საქმე №ას-373-2020 20 ივლისი, 2022 წელი,
თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ლევან მიქაბერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)
მირანდა ერემაძე, ვლადიმერ კაკაბაძე
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი განხილვის გარეშე
კასატორი - რ.ღ-ლი (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე - ა. ზ-ლი, ვ. ზ-ლი (მოსარჩელე)
თავდაპირველი მოპასუხე - ნ. ნ-ძე
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 10 მარტის განჩინება
კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის უარყოფა
დავის საგანი - ჩუქებისა და ნასყიდობის ხელშეკრულებათა ბათილად ცნობა, ბინის 1/3 - 1/3 წილზე თანამესაკუთრედ ცნობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. ა. ზ-მა და ვ. ზ-მა (შემდგომ - მოსარჩელეები) სარჩელი აღძრეს სასამართლოში რ. ღ-ისა (შემდგომ - პირველი მოპასუხე, აპელანტი, კასატორი) და ნ. ნ-ის (შემდგომ - თავდაპირველი მოპასუხე, მეორე მოპასუხე) მიმართ ჩუქებისა და ნასყიდობის ხელშეკრულებათა ბათილად ცნობისა და ქ. რუსთავში, მე-….მკრ-ში, №…. კორპუსში მდებარე №…. ბინის (შემდგომ - სადავო უძრავი ქონება) 1/3 - 1/3 წილზე თანამესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნით.
სარჩელის საფუძვლები
2. მოსარჩელეთა განმარტებით, რუსთავის სახალხო დეპუტატთა საქალაქო საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის მიერ 1989 წლის 22 ივნისს გაცემული №….. ორდერით სადავო ქონება სარგებლობაში გადაეცათ ს. ზ-ლს (შემდგომ - გარდაცვლილი, მარწმუნებელი), მის მეუღლესა და შვილს - მოსარჩელეებს. 1992 წლის 18 სექტემბერს გარდაცვლილმა სადავო ქონების პრივატიზაცია განახორციელა. ამ დროისათვის მოსარჩელეები ბინაში რეგისტრირებულნი იყვნენ და ცხოვრობდნენ. 2011 წლის 6 ივნისს გარდაცვლილმა თავის დას - პირველ მოპასუხეს მიანდო საკუთარი ქონების მართვისა და განკარგვის უფლება და რთული სანოტარო წესით დაამოწმა შესაბამისი მინდობილობა. მინდობილობის საფუძველზე, 2011 წლის 12 დეკემბერს მოპასუხემ საკუთარ თავს სადავო ქონება აჩუქა და საჯარო რეესტრში საკუთრებად დაირეგისტრირა. 2018 წლის 18 ივნისს მარწმუნებელი გარდაიცვალა. 2018 წლის 6 სექტემბერს მოპასუხეებს შორის გაფორმდა „გამოსყიდვის უფლებით უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება“. ამ ხელშეკრულებით სადავო ქონება, თითქოს, მეორე მოპასუხეს გადაეცა საკუთრებაში, ხოლო პირველმა მოპასუხემ მისი გამოსყიდვის უფლება შეინარჩუნა, თუმცა, სინამდვილეში, მათ შორის ნასყიდობის ხელშეკრულება არ დადებულა და სადავო ხელშეკრულებით მხარეებმა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება დაფარეს. პირველ მოპასუხეს მოსარჩელეთა წილის განკარგვის უფლება არ ჰქონდა. აქედან გამომდინარე ხელშეკრულებები ბათილია და სადავო ქონებაზე მოსარჩელეთა საკუთრების უფლება უნდა აღდგეს.
მოპასუხის შესაგებელი
3. პირველმა მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ მოსარჩელეთა მოთხოვნა დაუსაბუთებელია და არ არის გამყარებული მტკიცებულებით, რადგან არც ერთი მოსარჩელე კანონით გათვალისწინებული დათქმის შესაბამისად არ ფლობდა საპრივატიზაციო ობიექტს და სწორად ამიტომაც გასცეს გარდაცვლილის სახელზე ქონების რეგისტრაციის თანხმობა.
4. მეორე მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ პირველი მოპასუხისაგან შეიძინა იპოთეკით დატვირთული ბინა და მხოლოდ მის მიერ ბინის საფასურის გადახდისა და ბინის იპოთეკისგან გათავისუფლების შემდეგ გაფორმდა მათ შორის ნასყიდობის ხელშეკრულება.
პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:
5. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 6 ივნისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოსარჩელეები ცნობილ იქნენ თანამესაკუთრეებად სადავო უძრავი ქონების 1/3-1/3 წილზე. ნაწილობრივ ბათილად იქნა ცნობილი 2011 წლის 12 დეკემბრის უძრავი ნივთის ჩუქების ხელშეკრულება მოსარჩელეთა კუთვნილ 1/3-1/3 წილზე. ბათილად იქნა ცნობილი პირველ და მეორე მოპასუხეს შორის 2018 წლის 6 სექტემბერს დადებული უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება, გამოსყიდვის უფლებით, როგორც თვალთმაქცური გარიგება და უძრავი ნივთი აღირიცხა მოსარჩელეთა და პირელი მოპასუხის სახელზე თანასაკუთრების უფლებით თითოეულზე 1/3-1/3-1/3 წილის ოდენობით. დადგინდა პირველ და მეორე მოპასუხეს შორის სესხის სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობა, რომლის უზრუნველსაყოფადაც სადავო უძრავ ნივთზე გავრცელდა იპოთეკის უფლება.
6. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება მოსარჩელეებმა და პირველმა მოპასუხემ სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს.
სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივსამართლებრივი დასაბუთება:
7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 10 მარტის განჩინებით სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.
8. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაციის (უსასყიდლოდ გადაცემის) შესახებ საქართველოს მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილების საფუძველზე პრივატიზაციის შედეგად მოსარჩელეები და გარდაცვლილი სადავო ბინის 1/3-1/3 წილის მესაკუთრეები გახდნენ. უდავოდ იყო დადგენილი, რომ პრივატიზაციის დროისათვის მოსარჩელეები ბინაში რეგისტრირებულები იყვნენ და ცხოვრობდნენ კიდეც. შესაბამისად, ჩუქების ხელშეკრულებით პირველმა მოპასუხემ არა მარტო მარწმუნებლის, არამედ მოსარჩელეთა ქონებაც განკარგა. ამასთან, მოსარჩელეებს საკუთარი ქონების განკარგვაზე თანხმობა მოპასუხისათვის არ მიუციათ, რის გამო საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდგომ სსკ-ის) 102-ე მუხლის საფუძველზე, სააპელაციო სასამართლომ სადავო ჩუქების ხელშეკრულება ბათილად მიიჩნია.
9. პალატის მითითებით, მართალია, ჩუქების ხელშეკრულების დადების დროს სადავო ქონების მესაკუთრედ საჯარო რეესტრში მარწმუნებელი იყო რეგისტრირებული, თუმცა პირველ მოპასუხეს სსკ-ის 185-ე მუხლი ვერ დაიცავდა, რამდენადაც მოსარჩელეები მარწმუნებლის ოჯახის წევრები იყვნენ და პრივატიზაციის დროისათვის სადავო ბინაში ცხოვრობდნენ, რაც მოპასუხისათვის უთუოდ ცნობილი იყო. ამის საწინააღმდეგო მტკიცებულებები მოპასუხეს სასამართლოსათვის არ წარუდგენია.
10. ამასთან, მხარეებს არ მიუთითებიათ და არც საქმის მასალებით არ მტკიცდებოდა, რომ ნასყიდობის ხელშეკრულების დადების დროს სადავო ქონებაზე მოსარჩელეთა პრეტენზიები მეორე მოპასუხისათვის ცნობილი იყო ან შეიძლება ყოფილიყო მაინც. შესაბამისად, სადავო ხელშეკრულების დადების მომენტისათვის ქონებაზე უფლების შემძენის, ე.ი. კრედიტორის ინტერესებიდან გამომდინარე, მესაკუთრედ პირველი მოპასუხე მიიჩნეოდა.
