თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემდეგი შემადგენლობა:
ალექსანდრე წულაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ლევან მიქაბერიძე, ლაშა ქოჩიაშვილი
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორები (მოპასუხეები) - გ.მ–ძე, თ.ა–ძე, ქ.შ–ი, თ.თ–ი, ი.ე–ი
მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - ხ.შ–ა
თავდაპირველი მოპასუხე - ამხანაგობა „ვ–ა ?“
დავის საგანი - უძრავი ნივთის მესაკუთრედ ცნობა
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 23 ივნისის განჩინება
კასატორების მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა
I აღწერილობითი ნაწილი:1. ხ.შ–ამ სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხეების - იბა „ვ–ა ?-ის“, გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ი.ე–ის, ი.თ–ისა და ქ.შ–ის მიმართ, უძრავი ნივთის მესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნით.
2. მოსარჩელის განმარტებით, ნარდობის ხელშეკრულების საფუძველზე, საკუთრებაში უნდა მიეღო თბილისში, ....... მდებარე საცხოვრებელი სახლის მე-5 სართულზე განთავსებული 170 მ2 ფართის უძრავი ნივთი. ბინის მშენებლობა მოპასუხეთა სახელზე რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთზე იბა „ვ–ა ?-მა“ (თავმჯდომარე - ფ.გ–ი) განახორციელა. მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელემ გადაიხადა ნასყიდობის საფასური და ქონება უკვე გადაცემული აქვს ფაქტობრივ მფლობელობაში, ნივთზე საკუთრების უფლებას ვერ ირეგისტრირებს, ვინაიდან მოპასუხეები, როგორც კონკრეტული საკადასტრო ერთეულის მესაკუთრე ფიზიკური პირები, არ უზრუნველყოფენ ბინაზე მოსარჩელის საკუთრების უფლების გაფორმებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი პროცედურების განხორციელებას.
3. მოპასუხე იბა „ვ–ა 99-ის“ თავმჯდომარე ფ.გ–მა სარჩელი ცნო, ხოლო გ.მ–ძემ, ი.თ–მა, ი.ე–მა, თ.ა–ძემ და ქ.შ–მა სარჩელი არ ცნეს. მოპასუხე ფიზიკურმა პირებმა აღნიშნეს, რომ იმავე ამხანაგობასთან მათაც ჰქონდათ გაფორმებული ნარდობის ხელშეკრულებები, რომელთა თანახმადაც, ამხანაგობას მათ კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე უნდა აეშენებინა კორპუსი და დაეკმაყოფილებინა ფართებით; ამასთან, მშენებლობის დამთავრებამდე მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება უნარჩუნდებოდათ მესაკუთრეებს და ამხანაგობას არ გააჩნდა რაიმე ქონებრივი უფლება; ამდენად, ვინაიდან მოპასუხე ფიზიკურ პირებს ამხანაგობამ უძრავი ნივთები ფაქტობრივად არ გადასცა, ფართების მათთვის გადაცემამდე, მოსარჩელის მოთხოვნა არ უნდა დაკმაყოფილდეს.
4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 5 თებერვლის გადაწყვეტილებით ხ.შ–ას სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოსარჩელე ცნობილ იქნა თბილისში, ..... (მიწის ნაკვეთის საკადასტრო კოდი ......), მე-5 სართულზე მდებარე 166.17 მ2 უძრავი ნივთის მესაკუთრედ; მოპასუხეებს ხ.შ–ას სასარგებლოდ დაეკისრათ იურიდიული მომსახურების ხარჯის - 2000 ლარის გადახდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება გ.მ–ძემ, თ.ა–ძემ, ქ.შ–მა, ი.თ–მა და ი.ე–მა სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს.
5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 23 ივნისის განჩინებით გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ქ.შ–ის, ი.თ–ისა და ი.ე–ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 5 თებერვლის გადაწყვეტილება.
6. სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
6.1. თბილისში, ..... მდებარე მიწის ნაკვეთი (ს/კ .....) თანასაკუთრების უფლებით დარეგისტრირებულია გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ი.ე–ის, ქ.შ–ისა და ი.თ–ის სახელზე;
6.2. თბილისის მერიის საქალაქო მმართველობის მთაწმინდის რაიონის გამგეობის 1999 წლის 23 ივლისის გადაწყვეტილებით ....... მცხოვრებ მობინადრეთა (თ.ა–ძის, გ.შ–ის, ი.თ–ის, ნ.უ–ძისა და ი.ე–ის) მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და ნება დაერთოთ, კუთვნილი ავარიული სახლები დაენგრიათ და მის ადგილას მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლები აეშენებინათ;
6.3. თბილისის საკრებულოს არქიტექტურისა და ქალაქმშენებლობის დროებითი კომისიის 2003 წლის 4 თებერვლის №5 სხდომის ოქმის შესაბამისად, ..... ქ. №26,28-ში და ..... მეორე ჩიხის მაცხოვრებლებს რვასართულიანი საცხოვრებელი სახლის აშენების ნება დაერთოთ;
6.4. 2003 წლის 17 დეკემბერს გამოიცა თბილისის მთავარი არქიტექტორის №2/851 ბრძანება, რომლითაც ..... ქ. №22/24/26-ში მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის მშენებლობის არქიტექტურული პროექტი დამტკიცდა;
6.5. ამხანაგობა „ვ–ა ?-სა“ და გ.მ–ძეს, თ.ა–ძეს, ი.თ–ს, ი.ე–სა და გ.შ–ს (ქ.შ–ის მამკვიდრებელი) შორის დადებული ნარდობის ხელშეკრულებების თანახმად, მოპასუხე ფიზიკურმა პირებმა „ვ–ა ?-ს“ კუთვნილი სახლების დანგრევის უფლება მისცეს, სანაცვლოდ კი „ვ–ა ?“ ....... ქ. №26-ში აშენებულ სახლში მათ საცხოვრებელ ფართს, ავტოსადგომსა და სარდაფს უსასყიდლოდ გადასცემდა. ამავე ხელშეკრულებების 4.2. პუნქტის თანახმად, მშენებლობის დამთავრებამდე და სახლის მთლიანად ჩაბარებამდე მიწის ნაკვეთზე საკუთრების და მისი განკარგვის უფლება მესაკუთრეებს რჩებოდათ. ხელშეკრულების 4.5. პუნქტის თანახმად კი, ამხანაგობის მიერ ხელშეკრულების პირობების დარღვევის შემთხვევაში, მიწის ნაკვეთის ტერიტორიაზე და მასზე არსებულ ნაგებობაზე არავითარი მატერიალური პრეტენზია ამხანაგობას არ ექნებოდა და იგი რჩებოდა მესაკუთრეებს;
6.6. 2004 წლის 27 აპრილს იბა „ვ–ა ?-სა“ და ხ.შ–ას შორის დაიდო ნარდობის ხელშეკრულება, რომლის საგანს წარმოადგენდა მოსარჩელისთვის თბილისში, ..... ქ. №22-26-ში/16-22-ში აშენებულ მრავალბინიან საცხოვრებელ სახლში 170 მ2 ფართის ბინის გადაცემა, ხოლო მოსარჩელის ვალდებულებას წარმოადგენდა 42 000 აშშ დოლარის გადახდა;
6.7. ხ.შ–ამ ამხანაგობას სრულად გადაუხადა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საფასური;
6.8. ამხანაგობა „ვ–ა ?-მა“ ააშენა მრავალბინიანი კორპუსი;
6.9. 2005 წლის 10 სექტემბერს საერთო კრების №25 ოქმი შედგა, რომლითაც სადავო შენობაში ბინები გადანაწილდა, მათ შორის, მშენებლობის დასრულებისთანავე ხ.შ–ას ფაქტობრივ მფლობელობაში გადაეცა 166.17 მ2 ფართის ბინა, რომელზეც მან საკუთრების უფლება ვ– დაირეგისტრირა;
6.10. მოპასუხე ფიზიკურ პირებს მშენებლობის დასრულების შემდეგ ბინები არ გადასცემიათ; მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება მათ უნარჩუნდებათ;
6.11. საცხოვრებელი სახლი განთავსებულია თბილისში, ..... ქ. №22-24-26-ში/..... ქ. №16-22-ში მდებარე მიწის ნაკვეთზე. მოსარჩელის კუთვნილი ბინა სივრცობრივად მოთავსებულია №26-ში მდებარე მიწის ნაკვეთის ფარგლებში, რაც წარმოადგენს გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ი.ე–ის, ი.თ–ისა და ქ.შ–ის სახელზე რეგისტრირებულ საკადასტრო ერთეულს;
