანიის საოპერაციო სამსახურის საერთაშორისო საფოსტო გზავნილების გაცვლის ცენტრის ცვლის უფროსის თანამდებობაზე. 3.1 პუნქტის მიხედვით, ხელშეკრულება მოქმედებდა 2017 წლის 10 ივლისიდან განუსაზღვრელი ვადით. 4.1 პუნქტით განისაზღვრა, რომ დასაქმებულის შრომის ანაზღაურება შეადგენს თვეში 687,5 ლარს (საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით).

49. მოპასუხესა და მეორე მოსარჩელეს შორის გაფორმებული შრომითი ხელშეკრულების 1.1 პუნქტის შესაბამისად, მეორე მოსარჩელე დაინიშნა აპელანტი კომპანიის საერთაშორისო ურთიერთობებისა და საოპერაციო დეპარტამენტის საოპერაციო მიმართულების საერთაშორისო საფოსტო გზავნილების გაცვლის ცენტრში დამხმარე სპეციალისტის თანამდებობაზე. 3.1 პუნქტით შეთანხმდა, რომ ხელშეკრულება მოქმედებდა 2020 წლის 1 იანვრიდან 2021 წლის 28 თებერვლის ჩათვლით. ხელშეკრულების 4.1 პუნქტით განისაზღვრა, რომ დასაქმებულის შრომის ანაზღაურება შეადგენს თვეში 625 ლარს (საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით).

50. კომპანიის გენერალური დირექტორის 2020 წლის 31 მარტის №….. ბრძანების მე-3 პუნქტის შესაბამისად, ქვეყანაში მოქმედი საგანგებო მდგომარეობის ვადით, დასაქმებულებს, რომელთა სამუშაო ფუნქციები აღარ არსებობს ან მინიმუმამდე შეუმცირდათ და ამავე დროს, უარი განაცხადეს სხვა სამუშაოს შესრულებაზე, 2020 წლის 01 აპრილიდან შეუჩერდათ შრომითი ხელშეკრულების მოქმედება.

51. 2020 წლის 6 მაისს მეორე მოსარჩელეს კომპანიის მიერ გაეგზავნა წერილი, რომლის საფუძველზეც იგი იტყობინება, რომ მიუხედავად ერთხელ განცხადებული უარისა, იგი კვლავ სთავაზობს მოსარჩელეს ალტერნატიულ პოზიციაზე დასაქმებას და აქვე განმარტავს, რომ უარის თქმის შემთხვევაში, მასთან შეჩერდება შრომითი ურთიერთობა. აპელანტის მიერ მეორე მოსარჩელეს 2020 წლის 27 მაისსაც გაეგზავნა წერილი, სადაც იგი იტყობინება, რომ ვინაიდან მისი სამუშაო ფუნქციები მინიმუმამდე იყო შემცირებული და ალტერნატიული სამსახურის თაობაზე შეთავაზებას არ დათანხმდა, შრომითი ურთიერთობა შეჩერებული იყო 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით.

52. მოპასუხის მიერ პირველ მოსარჩელეს 2020 წლის 27 მაისს გაეგზავნა წერილი, სადაც მოპასუხემ დასაქმებულს აცნობა, რომ ვინაიდან მისი სამუშაო ფუნქციები მინიმუმამდე იყო შემცირებული და ალტერნატიული სამსახურის თაობაზე შეთავაზებას არ დათანხმდა, შრომითი ურთიერთობა შეჩერებული იყო 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით.

53. მოპასუხის მიერ 2020 წლის 29 მაისს შემუშავებულ იქნა დოკუმენტი ფორს-მაჟორული გარემოებების გამო დროებით სხვა სამუშაოს შეთავაზების და შრომითი ხელშეკრულების არსებითი პირობების ცვლილების შესახებ. აღნიშნული დოკუმენტის მიხედვით, მსოფლიოში და საქართველოში მიმდინარე მოვლენების გათვალისწინებით, მოპასუხის ზოგიერთ დეპარტამენტში დასაქმებული ცალკეული პირების მიერ შესასრულებელი სამუშაო ამ ეტაპზე მცირე მოცულობით ან საერთოდ აღარ არსებობს. ეს დეპარტამენტებია: - ქონების მართვისა და ტრანსპორტის დეპარტამენტი; - უსაფრთხოების დეპარტამენტი; - საფელდეგერო დეპარტამენტი; - საერთაშორისო ურთიერთობებისა და საოპერაციო დეპარტამენტი; - მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტი; - ლოგისტიკის დეპარტამენტი; - კორპორატიული გაყიდვებისა და დისტრიბუციის დეპარტამენტი.

54. აღნიშნულ დოკუმენტში მითითებულია, რომ მაღალი სოციალური პასუხისმგებლობიდან გამომდინარე, აპელანტმა შექმნილი მდგომარეობის გათვალისწინებით, აპრილის თვეში, ცალკეულ პირებს შესთავაზა ალტერნატიული სამსახური შესაბამისი სახელფასო ანაზღაურებითა და უფლება-მოვალეობებით. აპრილის თვეში დასაქმებულებს, რომელთა ფუნქციები მნიშვნელოვნად შემცირდა, მიეცათ არანაკლებ სახელფასო ანაზღაურების 50%. ანალოგიური პრინციპით მოხდა მაისის თვის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტაც. თუმცა, აპრილისა და მაისის თვეში კომპანიის ფინანსური მაჩვენებლების მნიშვნელოვნად გაუარესების გამო, შეუძლებელი გახდა კრიზისამდე არსებული მდგომარეობის აღდგენა და დასაქმებულების იმავე სამუშაო ფუნქციებსა და პირობებზე დაბრუნება. ამის გამო, კომპანიამ იმ დასაქმებულებს, რომლებსაც აპრილის თვეში გაუკეთდათ ანალოგიური შეთავაზება, უკეთებს ახალ შეთავაზებას. კეთილი ნებიდან გამომდინარე, შეთავაზება გავრცელდა იმ დასაქმებულებზეც, რომლებმაც მსგავს შეთავაზებაზე უარი განაცხადეს აპრილის თვეში და მათთან 2020 წლის 31 მაისის ჩათვლით შეჩერებული იყო შრომითი ურთიერთობა. დასაქმებულებისთვის შეთავაზებული იყო შემდეგი პოზიციები: - ქოლცენტრის ოპერატორი (ხარისხის მართვის დეპარტამენტი); - დაცვის თანამშრომელი (დაცვისა და უსაფრთხოების დეპარტამენტი); - კურიერი (საცალო გაყიდვებისა და მომხმარებელთა მომსახურების დეპარტამენტი). აღნიშნული დოკუმენტით ამჯერად შეჩერების ვადად განისაზღვრა 2020 წლის 31 ოქტომბრის ჩათვლით.

55. აპელანტი კომპანიის გენერალური დირექტორის მიერ 2020 წლის 01 ივნისს მიღებულ იქნა №…. ბრძანება, რომლის პირველი პუნქტის თანახმად, დასაქმებულებს, რომელთა სამუშაო ფუნქციები აღარ არსებობს ან მინიმუმამდე შემცირდა და ამავე დროს უარი განაცხადეს სხვა სამუშაოს შესრულებაზე, 2020 წლის 31 ოქტომბრის ჩათვლით შეუჩერდათ შრომითი ხელშეკრულებების მოქმედება.

56. 2020 წლის 18 დეკემბერს აპელანტმა კვლავ გაუგზავნა მოსარჩელეებს ინფორმაცია შრომითი ხელშეკრულების ვადების, სტატუსის და სახელფასო ანაზღაურების შესახებ. წერილებში მითითებულია, რომ 2020 წლის 31 ოქტომბრის შემდგომ დასაქმებულებს კიდევ ერთხელ გაუკეთდათ კომპანიის მხრიდან შეთავაზება დროებით სხვა პოზიციაზე დასაქმების თაობაზე, თუმცა, როგორც დოკუმენტიდან ირკვევა, მოსარჩელეთა მხრიდან ამ შეთავაზებაზეც უარი იქნა გაცხადებული. აღნიშნული წერილით მოსარჩელეებს დამატებით ეცნობათ, რომ 2020 წლის 31 ოქტომბრიდან ხელშეკრულება არაა შეჩერებული და განაგრძობს ვადის დენას.

57. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორის შედავებების საფუძვლიანობა, კერძოდ, კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს განჩინება ემყარება კანონდარღვევას, მან არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მნიშვნელოვანი მატერიალური ნორმების დარღვევით;

58. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

59. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლომ ზეპირი მოსმენით განიხილა კასატორის საკასაციო საჩივარი და შესაბამისად, მტკიცებულებათა დონეზე შემოწმდა ყველა ის პრეტენზია, რომლებზე დაყრდნობითაც კასატორი მიიჩნევდა, რომ მიღებული გადაწყვეტილება იყო არასწორი.

60. ვიდრე დადგენილი გარემოებების სამართლის ნორმებთან სუბსუმირებას შეუდგებოდეს, საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს სამართალწარმოების ფუნდამენტურ პრინციპებზე: მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლით რეგლამენტირებულია პროცესის შეჯიბრებითობის პრინციპის საფუძველზე წარმართვა და დადგენილია, რომ მხარეებს აქვთ მტკიცებულებათა წარდგენის გზით საკუთარი პოზიციის დადასტურების შესაძლებლობა, გარდა ამისა, დემოკრატიულ საზოგადოებაში ფუნდამენტური მნიშვნელობა ენიჭება მხარეთა თანასწორობის დაცვას (სსსკ-ის მე-5 მუხლი), რაც იმას ნიშნავს, რომ საქმის განხილვის თითოეულ ეტაპზე სასამართლო ინარჩუნებს ნეიტრალიტეტს და მოსამართლეს მიუკერძოებლად, მხოლოდ მტკიცებულებათა ობიექტური შეფასების გზით უყალიბდება შინაგანი რწმენა დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ამა თუ იმ ფაქტის არსებობის თაობაზე. საქართველოს ორგანული კანონი „საერთო სასამართლოების შესახებ“ განსაზღვრავს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს როლს საერთო სასამართლოების სიტემაში და ადგენს, რომ უზენაესი სასამართლო დადგენილი საპროცესო ფორმით ზედამხედველობს მართლმსაჯულების განხორციელებას საქართველოს საერთო სასამართლოებში. კანონის მითითებული დანაწესიდან გამომდინარეობს მათ შორის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის დებულება, რომელიც ადგენს უზენაესი სასამართლოს მხრიდან დავის ფაქტობრივი ნაწილის შეფასების ფარგლებს, კერძოდ, საკასაციო სასამართლო მსჯელობს საპროცესო წესების დაცვით მოპოვებული მტკიცებულებებისა და მხარეთა მიერ მიცემული ახსნა-განმარტებების შეფასების კანონიერებაზე იმგვარად, რომ თავად ვერც ახალ ფაქტებს დაადგენს და ვერც ახალ განმარტებებს მიიღებს მხარეებისგან.

61. საკასაციო სასამართლოს სხდომებზე მიღებული განმარტებების შედეგად, საკასაციო სასამართლო მივიდა დასკვნამდე, რომ კასატორი ( მოპასუხე) საკასაციო საჩივრით სადავოდ ხდის გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერებას კანონის ანალოგიით გამოყენებაზე უარის თქმის, ასევე მოთხოვნის ხანდაზმულობის ნაწილში. ( იხ. საკასაციო საჩივარი; საკასაციო სასამართლოს სხდომის ოქმი).

62. განსახილველი დავის ფარგლებში საკასაციო სასამართლოს მიერ შეფასების საგანს წარმოადგენს მოსარჩელეებისათვის სადავო ბრძანებების ბათილად ცნობის მოთხოვნის წინაპირობების არსებობა. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

63. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

64. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

65. სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თავისი განჩინებით ძალაში დატოვოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ან ამ გადაწყვეტილების შეცვლით მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება (სსსკ-ის 386-ე მუხლი). ასეთივე შესაძლებლობითაა აღჭურვილი საკასაციო სასამართლოც, კერძოდ, მას შუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს სხვა სამართლებრივი შედეგი (სსსკ-ის 411-ე მუხლი).

66. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას. თავის მხრივ, მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ სარჩელის მოთხოვნის შინაარსს. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან, ზიანის მიყენებიდან (დელიქტი), უსაფუძვლო გამდიდრებიდან თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან.

67. კასატორის პირველი პრეტენზია უკავშირდება სააპელაციო სასამართლოს მიერ კანონის ანალოგიით გამოყენებაზე უარის თქმის კანონიერებას.

68. კასატორი აღნიშნავს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული განჩინების საფუძველზე არასწორად განმარტა სშკ 46-ე მუხლი (ძველი რედაქციის 36-ე მუხლი). კასატორის მოსაზრებით არასწორია ის მიდგომა, თითქოსდა სშკ 46-ე მუხლი არ შეიცავს შრომითი ურთიერთობის შეჩერების სხვა შემთხვევებს, გარდა იმისა რაც მოცემულია უშუალოდ ამ ნორმაში. მართალია ხსენებული ნორმა არ ითვალისწინებს „სხვა ობიექტური გარემოებების“ დანაწესს მსგავსად სშკ 47-ე მუხლისა, თუმცა სააპელაციო სასამართლოს უნდა გამოეყენებინა ანალოგია და ანალოგიის წესით გამოეყენებინა სშკ-ის 47-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის „ო“ ქვეპუნქტი. კასატორს მიაჩნია, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველთა ასეთი ვიწრო განმარტება, დააზარალებს შრომის ბაზარს და დასაქმებულებს. რთული ეკონომიკური მდგომარეობის დროს, დამსაქმებელი გახდება იძულებული, რომ გამოაცხადოს ორგანიზაციული ცვლილებები და შეწყვიტოს შრომითი ხელშეკრულებები, რაც დააზარალებს ორივე მხარეს. მოცემულ შემთხვევაში კასატორს როგორც მაღალი სოციალური პასუხისმგებლობის მქონე დამსაქმებელს, არ სურდა შეეწყვიტა დასაქმებულებთან შრომითი ხელშეკრულებები, რადგანაც იგი იმედოვნებდა, რომ სამუშაოს მოცულობა გარკვეული დროის შემდეგ ისევ გაიზრდებოდა და ყველა დასაქმებული ისევ შეძლებდა მუშაობას. ამის საპირისპიროდ კი სააპელაციო პალატამ განაცხადა, რომ ორგანიზაციული ცვლილებების შედეგად, უნდა შეწყვეტილიყო შრომითი ხელშეკრულებები. ( იხ. საკასაციო საჩივარი, წინამდებარე განჩინების პ.40).

69. საკასაციო პალატა კასატორის აღნიშნულ პრეტენზიასთან დაკავშირებით განმარტავს, რომ სამართლის ამოცანაა, უზრუნველყოს სამართლებრივი უსაფრთხოება და ინტერესთა ოპტიმალური და მიზანშეწონილი დაკმაყოფილება. ეს მიზანი გათვალისწინებულ უნდა იქნას კანონის ინტერპრეტაციისა და განვრცობის პროცესში. სამართლის ფუნქცია, რომ პრობლემები სამართლიანად გადაწყვიტოს, არა მხოლოდ ინტერპრეტაციის გზით ხორციელდება, არამედ, ამავე დროს, წარმოადგენს კანონის გავრცობის საჭიროების შემოწმებას.

70. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განმარტება contra legem-ის შემთხვევაში სახეზეა კონფლიქტი ნორმის სხვადასხვა მიზანს შორის. მართლწესრიგი უნდა იყოს სამართლიანი. განმარტება contra legem უპირატესობას ანიჭებს სამართალს, რომელიც გამომდინარეობს კონსტიტუციური მართლწესრიგიდან და უზრუნველყოფს კონკრეტული ურთიერთობის სწორ, სამართლიან გადაწყვეტას. ამ „სამართლის“ მოძიება და კონკრეტულ გადაწყვეტილებებში რეალიზაცია არის მართლმსაჯულების ფუნქცია. განმარტება contra legem შეუძლია არა „ჩვეულებრივ“ სამართლის შემფარდებელს, არამედ მხოლოდ მოსამართლეს. მოსამართლემ უნდა იმოქმედოს არა სამართლიანობის სუბიექტური შეხედულებების საფუძველზე, არამედ მხოლოდ მოქმედი მართლწესრიგის ფარგლებში, იმ ღირებეულებების მიხედვით, რომელიც საფუძვლად უდევს სამართლის სისტემას.

71. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ნორმატიული რეგულირების მასშტაბები განუხრელად იზრდება. მიუხედავად ამისა, ზოგჯერ არ არსებობს იმ ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმა, რომელიც მოითხოვს სამართლებრივ გადაწყვეტას. „მოსამართლემ კანონი ისე უნდა გაიგოს, როგორც კანონმდებელმა თავის დროზე იგულისხმა.“ ( იხ. დამატებით: ოლაფ მუთჰორსტი, სამართალმცოდნეობის საფუძვლები, GIZ, 2019, გვ.121, ველი 5.)

72. მნიშვნელოვანია სამართლის ნორმის ( და არა მთელი კანონის) აზრი და მიზანი, ratio legis (ტელეოლოგიური განმარტება). რეგულაციის მიზანი ზოგადად ისაა, რომ ურთიერთდაპირისპირებული ინტერესები გარკვეული სახით გაწონასწორდეს. სამართლის ნორმის განმარტება იმგვარად არ შეიძლება, რომ სამართლის სხვა ნორმას აზრს უკარგავდეს.( იხ. Kramer, Juristische Methodenlehre, 2.Aufl.2005, S.94 ff.)

73. როდესაც სამართლებრივი თვალსაზრისით განსახლველი და გადასაწყვეტი საკითხი არ არის გათვალისწინებული და რეგულირებული კანონის არც ერთ ნორმაში, ადგილი აქვს ხარვეზს კანონმდებლობაში. ნორმის შერჩევა მოითხოვს მართლწესრიგის მთელი სისტემის სათანადო ცოდნას. წინააღმდეგ შემთხვევაში სამართლის შემფარდებელი ვერ განსაზღვრავს, თუ რომელი ნორმა უნდა იქნეს გამოყენებული. ნორმის შერჩევა რთული აზრობრივი პროცესია. ნორმის შერჩევის პროცესი შეიძლება დამთავრდეს იმით, რომ ვერ იქნეს მოძიებული კონკრეტული ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმა. სამოქალაქო დავა, რომელიც კანონით არაა პირდაპირ მოწესრიგებული, შეიძლება გადაწყდეს მსგავსი ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმის საფუძველზე. თუ სამართლის შემფარდებელი, სამართლის განმარტების ხერხების გამოყენების მიუხედავად, ვერ „პოულობს“ კონკრეტული შემთხვევის მომწესრიგებელ ნორმას, მან უნდა გამოიყენეოს ყველაზე უფრო მსგავსი შემთხვევის მარეგულირებელი ნორმა (analogia legis). მოსამართლე ვალდებულია საკითხი გადაწყვიტოს იმ შემთხვევაშიც, როდესაც არ არსებობს კონკრეტული ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმა (იხ.დამატებით: გ. ხუბუა, სამართლის თეორია, თბილისი, 2004, გვ.168).

74. მოწესრიგების არაგეგმაზომიური ნაკლი შეიძლება შეივსოს სხვა მოწესრიგების ანალოგიური გამოყენების გზით. ანალოგიის გამოყენება ნიშნავს, რომ სამართლის ნორმა მისი ნამდვილი გავრცელების სფეროს მიღმაც გამოიყენება (იხ. დამატებით: ოლაფ მუთჰორსტი, სამართალმცოდნეობის საფუძვლები, GIZ, 2019, გვ.175, ველი 22.)

75. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის მე-5. I მუხლის თანახმად, კანონში პირდაპირ გაუთვალისწინებელი ურთიერთობის მოსაწესრიგებლად გამოიყენება ყველაზე უფრო მსგავსი ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლის ნორმა (კანონის ანალოგია). ურთიერთობის მომწესრიგებელი კონკრეტული ნორმის არარსებობისას, სსკ-ის მე-5 მუხლი, მოსამართლეს ანიჭებს ანალოგიური ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმის გამოყენების უფლებას. აღნიშნული ნორმის მიზანია მოსამართლისათვის სსკ-ის მე-4 მუხლით დაკისრებული მართლმსაჯულების განხორციელების ვალდებულების შესრულებისათვის აუცილებელი სამართლებრივი მექანიზმის შემუშავება, ანუ მოსამართლეს არა აქვს უფლება უარი თქვას სამოქალაქო საქმეებზე მართლმსაჯულების განხორციელებაზე იმ შემთხვევაშიც, თუ სამართლის ნორმა არ არსებობს, ან იგი ბუნდოვანია. კანონის ხარვეზი კანონის საკანონმდებლო პროცესის ბუნებრივ თანამდევ მოვლენად ანდა სამართლის განვითარებისათვის აუცილებელ წინაპირობად ითვლება. ( შდრ. ლ. ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, 2017, ველი. 2., დ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, თბილისი, 2009, გვ.61;).

76. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანონის ანალოგია გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როცა კონკრეტული ურთიერთობის მომწესრიგებელი ნორმა გამოსაყენებელ კანონში არ არის. ანალოგიის ადრესატი არის მოსამართლე. მხოლოდ მას შეუძლია სამართალგამოყენების ამ მეთოდით სარგებლობა. კანონის ანალოგიის გამოყენების წინაპირობა არის კანონის ე.წ. დაუგეგმავი, ე.ი. წინასწარ გაუთვალისწინებელი არასრულყოფილება. იმ შემთხვევაში, როცა კანონმდებელს ურთიერთობა მოწესრიგების გარეშე შეგნებულად აქვს დატოვებული, კანონის ანალოგია არ გამოიყენება. ამიტომ უნდა შემოწმდეს, დადგენილ ხარვეზთან გვაქვს თუ არა საქმე. ამასთან, როდესაც კანონმდებელი განსაზღვრულ ქცევას სავალდებულოდ ადგენს, ამით მას სურს განსაზღვრული მიზნის მიღწევა. იმპერატიული ნორმები ასახავენ კანონმდებლის მიდგომას კონკრეტული ქცევის მიზანსა და მიზანშეწონილობაზე. მართლმსაჯულება კანონმდებლის განზრახვას ვერ გასცდება მაშინაც კი, როდესაც კანონმდებლის მიერ სამართლის ნორმის შინაარსის დაკონკრეტებისა და ლეგიტიმური ცვლილებებისათვის კანონში ღია სივრცეა დატოვებული. იმპერატიული ნორმების დადგენის შემთხვევაში კანონმდებელი ქცევის მხოლოდ ამ სახით განხორციელების სავალდებულოობას ადგენს და მათ არსებობას, როგორც წესი, სხვა ზოგადსამართლებრივ პრინციპებთან ერთად საფუძვლად უდევს სამართლებრივი უსაფრთხოებისა და კერძო სფეროში ნდობის დაცვის პრინციპი.

77. სამართლის ნორმის ანალოგიით გამოყენება შეიძლება, როცა: 1. სახეზეა არაგეგმაზომიური სამართლის ნაკლი; 2. არ არსებობს ანალოგიის აკრძალვა; 3. სამართლებრივ ინტერესთა მდგომარეობა მსგავსია. თუ ყველა ეს წინაპირობა სახეზეა, ნორმის ანალოგიით გამოყენება ლეგიტიმურია. აღნიშნული წინაპირობები რომ სახეზეა, იურიდიული არგუმენტაციის გზით უნდა გაირკვეს: არგუმენტთა შეთანხმებული მიმდევრობით, რომელსაც აწონილ-დაწონილ შედეგამდე მივყავართ. სამართლის ნორმის ანალოგიით გამოყენება ეყრდნობა წანამძღვარს, რომ ანალოგიით გამოყენება სამართლის ნორმის საფუძველში არსებული სამართლებრივი იდეის მატარებელია (იხ. დამატებით: ოლაფ მუთჰორსტი, სამართალმცოდნეობის საფუძვლები, GIZ, 2019, გვ.176, ველი 24; გვ.177, ველი 25).

78. სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანის ვალდებულებისა და კანონის ნორმების თუ სამართლის ანალოგიით გამოყენების მოწესრიგება, კანონში ხარვეზების არსებობის არაპირდაპირ აღიარებადაც მიიჩნევა (იხ. დ.კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, თბილისი, 2009, გვ.63). სამოსამართლო სამართალი არის სამართლის შეფარდების და არა სამართალშემოქმედების აქტი. პრაქტიკული მნიშვნელობა სასამართლო გადაწყვეტილებას აქვს საკანონმდებლო ხარვეზის შევსებისას (შდრ. გ.ხუბუა, სამართლის თეორია, თბილისი, 2004, გვ. 133).

79. ნორმის შემფარდებელი კანონმდებლობაში არსებულ ხარვეზს ავსებს არა თვითნებურად, არამედ განსაზღვრული მეთოდური მოთხოვნების დაცვით. ნორმის შემფარდებელმა, პირველ რიგში, უნდა დაადგინოს საკანონმდებლო ხარვეზის არსებობის ფაქტი. ხარვეზი სახეზეა მაშინ, როდესაც არ გვაქვს ნორმა, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელია კონკრეტული შემთხვევის გადაწყვეტა. ანალოგია არ დაიშვება, თუ არსებობს ნორმის უშუალო, პირდაპირი შეფარდების შესაძლებლობა.

80. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხარვეზის შევსება უნდა მოხდეს შემდეგი მოთხოვნების დაცვით: ა) უნდა გაირკვეს, კანონმდებელმა შეგნებულად ხომ არ დატოვა სამართლებრივი რეგულირების მიღმა რომელიმე ურთიერთობა; ბ) ანალოგია უნდა განხორციელდეს მართლწესრიგთან მჭიდრო კავშირში და მართლწესრიგის ერთიან სისტემაში; გ) ანალოგია არ უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ კონკრეტული შემთხვევიდან გამომდინარე მოსაზრებეს. ანალოგიის დროს უნდა ჩამოყალიბდეს ზოგადი წესი, რომლის საფუძველზეც გადაწყდება კონკრეტული შემთხვევა.

81. ანალოგია დაიშვება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ კონკრეტული საკითხი ვერ წყდება სამართლის ნორმის განმარტების გზით. სამართლის შემფარდებელმა ანალოგიას უნდა მიმართთოს მხოლოდ მაშინ, როდესაც ნორმის განმარტების საფუძველზე ვერ ხერხდება საკითხის იურიდიული გადაწყვეტა. ( იხ.დამატებით: გ. ხუბუა, სამართლის თეორია, თბილისი, 2004, გვ.171).

82. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ანალოგია მოითხოვს განსაკუთრებულ არგუმენტაციას. ანალოგია უნდა განხორციელდეს ნორმის მიზნის ღირებულებითი შეფასების საფუძველზე. ნორმის ღირებულებითი მასშტაბის გადატანა სხვა ურთიერთობებზე უნდა დასაბუთდეს არსებული მართლწესრიგიდან გამომდინარე და არა ინდივიდუალური, სუბიექტური შეხედულებების საფუძველზე. ანალოგიის პროცესში ნორმის შემფარდებელი ერთმანეთთან ადარებს ურთიერთობას, რომელიც კანონითაა რეგულირებული და ურთიერთობას, რომელიც კანონით არააა რეგულირებული. მოსამართლემ უნდა განსაზღვროს, თუ სავარაუდოდ როგორ შეაფასებდა კანონმდებელი იურიდიულად მოუწესრიგებელ ურთიერთობას. ამ შემთხვევაში შედარების მასშტაბის როლს ასრულებს სამართლის „შინაგანი სისტემა“, სამართლებრივი ნორმების სისტემა და არა ნორმის შემფარდებლის ინდივიდუალური შეფასების სისტემა. ანალოგია არ ნიშნავს ახალი ნორმის დადგენას. ანალოგიის დროს ნორმის შემფარდებელი ადგენს არა ახალ ნორმას, არამედ ცდლობს პოზიტიური სამართლის სისტემაში „იპოვოს“ კანონმდებლის რამდენადმე „დაფარული“, ბუნდოვნად ფორმულირებული შეფასება.

83. ანალოგიის დროს მოდავე მხარე, ჩვეულებრივ უარყოფს კანონმდებლობაში ხარვეზის არსებობის ფაქტს და ცდილობს დაასაბუთოს, რომ საქმე ეხება კანონმდებლის კვალიფიციურ დუმილს (Argumentum e contario - ანალოგიის საწინააღმდეგო ცნება, რომელიც გულისხმობს, რომ თუ რომელიმე ურთიერთობა სამართლებრივად მოწესრიგებული არ არის, მოქმედებს პრეზუმპცია, რომ იგი შეესაბამება კანონმდებლის ნებას.) ასეთ შემთხვევაში, სასამართლომ გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს Argumentum per analogiam და Argumentum e contrario-ის მეთოდების შეპირისპირების საფუძველზე.

84. ანალოგიის სპეციალურ შემთხვევას წარმოადგენს Argumentum a fortiori ad maius, რომელიც გულისხმობს, რომ კანონით გათვალისწინებული იურიდიული შედეგი უნდა გავრცელდეს უფრო დიდი მნიშვნელობის მქონე ურთიერთობებზეც.

85. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ანალოგიის წესით შეიძლება მხოლოდ ძალაში არსებული ნორმის გამოყენება. ძალადაკარგული კანონის ნორმის ანალოგიით გამოყენება დაუშვებელია, თუნდაც რომ ძალადაკარგული კანონის ნორმა სრულყოფილად აწესრიგებდეს ამ ურთიერთობას. ნორმა ანალოგიურია თუ არა, უნდა გადაწყდეს ნორმის განმარტების საფუძველზე. ამით აიხსნება ის ფაქტი, რომ კანონის ანალოგიის საკითხის განხილვა, როგორც წესი, ხდება ნორმათა განმარტების მეთოდებისა და სახეების განხილვის პარალელურად. კანონის ანალოგიის წესით მსგავსი ნორმის გამოყენებისას მნიშვნელოვანია კანონის მიზნის განსაზღვრა, რადგან სწორედ კანონის მიზანი იძლევა პასუხს კითხვაზე, შეიძლება თუ არა მოსაწესრიგებელი ურთიერთობის მიმართ ანალოგიური ნორმის გამოყენება. ანალოგიით დაუშვებელია გამოყენებული იქნეს სპეციალური ურთიერთობების მომწესრიგებელი ნორმები ე.წ. „საგამონაკლისო ნორმები“. ასეთი ნორმები კანონმდებლის მიერ მიიღება მხოლოდ კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობის მოწესრიგების მიზნით.

86. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანონის ანალოგიის გამოყენებისას თვალსაჩინო ხდება სამართლის ფუნქციური დამოკიდებულება. თუ კანონი სამართლებრივი პრობლემის სამართლიანად გადაწყვეტის ფუნქციას ვერ ასრულებს, მაშინ საჭიროა მისი განვრცობა. ასეთი ხარვეზის დადგენის დროს მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კანონის კონტექსტის შედარებითი ანალიზი: ხარვეზის დადგენა იწყება მაშინ, როცა გვხვდება კანონით მოუწესრიგებელი შემთხვევა, რომლის მოსაწესრიგებლადაც მართებული იქნებოდა კანონით მოწესრიგებული მსგავსი შემთხვევის წესის გამოყენება. ანუ ადგილი აქვს შემთხვევას, როცა არსობრივად ერთნაირს თანაბარი მოპყრობა არა აქვს. მსგავსი შემთხვევების თანაბარი მოპყრობის პრინციპი წარმოადგენს კანონის ხარვეზის აღმოფხვრის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს. საჭიროა თუ არა საკანონმდებლო ხარვეზის აღმოფხვრა ( de laga lata), დამოკიდებულია იმაზე, რომ მოსამართლე თავის საქმიანობაში ემორჩილება არა მხოლოდ კანონს, არამედ იმ სამართლებრივ პრინციპებსაც, რომლებიც მოცემულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციაში, აგრეთვე სხვა სამართლებრივ წყაროებში ან გამოხატულებას ჰპოვებს „საზოგადოების საყოველთაოდ აღიარებულ წარმოდგენებში სამართლიანობის შესახებ“. მოსამართლეებს უფლება ეძლევათ ამ „მართალი სამართლით“ დაწერილი კანონები შემდგომ განავითარონ არა მხოლოდ კანონთა ინტერპრეტაციის გზით, არამედ, ასევე, კანონის ხარვეზის შევსებისა და რესტრიქციის გზითაც. „სამოსამართლეო სამართლის“ მიერ სამართლის განვითარება დასაშვებია, თუ კანონის სიტყვითი მნიშვნელობა იძლევა იმ დასკვნის გაკეთების შესაძლებლობას, რომ კანონმდებელმა ესა თუ ის პრობლემატური შემთხვევა არასაკმარისად გაიაზრა და ამიტომ იგი კანონის რეგულირების სფეროში არ გაითვალისწინა.

87. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კანონის ანალოგიით გამოყენება გულისხმობს ამ ნორმის განზოგადებას, რომელიც ხდება შეფასებით: ნორმის შინაარსით დგინდება, რომ განსხვავება კანონით მოწესრიგებულ და მოუწესრიგებელ შემთხვევებს შორის იმდენად მნიშვნელოვანი არ არის, რომელიც გაამართლებდა მათ განსხვავებულად გადაწყვეტას, ანუ გამოსაყენებელი ნორმის საერთო, ზოგადი ნიშნები, საკმარისი უნდა იყოს სამართლებრივი შედეგის გამოყენების დასასაბუთებლად. ამით დასტურდება ის, რომ კანონის ( სამართლის ნორმის) ანალოგიით გამოყენება, წარმოადგენს თანაბარი მოპყრობის პრინციპის ერთ-ერთ გამოხატულებას. აგრეთვე შეუმჩნეველი არ უნდა დარჩეს ზღვარი, რომელიც კანონის ინტერპრეტაციასა და ხარვეზის შევსებას შორის არსებობს. ეს ზღვარი საკანონმდებლო დანაწესების შესაძლო სიტყვა-სიტყვითი მნიშვნელობით არის გავლებული. კანონის სიტყვითი მნიშვნელობის ფარგლებში ხორციელდება ინტერპრეტაცია (ნორმის გამოყენების სფერო). სადაც ამ ზღვრის გადასვლა ხდება, ადგილი აქვს კანონის ხარვეზის დადგენასა და შევსებას. (სამართლებრივი პრინციპის მოქმედების სივრცე), ან დადგენილია, რომ ეს შემთხვევა ამ ნორმის გამოყენების სფეროდან უნდა იქნეს ამოღებული ( რესტრიქცია - ქმედების საგამონაკლისო შემადგენლობა).

88. საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ შემთხვევათა ერთგვაროვანი შეფასების საკითხი ყოველთვის ამა თუ იმ სამართლებრივი პრობლემის თვალსაზრისიდან გამომდინარეობს, რომელიც სამართლის ნორმამ უნდა გადაწყვიტოს. ანალოგიის გზით ხარვეზის აღმოფხვრისათვის სამართლის ის ნორმა წარმოადგენს შედარების ბაზისს, რომლის ანალოგიით გამოყენებაც უნდა შემოწმდეს.

89. საკასაციო სასამართლო ეთანხმება პრინციპს, რომ მოთხოვნის საფუძვლის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა და მხარის მიერ სარჩელის დამფუძნებელ ნორმად კანონის ამა თუ იმ დანაწესის მითითება არ არის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სასამართლოსათვის ხელისშემშლელი, ამგვარი მიდგომა გამომდინარეობს სამართალაში დამკვიდრებული პრინციპიდან: „jura novit curia“ (სასამართლომ იცის კანონი).

90. სშკ-ის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად (წინამდებარე განჩინებაში მითითებულია და შეფასებულია სშკ-ის ნორმები დავის წარმოშობის პერიოდში მოქმედი რედაქციით), შრომითი ურთიერთობა არის შრომის ორგანიზაციული მოწესრიგების პირობებში დასაქმებულის მიერ დამსაქმებლისათვის სამუშაოს შესრულება ანაზღაურების სანაცვლოდ.

91. დასახელებული ნორმიდან გამომდინარეობს შრომითი ურთიერთობის ის სახელმძღვანელო პრინციპები, რაც ამ სამართლებრივ ურთიერთობას ნებისმიერი სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობისაგან განასხვავებს. შრომითი ურთიერთობის სუბიექტები არიან დამსაქმებელი და დასაქმებული (სშკ-ის მე-3 მუხლი), ამასთან, დასაქმებული ეწევა დაქვემდებარებულ საქმიანობას, ასრულებს დამსაქმებლის მითითებას სათანადო ანაზღაურების პირობით. ამ შემთხვევაში, გადამწყვეტია სამუშაო პროცესი, რომელიც ორგანიზებულად წარიმართება დამსაქმებლის მიერ დადგენილი წესებითა და პირობებით (შრომითი ხელშეკრულება, შინაგანაწესი, საკანონმდებლო რეგულაცია და სხვა) (იხ. სუსგ №ას-934-2018, 05.06.2020წ.; №ას-1432-1352-2017, 16.03.2018წ.; №ას-1132-1088-2016, 17.02.2017წ.).

92. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ შრომითი ურთიერთობის სწორი სამართლებრივი რეგულაცია წარმოადგენს შრომის უფლების დაცვის გარანტს. შესაბამისად, დასაქმებულსა და დამსაქმებელს შორის უფლებათა წონასწორობას ემსახურება შრომითი ხელშეკრულების შეჩერების თუ შეწყვეტის კანონიერი საფუძვლების არსებობა. შრომითი ურთიერთობის შეჩერების თუ შეწყვეტის კანონისმიერ რეგულირებას აქვს შემაკავებელი ეფექტი, რომელიც ამ ურთიერთობის მონაწილეებს იცავს თვითნებობისა და სოციალური უსამართლობისაგან.

93. სამართლებრივი სტაბილურობა, როგორც სამართლებრივი სახელმწიფოსათვის დამახასიათებელი ორგანული პოსტულატი, მოითხოვს, რომ მოქალაქეს ჰქონდეს მისთვის მოსალოდნელი შეზღუდვების განჭვრეტისა და ამისათვის სათანადო მომზადების შესაძლებლობა. თუმცა სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპს განეკუთვნება არა მხოლოდ სამართლებრივი სტაბილურობა, არამედ ასევე მატერიალური სამართლიანობაც. აღნიშნულიდან გამომდინარე, როცა კანონმდებელმა აირჩია შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის ზოგადი ფორმულირება, სასამართლოს ეკისრება უდიდესი პასუხისმგებლობა თითოეული შემთხვევის შეფასებისა და გადაწყვეტისათვის.

94. შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლების განზოგადებას დიდი მნიშვნელობა აქვს დამსაქმებელსა და დასაქმებულს შორის სამართალიანი ბალანსის დასაცავად. ერთი მხრივ, დასაქმებულს უსაფუძვლოდ არ უნდა შეუწყდეს შრომითი ხელშეკრულება და ამით არ მოესპოს საარსებო საშუალება, ხოლო მეორე მხრივ, დამსაქმებელს არ უნდა შეეზღუდოს შრომითი მოვალეობების დამრღვევი დასაქმებულის სამუშაოდან გათავისუფლების უფლება და მისთვის მიუღებელი დასაქმებულის სამუშაოზე დატოვებით არ უნდა შეექმნას გარკვეული რისკი (ნათია გუჯაბიძე, ქეთევან მესხიშვილი, საქართველოს შრომის სამართალი და საერთაშორისო შრომის სტანდარტები, 2017, გვ.225.).

95. დავის წარმოშობისას მოქმედი სშკ-ის 37 I „ო“ (ახალი რედაქციის 47 I „ო“ ქვეპუნქტი) ქვეპუნქტის მიხედვით, შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველია სხვა ობიექტური გარემოება, რომელიც ამართლებს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტას. „ობიექტირი გარემოება“ მოსამართლემ უნდა განსაზღვროს თითოეულ კონკრეტულ შემთხვევაში, რადგან ყოველგვარ ვითარებაზე მორგებული განმარტება ვერ იარსებებს იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ ერთი და იგივე „ობიექტური გარემოება“ სხვადასხვა მოცემულობაში განსხვავებულად შეიძლება შეფასდეს. ასეთ დროს საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვან გარემოებას წარმოადგენს როგორც დასაქმებულის, ისე დამსაქმებლის ქცევის კეთილსინდისიერების სტანდარტით შეფასება. მაშასადამე, მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული საფუძვლით შრომითი ხელშეკრულება შეწყდეს მართლზომიერი საშუალებითა და ობიექტურად გამართლებული გარემოებებით, რაც ასევე არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს მხარეთა შორის უფლება-მოვალეობების კეთილსინდისიერად განხორციელების პრინციპს (ნათია გუჯაბიძე, ქეთევან მესხიშვილი, საქართველოს შრომის სამართალი და საერთაშორისო შრომის სტანდარტები, 2017, გვ.225.).

96. საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიას განსახილველ შემთხვევაში სშკ-ის 47 I მუხლის „ო“ ქვეპუნქტის (დავის წარმოშობისას მოქმედი სშკ-ის 37 I „ო“ ქვეპუნქტი) ანალოგიით გამოყენების შესაძებლობასთან დაკავშირებით შემდეგ გარემოებათა გამო:

97. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოში განხორციელებული შრომის კანონმდებლობის რეფორმის ერთ-ერთი მიზანი სწორედ დასაქმებულის უფლებების დაცვა იყო. ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ შრომის სამართალი დაკავშირებულია ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებასთან და თითოეული დასაქმებულის საქმის ინდივიდუალური შეფასებისას გამოყენებული უნდა იქნეს ე.წ. “favor prestatoris” პრინციპი, რაც დასაქმებულთათვის სასარგებლო წესთა უპირატესობას ნიშნავს. სწორედ აღნიშნული პრინციპის გამოყენებისას, საჭიროა დამსაქმებლისა და დასაქმებულის მოთხოვნებისა და ინტერესების წონასწორობის დაცვა სამართლიანობის, კანონიერებისა და თითოეული მათგანის ქმედების კეთილსინდისიერების კონტექსტში.

98. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის შესაბამისად, უზრუნველყოფილია შრომის თავისუფალება. შრომის თავისუფლება და სხვა სოციალური უფლებები ადამიანის სასიცოცხლო ინტერესებს უკავშირდება და ძირითადი უფლებების განხორციელების წინაპირობაა. „შრომა თავისუფალია“, რაც, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „იმას ნიშნავს, რომ ადამიანს მინიჭებული აქვს უფლება, თავად განკარგოს საკუთარი შესაძლებლობები შრომით საქმიანობაში, თავად აირჩიოს შრომითი საქმიანობის ესა თუ ის სფერო, ასევე, შრომის თავისუფლებაში იგულისხმება სახელმწიფოს ვალდებულება, იზრუნოს მოქალაქეთა დასაქმებაზე და დაიცას მათი შრომითი უფლებები. კონსტიტუციით დაცულია არამარტო უფლება, არჩიო სამუშაო, არამედ ასევე უფლება, განახორციელო, შეინარჩუნო და დათმო ეს სამუშაო“ (იხ., საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის გადაწყეტილება საქმეზე გადაწყვეტილება საქმეზე N2/2-389).

99. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტა არის უკიდურესი ღონისძიება, რომელიც გამოყენებული უნდა იქნეს გამონაკლის და მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში, მყარი საფუძვლის არსებობის პირობებში. ვინაიდან საკითხი შეეხება დასაქმებულის კონსტიტუციურ უფლებას - „შრომის უფლება,“ დამსაქმებლის მხრიდან ამ უფლების შეზღუდვა უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ კრიტერიუმებს, რომ მიჩნეული იქნეს მართლზომიერად, კერძოდ, შრომის უფლების შეზღუდვა გათვალისწინებული უნდა იყოს კანონით, უნდა ემსახურებოდეს ლეგიტიმურ მიზანს და იყოს პროპორციული. დასახელებული კრიტერიუმებიდან პირველი - „გათვალისწინებული იყოს კანონით“ ნიშნავს იმას, რომ ამ უფლების შეზღუდვა სშკ-ით გათვალისწინებულ კანონიერ საფუძველზე უნდა განხორციელდეს.

100. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საკანონმდებლო მოწესრიგებას საფუძვლად უდევს კონკრეტული სოციალური პროცესების მართვის სამართლებრივ-პოლიტიკური მოდელი ანუ, როდესაც კანონმდებელი განსაზღვრულ ქცევას სავალდებულოდ ადგენს, ამით მას სურს განსაზღვრული მიზნების მიღწევა. ასეთ შემთხვევაში კანონმდებელს მინიჭებული აქვს უფლებამოსილებები ერთის მხრივ, დასახული მიზნის მიღწევასთან, ხოლო მეორეს მხრივ, ამ მიზნის მისაღწევად გამოსაყენებელი სამართლებრივი საშუალებების მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებით. კანონის ინტერპრეტაცია უნდა ემსახურებოდეს ამ კანონის მიზანს. კანონის ცალკეული დებულებები გააზრებული უნდა იქნას სხვადასხვა დებულებათა ურთიერთდამოკიდებულებაში.

101. კანონის ინტერპრეტაცია მთლიანობაში წარმოადგენს არგუმენტების შერჩევისა და გადაწყვეტილებების მიღების პროცესს, რომელიც ხშირად სხვადასხვა, ერთმანეთთან კონკურენციაში მყოფ მიზნებზე არის ორიენტირებული. სამართლებრივი გადაწყვეტილებები დამოკიდებულია კონკრეტულ სიტუაციებზე, რადგან განსხვავებულ, თუნდაც ტიპიურ სიტუაციებში, მიზნები და მათთან დაკავშირებული ინტერესები სხვადასხვა მოცულობითა და კონსტელაციაში გარკვეულ როლს თამაშობენ.

102. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კანონის ინტერპრეტაციის მიზნის მისაღწევად ანუ კანონის აზრის გასაგებად, გამოიყენება განმარტების გრამატიკული, ლოგიკური, ისტორიული და სისტემური ხერხები. (რაინჰოლდ ციპელიუსი, იურიდიული მეთოდების მოძღვრება, 10-ე გადამუშავებული გამოცემა, GIZ 2009, 53).

103. კანონის ინტერპრეტაცია სამართლიან მოწესრიგებასა და ოპტიმალურ დაკმაყოფილებას უნდა იწვევდეს. კანონის ინტერპრეტაცია არ ნიშნავს მხოლოდ სიტყვების მიღმა მდგომი აზრის ახსნას, არამედ იგი ნიშნავს სხვადასხვა მნიშვნელობებიდან ყველაზე სწორი და გადამწყვეტი მნიშვნელობის შერჩევას. „ინტერპრეტაციას აქვს მსჯელობითი ხასიათი, როდესაც არგუმენტებისა და კონტრარგუმენტების წარმოდგენა ხდება, რომელთაგან უკეთეს მოტივაციას უპირატესი მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს. (რაინჰოლდ ციპელიუსი, იურიდიული მეთოდების მოძღვრება, 10-ე გადამუშავებული გამოცემა, GIZ 2009, 59). გარდა ამისა, კანონის ინტერპრეტაცია უნდა იცავდეს „სამართლის ერთიანობის“ პრინციპს, ე.ი. ინტერპრეტაციის შედეგად მიღებული გადაწყვეტილება არ უნდა მოდიოდეს წინააღმდეგობაში სამართლის სხვა ნორმებთან. სამართლის ნორმა ისე უნდა იქნეს ინტერპრეტირებული, რომ იგი ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე ლოგიკურად თავსებადი იყოს უფრო მაღალი ან იგივე რანგის ნორმათა კონტექსტში.

104. სშკ-ის 46 I (სადავო ბრძანებების გამოცემისას მოქმედი 36 I) მუხლი განმარტავს, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არის შრომითი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოს დროებითი შეუსრულებლობა, რაც არ იწვევს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტას. ( იხ. სუსგ №ას-1210-2018, 15 თებერვალი, 2019, პ.90).

105. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ნორმის ფუნქციური დანიშნულებისა და სისტემური განმარტების შედეგად, სშკ-ის 47 I მუხლის „ო“ ქვეპუნქტი წარმოადგენს, საგამონაკლისო ე.წ. „სპეციალურ ნორმას“ და მისი ანალოგიით გამოყენება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების მიმართ, სსკ-ის 5³ მუხლის დანაწესის საფუძველზე, დაუშვებელია. ჩვეულებრივ, ასეთი ნორმები კანონმდებლის მიერ ექსკლუზიურად მიიღება და კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობის მოწესრიგებას ისახავს მიზნად. (იხ.დამატებით: ლ.ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 5, ველი 11, თბილისი, 2017).

106. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კანონში მოცემული ზოგადი ცნებები ხშირად იძლევა განსხვავებული ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას. განმარტების ხერხები ემსახურება ნორმის ერთგვაროვანი შეფარდების მიზანს. სამართლის ნორმის განმარტება (ინტერპრეტაცია) გულისხმობს მისი შინაარსის გარკვევას, ე.ი. იმის დადგენას, თუ რა აზრი ჩააქსოვა მასში კანონმდებელმა. განმარტების პროცესში ხდება იმის გარკვევა, თუ კონკრეტული შემთხვევა რამდენად შეესაბამება ნორმით განსაზღვრულ ქცევის ზოგად წესს. ნორმის განმარტება ხორციელდება სამართლის შეფარდების პროცესში ანუ კონკრეტულ შემთხვევასთან მიმართებაში. სამართლის ნორმის განმარტება არ უნდა შემოიფარგლებეოდეს მხოლოდ კონკრეტული შემთხვევით. ნორმის განმარტებას უნდა ჰქონდეს ზოგადი მნიშვნელობა - ნორმის განმარტებამ გონივრული შედეგი უნდა მოგვცეს სხვა, სავარაუდო შემთხვევების მიმართაც. ნორმის განმარტება არ უნდა იძლეოდეს კანონის მოთხოვნების დაცვისაგან თავის არიდების ან მისი ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას. ნორმის განმარტებამ, ასევე არ უნდა დაარღვიოს სამართლებრივი უსაფრთხოება.

107. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მართლწესრიგი ერთიანია, რამდენადაც მისი შემადგენელი ნორმები ერთმანეთთან ლოგიკურ კავშირში იმყოფება და ერთიან სისტემას ქმნის. სისტემური განმარტება მოითხოვს, რომ სამართლის ნორმა გააზრებული უნდა იქნეს სხვა ნორმებთან კავშირში და არა იზოლირებულად.

108. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ სშკ-ის 47 I მუხლის „ო“ ქვეპუნქტი, როგორც სპეციალური ნორმა, არის კანონმდებლის კვალიფიციური დუმილი შრომითი ურთიერთობის შეჩერების მიმართ (Argumentum e contario). ამიტომაც, მისი დანაწესიდან არ გამომდინარეობს ის „არაგეგმაზომიური“ ვაკუუმი („Planwidringen Regelungslücke“), რაც აუცილებელია კანონის ანალოგიით გამოყენებისათვის.

109. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში მიუთითებს, რომ „ყოველ განსახილველ შემთხვევაში უნდა დაადგინოს, თუ რა ლეგიტიმური მიზნების მიღწევას ემსახურება სადავო რეგულაცია და რამდენად შეესაბამება იგი თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებს“ (იხ: 2017 წლის 01 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/6/746) და, რომ „მნიშვნელოვან ლეგიტიმურ ინტერესებს წარმოადგენს სამოქალაქო ურთიერთობებში წესრიგისა და სტაბილურობის დამყარება (მოწესრიგებული და სტაბილური სამოქალაქო ბრუნვის უზრუნველყოფა)“. (იხ. 2013 წლის 05 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №3/1/531).

110. საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ მართლმსაჯულება კანონმდებლის განზრახვას ვერ გასცდება მაშინაც კი, როდესაც კანონმდებლის მიერ სამართლის ნორმის შინაარსის დაკონკრეტებისა და ლეგიტიმური ცვლილებებისათვის კანონში ღია სივრცეა დატოვებული. იმპერატიული ნორმების დადგენის შემთხვევაში კანონმდებელი ქცევის მხოლოდ ამ სახით განხორციელების სავალდებულოობას ადგენს და მათ არსებობას, როგორც წესი, სხვა ზოგადსამართლებრივ პრინციპებთან ერთად საფუძვლად უდევს სამართლებრივი უსაფრთხოებისა და კერძო სფეროში ნდობის დაცვის პრინციპი.

111. შესაბამისად, არაა გასაზიარებელი კასატორის მოსაზრება განსახილველ შემთხვევასთან მიმართებით სშკ-ის 47 I მუხლის „ო“ ქვეპუნქტის ( დავის წარმოშობისას მოქმედი სშკ-ის 47 I მუხლის „ო“ ქვეპუნქტის) დანაწესის ანალოგიით გამოყენების თაობაზე.

112. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოცემულ შემთხვევაში შრომითი ურთიერთობის შეჩერების სშკ - ით განსაზღვრული არც ერთი საფუძველი არ იყო სახეზე.

113. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო პალატის მსჯელობას, რომ მხარეთა შორის არსებული სამართალურთიერთობა უნდა შეაფასდეს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ) 398-ე მუხლის ფარგლებში, რომელიც შეეხება შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების საკითხს.

114. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულების უზენაესობის პრინციპი - „pacta sunt servanda“ მსოფლიოს ყველა მართლწესრიგისათვის ფუძემდებლური მნიშვნელობის მქონე პრინციპია, რომელიც იმპერატიულად ადგენს სახელშეკრულებო პირობების შესრულების სავალდებულოობას სახელშეკრულებო წონასწორობის უზრუნველყოფის, სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობისა და სამართლებრივი განსაზღვრულობისათვის.

115. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ კანონიერად მიღწეული შეთანხმება იკავებს კანონის ადგილს მათი შემოქმედი მხარეებისთვის. ხელშეკრულების დაურღვევლობის პრინციპიდან სახელშეკრულებო სამართლიანობის პრინციპის უზრუნველსაყოფად არსებობს რამდენიმე გამონაკლისი, რომელთა დაცვაც ისევე მნიშვნელოვანია, როგორც თავად „pacta sunt servanda“-ს უზენაესი წესის აღსრულება. კონკრეტული სახელშეკრულებო ვალდებულების შესრულება სახელშეკრულებო სამართლის ამ უზოგადეს მიზანთან წინააღმდეგობში არ უნდა აღმოჩნდეს, რითაც შეიძლება საფრთხე შეექმნას სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთა შორის უფლება-მოვალეობების კეთილსინდისიერად განხორციელების კერძოსამართლებრივ ღირებულებას. ინდივიდუალური სახელშეკრულებო ინტერესსა და კერძოსამართლის დაცვითი, სამართლებრივი წესრიგის უზრუნველმყოფ ფუნქციას შორის დილემის, წინააღმდეგობის არსებობისას, სასამართლო აღიჭურვება სახელშეკრულებო ურთიერთობაში ლეგიტიმური ჩარევის ძალმოსილებით.

116. სახელშეკრულებო ურთიერთობებში შეცვლილი გარემოებების აღმოცენება თანამედროვე სამოქალაქო ბრუნვის თანმდევი რისკია, რომელთა პირობებშიც ხელშეკრულების უზენაესობის პრინციპის შეუზღუდავი გამოყენება სახელშეკრულებო წონასწორობის, სამართლიანობის, გონივრულობის, თანასწორობისა და კეთილსინდისიერების პრინციპთა რღვევას განაპირობებს, შესაბამისად, „pacta sunt servanda-ს“ პრინციპთან ერთად თანაარსებობს „clausula rebus sic standibus-ის“ დოქტრინა, რომელიც სახელშეკრულებო პირობების მხოლოდ უცვლელ გარემოებათა პირობებში მბოჭავი ძალმოსილების შენარჩუნეას ითვალისწინებს.

117. იურიდიულ მეცნიერებაში აღიარებულია, რომ შეცვლილი გარემოებები ფორსმაჟორისა (რომანულ სამართალში – vis major) და შესრულების გართულების (Hardship) ორ ფუნდამენტურ, საბაზისო კონცეფციას აფუძნებს თანამდევი სამართლებრივი შედეგებით, კერძოდ, შესრულების გართულება გულისხმობს ობიექტურად განხორციელებადი ვალდებულების შესრულების უკიდურეს დამძიმებას, რომელიც ობიექტურად არ გამორიცხავს შესრულების შესაძლებლობას და რომლის პირობებშიც უპირველესი სამართლებრივი დაცვის საშუალება შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგებაა. ფორსმაჟორი კი განსხვავებული სამართლებრივი წინაპირობებით ფუძნდება, რომელიც თანამდევ შედეგად შესრულების ვალდებულებისაგან განთავისუფლებას მოიაზრებს. ნებისმიერ შემთხვევაში, ადაპტაციის შეუძლებლობისას, დაზარალებული მხარისათვის უცვლელად ხელმისაწვდომი რჩება ხელშეკრულებიდან გასვლის/ შეწყვეტის (გრძელვადიან ურთიერთობაში) მოთხოვნები. კრედიტორის სურვილი, გადახედოს ხელშეკრულების პირობებს, გასათვალისწინებელია, ხოლო ხელშეკრულების შეწყვეტა (ex nunc შედეგებით)/გასვლა (ex ante მნიშვნელობით) რჩება დაზარალებული მხარის დაცვის შეუცვლელ მექანიზმად.

118. რაც შეეხება შესრულების გართულების სამართლებრივ შედეგებს, არაერთი მართლწესრიგისა თუ უნიფიცირებული სამართლის მიხედვით, უპირველესად ვექტორი მიმართულია მხარეთა მოპალარაკების პრიორიტეტულობაზე. თუ მოლაპარაკება უშედეგოდ დასრულდა, მხარე უფლებამოსილია, მიმართოს სასამართლოს ხელშეკრულების ადაპტაციის ან ხელშეკრულების შეწყვეტის მოთხოვნით. ხელშეკრულების ადაპტაციის მიზნებისათვის სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს შესრულების გართულების ბუნება და სიმძიმის ხარისხი.

119. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგება, შესაძლებელია, განხილულ იქნეს, როგორც დამატებითი შესრულების ნაირსახეობა, რომლითაც აღსრულდება მხარეთა სახელშეკრულებო ნება. ხელშეკრულება არ შეიძლება განხილულ იქნეს გარემომცველი გარემოებების მხედველობაში მიუღებლად. ხელშეკრულების მისადაგება მნიშვნელოვნად შეცვლილი გარემოებებისადმი არ ცვლის მხარეთა ნებას, არამედ შეცვლილი გარემოებების პირობებში მხარეთა თავდაპირველი განზრახვის, ნამდვილი ნების დადგენის საშუალება ხდება. მხარეთა ნება ხელშეკრულების დადების ეტაპზე მისი აღსრულებაა და შეცვლილი გარემოებებისადმი მისადაგებაც ხელშეკრულების აღსრულების და შესაბამისად, მხარეთა ნების განხორციელების წინაპირობაა.

120. შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების პროცესში, როდესაც არსებობს შეუსაბამობა, დარღვეული წონასწორობა მხარეთა ურთიერთსანაცვლო შესრულებას შორის, შესაძლებელია, განხორციელდეს სახელშეკრულებო ფასის მოდიფიცირება პირველადი სახელშეკრულებო ვალდებულების სამართლებრივ რეჟიმში, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი ხდება სახელშეკრულებო ურთიერთობის გაგრძელება განახლებული პირობებით და ხელშეკრულების თანხის შემცირების საფუძველზე მხარეთა არაეკვივალენტურ შესრულებათა დაბალანსება.

121. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ხელშეკრულება არის ინსტრუმენტი, რომელიც მხარეთა ლეგიტიმური მოლოდინის აღსრულებისათვის მოითხოვს მუდმივ ურთიერთთანამშრომლობას და თანაქმედების (duty to cooperate), გულისხმიერების ვალდებულების განხორციელებას. ურთიერთთანამშრომლობის ვალდებულება, როგორც მხარეთა ქცევის სახელმძღვანელო პრინციპი, სახელშეკრულებო მოლაპარაკებას შეცვლილი გარემოებების აღმოცენების უპირობოდ თანამდევ პროცესად მოიაზრებს.

122. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხელშეკრულების უზენაესობის პრინციპის თანახმად, ხელშეკრულების გადასინჯვა, შესაძლებელია, ფორმალური სამართლიანობისათვის საფრთხედ იქნეს განხილული, თუმცა თანამედროვე დოქტრინისთვის პირობათა უცვლელობა-დაურღვევლობა არ შეიძლება სახელშეკრულებო სამართლის უზენაეს ღირებულებად იქნეს ცნობილი. სახელშეკრულებო ურთიერთობების მიმართ მოქმედი ახალი პრინციპები, როგორიცაა პროპორციულობა, განგრძობადობა და უწყვეტობა განიხილება ხელშეკრულების გადასინჯვის კანონიერების დასასაბუთებლად. ხელშეკრულების გადასინჯვა მისი სტაბილურობისა და ურთიერთობის გაგრძელების წინაპირობაა. რისკებისა და შეცვლილი გარემოებების გავლენით წარმოშობილი ზარალისა და სარგებლის ურთიერთგაზიარება მხარეთა მიერ („გაზიარების პრინციპი“) უსამართლობის პრევენციას ახდენს.

123. როგორც წესი, მხარეები ინტერესთა ბალანსის აღდგენისათვის შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების წესს ანიჭებენ უპირატესობას ურთიერთობის შეწყვეტასთან შედარებით. აღნიშნული მიზეზით განამტკიცებს უნიფიცირებული კერძო სამართალი და უმრავლესი ეროვნული სამართლის სისტემა შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების მიზნით მხარეთა მოლაპარაკების სავალდებულოობის დანაწესს (ვალდებულების შესრულებაზე შეცვლილი გარემოებების გავლენის თაობაზე უფრო დაწვრილებით იხ: ნ. ჩიტაშვილი, შეცვლილი გარემოებების გავლენა ვალდებულების შესრულებასა და მხარეთა შესაძლო მეორედ მოთხოვნებზე (შედარებითი ანალიზი), თბ, 2015.).

124. შეცვლილი გარემოებები ართულებს შესრულებას იმ დონემდე, რომ მისი შესრულების მოთხოვნა, როგორი გამამართლებელი საფუძველიც არ უნდა გააჩნდეს მეორე მხარეს, ეწინააღმდეგება სამოქალაქო ბრუნვისათვის დამახასიათებელ სიკეთეთა სამართლიანი (ეკვივალენტური) გაცვლისა და კეთილსინდისიერების მოთხოვნებს, აღნიშნული კი, შეიძლება განპირობებული იყოს, როგორც შესრულების ღირებულების გაზრდით, ისე მისი შემცირებით.

125. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხელშეკრულების საფუძვლის რღვევა სიმპტომატურად ხუთი ელემენტისაგან შედგება: 1) ხელშეკრულების დადების შემდეგ შეიცვალა გარკვეული გარემოებები (ობიექტური საფუძველი – სსკ-ის 398-ე მუხლის I ნაწილი) ან ერთობლივი წარმოდგენები არასწორი აღმოჩნდა (სუბიექტური საფუძველი – სსკ-ის 398 მუხლის II ნაწილი); 2) ეს გარემოებები ან წარმოდგენები იქცა ხელშეკრულების საფუძვლად; 3) გარემოებათა ცვლილება იყო მოულოდნელი; 4) ცვლილებათა გათვალისწინების შემთხვევაში მხარეები არ დადებდნენ ხელშეკრულებას ან დადებდნენ ხელშეკრულებას სხვა შინაარსით (ეს საკვანძო ელემენტი მომდინარეობს ვინდშაიდის „პირობის თეორიიდან“, რომლის თანახმადაც: განმსაზღვრელია პირობა, რომლის არსებობის გარეშეც ხელშეკრულება არ დაიდებოდა და არა პირობა, რომლის არსებობის შემთხვევაშიც ხელშეკრულება დაიდებოდა); 5) ცვლილება იმდენად არსებითია, რომ ერთ-ერთ მხარეს არ შეიძლება ვალდებულების უცვლელად შესრულება ან ხელშეკრულებაში დარჩენა მოეთხოვოს. (იხ. დამატებით: გიორგი ვაშაკიძე, სამოქალაქო კოდექსის გართულებულ ვალდებულებათა სისტემა, თბილისი, 2010, გვ. 213.).

126. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ხელშეკრულებით შეთანხმებული ვალდებულება ხელშეკრულების მხარეებისათვის მბოჭავია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს ბოჭვა, ხელშეკრულების დადების დროს არსებული მხარეთა ინტერესების გათვალისწინებით, გამართლებულია ვალდებულების შესრულების მომენტისათვისაც. შესაბამისად, ზოგადად მოქმედი პრინციპია ის, რომ გარემოებები, რომელთა გათვალისწინებითაც დაიდო ხელშეკრულება, არსებითად არ უნდა იყოს შეცვლილი ვალდებულების შესრულების მომენტისათვისაც. ცალკეული შემთხვევის თავისებურების გათვალისწინებით უნდა დადგინდეს, არსებითია თუ არა ამა თუ იმ გარემოების ცვლილება და რამდენად უქმნის ეს ცვლილება მხარეთა ინტერესების ბალანსს საფრთხეს. გარემოებათა ცვლილება აშკარა და არსებით ცვლილებად უნდა იქნეს მიჩნეული მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარეები ან ერთ-ერთი მათგანი ამ ცვლილებების გათვალისწინების შემთხვევაში ხელშეკრულებას არ დადებდა ან სხვა შინაარსით დადებდა.

127. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ შეცვლილი გარემოება უნდა იმყოფებოდეს დაზარალებული მხარის კონტროლს მიღმა. ასევე დაზარალებული არც შეცვლილ გარემოებათა მიერ გამოწვეულ შედეგთა რისკის მატარებელი არ უნდა იყოს. შესაბამისად, ხელშეკრულების შევსებითი განმარტების შედეგად უნდა დადგინდეს, თუ რამდენად მიეკუთვნებოდა ცვლილება კონტრაჰენტის რისკის ან კონტროლის სფეროს ან რამდენად ითვალისწინებდნენ მხარეები მომხდარ ცვლილებებს. მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ხელშეკრულების მიზანი და ხასიათი. რისკი კი შეიძლება აღებულ იქნეს როგორც პირდაპირ, ისე შეიძლება საგულისხმოც იყოს. გარემოებები იმდენად მკვეთრად და კარდინალურად უნდა შეიცვალოს, რომ თუკი მხარეები შემდგომში თავდაპირველ შეთანხმებას გაჰყვებიან, ეს გამოიწვევდა სამართლისა და სამართლიანობის ცნებებისადმი აშკარა შეუსაბამობას. გარემოებათა შეცვლას უთანაბრდება ის ვითარებაც, როცა წარმოდგენები, რომელიც ხელშეკრულების საფუძველი გახდა, არასწორი აღმოჩნდა. ამ შემთხვევაში გარემოებათა შეცვლას კი არა აქვს ადგილი, არამედ ცდომილებას.

128. სსკ-ის 398-ე მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, მხარეები ჯერ უნდა შეეცადონ ხელშეკრულება მიუსადაგონ შეცვლილ გარემოებებს. თუკი შეუძლებელია ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი ან მეორე მხარე ამას არ ეთანხმება, მაშინ იმ მხარეს, რომლის ინტერესებიც დაირღვა, შეუძლია უარი თქვას ხელშეკრულებაზე.

129. შეცვლილ გარემოებებთან ხელშეკრულების მისადაგების თაობაზე მხარეთა მოლაპარაკება უნდა დაემყაროს კეთილსინდისიერების პრინციპს. კონტინენტური ევროპის ქვეყნების უმრავლეს სამართლებრივ სისტემაში ვალდებულებითი სამართალი აღიარებს და იცავს ფუნდამენტურ პრინციპს, რომ ხელშეკრულების ფორმირებისა და მისი აღსრულების ეტაპზე მხარეები უნდა ხელმძღვანელობდნენ კეთილსინდისიერების პრინციპით, რომელიც თავისი არსით სამართლიანობის უზრუნველყოფას გულისხმობს. შეცვლილი გარემოებების გავლენით შესრულების გართულების წარმოშობისას, კეთილსინდისიერების პრინციპი მხარეებს აკისრებს ურთიერთთანამშრომლობის ვალდებულებას ხელშეკრულების ადაპტაციის მიზნით, ხოლო სასამართლოს ანიჭებს მისი მისადაგების უფლებამოსილებას, რომელიც მოწოდებულია სახელშეკრულებო სამართლიანობისა და წონასწორობის აღდგენისათვის მხარეთა თავდაპირველი მიზანი განმარტოს კეთილსინდისიერების პრინციპის ჭრილში. მოლაპარაკების სავალდებულოობის პრინციპი კონტინენტური სამართლის სისტემის არსობრივი მახასიათებელია, რამეთუ ის განსაკუთრებით ორიენტირებულია სახელშეკრულებო ურთიერთობის დაცვასა და ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფაზე.

130. შეცვლილი გარემოებების აღმოცენება ავტომატურად არ წარმოშობს ადაპტაციის ვალდებულებას, არამედ მოლაპარაკების მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს მხარეს. დათქმა Clausula Rebus Sic Stantibus შეცვლილი გარემოებების არსებობისას ითვალისწინებს მოლაპარაკებათა გამართვას კონტრაქტის ადაპტაციის უზრუნველსაყოფად, შეთანხმების პირობების გადახედვას იმგვარად, რომ შესრულების გაგრძელება შესაძლებელი გახდეს. ამდენად, შეცვლილი გარემოებების პირობებში მხარეთა უმთავრესი მიზანი ხელშეკრულების შენარჩუნება უნდა იყოს (იხ. დამატებით: გიორგი გოგიაშვილი., Clausula Rebus Sic Stantibus, დინამიკა და სტატიკა სამართალში, ჟურნ. ,,ქართული სამართლის მიმოხილვა”, 9/2006-1/2, 110.).

131. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თუ მხარეები ვერ აღწევენ შეთანხმებას სახელშეკრულებო მოლაპარაკების პროცესში, მაშინ სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს – ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს უცვლელი შინაარსით, მოხდეს მისი ადაპტაცია თუ სახელშეკრულებო პასუხისმგებლობისგან სრული განთავისუფლება. შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების პროცესში ერთმანეთს უპირისპირდება მხარეთა ნების ავტონომიის პრინციპი და ხელშეკრულების სტაბილურობის უზრუნველყოფის აუცილებლობა. შეცვლილი გარემოებების შესაბამისად, მოდიფიცირებული ხელშეკრულება ყოველთვის მხარეთა თავდაპირველი სახელშეკრულებო ინტერესებისა და მიზნების ამსახველი უნდა იყოს.

132. შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგებისას კეთილსინდისიერების პრინციპის თვალთახედვით უნდა შეფასდეს მხარეთა ორმხრივ ვალდებულებათა წონასწორობის რღვევის ხარისხი და მისი შედეგები. ვინაიდან, კეთილსინდისიერების პრინციპი ურთიერთობის შეფასებისათვის უმთავრესი მექანიზმია, ამიტომ, ხელშეკრულების ადაპტაცია არ იწვევს ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის შეზღუდვას, არამედ ბუნებრივი და სამართლიანი შედეგების უზრუნველყოფას ისახავს მიზნად.

133. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამრთლოს უფლება მოიცავს ისეთ მნიშვნელოვან კომპონენტს, რომლის მიხედვითაც, სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება უნდა იყოს მხარისათვის განჭვრეტადი. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§ 55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, § 59; Perez v. France, § 80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21;

134. საკასაციო პალატა მიუთითებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიდგომაზე კანონის ერთგვაროვანი ინტერპრეტაციის აუცილებლობასთან მიმართებით. კანონის ნორმის განსხვავებული ინტერპრეტაციის პრობლემა დადგა საქმეში ALBU AND OTHERS v. ROMANIA (Applications no. 34796/09), 10 მაისი, 2012 წელი) §§: 34 (III, IV), რომელშიც აღნიშნა, რომ სასამართლოს სამართლებრივი დასკვნები უნდა დაეფუძნოს სამართლის განსაზღვრულობის პრინციპს, რომელიც იმპლიმენტირებულია კონვენციის ყოველ მუხლში და ადგენს კანონისმიერი წესრიგის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ასპექტს. სამართლებრივი განსაზღვრულობის პრინციპი, დასახელდა სამართლებრივი სტაბილურობის inter alia, გარანატად, რომელიც იმავდროულად, უზრუნველყოფს საზოგადოების ნდობას სასამართლოების მიმართ. სასამართლო გადაწყვეტილებათა კონფლიქტი არაერთგვაროვნების კონტექსტში კი, პირიქით საზოგადოების ნდობის ხარისხს ამცირებს სასამართლოს მიმართ, მაშინ როდესაც ამგვარი ნდობა წარმოსდგება სამართლებრივი სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კომპონენტად. (მსგავს საკითხებზე აგრეთვე იხ., Iordan Iordanov and Others, §-47; Ştefănică and Others, §-31). ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ სხვა საქმეში აღნიშნა, რომ კონვენციის ხელშემკვრელი სახელმწიფოების სასამართლო სისტემებმა უნდა შექმნან მექანიზმი, რომელიც ხელს შეუწყობს სამართლებრივ განსაზღვრულობას (Nejdet Şahin and Perihan Şahin v. Turkey [GC] (Application no. 13279/05), 21 ოქტომბერი, 2011 წელი, §§59-96) და ხელს შეუწყობს ერთგვაროვანი პრაქტიკის დადგენას კონვენციის მე-6 მუხლის მიზნებისათვის (სამართლიანი სასამართლოს უფლება). Unédic v. France (უნედიჩი საფრანგეთის წინააღმდეგ), N 20153/04, § 74.).

135. შეიძლება დასკვნის გაკეთება, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, სამართლებრივი განჭვრეტადობის დარღვევას ადგილი აქვს იმ შემთხვევებბში, როდესაც ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო ახდენს დადგენილი სასამართლო პრაქტიკისაგან გადახვევას, რასაც განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია. “კანონმდებლს აკისრია ვალდებულება, რომ მოსამართლე უზრუნველყოს სახელმძღვანელო მიმართულებებით, რომლებიც განჭვრეტადს ხდიან მის მიერ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღების აუცილებლობას, გარდაუვალობას, იმავდროულად, მოქალაქეს უქმნიან წარმოდგენას, თუ რა ზომები იქნება მის მიმართ გატარებული”. ( იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე N1/2/384).

136. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

137. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მიხედვით მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლენი, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები.

138. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი ითვალისწინებს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპს. შეჯიბრებითობის პრინციპი, მხარეთა თანასწორობის პრინციპთან ერთად, წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით, აგრეთვე საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე- 4 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლო უფლების მნიშვნელოვან კომპონენტს.

139. სსსკ-ის მე–4 მუხლის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. შეჯიბრებითობის პრინციპმა თავისი ასახვა ჰპოვა სსსკ–ის მთელ რიგ სხვა ნორმებში.

140. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონცენტრირებულად შეჯიბრებითობის პრიციპი გამოხატულია სსსკ-ის 102–ე მუხლში, რომლის თანახმად თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს.

141. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. ე.ი. ისეთი ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც სამართლის ნორმა უკავშირებს გარკვეულ იურიდიულ შედეგს.

142. ამრიგად, სასამართლო ვერ გადაწყვეტს ვერცერთ სამოქალაქო საქმეს, თუ მან წინასწარ არ დაადგინა გარკვეული ფაქტები. ამ ფაქტების დადგენა ხორციელდება უმთავრესად დამტკიცების გზით, შესაბამისი მტკიცებულებების გამოყენებით. ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ.

143. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო პროცესში დადგენილი უნდა იქნეს სამი სხვადასხვა ხასიათის, შინაარსისა და შედეგების მიხედვით ისეთი ფაქტები, როგორიცაა: 1) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მხოლოდ პროცესუალურ სამართლებრივი შედეგი (სარჩელის მიღება წარმოებაში, ან ასეთ მიღებაზე უარის თქმა); 2) ფაქტები, რომლებსაც უკავშირდება მატერიალურ სამართლებრივი შედეგი, ანუ მთავარი საძიებელი ფაქტები (სარჩელის დაკმაყოფილება, ან მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა); 3) მტკიცებულებითი ფაქტები, რომელთა მეშვეობით ხორციელდება მთავარი, ანუ გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცება – დადასტურება.

144. შესაბამისად, სამოქალაქო პროცესში მტკიცების საგანია მატერიალურ სამართლებრივი მნიშვნელობის ფაქტები, რომლებზეც მიუთითებენ მხარეები თავიანთი მოთხოვნების (შესაგებლის) დასაბუთება–გამართლების მიზნით. რა კრიტერიუმით უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ მტკიცების საგნის განსაზღვრისას? სარჩელის აღძვრით მოსარჩელეს სურს გარკვეული შედეგის დადგომა (ნივთის მიკუთვნება, ვალის დაბრუნება,ზიანის ანაზღაურება, ხელშეკრულების მოშლა და ა.შ.), მისი ეს სურვილი აისახება სარჩელის იმ ელემენტში, რომელსაც სარჩელის საგანი ეწოდება. ამრიგად, სარჩელის საგანს ქმნის მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი. მაგრამ, მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგის დადგომა, მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ გარკვეული ფაქტების საფუძველზე, რომლებსაც კანონი უკავშირებს მოსარჩელის მატერიალურ სამართლებრივი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ზუსტად იგივე უნდა განსაზღვროს იმ ფაქტების წრემ, რომლებსაც უკავშირდება მხარეთა მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივი დასაბუთებულობა. მიუთითონ ფაქტებზე, რომლებიც ასაბუთებენ მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, არის თვითონ მხარეთა მოვალეობა.

145. შესაძლებელია დასკვნის გაკეთება, რომ სასამართლომ კონკრეტულ საქმეზე მტკიცების საგნის განსაზღვრის დროს უნდა იხელმძღვანელოს მხარეთა მიერ სარჩელისა და შესაგებლის დასაბუთებისათვის მითითებული ფაქტებით, მაგრამ თუ ამ ფაქტებს შორის არიან ისეთებიც, რომლებსაც კანონის თანახმად არ აქვს მნიშვნელობა ამ მხარეთა მოთხოვნების თუ შესაგებლის სამართლებრივი დასაბუთებისათვის, ე.ი. თუ ეს ფაქტები იურიდიულად ვერ ამართლებენ ამ მოთხოვნას (შესაგებელს) – სასამართლომ არ უნდა შეიტანოს ეს ფაქტები მტკიცების საგანში და არ უნდა მიიღოს მტკიცებულებები მათ დასადასტურებლად.

146. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა მიერ დაშვებული შეცომა ფაქტების მითითების დროს, შეიძლება გამოიხატოს იმით, რომ „მათ არ მიუთითეს ყველა იმ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომელსაც აქვს მნიშვნელობა საქმეზე სწორი გადაწყვეტილების გამოტანისათვის. მხარეთა მიერ დაშვებულ შეცდომას სასამართლო ვერ გამოაწორებს: სასამართლო ვერ „გაამდიდრებს“, ვერ შეავსებს მხარეთა მიერ მითითებულ ფაქტებს, რადგან მხოლოდ მხარეებს შეუძლიათ განსაზღვრონ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს (სსსკ-ის მე–4 მუხლი)“. ( იხ. თ.ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ. 215.).

147. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეიძლება გავაკეთოთ დასკვნა მტკიცების საგნის განსაზღვრის კრიტერიუმის შესახებ: მტკიცების საგანში შედიან მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტები, რომლებიც სასამართლოს შეხედულებით სამართლებრივად ასაბუთებენ (ამართლებენ) მათ მოთხოვნებს და შესაგებელს. კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არაა, ესაა სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა.