11. მხარეები არც იმაზე დავობდნენ, რომ სინამდვილეში, 2018 წლის 6 სექტემბერს პირველ და მეორე მოპასუხეს შორის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება დაიდო. კრედიტორის ინტერესებიდან გამომდინარე, ქონებაზე უფლების შეძენის მომენტისათვის მესაკუთრედ პირველი მოპასუხე მიიჩნეოდა, ხელშეკრულება წერილობით დაიდო და სანივთო უფლება საჯარო რეესტრში მეორე მოპასუხის სახელზე დარეგისტრირდა, შესაბამისად, იპოთეკამ იურიდიული ძალა შეიძინა. ამდენად, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებით მხარეებმა იურიდიულად ძალმოსილი იპოთეკის ხელშეკრულება დაფარეს, რის გამოც სააპელაციო პალატამ დაასკვნა, რომ საქალაქო სასამართლომ კანონიერად გამოიყენა დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები და საჯარო რეესტრში მეორე მოპასუხის საკუთრების უფლების ნაცვლად იპოთეკის რესგიტრაცია დაადგინა.
12. აპელანტის საქმისწარმოების შეწყვეტასთან დაკავშირებულ პრეტენზიაზე, სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ სამართალწარმოების პროცესში არცერთი მხარე არ გარდაცვლილა, მოსარჩელეებმა სარჩელი აღძრეს არა როგორც გარდაცვლილის უფლებამონაცვლეებმა, არამედ საკუთარი დარღვეული უფლების დასაცავად. ასეც რომ ყოფილიყო, სსკ-ის 1328-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, ქონებაზე მოთხოვნის უფლება სამკვიდრო მასის შემადგენელი ნაწილი იქნებოდა. პალატამ დავის საგნის არარსებობის საფუძვლით საქმისწარმოების შეწყვეტასთან დაკავშირებით კი განმარტა, რომ 272-ე მუხლის „ა1“ ქვეპუნქტი გამოიყენება მაშინ, როცა ობიექტი, რომელზეც დავობენ მხარეები ფაქტობრივად აღარ არსებობს. მოცემულ შემთხვევაში, უდავო იყო, რომ დავის ობიექტი - უძრავი ქონება არსებობს, რის გამოც საქალაქო სასამართლომ საქმისწარმოება მართებულად არ შეწყვიტა.
კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:
13. ზემოაღნიშნული განჩინება პირველმა მოპასუხემ საკასაციო წესით გაასაჩივრა, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის უარყოფა მოითხოვა.
14. საკასაციო პრეტენზიის თანახმად, სააპელაციო სასამართლომ გამოიყენა კანონები, რომლებიც არ უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, სსკ-ის 173-ე, 1505-ე მუხლები, საქართველოს სსრ სამოქალაქო კოდექსი და საბინაო კოდექსი, 1992 წლის საქართველოს მინისტრთა კაბინეტის 1 თებერვლის №107 დადგენილება, რომელიც იურიდიულად ძალადაკარგულია. ამასთან, სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, კერძოდ, სსკ-ის 1506-ე, 1507.4, 170-ე, 167-ე მუხლები, „სახელმწიფო ქონების პრივატიზების შესახებ“ კანონის 22-ე მუხლი.
15. პრივატიზაციის შედეგად მოსარჩელეებს სადავო უძრავ ქონებაზე უფლება რომ არ წარმოშობიათ დასტურდება პრივატიზაციის ხელშეკრულებითაც, რომელიც დადებულია მხოლოდ ადგილობრივ თვითმართველობის ორგანოსა და გარდაცვლილს შორის.
16. სააპელაციო სასამართლომ, მართალია, გამოიყენა სსკ-ის 185-ე მუხლი, თუმცა არასწორად განმარტა. უგულებელყო კეთილსინდისიერი შემძენის ცნება და მოპასუხემ, რომელმაც ძმისგან კანონის სრული დაცვით ჩუქებით მიიღო ქონება, არაკეთილსინდისიერ შემძენად ცნო. ეს ფაქტი კი დაადგინა იმით, რომ, თითქოს, პირველ მოპასუხეს საწინააღმდეგო შედავება არ წარუდგენია, არადა ეს უკანასკნელი ყოველთვის აცხადებდა, რომ, როგორც ძმისგან იცოდა, სადავო ქონების ერთადერთი კანონიერი მესაკუთრე მისი ძმა იყო. ამასვე ადასტურებდა საჯარო რეესტრის ჩანაწერი. აღსანიშნავია ისიც, რომ ძმის სიცოცხლეში 1992 წლიდან 2018 წლამდე არათუ წერილობითი საჩივარი, სიტყვიერი პრეტენზიაც კი არ განუცხადებიათ მოსარჩელეებს. მათი სარჩელი ხანდაზმულიცაა.