6.12. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 2 აგვისტოს გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ თბილისში, ..... ქ. №16/22-ში მდებარე უძრავი ნივთი, რა მისამართზეც ხ.შ–ას უნდა გადასცემოდა ბინა, და იმავე მისამართზე მდებარე კორპუსი წარმოადგენს ერთსა და იმავე უძრავ ნივთს;
6.13. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 2 აგვისტოს გადაწყვეტილებით ქ.შ–ის, გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ი.თ–ისა და ი.ე–ის სარჩელი, მოპასუხეების (მათ შორის, ხ.შ–ას) მიმართ, უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის თაობაზე, არ დაკმაყოფილდა. დადასტურებულ იქნა, რომ ამ მესაკუთრეების საკუთრების უფლება არ ირღვევა ხ.შ–ას მიერ ბინის ფაქტობრივი ფლობით;
6.14. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 18 ივლისის განჩინებით თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 2 აგვისტოს გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩა. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ „მესაკუთრეს უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის უფლება არა ნებისმიერი, არამედ მხოლოდ ისეთი პირებისგან აქვს, რომლებიც სადავო ქონებას არამართლზომიერად, შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე ფლობენ; სადავო შემთხვევაში კი, ინდივიდუალურ მენაშენეთა ამხანაგობა „ვ–ა ?-თან“ დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე, ხ.შ–ა დაკავებული ბინის მართლზომიერ მფლობელს წარმოადგენს“;
6.15. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 2 აგვისტოს გადაწყვეტილება და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 18 ივლისის განჩინება შესულია კანონიერ ძალაში, ვინაიდან საკასაციო საჩივარი, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 2 ნოემბრის განჩინებით, დარჩა განუხილველი დაუშვებლობის გამო.
7. სააპელაციო სასამართლომ, ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებისას, მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 629-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ მოსარჩელესა და ამხანაგობას შორის დაიდო ნარდობის ხელშეკრულება, რომლის მიზანი იყო კონკრეტული მახასიათებლების საცხოვრებელი ბინის საკუთრებაში გადაცემა. ნარდობის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება ხ.შ–ამ სრულად შეასრულა (გადაიხადა საფასური), ამხანაგობა „ვ–ა ?-მა“ კი ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება იმგვარად შეასრულა, რომ ფაქტობრივ მფლობელობაში გადასცა უძრავი ნივთი მოსარჩელეს. ამდენად, მოსარჩელე ნივთის მართლზომიერი მფლობელია - ის უკვე წლების განმავლობაში დაუფლებულია უძრავ ნივთს და ეს ფლობა კანონიერია. გარდა ამისა, სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა მასზედ, რომ მოპასუხე ფიზიკურმა პირებმა თავად მოითხოვეს სადავო მიწის ნაკვეთზე შენობა-ნაგებობების დანგრევა და მრავალსართულიანი მშენებლობის ნებართვის მიღება, რომლის უფლება „ვ–ა ?-ს“ მიენიჭა. ამრიგად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოსარჩელესთან სადავო ბინის ნარდობის ხელშეკრულება დაიდო მესაკუთრეთა კონკლუდენტური ქცევით ნაგულისხმევი თანხმობის პირობებში. ამასთან, ამხანაგობასა და მოსარჩელეს შორის დადებული ხელშეკრულება მოპასუხეებს არ გაუსაჩივრებიათ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ასევე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 2 აგვისტოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ არსებობდა უძრავი ქონების მესაკუთრედ ხ.შ–ას ცნობის საფუძველი.
8. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 23 ივნისის განჩინება გ.მ–ძემ, თ.ა–ძემ, ქ.შ–მა, ი.თ–მა და ი.ე–მა საკასაციო წესით გაასაჩივრეს.
9. კასატორები აღნიშნავენ, რომ ამხანაგობას არ ჰქონდა სადავო უძრავი ნივთების განკარგვის უფლებამოსილება, რადგან ბინებზე საკუთრების ბედი მხოლოდ კასატორთა დაკმაყოფილების შემდეგ უნდა გადაწყვეტილიყო. ვინაიდან ამხანაგობამ კასატორთა წინაშე ნაკისრი ვალდებულება არ შეასრულა, მიწის ნაკვეთსა და მასზე არსებულ შენობაზე საკუთრების უფლება მოპასუხე ფიზიკურმა პირებმა შეინარჩუნეს. ამდენად, მოსარჩელეს ამხანაგობასთან დადებული ხელშეკრულებით ნივთზე საკუთრების უფლება არ მოუპოვებია და სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო.
10. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 28 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში დასაშვებობის შესამოწმებლად.
11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 5 აპრილის განჩინებით კასატორის - ი.თ–ის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა თ.თ–ი, ვინაიდან სადავო უძრავი ნივთის კუთვნილი წილი ი.თ–მა გაასხვისა თ.თ–ზე.
12. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 5 აპრილის განჩინების საფუძველზე, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხის განსახილველად, 2022 წლის 20 აპრილსა და 18 მაისს, მხარეთა დასწრებით, გაიმართა სასამართლო სხდომები. 2022 წლის 18 მაისის სხდომაზე, მხარეთა პოზიციების მოსმენის შემდეგ, სასამართლომ დასაშვებობის საკითხის გადაწყვეტა გადადო, მხარეთა ზეპირი მოსმენის გარეშე.
13. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 19 მაისის განჩინებით გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ქ.შ–ის, თ.თ–ისა და ი.ე–ის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და დადგინდა მისი მხარეთა დასწრების გარეშე განხილვა.
II სამოტივაციო ნაწილი:14. საკასაციო სასამართლო, მხარეთა ახსნა-განმარტებების მოსმენის, საქმის მასალებისა და საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლის შედეგად, მიიჩნევს, რომ გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ქ.შ–ის, თ.თ–ისა და ი.ე–ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს.
15. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს უძრავ ნივთზე მოსარჩელის მესაკუთრედ ცნობის წინაპირობების არსებობა.
16. საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ პუნქტზე, რომლის მიხედვითაც, საკუთრების უფლება აღიარებული და უზრუნველყოფილია.
17. საკასაციო სასამართლო დამატებით მიუთითებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველ მუხლზე, რომლის თანახმად, ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს თავისი საკუთრების შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება.
18. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს არაერთხელ აღუნიშნავს, რომ საკუთრების უფლება ადამიანის ბუნებითი უფლებაა, ხოლო მისი, როგორც ინსტიტუტის კონსტიტუციურსამართლებრივი გარანტირება და პირისთვის საკუთრების უფლებით ეფექტური სარგებლობის გარანტიების შექმნა, სასიცოცხლოდ აუცილებელია დემოკრატიული, სამართლებრივი და სოციალური სახელმწიფოსთვის (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-32; 2007 წლის 18 მაისის №2/1/370,382,390,402,405 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ზაურ ელაშვილი, სულიკო მაშია, რუსუდან გოგია და სხვები და საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-6). „საკუთრების უფლება ადამიანის არა მარტო არსებობის ელემენტარული საფუძველია, არამედ უზრუნველყოფს მის თავისუფლებას, მისი უნარისა და შესაძლებლობების ადეკვატურ რეალიზაციას, ცხოვრების საკუთარი პასუხისმგებლობით წარმართვას. ყოველივე ეს კანონზომიერად განაპირობებს ინდივიდის კერძო ინიციატივებს ეკონომიკურ სფეროში, რაც ხელს უწყობს ეკონომიკური ურთიერთობების, თავისუფალი მეწარმეობის, საბაზრო ეკონომიკის განვითარებას, ნორმალურ, სტაბილურ სამოქალაქო ბრუნვას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის №1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-5).