148. „სამართლებრივი დავისას სამოქალაქო საქმის განმხილველ მოსამართლეს ორი ამოცანა აქვს დასაძლევი: პირველ რიგში, მან უნდა გამოარკვიოს, თუ რა მოხდა სინამდვილეში. მეორე რიგში კი მოსამართლემ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები და დაადგინოს, არსებობს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი. მოსარჩელემ სასამართლოს უნდა მიუთითოს ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ასაბუთებს სასარჩელო მოთხოვნას. თუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ აკმაყოფილებს აღნიშნულ მოთხოვნას, მაშინ სარჩელი უკვე ამ საფუძველზევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლეს არა აქვს უფლება, საკუთარი ინიციატივით მოიძიოს სასარჩელო მოთხოვნის დამადასტურებელი გარემოებები და შეაგროვოს მტკიცებულებები. თუ მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებულია ყველა იმ გარემოებაზე, რომლებიც კანონის მიხედვით ადასტურებენ მოთხოვნის არსებობას, მაშინ უკვე მოპასუხეზეა დამოკიდებული, ამ გარემოებების არსებობის უარყოფა“. ( იხ. თომას ჰერმანი, მტკიცებულებითი სამართალი, GIZ, თბილისი, 2016, გვ.3-4). „მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებებიდან ერთი ნაწილი უნდა დაამტკიცოს მოსარჩელემ, მეორე ნაწილი კი – მოპასუხემ. ამასთან ერთად, დამტკიცების ტვირთის განაწილების საფუძველზე, მოსარჩელე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს და პირიქით, მოპასუხე თავისუფლდება იმ ფაქტების დადგენისაგან, რომელიც მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64). შეუძლია თუ არა სასამართლოს თავისი ინიციატივით შეიტანოს მტკიცების საგანში და საფუძვლად დაუდოს გადაწყვეტილებას ფაქტები, რომლებზეც მხარეები არ მიუთითებენ? იურიდიულ დოქტრინაში გაბატონებული მოსაზრების თანახმად, სასამართლოს ეს არ შეუძლია. (იხ.დამატებით: თ. ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ.87; ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

149. სასამართლოს შეუძლია მხოლოდ მხარეთა ახსნა-განმარტების მოსმენის დროს, რაც შეიძლება მოხდეს მოსამზადებელ სხდომაზე (სსსკ-ის 205-ე მუხლი) ან მთავარ სხდომაზე (სსსკ-ის 218-ე მუხლი), შეკითხვების მიცემის საშუალებით კიდევ ერთხელ დააზუსტოს ფაქტიური გარემოებები, რომლებსაც ემყარება მხარეთა მოთხოვნა (შესაგებელი). ამის შესახებ პირდაპირაა მითითებული სსსკ-ის 128-ე მუხლში, რომლის თანახმად სასამართლოს უფლება აქვს შეკითხვები მისცეს მხარეებს, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების სრულად და ზუსტად განსაზღვრას. საგულისხმოა სსსკ-ის 219-ე მუხლის დანაწესი იმის შესახებ, რომ მხარეები შეზღუდული არიან, ახსნა-განმარტების მოსმენისას წარადგინონ ახალი მტკიცებულებები ან მიუთითონ ახალ გარემოებებზე, რომელთა შესახებაც არ ყოფილა მითითებული სარჩელსა თუ შესაგებელში ან საქმის მომზადების სტადიაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მათ შესახებ თავის დროზე საპატიო მიზეზით არ იყო განცხადებული. ამრიგად, ფაქტებზე თვითონ მხარეებმა უნდა მიუთითონ. სასამართლოს შეუძლია მხოლოდ მხარეთა გამოკითხვისა და შეკითხვების მიცემის გზით ხელი შეუწყოს გადაწყვეტილებისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტების სრულად და ზუსტად განსაზღვრას.

150. ამ თვალსაზრისით რადიკალურად განსხვავებული მდგომარეობა გვაქვს საოჯახო საქმეების განხილვის დროს. სსსკ-ის 354-ე მუხლის თანახმად, სასამართლოს შეუძლია თავისი ინიციატივით განსაზღვროს დასადგენ გარემოებათა წრე და მხარეთა ახსნა–განმარტების შემდეგ თვითონ გამოითხოვოს მტკიცებულებები, რომლებზეც მხარეებს არ მიუთითებიათ. ის რაც დასაშვებია საოჯახო–სამართლებრივი ურთიერთობებიდან წარმოშობილი საქმეების განხილვისას, დაუშვებელია სხვა კატეგორიის სამოქალაქო საქმეთა განხილვისას.

151. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მხარეთა ნამდვილი შეჯიბრება რეალურად შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არ იყვნენ ამ შეჯიბრებაში მონაწილე მხარეები თანასწორნი. მხარეთა პროცესუალური თანასწორობის განმსაზღვრელი ძირითადი ნიშნები და მიმართულებანი ჩამოყალიბებულია სსსკ-ის 4 I-ელ მუხლში, რომლის თანახმად მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეთა პროცესუალური თანასწორობის პრინიციპითაა გამსჭვალული საპროცესო კანონმდებლობის თითქმის ყოველი ნორმა, დაწყებული საქმის მომზადების სტადიით და დამთავრებული გადაწყვეტილების გამოტანით და მისი გასაჩივრებით. მაგალითად, სარჩელის წარმოებაში მიღების შემდეგ მოპასუხეს ეგზავნება ამ სარჩელისა და მასზე დართული დოკუმენტების ასლები. მოპასუხეს თავის მხრივ შეუძლია ცნოს სარჩელი, ან არ ცნოს, მაგრამ თუ არ ცნობს – უნდა წარმოუდგინოს სასამართლოს წერილობითი ფორმით შედგენილი პასუხი სარჩელზე და მასზე თანდართულ საბუთებზე. ამ წერილობით პასუხში მანვე უნდა აცნობოს სასამართლოს, თუ რა საპროცესო საშუალებებით აპირებს მოსარჩელისაგან თავის დაცვას. ისე, როგორც მოსარჩელეს, მოპასუხეს სრული უფლება აქვს არამარტო გამოთქვას თავისი მოსაზრებები მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ფაქტების უარსაყოფად, არამედ წარმოუდგინოს სასამართლოს ფაქტები და მტკიცებულებები, რომლებიც ამართლებენ მის შესაგებელს, აქარწყლებენ მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებს, ადასტურებენ ამ მტკიცებულებების სიყალბეს ან არასარწმუნოობას და ა.შ. სასამართლო ვერ გამოიტანს გადაწყვეტილებას, თუ მან არ მოუსმინა ორივე დაპირისპირებულ მხარეს ან არ მისცა მათ შესაძლებლობა გამოიყენონ საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველა უფლება და მექანიზმი თავიანთი პოზიციის გასამართლებლად, თავიანთი უფლებების დასაცავად.

152. “მხარეთა თანასწორობა და შეჯიბრებითობა სამოქალაქო საპროცესო სამართლის უმნიშვნელოვანესი პრინციპია, რაც პირველ რიგში გულისხმობს მოსარჩელისა და მოპასუხისათვის თანაბარი პროცესუალური შესაძლებლობების მინიჭებას. შეჯიბრებითობის პრინციპი ეფუძნება მხარეთა თანაბარ შესაძლებლობას, აღიჭურვონ სათანადო საპროცესო ინსტრუმენტებით...“ (შდრ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 30 სექტემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №1/8/594; 2017 წლის 01 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/6/746).

153. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი.

154. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

155. ვიდრე საქმის არსებითად განხილვა დაიწყება სასამართლოში, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს საქმის მომზადება, რომელიც მათ შორის მხარეთა წერილობითი პოზიციების გაცვლას მოიცავს. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება, ერთი მხრივ სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტების ასლების მოპასუხისათვის, ხოლო მეორე მხრივ, შესაგებლისა და თანდართული დოკუმენტების ასლების მოსარჩელისთვის ჩაბარება. სასამართლომ მკაცრად უნდა გააკონტროლოს ამ კონტექსტში მხარეთა საპროცესო უფლებების დაცვა (წერილობითი დოკუმენტაციის სრულყოფილად მიღება და პასუხის გასაცემად გონივრული ვადის დადგენა), წინააღმდეგ შემთხვევაში სახეზე იქნება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევა. მოპასუხეს მისთვის გზავნილის (სარჩელისა და თანდართული დოკუმენტების ასლები) ჩაბარების შემდეგ წარმოეშობა შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება. შესაგებელი, ისევე როგორც სარჩელი, ყველა შემთხვევაში წერილობითი ფორმით (როგორც წესი ნაბეჭდი სახით) უნდა იყოს შედგენილი.

156. კანონმდებლის ამგვარი მოთხოვნა გამომდინარეობს წერილობითი სამართალწარმოების პრინციპიდან, რაც წინა ეტაპია ზეპირი სამართალწარმოებისა და რასაც ვერ ჩაანაცვლებს მხარეთა მოსმენის პრინციპი, წინააღმდეგ შემთხვევაში სასამართლო პროცესი დაკარგავდა განსაზღვრულობის სახეს და მივიღებიდით საპროცესო მოქმედებების ქაოსს. მხარეს უფლება აქვს წინასწარ, საქმის არსებითად განხილვის დაწყებამდე იცოდეს, რაზე აფუძნებს მეორე მხარე თავის მოთხოვნას ან რა საპროცესო საშუალებებით აპირებს თავის დაცვას. მხარეებს უნდა მიეცეთ ეფექტური სამართლებრივი დაცვის საშუალება, რათა დაიცვან საკუთარი სამოქალაქო უფლებები, რაც სამართლიანი სასამართლოს უფლების მოთხოვნაა.

157. ვინაიდან საქმის განხილვის და დავის გადაწყვეტის მთავარი ფიგურანტი მოსამართლეა, მას ჯერ კიდევ წერილობითი ფორმით წარდგენილი სარჩელიდან და შესაგებლიდან უნდა შეექმნას წარმოდგენა დავის სურათზე (ფაბულა), მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველზე (სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის განმსაზღვრელი ნორმა), მოთხოვნის წინაპირობებზე (ნორმის შემადგენლობა), მტკიცების საგანსა (სადავო გარემოება, რომელიც უნდა დამტკიცდეს) თუ სარჩელის პერსპექტიულობაზე. იმის მიხედვით, რამდენად აკმაყოფილებს სარჩელი და შესაგებელი ფორმალური დასაბუთებულობის (გამართულობის) მოთხოვნებს, მოსამართლე ნიშნავს მოსამზადებელ ან მთავარ სხდომას. შესაბამისად, თუ მოსამართლე დანიშნავს მოსამზადებელ სხდომას, მან აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოს მხარეთა საპროცესო უფლებები_ დააზუსტონ/შეავსონ სარჩელში/შესაგებელში მითითებული გარემოებები (სსსკ-ის 83-ე მუხლი). დასაბუთებულობის მოთხოვნა გამოიყენება შესაგებელთან მიმართებაშიც, ამ დროს მოწმდება როგორი შესაგებელი წარადგინა მოპასუხემ (მოთხოვნის შემწყვეტი, შემაფერხებელი, გამომრიცხავი). შესაგებლის შინაარსიდან უნდა მიხვდეს მოსამართლე, რომელია უდავო და რომელია სადავო მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტები. შესაგებლის ინსტიტუტი, სარჩელის ინსტიტუტთან ერთად ერთგვარი გზამკვლევია მტკიცების სტადიისა, რომელზე გადასვლაც არ ხდება, ვიდრე არ ამოიწურება მხარეთა პოზიციების (სარჩელი; შესაგებელი; მოპასუხის მხრიდან არსებითი შედავების შემთხვევაში მოსარჩელის პასუხი და ა.შ.) ურთიერთგაცვლა და უდავო გარემოებების იდენტიფიცირება. საქმის განმხილველი მოსამართლის გადასაწყვეტია, თუ რა ფაქტობრივი აღწერილობა (ფაბულა) უნდა დაუდოს საფუძვლად საკუთარ მსჯელობას, თავის მხრივ მთავარ როლს ფაბულის შექმნაში მხარეები ასრულებენ, რაც სრულად პასუხობს შეჯიბრებითობის პრინციპის მოთხოვნებს. ერთი მხრივ რელევანტური ფაქტების დახარისხება ხდება სამართლის ნორმის მიხედვით, ხოლო მეორე მხრივ, ფაქტები განსაზღვრავენ, რომელია მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა. აქედან გამომდინარე, დავის გადაწყვეტაში სარჩელთან ერთად შესაგებლის, როგორც საპროცესო ინსტიტუტის როლი, უაღრესად მნიშვნელოვანია.

158. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომიის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს.

159. მოთხოვნის შემწყვეტი შესაგებელი - ამ ტიპის შეპასუხების წარდგენის დროს მოპასუხე სადავოდ არ ხდის მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობებს, იგი ფაქტობრივად ეთანხმება მოსარჩელეს ვალდებულების წარმოშობის საფუძვლებში, თუმცა, მიიჩნევს, რომ სარჩელი უსაფუძვლოა მისი მხრიდან ვალდებულების სრულად შესრულების გამო (ასეთი მოცემულობის პირობებში მტკიცების საგანში შედის მხოლოდ ერთი გარემოება _ „ვალდებულების შესრულება“, მოსარჩელემ უნდა მიუთითოს, რომ ვალდებულება არ შესრულებულა (მითითების ტვირთი), რომლის გაქარწყლება და დამტკიცებაც მოპასუხის მხარესაა.

160. მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელი - ამ ტიპის შედავების წარდგენის დროს მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი). მოთხოვნის შემაფერხებელ შესაგებელთან გვაქვს საქმე ასევე, როდესაც მოპასუხე უთითებს მოსარჩელის მხრიდან საპასუხო მოქმედების შესრულებაზე (სსკ-ის 369-ე მუხლი), შესრულების ვადის დაუდგომლობაზე (სსკ-ის 361.2 მუხლი).

161. მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებელი - ამ ტიპის შეპასუხების დროს მოპასუხე არ ეთანხმება მოთხოვნის საფუძვლად მითითებულ ფაქტებს (მტკიცების საგანში შემავალ ფაქტებს), შესაბამისად, თუ მოსარჩელე ვერ დაამტკიცებს სადავო (დავის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე) გარემოებებს, სარჩელი არ დაკმაყოფილდება. სარჩელის წარმატება მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის (დამფუძნებელი ნორმა) წინაპირობების მითითება/დადასტურებაზეა დამოკიდებული, ასეთი შედავების დროს მოპასუხე სადავოდ ხდის სწორედ მოთხოვნის წარმოშობის წინაპირობებს, უთითებს ისეთ გარემოებებზე, რომლებიც მოთხოვნის არსებობას გამორიცხავენ, საკმარისია მოპასუხის მხრიდან თუნდაც ერთი წინაპირობის გამორიცხვა, რომ სარჩელის წარმატებას საფრთხე შეექმნას.

162. შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“. (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.) კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ცალკეულ შემთხვევაში ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

163. მოსამართლეს დავის გადასაწყვეტად სჭირდება რელევანტური ფაქტები, რომელთა წარდგენაზე სრული პასუხისმგებლობა ეკისრება მხარეებს. მას შემდეგ, რაც მოსამართლე მოიძიებს მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმას, განსაზღვრავს ნორმის ფაქტობრივ ელემენტებს (წინაპირობებს), ამ წინაპირობებს მიუსადაგებს მოსარჩელის მიერ მოხსენებულ ფაქტებს და თითოეულ წინაპირობაზე გასცემს დადებით პასუხს, იგი ამოწმებს რომელ ფაქტებს ხდის მოპასუხე სადავოდ (მოპასუხის სტადია). თუ მოპასუხეს არ აქვს წარდგენილი კვალიფიციური (არსებითი) შედავება, არამედ მხოლოდ სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების უარყოფით შემოიფარგლება, მოსამართლე გადადის მტკიცების სტადიაზე, რაც ნიშნავს სადავოდ გამხდარი ფაქტების დადგენის პროცესს. მოპასუხის მხრიდან არსებითი ხასიათის შედავების შემთხვევაში, მოსამართლემ ასევე უნდა მოიძიოს სამართლებრივი ნორმა, რომელიც გამორიცხავს, წყვეტს ან აფერხებს მოთხოვნის განხორციელებას, ხოლო ნორმის წინაპირობების შემოწმება იმავე წესით ხორციელდება. აქაც მნიშვნელოვანია რას პასუხობს მოსარჩელე მოპასუხის არსებით შედავებას, არ არის გამორიცხული მოსარჩელემაც კვალიფიციური პასუხი გასცეს მოპასუხის ამგვარ განმარტებას. ამდენად მოსამართლე ასე უწყვეტად გადადის მოსარჩელის სტადიიდან მოპასუხის სტადიაზე და პირიქით, ვიდრე არ დასრულდება მხარეთა განმარტებების ურთიერთგაცვლის პროცესი, რომლის შედეგადაც უნდა გაირკვეს უდავო და სადავო (მტკიცების საგანში შემავალი) ფაქტები.

164. შესაგებლის შინაარსობრივი მხარე, განსაკუთრებით ფაქტობრივი ნაწილი გავლენას ახდენს მტკიცების ტვირთზე. სსსკ-ის 102.1 მუხლის ზოგადი დათქმიდან გამომდინარე, უფლების შემწყვეტი, შემაფერხებელი და გამომრიცხველი შესაგებლის მტკიცების ტვირთი მოდის მოპასუხეზე.

165. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ შესაგებლების (გამომრიცხავი ნორმების) შემოწმება მიმდინარეობს შემდეგ ეტაპებად: ა) მოპასუხის მიერ შესაგებლის განხორციელების შემთხვევაში უპირველესად უნდა იქნეს მოძიებული მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმა, რომელიც შესაძლოა უპირისპირდებოდეს მოსარჩელის (სამართლებრივ) მოთხოვნის უფლებას; აღნიშნული სამართლებრივი ნორმა, ისევე, როგორც მოსარჩელის სტადიაზე მოსაძიებელი მოთხოვნის საფუძველი, უნდა გამომდინარეობდეს კანონიდან. ბ) შემდეგ ეტაპზე მიმდინარეობს მოპასუხის ახსნა-განმარტებების შემოწმება ზუსტად ისე, როგორც მოსარჩელის განმარტებების შემოწმება ხდება მოსარჩელის სტადიაზე. კერძოდ, მოპასუხის შესაგებელი მოწმდება ზემოხსენებულ საპირისპირო ნორმასთან მიმართებით. ამრიგად, ამ ეტაპზე მოპასუხის განმარტებები უნდა ასაბუთებდეს ამ საპირისპირო ნორმის დისპოზიციის არსებობას და ამ კუთხით უნდა იყოს გამართული. გ) მესამე ეტაპზე უნდა შემოწმდეს უკვე მოსარჩელის პასუხი, რამდენად სათანადოდ (საკმარისად) ედავება იგი საპირისპირო ნორმის შედეგის დამფუძნებელ გარემოებებს.

166. იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის მიერ მითითებულ (არსებით) გარემოებებზე შედავებას საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთების გარეშე, მაშინ ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება უკვე მტკიცების სტადიაზე მიიღება იმისდა მიხედვით, (მტკიცების ტვირთის განაწილების გათვალისწინებით) დამტკიცდება თუ არა ეს სადავო გარემოებები; თუ მოპასუხე ვერ ახერხებს საპირისპირო ნორმის წინაპირობების დასაბუთებას და ვერც მოსარჩელის მიერ მითითებული და მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების სათანადო შედავებას, სასამართლოს შეუძლია მოსარჩელის სასარგებლოდ დააკმაყოფილოს სარჩელი; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს სამართლებრივი შესაგებლის დასაბუთებას და თუ მოსარჩელე არ ხდის სადავოს მის შესაგებელს, მაშინ სასამართლო მიდის დასკვნამდე, რომ უარი უნდა ეთქვას სარჩელს საპირისპირო (მოთხოვნის გამომრიცხავი) ნორმის არსებობის გამო; თუ მოპასუხე სათანადოდ ახერხებს მოსარჩელის არსებითი გარემოებების შედავებას და ასევე საპირისპირო ნორმის წინაპირობების საკმარისად დასაბუთებას, მაშინ მტკიცების სტადიაზე უნდა გაირკვეს, მტკიცდება თუ არა სადავო გარემოებები (მტკიცების ტვირთის გადანაწილების შესაბამისად). შემდეგ ეტაპზე უნდა შემოწმდეს, ახერხებს თუ არა მოსარჩელე თავისი მოთხოვნის დამაფუძნებელი გარემოებების იმგვარ დასაბუთებას, რომელიც ასევე აქარწყლებს მოპასუხის მიერ დასაბუთებულ საპირისპირო მითითებებს (ნორმებს).

167. უდავოა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, კასატორს (დამსაქმებელი, მოპასუხე) სსკ-ის 398-ე მუხლით დადგენილი უფლებით არ უსარგებლია და არ მოუთხოვია ხელშეკრულების პირობათა მისადაგება შეცვლილი გარემოებისადმი, რაც იმას ნიშნავს, რომ მის მიერ სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ნაკისრი ვალდებულებები უცვლელი დარჩა.

168. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო იზიარებს გასაჩივრებულ განჩინებაში ასახულ დავის სამართლებრივ შეფასებას და მიიჩნევს, რომ კასატორმა დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია მას ვერ დაუპირისპირა.

169. საკასაციო საჩივრით შედავებულია ასევე სადავო ბრძანების გასაჩივრების ვადა. მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით კასატორი უთითებს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა წარმოდგენილ მოთხოვნათა ხანდაზმულობის საკითხი. კასატორს მიაჩნია, რომ შრომითი ხელშეკრულების შეჩერების თაობაზე დამსაქმებლის გადაწყვეტილების გასაჩივრების ხანდაზმულობის ვადა უნდა განისაზღვროს 30 კალენდარული დღით. ამ მსჯელობას ამყარებს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკაც. მაგალითად, ერთ-ერთ საქმეზე 30 დღიანი გასაჩივრების ვადა გავრცელდა შრომით ურთიერთობის განმავლობაში გამოცემულ ბრძანებაზე დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ (სუსგ. ას-1210-2018, 2019 წლის 15 თებერვალი.) აღსანიშნავია, რომ შრომითი ურთიერთობის განმავლობაში დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ გამოცემული ბრძანების გასაჩივრებაზე არაა სშკ-ში მითითებული, თუმცა, სასამართლო მასზე ავრცელებს 30 დღიან ვადას. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, მოსარჩელეებს ბრძანება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ჩაბარდათ 2020 წლის 28 მაისს, ხოლო სარჩელი შეტანილ იქნა 2020 წლის 29 ივნისს, ანუ მოსარჩელეთა მიერ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ბრძანებისა და დასაბუთების გაცნობიდან 32 კალენდარული დღის შემდეგ, სწორედ ამიტომაც მოსარჩელეთა სარჩელი ხანდაზმულია (იხ. საკასაციო საჩივარი; წინამდებარე განჩინების პ.42.).

170. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს იმ გარემოებაზეც, რომ მოპასუხემ (დამსაქმებელი) განსახილველ შემთხვევაში წარადგინა არა მხოლოდ მოთხოვნის განხორციელების გამომრიცხველი, არამედ მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელიც (ხანდაზმულობა) (იხ.ტ.1.ს.ფ. …-….).

171. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელის წარდგენისას, მოპასუხე შესაძლოა სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს, ასევე, ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი).

172. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დრო დიდ როლს თამაშობს დარღვეული თუ სადავოდ ქცეული უფლების დაცვის საკითხში. მხარეთა შორის გარკვეული სამართლებრივი ურთიერთობები შეიძლება იმდენად დიდი ხნის წინ წარმოიშვას, რომ გავლენა მოახდინოს მხარეთა უფლება-მოვალეობებზე. მართლწესრიგი ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ინსტიტუტს, რომლის ერთ-ერთ სახესაც წარმოადგენს სასარჩელო ხანდაზმულობა. მისი არსებობა განპირობებულია ხელშეკრულების მხარეთა თანასწორობისა და მათი ინტერესების თანაბარი დაცვის საჭიროებიდან გამომდინარე. გონივრული სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადების არსებობა უფლების რეალიზაციის აუცილებელი წინაპირობაა. განსაზღვრული დროის გასვლის შემდეგ სამართლებრივი სტაბილურობის მოთხოვნა უფრო მეტად დაცვის ღირსია. სასარჩელო ხანდაზმულობა უფლების განხორციელებისათვის განსაზღვრულ ჩარჩოებს აწესებს. სასარჩელო ხანდაზმულობა წარმოადგენს მიზნის მიღწევის საშუალებას და არა თვითმიზანს.

173. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ უფლების წარმოშობა, ისევე როგორც მისი შეწყვეტა დაკავშირებულია განსაზღვრულ დროსთან. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა ამცნობს უფლების სუბიექტს მისი დარღვეული უფლების სასამართლოს გზით განხორციელების ვადის თაობაზე. სასარჩელო ხანდაზმულობა იმ სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია, რომ რაღაც ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა იმდენად დიდი ხნის წინ, რომ ხანგრძლვი დროის გასვლა პირდაპირ გავლენას ახდენს პირთა უფლებებზე (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ. 133; ბესარიონ ზოიძე, ქართული სამოქალაქო კოდექსის შექმნის ისტორიიდან, ჟურნალი „ქართული სამართლის მიმოხილვა“, თბილისი, 2003 წ. გვ. 110.).

174. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა, ანუ კრედიტორს შეუძლია დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სასამართლოსათვის მიმართვის გზით. ამ ვადის გასვლა კი გულისხმობს ამ პირთა მიერ ასეთი შესაძლებლობის გამოყენების უფლების მოსპობას, გაქარწყლებას. „მხარეთა სასარჩელო შესაძლებლობები ხშირად არის ვადით შეზღუდული. სამოქალაქო სამართალში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ პირი კარგავს უფლების სასამართლო გზით დაცვის შესაძლებლობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილება №1/3/161 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ო. ს-ი და ი. ხ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). ხანდაზმულობის ვადის გასვლა მოთხოვნას არ აუქმებს (წყვეტს), არამედ მოვალეს შესაძლებლობას ანიჭებს, უარი თქვას მოთხოვნის შესრულებაზე. ანუ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა იგი განუხორციელებელია. (შდრ: გიორგი სვანაძე, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 144-ე, ველი 1. თბილისი, 2017 წელი. შდრ: სუსგ №ას-1437-1357-2018, 11 მაისი, 2018 წელი).

175. „ადამიანებისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელია განცდა, რომ მათ სამართლიანად ეპყრობიან“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 11 ივნისის გადაწყვეტილება №1/3/534 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ტ. მ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II, 3.).

176. ზემოთ ჩამოთვლილი კანონიერი მიზნების არსებობას იზიარებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოც. გადაწყვეტილებაში საქმეზე სტაბინგი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, სასამართლო განმარტავს: „... ხანდაზმულობის ვადები ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან მიზანს, კერძოდ, სამართლებრივ განსაზღვრულობას და საბოლოობას, პოტენციური მოპასუხეების დაცვას ძველი სარჩელებისგან, რომლებისგან თავის დაცვაც შეიძლება რთული აღმოჩნდეს და უსამართლობის თავიდან აცილებას, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას, თუ სასამართლოები იძულებული გახდებიან გადაწყვიტონ საქმეები, რომლებიც შორეულ წარსულში მოხდა, იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც შესაძლოა, დროის გასვლის გამო არასაიმედო ან არასრული იყოს“ (პ.51). (Stubbings and Otherss v The United Kingdom, განაცხადის ნომერი №22083/93; №220095/93, 22 ოქტომბერი, 1996).

177. აღსანიშნავია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა სასამართლოს ან სხვა ორგანოს მეშვეობით პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, მაგრამ არა სასამართლოსათვის ან სხვა ორგანოსათვის მიმართვის უფლება. ხანდაზმულობის ვადა სპობს უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობას მატერიალური და არა პროცესუალური თვალსაზრისით. სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი წარმოადგენს უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივ საშუალებას, რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსზრისით არსებობს, თუმცა სასამართლო წესით ამ მოთხოვნის იძულებითი განხორციელება კონკრეტული წინაპირობის არსებობისას, არ ხდება.

178. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მაგალითად, მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების შემოწმება მიმდინარეობს მოპასუხის შედავების შემოწმების ეტაპზე. (იხ. დამატებით: ჰაინ ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, გვ.170; მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში მოკლე შესავალი რელაციის მეთოდში სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით შემუშავებული პრაქტიკული მაგალითებით, შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, GIZ, 2013, გვ.20).

179. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელი აერთიანებს ორ ნაწილს: სარჩელის აღძვრისა და სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი განხორციელების ვადა, ის უკავშირდება სწორედ სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა უფლების იძულებითი განხორციელების შესაძლებლობა მატერიალური და არა საპროცესო-სამართლებრივი თვალსაზრისით. შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი მიჩნეული უნდა იქნეს მატერიალური სამართლის კუთვნილებად კანონმდებლობაში მისი ადგილისა და სამართლებრივი შედეგების გათვალისწინებით.

180. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადები ასევე მიიჩნევა საქმის სწორად გადაწყვეტის ერთ–ერთ ეფექტურ გარანტიად. კერძოდ: გადაწყვეტილება ეფუძნება მხარეთა მიერ წარდგენილ მტკიცებულებებს, შესაბამისად, მტკიცებულებათა უტყუარობა, მათი ვარგისიანობის, ნამდვილობის უტყუარად დადგენის შესაძლებლობა უმნიშვნელოვანესია სწორი და ობიექტური გადაწყვეტილების მისაღებად. სამართალწარმოებაში შეცდომის თავიდან აცილება უპირველესი მიზანია. ამასთან, ხანგრძლივი დროის გასვლამ შეიძლება გამოიწვიოს მტკიცებულებების შეცვლა ან მათი მოპოვების უკიდურესად გართულება, ზოგჯერ კი – განადგურება, რაც, საბოლოო ჯამში, გაართულებს სადავოდ გამხდარი მტკიცებულებების საიმედოობის დადგენას. როდესაც ხანგრძლივი დროა გასული იმ მოვლენიდან, რომელმაც სადავო გარემოებები წარმოშვა, მაღალია ალბათობა, რომ მტკიცებულებები, რომლებიც ადრე არსებობდა, შეიძლება დაკარგული ან სახეშეცვლილი იყოს, ასევე გაფერმკრთალდება მოწმეთა მეხსიერება, რომელთა ჩვენებებს სასამართლო დავის გადაწყვეტისას უნდა დაეყრდნოს, გაიზრდება სავარაუდო, არასანდო მტკიცებულებათა რიცხვი. შედეგად, მეტი ალბათობით შეიქმნება ნიადაგი საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არაობიექტური შეფასებისათვის. ხანდაზმულობის ვადა წარმოადგენს მცდელობას, დაიცვას მხარეები ასეთი საფრთხეებისაგან.

181. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა არ არის აბსტრაქტული სამართლებრივი კატეგორია. კანონმდებლობა ითვალისწინებს მისი დაწყებისა და დასრულების მომენტს. მოთხოვნის შემოწმებისას აუცილებელია განისაზღვროს ხანდაზმულობის კონკრეტული ვადის გამოყენებისა და მისი ათვლის საკითხი. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ ხანდაზმულობის ვადის ათვლის ობიექტურ და სუბიექტურ მომენტებს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყება დაკავშირებულია სუბიექტურ ფაქტორთან ანუ იმ მომენტთან, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ. საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს აწევს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყების საფუძველია უფლების დარღვევა, რომელიც შესაძლოა კანონიდან გამომდინარეობდეს ან ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოიშვას (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 2. თბილისი, 2017 წელი; ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2011 წელი, გვერდი 123).

182. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის სწორი გამოთვლისათვის არსებითია, ზუსტად დადგინდეს მოთხოვნის წარმოშობის დრო. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს: „ხანდაზმულობის დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იგი იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე (სსკ-ის 144.1-ე მუხლი). სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. ამდენად, ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე (შდრ: სუსგ-ები №ას-1937-2018, 15 მარტი, 2019 წელი, პ-16; ).

183. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 130-ე მუხლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადის დენის დასაწყისი დაკავშირებულია ობიექტურ მომენტთან - უფლების დარღვევის ფაქტთან და სუბიექტურ მომენტთან - დრო, როდესაც უფლებამოსილი პირისათვის უფლების დარღვევის შესახებ გახდა ცნობილი ან გარემოებათა გათვალისწინებით უფლების დარღვევის ფაქტი უნდა შეეტყო.

184. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ როგორც წესი, ივარაუდება, რომ პირი უფლების დარღვევის ფაქტს მისი დადგომისთანავე შეიტყობს ან საშუალო გულისხმიერების გამოჩენის შემთხვევაში შეეძლო შეეტყო ამ ფაქტის თაობაზე. აღნიშნულის საწინააღმდეგოს, ანუ უფლების დარღვევის დაგვიანებით შეტყობის მტკიცების ტვირთი კი უფლებადარღვეულ პირს ეკისრება. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის შესახებ, მაშინ ხანდაზმულობის ვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 5. თბილისი, 2017 წელი).

185. ვინაიდან სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას მხოლოდ მოპასუხის მითითების საფუძველზე იკვლევს, მოთხოვნის ვადაში წარდგენა მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენს. „თუ ხანდაზმულობის წარმოშობის მომენტის დადგენა ობიექტურად შეუძლებელია, ყურადღება უნდა მიექცეს სუბიექტურ მომენტს. ამასთან, იგულისხმება, რომ ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტები თანმხვედრია, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე არ ეთანხმება ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტების თანხვედრას, მაშინ მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება იმის გასარკვევად, თუ როდიდან უნდა დაიწყოს ხანდაზმულობის ვადის დენა“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007 წელი, გვერდი 64.).

186. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხანდაზმულობის დაწყებისათვის, როგორც წესი, არ არის სავალდებულო, რომ კრედიტორმა მისთვის ცნობილ ფაქტებს სამართლებრივი შეფასება მისცეს. თუ კრედიტორი მცდარ დასკვნებს გამოიტანს, ფაქტებს მცდარად შეაფასებს, ხანდაზმულობის ვადის დინება მაინც იწყება. ხანდაზმულობის ვადების დაწყებისათვის მიზანშეწონილად უნდა იქნეს მიჩნეული ხანდაზმულობის საფუძვლად არსებული ფაქტობრივი გარემოებების ცოდნა მისი სამართლებრივი შეფასების გარეშე, რადგან რთულია შესაბამისი განათლების არმქონე პირს მოეთხოვოს ნორმის ქმედების შემადგენლობის კომპონენტების შეფასება. სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის ვადის ათვლის სუბიექტური ფაქტორის განსაზღვრისას, პოზიტიურ ცოდნასთან ერთად ითვალისწინებს ბრალეულ არცოდნასაც. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის თაობაზე, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (იხ. დამატებით: ზურაბ ახვლედიანი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი კომენტარი, წიგნი პირველი, თბილისი, 1999 წელი, მუხლი 130, გვერდი 320.).

187. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის შესახებ ბრძანების ბათილად ცნობის მოთხოვნაზე ვრცელდება სშკ 38-ე მუხლის მე-6 პუნქტი (შდრ: სუსგ №ას-747-715-2016, 20 იანვარი, 2017 წელი).

188. საგულისხმოა, რომ შრომის ხელშეკრულების შეწყვეტა ცალმხრივი მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენაა, შესაბამისად, იგი ნამდვილად ადრესატისათვის ჩაბარების მომენტიდან მიიჩნევა. სამოქალაქო კოდექსის 51-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, ნების გამოვლენა ნამდვილია, როცა იგი მეორე მხარეს მიუვა (შდრ. სუსგ №ას-747-715-2016, 20 იანვარი, 2017 წელი). ხელშეკრულება შეწყვეტილად მეორე მხარისათვის შეტყობინების ჩაბარების მომენტიდან ითვლება (დამატებით იხ., საქართველოს შრომის სამართალი და საერთაშორისო შრომის სტანდარტები, ავტორთა კოლექტივი, თბილისი, 2016, 247).

189. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს შრომის კოდექსი დამსაქმებელს ხელშეკრულების შეწყვეტის დასაბუთების ვალდებულებას აკისრებს. თუმცა, აღნიშნული ვალდებულება უპირობოდ არ წარმოიშობა. დასაბუთების ვალდებულება დასაქმებულის მოთხოვნაზეა დამოკიდებული. დასაქმებულს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლის თაობაზე წერილობითი დასაბუთების მოთხოვნის უფლება შეტყობინების მიღებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში აქვს. დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულის მოთხოვნის წარდგენიდან 7 კალენდარული დღის ვადაში წერილობით დაასაბუთოს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველი. დასაქმებულს უფლება აქვს, წერილობითი დასაბუთების მიღებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში სასამართლოში გაასაჩივროს დამსაქმებლის გადაწყვეტილება შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ. თუ დამსაქმებელი დასაქმებულის მოთხოვნის წარდგენიდან 7 კალენდარული დღის ვადაში წერილობით არ დაასაბუთებს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველს, დასაქმებულს უფლება აქვს, 30 კალენდარული დღის ვადაში სასამართლოში გაასაჩივროს დამსაქმებლის გადაწყვეტილება შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ. ამ შემთხვევაში დავის ფაქტობრივი გარემოებების მტკიცების ტვირთი ეკისრება დამსაქმებელს. ამდენად, გასაჩივრების ვადებთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ მითითებული ვადა სასამართლოსათვის მიმართვის ვადაა. აღნიშნული ვადის დაუცველად სარჩელის აღძვრა სარჩელის წარმოებაში მიღებაზე უარის თქმის საფუძველს არ წარმოადგენს. კანონით გათვალისწინებული ვადის დაცვის გარეშე სასამართლოსათვის მიმართვა ერთ-ერთი ის არგუმენტთაგანია, რომელიც შესაგებლის ფარგლებში, დამსაქმებლის მტკიცების საგანში შემავალი გარემოებაა. აღნიშნული ვადის სიმცირეს შრომის სამართლის თეორიაში თავისი დატვირთვა აქვს, კერძოდ, სადავო ფაქტები მტკიცებადი უნდა იყოს, ასევე დარღვეული უფლების აღდგენა დროის მცირე მონაკვეთში უნდა მოხდეს, რათა შემდგომ, ვითარების ცვლილებამ, დასაქმებულის უფლებრივი რესტიტუციის შეუძლებლობა არ განაპირობოს. მითითებული ვადის სიმცირეს თავის დატვირთვა აქვს ასევე დამსაქმებლის უფლებრივი გადასახედიდანაც. დამსაქმებელი მუდმივად თავდაცვის რეჟიმში არ უნდა იყოს. მას საკადრო გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეს. შესაბამისად, მისი მოლოდინი გათავისუფლებული დასაქმებულისაგან სარჩელის აღძვრის თაობაზე დროის გარკვეული პერიოდით უნდა იყოს შემოსაზღვრული. ამიტომაც, მიიჩნევა, რომ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის გასაჩივრების ვადის ლიმიტით თავის დაცვა, პირველ რიგში, დამსაქმებლის უფლება და მისი შესაგებლის ფარგლებში სამტკიცებელი გარემოებაა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სახეზე გვაქვს მოცემულობა, რომ დასაქმებულის მიერ კანონით განსაზღვრული ვადის გაშვების მიუხედავად, დამსაქმებელი გამოხატავს მზადყოფნას, დასაქმებულთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის კანონიერება ამტკიცოს, რა დროსაც გასაჩივრების ვადის ფარგლებით აღნიშნული მტკიცება სასამართლომ არ უნდა შეზღუდოს. ხელშეკრულების შეწყვეტის გასაჩივრების ვადის დაუცველად სარჩელის აღძვრა მოპასუხის სამტკიცებელია, მითითებული გარემოება ფაქტის საკითხია, შესაბამისად, საპროცესო-სამართლებრივად ფაქტები, რომლითაც მოპასუხე, მოცემულ შემთხვევაში დამსაქმებელი, თავს იცავს, იმთავითვე კანონით დადგენილი წესით წარდგენილ შესაგებელში უნდა მიეთითოს.

190. როგორც აღინიშნა, სშკ-ის შესაბამისად, დასაქმებულს სასამართლოში სარჩელის აღძვრის უფლება აქვს წერილობითი დასაბუთების მიღებიდან 30 დღის ვადაში. წერილობითი დასაბუთება შესაძლოა ხელშეკრულებით შეწყვეტის შეტყობინებაშიც იყოს მოცემული. თუ წერილობით შეტყობინებაში არ არის მითითებული ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის დასაბუთება (და რეალურად დამსაქმებელს აღნიშნული არც ევალება), დასაქმებული, შესაბამისი სურვილის შემთხვევაში, უფლებამოსილია მოითხოვოს დამსაქმებლისგან ხელშეკრულების შეწყვეტის წერილობითი დასაბუთება. ლოგიკურია, რომ დასაქმებულს უფლება აქვს მოითხოვს წერილობითი დასაბუთება იმ შემთხვევაშიც, თუ ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ წერილობით შეტყობინება მეტად ან ნაკლებად მოიცავს ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის დასაბუთებას. ნებისმიერ შემთხვევაში, დასაქმებული შეზღუდულია შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ დამსაქმებლის გადაწყვეტილების სასამართლოში გასაჩივრების 30 დღიანი ვადით. აღნიშნული ვადა უნდა აითვალოს იმ დღიდან, როდესაც დასაქმებულს წერილობით განემარტა ხელშეკრულების შეწყვეტის მიზეზი, და ყველაზე გვიან აღნიშნული 30 დღიანი ვადა აითვლება დასაქმებულის მოთხოვნის საპასუხოდ დამსაქმებლის მიერ ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ მიზეზის დასაბუთების დასაქმებულისათვის ჩაბარების დღიდან. სშკ-ის არც 38-ე მუხლი და არც სხვა მუხლები არ შეიცავენ იმ მდგომარეობის მომწესრიგებელ ქცევის წესს, თუ რა ვადაში უნდა გასაჩივრდეს ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ გადაწყვეტილება იმ შემთხვევაში, თუკი დამსაქმებელი თავისი ინიციატივით არ გადასცემს დასაქმებულს ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის წერილობით დასაბუთებას და არც დასაქმებული არ მოითხოვს დამსაქმებლისაგან ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის წერილობითი დასაბუთების გადაცემას. ასეთ შემთხვევაში, გათავისუფლების შესახებ ბრძანების გასაჩივრების უფლებაზე მაინც ვრცელდება სშკ-ის 38-ე მუხლის მე-6 ნაწილით გათვალისწინებული 30 დღიანი ვადა, რომელიც აითვლება ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ ბრძანების დასაქმებულისათვის ჩაბარების დღიდან (შდრ: სუსგ №ას-1210-2018, 15 თებერვალი, 2019, პ.74.).

191. საკასაციო პალატა დაუსაბუთებულობის გამო არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიას განსახილველ შემთხვევასთან მიმართებით სშკ-ის 38 -ე მუხლის მე-6 ნაწილით (დავის წარმოშობისას მოქმედი რედაქციით) გათვალისწინებული გასაჩივრების 30 დღიან ვადის გამოყენებასთან მიმართებით შემდეგ გარემოებათა გამო:

192. სშკ-ის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, შრომით ურთიერთობასთან დაკავშირებული საკითხები, რომლებსაც არ აწესრიგებს ეს კანონი ან სხვა სპეციალური კანონი, რეგულირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმებით.

193. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ აღნიშნულიდან ნათლად გამომდინარეობს კანონმდებლის ნება, რომ შრომით ურთიერთობასთან დაკავშირებული საკითხები, რომლებიც პირდაპირ არ არის მოწესრიგებული სშკ-ით, უნდა გადაწყდეს სსკ-ის შესაბამისი ნორმებით, მათ შორის შრომითი ურთიერთობის შეჩერების ბრძანების გასაჩივრების ვადასთან მიმართებით (დავის წარმოშობისას მოქმედი სშკ-ი).

194. საკასაციო პალატა კასატორის ყურადღებას დამატებით გაამახვილებს სშკ-ში 2020 წლის 29 სექტემბერს განხორციელებულ ცვლილებებსა და დამატებებზე, კერძოდ, სშკ-ის 74-ე მუხლზე, რომლის თანახმადაც, შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის ბრძანების თაობაზე სარჩელის შეტანის გარდა, ამ კანონიდან გამომდინარე სხვა სარჩელით დასაქმებულს (პირს) უფლება აქვს სასამართლოს მიმართოს 1 წლის განმავლობაში მას შემდეგ, რაც მან შეიტყო უფლების დარღვევის შესახებ. მაშასადამე, აღნიშნულიდანაც გამომდინარეობს კანონმდებლის ცალსახა ნება, რომ გასაჩივრების 30 დღიანი ვადა ვრცელდება მხოლოდ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის შესახებ ბრძანების გასჩივრებაზე და ამ მოწესრიგების გავრცელება სშკ-ით გათვალისწინებული სხვა შემთხვევების მიმართ დაუშვებელია. შესაბამისად, 2020 წლის 29 სექტემბრის შემდეგ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ბრძანების გასაჩივრების მიმართ, გამოიყენება სშკ-ის 74-ე მუხლით გათვალისწინებული გასაჩივრების ერთწლიანი ვადა და არა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 129-ე მუხლით გათვალისწინებული სამწლიანი ხანდაზმულობის ვადა.

195. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ შრომითი ურთიერთობის შეჩერების ბრძანება მოსარჩელეებს ჩაბარდათ 2020 წლის 28 მაისს, მოსარჩელეებმა დამსაქმებლის წინააღმდეგ სარჩელი თავდაპირველად წარადგინეს 2020 წლის 17 ივნისს, თუმცა, სასამართლოს 22.06.2020 წლის განჩინებით მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ სარჩელის მიღებაზე. მოსარჩელეებმა განმეორებით სარჩელით სასამართლოს მიმართეს 2020 წლის 29 ივნისს (იხ. წინამდებარე განჩინების პ.38), შესაბამისად, დაცულია სსკ-ის 129-ე მუხლით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის ვადა.

196. საკასაციო პალატა არ იზიარებს სააპელაციო პალატის იმ მოსაზრებას, რომ „განსახილველი შემთხვევის მიმართ გამოყენებული უნდა იქნეს სსსკ-ის 61-ე მუხლის დანაწესი იმის გამო, რომ მოსარჩელეებმა დამსაქმებლის წინააღმდეგ სარჩელი თავდაპირველად წარადგინეს 2020 წლის 17 ივნისს, თუმცა, სასამართლოს 22.06.2020 წლის განჩინებით მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ სარჩელის მიღებაზე და სარჩელის წარდგენის პერიოდში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის დინება შეჩერებული იყო, რის გამოც, სარჩელი არ არის ხანდაზმული. მეტიც, მოსარჩელეებმა განმეორებით სარჩელით სასამართლოს მიმართეს 2020 წლის 29 ივნისს და 2020 წლის 28 მაისიდან გასაჩივრების ოცდამეათე დღე გამოდის 2020 წლის 27 ივნისი შაბათი (დასვენების) დღე. სსსკ 61-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ ვადის უკანასკნელი დღე ემთხვევა უქმე და დასვენების დღეს, ვადის დამთავრების დღედ ჩაითვლება მისი მომდევნო პირველი სამუშაო დღე და სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილია 29 ივნისს პირველ სამუშაო დღეს, შესაბამისად სასარჩელო მოთხოვნები ვერ ჩაითვლება ხანდაზმულად“. ( იხ. წინამდებარე განჩინების პ.38.).

197. საკასაციო პალატა ჯერ ერთი აღნიშნავს, რომ 2020 წლის 29 სექტემბერს სშკ-ის 48-ე მუხლის მე-6 ნაწილში განხორციელდა საკანონმდებლო დამატება, რომლის თანახმადაც, შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის შესახებ ბრძანების ბათილად ცნობის მოთხოვნით დასაქმებულის მიერ აღძრული სარჩელის სასამართლოს მიერ მიღებაზე უარის თქმის ან სარჩელის განუხილველად დატოვების შემთხვევაში, დასაქმებულს უფლება აქვს იმავე სარჩელით განმეორებით მიმართოს სასამართლოს შესაბამისი განჩინების მისთვის ჩაბარებიდან 30 კალენდარული დღის განმავლობაში. მეორეც, აღნიშნული მოწესრიგება შეეხება მხოლოდ შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის შესახებ ბრძანების გასაჩივრებას, რაც ვერ გავრცელდება შრომითი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ბრძანების გასაჩივრების მიმართ.

198. თუმცა საკასაციო პალატას წინამდებარე განჩინების პპ….-… განვითარებული მსჯელობის გათვალისწინებით მიაჩნია, რომ განსახილველ შემთხვევაში არ არის გასაზიარებელი კასატორის პრეტენზია მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან მიმართებით.

199. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, (სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას), საკასაციო პალატა არ აკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს და უცვლელად ტოვებს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას.

200. რაც შეეხება კასატორის მიერ 2022 წლის 28 იანვარს გადახდილ სახელმწიფო ბაჟს 835 ლარის ოდენობით, ვინაიდან დავა მის სასარგებლოდ არ დასრულებულა, არ არსებობს ამ თანხის მხარეთა შორის განაწილების სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლით განსაზღვრული წინაპირობა, არამედ, ამავე კოდექსის 55-ე მუხლის თანახმად, ეს თანხა უნდა დარჩეს სახელმწიფო ბიუჯეტში.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტით, 284-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. შპს „ს-ს ფ-ის“ საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 3 დეკემბრის განჩინება დარცეს უცვლელად;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე

ეკატერინე გასიტაშვილი