17. ამასთან, სასამართლოს სარჩელი წარმოებაში არ უნდა მიეღო, რადგან ის აღიარებითია და არ არის მითითებული მოსარჩელეთა იურიდიული ინტერესი. გარდა ამისა, ვლინდებოდა საქმისწარმოების შეწყვეტის საფუძველიც, კერძოდ, მოპასუხე უნდა ყოფილიყო მარწმუნებელი, რომელიც გარდაცვლილია და რომლის უფლებამონაცვლეობაც სადავო სამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე, დაუშვებელია. საქმისწარმოების შეწყვეტის კიდევ ერთი საფუძველია ის, რომ არ არსებობს დავის საგანი, რამდენადაც პირველ მოპასუხეს ქონება კანონის სრული დაცვით აქვს მიღებული.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
18. საკასაციო სასამართლომ, სსსკ-ის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და მიიჩნევს, რომ დაუშვებელია შემდეგ გარემოებათა გამო:
19. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.
20. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით. ამასთან, საკასაციო საჩივარი დასაშვები რომც ყოფილიყო, მას არა აქვს წარმატების პერსპექტივა, კერძოდ:
21. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია. დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენია დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).
22. მოცემულ შემთხვევაში, სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილების მე-5 პუნქტი, რომლის თანახმადაც საცხოვრებელი სახლი (ბინა) უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები არიან.
23. სამართალწარმოების ფარგლებში სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილების საფუძველზე, მოპასუხესთან ერთად სადავო ქონებაზე უფლება მოსარჩელეებსაც ჰქონდათ მოპოვებული. პალატა განმარტავს, რომ №107 დადგენილების პირველ, მე-2 და მე-5 პუნქტების (საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაცია წარმოადგენს მოქალაქეებისათვის სახელმწიფო და საზოგადოებრივ საბინაო ფონდში მათ მიერ დაკავებული საცხოვრებელი სახლის (ბინის) ნებაყოფლობითი შეღავათიანი პირობებით საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემას; საცხოვრებელი სახლი (ბინა) უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები არიან; მოქალაქეების მიერ დაკავებული საცხოვრებელი სახლი (ბინა) საკუთრებაში გადაეცემა მხოლოდ ოჯახის ყველა სრულწლოვანი წევრის თანხმობით. საცხოვრებელი სახლი (ბინა) მათი სურვილისამებრ შეიძლება გადაეცეს მათ საერთო საკუთრებაში. ოჯახში მცხოვრებ სრულწლოვან წევრთა თანხმობა სავალდებულოა დამოწმებული იყოს სანოტარო წესით) მიზანს წარმოადგენს მოქალაქეთათვის სახელმწიფო და საზოგადოებრივ საბინაო ფონდში, მათ მიერ დაკავებული საცხოვრებელი სახლის (ბინის) ნებაყოფლობითი შეღავათიანი პირობებით საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემა. მაშასადამე, №107 დადგენილებით გათვალისწინებული საკუთრების უფლების მოსაპოვებლად, მოსარჩელეს ევალებოდა იმის დამტკიცება, რომ პრივატიზაციის დროისათვის წარმოადგენდა ბინის დამქირავებელს, მოსარგებლეს, რომელიც ცხოვრობდა და სარგებლობდა ბინით.