19. ამდენად, საკუთრების უფლება პირის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ძირითადი უფლებაა, რომელიც, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 170-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, გამოიხატება მესაკუთრის უფლებაში, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას. ამრიგად, სწორედ ნივთის მესაკუთრე არის ის პირი, რომელსაც ნივთის ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის უფლებამოსილება გააჩნია; სწორედ ამიტომ, როგორც წესი, ნივთზე საკუთრების უფლების მოპოვება ხდება ქონების ნამდვილ მესაკუთრესა და შემძენს შორის დადებული გარიგების საფუძველზე, რომლითაც ქონების მესაკუთრე შემძენს ობიექტზე საკუთრების უფლებას გადასცემს. ამასთანავე, უძრავი ნივთების შემთხვევაში, მათი მნიშვნელობიდან, დანიშნულებიდან და ღირებულებიდან გამომდინარე, კანონმდებელმა სამოქალაქო კოდექსის 183-ე მუხლის პირველი ნაწილითა და 323-ე მუხლით განსაზღვრა, რომ უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების მოსაპოვებლად აუცილებელია გარიგების წერილობითი ფორმით დადება და ამ გარიგებით განსაზღვრული საკუთრების უფლების შემძენზე საჯარო რეესტრში რეგისტრაცია. მაშასადამე, უძრავი ნივთის ნამდვილი მესაკუთრის - ნივთის გასხვისებაზე უფლებამოსილი პირის დასადგენად ნივთის შემძენმა უნდა გაითვალისწინოს საჯარო რეესტრში არსებული ჩანაწერები, რამდენადაც „უძრავი ქონების კონტექსტში საჯარო რეესტრის მონაცემების სისწორე და სანდოობა ორგანულ კავშირშია სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილურობასთან. საჯარო რეესტრი, როგორც უფლებამოსილი სახელმწიფო ორგანო წარმოადგენს უძრავ ქონებაზე საკუთრების რეგისტრაციის ერთადერთ სამართლებრივ საშუალებას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 ოქტომბრის №3/4/550 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ნოდარ დვალი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ; II-21).
20. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ თბილისში, ... ქ. №26-ში მდებარე მიწის ნაკვეთი (ს/კ .....) თანასაკუთრების უფლებით ირიცხება გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ი.ე–ის, ქ.შ–ისა და ი.თ–ის სახელზე. შესაბამისად, ამავე ნივთის განკარგვის უფლება სწორედ ამ პირთა უფლებამოსილებას განეკუთვნება, რის თაობაზეც მოსარჩელისთვისაც ცნობილი იყო (ცნობილი უნდა ყოფილიყო).
21. ასევე, დადგენილია, რომ ნივთის მესაკუთრეებსა და ამხანაგობა „ვ–ა ?-ს“ შორის დაიდო ნარდობის ხელშეკრულებები, რომელთა საფუძველზეც, მოპასუხე ფიზიკურმა პირებმა „ვ–ა ?-ს“ კუთვნილი სახლების დანგრევის უფლება მისცეს, სანაცვლოდ კი „ვ–ა ?“ .... ქ. №26-ში აშენებულ სახლში მათ საცხოვრებელ ფართს, ავტოსადგომსა და სარდაფს გადასცემდა. ნიშანდობლივია, რომ ამავე ხელშეკრულებების მიხედვით, მშენებლობის დამთავრებამდე და სახლის მთლიანად ჩაბარებამდე მიწის ნაკვეთზე საკუთრების და მისი განკარგვის უფლება მესაკუთრეებს რჩებოდათ; ამხანაგობის მიერ ხელშეკრულების პირობების დარღვევის შემთხვევაში, მიწის ნაკვეთის ტერიტორიაზე და მასზე არსებულ ნაგებობაზე არავითარი მატერიალური პრეტენზია ამხანაგობას არ ექნებოდა და იგი რჩებოდა მესაკუთრეებს. შესაბამისად, მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულებებით ცალსახად და ამომწურავად განისაზღვრა მხარეთა უფლებები და ვალდებულებები, კერძოდ, ამხანაგობის ძირითად ვალდებულებას წარმოადგენდა მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლის აშენება და მოპასუხეთა ფართებით დაკმაყოფილება, სანაცვლოდ კი, ამხანაგობას საკუთრებაში გადაეცემოდა მიწის ნაკვეთი და საცხოვრებელ სახლში არსებული სხვა თავისუფალი ფართები; თუმცა ამხანაგობის მიერ ამ უფლების მოპოვება დაკავშირებული იყო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობის - ნივთის მესაკუთრეთა მიმართ ნაკისრი ვალდებულების სრულად და ჯეროვნად შესრულებაზე.
22. საქმეზე, ასევე, დადგენილია, რომ ამხანაგობამ მშენებლობა დაასრულა, თუმცა მოპასუხეთათვის ფართების ფაქტობრივად გადაცემა არ უზრუნველყო. ამდენად, ამხანაგობამ არ შეასრულა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულება, მაშასადამე, მას არ მოუპოვებია ნივთის განკარგვის უფლებამოსილება. მიუხედავად ამისა, იბა „ვ–ა ?-მა“ 2004 წლის 27 აპრილს ხ.შ–ასთან დადო ნარდობის ხელშეკრულება, რომლის საგანსაც წარმოადგენდა მოსარჩელისთვის თბილისში, ..... ქ. №22-26-ში/16-22-ში აშენებულ მრავალბინიან საცხოვრებელ სახლში 170 მ2 ფართის ბინის გადაცემა, ხოლო მოსარჩელის ვალდებულებას წარმოადგენდა 42 000 აშშ დოლარის გადახდა. დადგენილია, რომ მოსარჩელემ საფასური სრულად გადაიხადა და მას ფაქტობრივ მფლობელობაში გადაეცა სადავო ნივთი. სწორედ ამ ხელშეკრულების საფუძველზე ითხოვს მოსარჩელე ნივთის მესაკუთრედ ცნობას მაშინ, როდესაც ხელშეკრულების დადების მომენტში, ასევე, დღეის მდგომარეობითაც ამხანაგობას სადავო ნივთის გასხვისების/მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის უფლებამოსილება არ მოუპოვებია (ასეთი უფლებამოსილების მოპოვება პირველ რიგში მოპასუხე ფიზიკური პირების ფართებით დაკმაყოფილებაზე არის დამოკიდებული).
23. საკასაციო სასამართლო, მოსარჩელის ხსენებული მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემოწმებისას, მიუთითებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებებზე, რომ „საკუთრების“ კონტექსტი ლიმიტირებულია არა მხოლოდ „არსებული საკუთრებით“, არამედ შესაძლებელია, მოიცავდეს აქტივებს და მოთხოვნებს, რომელთა დაკავშირებითაც მომჩივანს შეუძლია იდავოს, რომ აქვს სულ ცოტა გონივრული და „ლეგიტიმური მოლოდინი“, რათა მოიპოვოს საკუთრების უფლებით ეფექტიანი სარგებლობის შესაძლებლობა (დიდი პალატის 2001 წლის 12 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე „ლიხტენშტეინის პრინცი ჰანს-ადამ II გერმანიის წინააღმდეგ“, საჩივარი №42527/98, §83), თუმცა მოლოდინი, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, ლეგიტიმურია, თუკი ემყარება საკანონმდებლო დანაწესს ან სამართლებრივ აქტს, რომელიც ეხება სადავო საკუთრებით ინტერესს (2010 წლის 27 მაისის გადაწყვეტილება საქმეზე „საღინაძე საქართველოს წინააღმდეგ“, საჩივარი №18768/05, §103). სადავო შემთხვევაში კი, ვინაიდან ამხანაგობას არ შეუსრულებია ნაკისრი ვალდებულებები - არ გადაუცია მოპასუხეებისთვის ფართები და ამდენად, მას არ მოუპოვებია ნივთის განკარგვის უფლებამოსილება, ამ ეტაპზე ხ.შ–ას მიერ ნივთზე საკუთრების უფლების მოპოვების „მოლოდინი“ ვ– იქნება განხილული მის მესაკუთრედ ცნობის წინაპირობად, რადგან მას ხელშეკრულება უფლებამოსილ პირთან - ნივთის ნამდვილ მესაკუთრესთან არ დაუდია. ხაზგასასმელია, რომ მოსარჩელეს ჰქონდა ამხანაგობის უფლებამოსილების ფარგლების შემოწმებისა და ნივთის ნამდვილი მესაკუთრის დადგენის შესაძლებლობა. გარდა იმისა, რომ ამხანაგობა მესაკუთრედ არ ყოფილა რეგისტრირებული, მას არ გააჩნდა რაიმე დოკუმენტი, რომელიც ხ.შ–ასთან ხელშეკრულების დადების მომენტში დაადასტურებდა ამხანაგობის მიერ ნივთის გასხვისების უფლების უპირობოდ ქონას.