24. პალატის განმარტებით, ზემოთმოხმობილი ნორმების ანალიზით დგინდება, რომ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) პრივატიზაციისას თანაბარი უფლებებით სარგებლობენ ის პირები, ვინც წარმოადგენენ ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლებს ან მათი ოჯახის წევრებს. აღნიშნული ნორმატიული აქტი საცხოვრებელი სახლის (ბინის) არცერთ დამქირავებელს ან მისი ოჯახის წევრს არ ანიჭებს პრივილეგიას. პალატა მიიჩნევს, რომ, სს-კის 1507-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, მოცემულ შემთხვევაში, სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობის შესამოწმებლად გამოყენებულ უნდა იქნეს „საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი“, ასევე - „საქართველოს სსრ საბინაო კოდექსი“ (ძალადაკარგულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1505-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად), რადგან სადავო ურთიერთობა წარმოშობილია მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე. „საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის“ 290-ე მუხლის პირველი აბზაცის თანახმად, სახელმწიფო და საზოგადოებრივი საბინაო ფონდის სახლებში საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობა ხორციელდება საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელიც იდება გამქირავებელს - საბინაო-საექსპლუატაციო ორგანიზაციასა და დამქირავებელს - მოქალაქეს შორის, რომლის სახელზეც გაცემულია ორდერი. ანალოგიურ დანაწესს შეიცავდა სსრ-ის საბინაო კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი აბზაცი, თუმცა სადავო პერიოდში მოქმედი კანონმდებლობა ქირავნობის ხელშეკრულების წერილობითი ფორმის დაუცველობისას ამ ხელშეკრულების ბათილობას არ ითვალისწინებდა, რადგანაც, მიუხედავად ხელშეკრულების ფორმისა, შესახლების მომენტიდან უკვე წარმოიშობოდა მხარეთა შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობა. ამავე კოდექსის 57-ე მუხლის პირველი აბზაცის თანახმად, სახელმწიფო ან საზოგადოებრივი საბინაო ფონდის სახლში საცხოვრებელი სადგომის მიცემის გადაწყვეტილების საფუძველზე სახალხო დეპუტატთა რაიონული, საქალაქო, ქალაქის რაიონული, სადაბო, სასოფლო საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტი მოქალაქეს აძლევს ორდერს, რომელიც მოცემულ საცხოვრებელ სადგომში შესახლების ერთადერთი საფუძველია. „საქართველოს სსრ-ის საბინაო კოდექსის“ 62-ე მუხლის პირველი აბზაცის პირველი წინადადების თანახმად კი, განსაზღვრულია‚ იმ პირთა უფლება-ვალდებულებები, რომლებიც დამქირავებლის ოჯახის წევრები არიან და მასთან ერთად ცხოვრობენ. მიუხედავად იმისა, რომ მათ არა აქვთ დადებული საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის შესახებ ხელშეკრულება, ისინი სარგებლობენ ყველა უფლებით და ეკისრებათ ყველა მოვალეობა საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე. ამავე აბზაცის მე-2 წინადადებით ქირავნობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე სოლიდარული პასუხისმგებლობა იყო დაწესებული დამქირავებლის იმ ოჯახის წევრებისათვის, რომლებიც იყვნენ სრულწლოვანები. შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილებით განისაზღვრა უფლება, რომლის რეალიზაციის ფაქტობრივ საფუძველს წარმოადგენს „საქართველოს სსრ საბინაო კოდექსი“. ქირავნობის ურთიერთობის ნამდვილობისათვის განმსაზღვრელი იყო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის ფაქტი‚ რომელიც, ერთ შემთხვევაში, წარმოიშობოდა წერილობითი ხელშეკრულების საფუძველზე, ხოლო სხვა შემთხვევაში - დამქირავებელთან მცხოვრები ოჯახის წევრობის ინსტიტუტით და ამ უკანასკნელებს აქვთ ყველა ის უფლება, რომლითაც სარგებლობს დამქირავებელი. ამდენად, საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილებით მინიჭებული უფლება ვრცელდება დამქირავებელთან ერთად მცხოვრებ ოჯახის ყველა წევრზე და საერთო უფლებებთან ერთად მათ ეკისრებათ სარგებლობიდან გამომდინარე მესაკუთრის ყველა ვალდებულება. პრივატიზაციის უფლების მქონე ერთ-ერთ პირზე საკუთრების უფლების აღრიცხვა, არ ნიშნავს იმას, რომ მასთან მცხოვრებმა ოჯახის წევრებმა უარი განაცხადეს საკუთრების უფლების მოპოვებაზე. ამ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია, რომ პრივატიზაციის განხორციელებაზე ოჯახის ყველა წევრის ნების არსებობა გულისხმობს საკუთრების უფლების მოპოვებას ოჯახის ყველა წევრის სასარგებლოდ, მიუხედავად იმისა, რომ საკუთრების უფლება შეიძლება რეგისტრირებულ იქნეს მხოლოდ ერთ-ერთ დამქირავებელზე. ამ შემთხვევაში არ შეიძლება, საკუთრების ინსტიტუტი განიმარტოს მხოლოდ უძრავი ნივთების შეძენის იურიდიული დეფინიციის ფარგლებში. კონკრეტულ ვითარებაში იგი სოციალური დანიშნულებისაა, რაც პოზიტიურ-სამართლებრივი სახით ვლინდება საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილების პირველ აბზაცში (იხ. სუსგ-ები: №ას-934-877-2012, 24 დეკემბერი, 2012 წელი; №ას-1161-1107-2013, 29 მაისი, 2015 წელი). საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში დაფიქსირებულია მსჯელობა იმის თაობაზე, რომ პრივატიზებულ ბინებზე საკუთრების უფლება მიეცემა ყველა იმ პირს, რომელსაც ბინის პრივატიზაციის დროისათვის საცხოვრებელ ფართობზე უფლება მოპოვებული ჰქონდა (სუსგ №ას-865-2019, 1 აგვისტო, 2019 წელი). ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, კასატორის პრეტენზია, რომ მოსარჩელეებს სადავო ბინაზე საკუთრების უფლება არ წარმოშობიათ, რადგან ხელშეკრულების მხარე მხოლოდ გარდაცვლილი იყო, დაუსაბუთებელია.