24. დამატებით საგულისხმოა, რომ არსებული მდგომარეობით, მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილება გამოიწვევს ვითარებას, როდესაც კასატორთა სახელზე რეგისტრირებული კვლავ იქნება უფლება, თუმცა ფაქტობრივად/რეალურად მათ საკუთრების უფლების ობიექტი არ ექნებათ, რაც ეწინააღმდეგება საკუთრების უფლების არსს, რადგან „არ არსებობს საკუთრების უფლება ამ უფლების ობიექტისაგან დამოუკიდებლად. საგანთა ნამდვილი მდგომარეობა და რეგისტრირებული მონაცემები უნდა იყოს თანხვედრაში. საკუთრება არის ფაქტი და დაუშვებელია ბუნებაში მისი აბსტრაქტული სახით არსებობა“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2013 წლის 28 თებერვლის №ბს-367-363(კ-12) გადაწყვეტილება). დაუშვებელია, რომ კასატორებს მხოლოდ ფორმალურად დარჩეთ კონკრეტულ ნივთზე - მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლება და რეალურად მოკლებულნი იყვნენ მესაკუთრის ყველა უფლებას - ფლობდნენ, სარგებლობდნენ და განკარგავდნენ ნივთს.
25. რაც შეეხება მოწინააღმდეგე მხარის (მოსარჩელის) არგუმენტებს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 18 ივლისის კანონიერ ძალაში შესული განჩინებით პრეიუდიციულად არის დადასტურებული ხ.შ–ას საკუთრების უფლება სადავო ნივთზე, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 106-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტზე, რომლის თანახმად, მხარეები თავისუფლდებიან მტკიცებულებათა წარმოდგენისაგან ისეთი ფაქტების დასადასტურებლად, რომლებიც დადგენილია ერთ სამოქალაქო საქმეზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით, თუ სხვა სამოქალაქო საქმეების განხილვისას იგივე მხარეები მონაწილეობენ. იმავე კოდექსის 266-ე მუხლის მიხედვით კი, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ მხარეებს, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებს არ შეუძლიათ ხელახლა განაცხადონ სასამართლოში იგივე სასარჩელო მოთხოვნები იმავე საფუძველზე, აგრეთვე სადავო გახადონ სხვა პროცესში გადაწყვეტილებით დადგენილი ფაქტები და სამართლებრივი ურთიერთობანი. ამრიგად, პრეიუდიციული ძალა ენიჭება სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და არა სამართლებრივ შეფასებებს; ამასთან, „იმისათვის, რომ სასამართლომ მიიჩნიოს ფაქტი პრეიუდიციალურად, ის უნდა დარწმუნდეს იმაში, რომ ამ ფაქტს გააჩნდა იურიდიული მნიშვნელობა, ანუ უნდა დარწმუნდეს, რომ კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი ეფუძნება ამ ფაქტს. წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს ფაქტი არ შეიძლება მივიჩნიოთ პრეიუდიციალურ ფაქტად და ის უნდა იქნეს შეყვანილი მტკიცების საგანში“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 4 მაისის №ას-144-137-2013 განჩინება). სადავო შემთხვევაში კი, მოსარჩელის მიერ დასახელებული დავა მიმდინარეობდა ქ.შ–ის, გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ი.თ–ისა და ი.ე–ის სარჩელის საფუძველზე და ეხებოდა მოპასუხეთა, მათ შორის ხ.შ–ას, მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვას, თუმცა სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. მსგავსი გადაწყვეტილება სასამართლომ ძირითადად მიიღო იმ ფაქტის საფუძველზე, რომ სადავო ბინებს მოპასუხეები ამხანაგობასთან გაფორმებული ნარდობის ხელშეკრულებების საფუძველზე ფლობდნენ, ამდენად, ისინი მართლზომიერ მფლობელებს წარმოადგენდნენ, რაც ვინდიკაციური სარჩელის დაკმაყოფილებას გამორიცხავდა. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ვინდიკაციური დავის ფარგლებში პირის მართლზომიერ მფლობელად განხილვა არ გულისხმობს მის მესაკუთრედ ცნობას - შესაძლებელია, პირი ნივთს ფლობდეს სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ისე, რომ მას ნივთის ნამდვილი მესაკუთრისგან ამავე ნივთზე საკუთრების უფლება მოპოვებული არ ჰქონდეს, არამედ მხოლოდ ნივთის ფლობა იყოს კანონიერი. ნივთის ფლობის კანონიერება კი პირის მესაკუთრედ ცნობას ვერ გამოიწვევს, თუ პირს საკუთრების ობიექტი კანონმდებლობით დადგენილი წესით არ აქვს შეძენილი. შესაბამისად, მოწინააღმდეგე მხარის (მოსარჩელის) მიერ დასახელებულ დავაში არ დადგენილა იმგვარი ფაქტობრივი გარემოებები, რაც განსახილველი დავის მოსარჩელის სასარგებლოდ გადაწყვეტას გამოიწვევდა, ვინაიდან მიუხედავად ნივთის მოსარჩელის მიერ მართლზომიერი ფლობისა, ამ ეტაპზე არ დასტურდება ნივთის ნამდვილი მესაკუთრის მიერ გასხვისება.
26. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტისა და 411-ე მუხლების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინება არ შეესაბამება კანონმდებლობას და უნდა გაუქმდეს; მიღებულ უნდა იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც ხ.შ–ას სარჩელი არ დაკმაყოფილდება.
27. რაც შეეხება საპროცესო ხარჯის განაწილებას, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მესამე ნაწილის მიხედვით, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. იმავე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე გათავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. მითითებული საკანონმდებლო აქტის 55-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად კი, სარჩელზე უარის თქმისას სასამართლოს მიერ გაწეული ხარჯები გადახდება მოსარჩელეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ. ამდენად, კასატორთა მიერ სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციების სასამართლოებში გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ანაზღაურება უნდა დაეკისროს მოსარჩელეს, ხოლო მოსარჩელის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი უნდა ჩაითვალოს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ გადახდილად; მასვე უარი უნდა ეთქვას იურიდიული მომსახურების ხარჯის ანაზღაურებაზე.
III სარეზოლუციო ნაწილი:საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე, 55-ე, 394-ე, 411-ე მუხლებით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. გ.მ–ძის, თ.ა–ძის, ქ.შ–ის, თ.თ–ისა და ი.ე–ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 23 ივნისის განჩინება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;
3. ხ.შ–ას სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;
4. ხ.შ–ას (პ/ნ .....) დაეკისროს გ.მ–ძის (პ/ნ ......), თ.ა–ძის (პ/ნ ......), ქ.შ–ის (პ/ნ ......), თ.თ–ისა (პ/ნ .....) და ი.ე–ის (პ/ნ ...... სასარგებლოდ სააპელაციო და საკასაციო საჩივრებზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 9000 ლარის ანაზღაურება;
5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ა. წულაძე
მოსამართლეები: ლ. მიქაბერიძე
ლ. ქოჩიაშვილი