25. საკასაციო სასამართლო კასატორის ვერც იმ პრეტენზიას ვერ გაიზიარებს, რომელიც მოთხოვნის ხანდაზმულობას უკავშირდება. როგორც ამ განჩინების წინამდებარე პუნქტებში აღინიშნა, პრივატიზაციის საფუძველზე გადაცემულ საცხოვრისში მცხოვრებ ყველა სუბიექტს, მიუხედევად იმისა, თუ ვინ იქნებოდა მათგან პრივატიზაციის ხელშეკრულების კონტრაჰენტი, თანაბარი საკუთრების უფლება გააჩნდათ. შესაბამისად, მოსარჩელეები სადავო ბინის შესაბამის წილზე სრულუფლებიან მესაკუთრეებს წარმოადგენდნენ. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საკუთრების უფლება კონსტიტუციით გარანტირებულ, აბსოლუტურ უფლებათა კატეგორიას განეკუთვნება და მესაკუთრის დარღვეული უფლების იძულებით დაცვის შესაძლებლობა კანონით განსაზღვრული რაიმე სპეციალური ვადით შეზღუდული არ არის. საკუთრების უფლება სადავო ბინის 1/3-1/3 წილზე მოსარჩელებს, როგორც პრივატიზაციის ხელშეკრულების კონტრაჰენტის ოჯახის წევრებს, მოპოვებული აქვთ ნორმატიულად, საქართველოში ბინების პრივატიზაციის შესახებ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის პირველი თებერვლის დადგენილების მე-5 პუნქტის დანაწესის ფარგლებში. შესაბამისად, განსახილველ დავაზე მოსარჩელეები ითხოვენ არა საკუთრების უფლების მოპოვებას, არამედ მისთვის ნორმატიული აქტით მინიჭებული საკუთრების უფლების რეალიზაციას, უფრო ზუსტად, მის იძულებით დაცვას. ამ მხრივ, მიზანშეწონილია ერთგვაროვანი სამოსამართლო პრაქტიკის მოხმობაც, სადაც საკუთრების უფლების დაცვასთან დაკავშირებულ სარჩელებთან დაკავშირებით, არაერთგზის განიმარტა, რომ ხანდაზმულობის საგანი არის ფარდობითი და არა აბსოლუტური უფლება, შესაბამისად, საკუთრების აბსოლუტურ უფლებაზე ხანდაზმულობა არ ვრცელდება (იხ. სუსგ-ები: №ას-146-140-2012, 12 ივლისი 2012 წელი; №ას-404-383-2012, 7 მაისი, 2012 წელი; №ას-1169-1124-2016, 10 მარტი, 2017 წელი). ამასთან, პალატა დამატებით განმარტავს, რომ მართალია, განსახილველი დავის სუბიექტები სადავო ქონების თანამესაკუთრენი არიან, მაგრამ დავა გამომდინარეობს არა საზიარო უფლების გაუქმების მოთხოვნიდან, არამედ სადავო ქონებაზე უკვე არსებული საკუთრების უფლების დაცვის იურიდიული ინტერესიდან.
26. პალატა არ იზიარებს კასატორის არც იმ პრეტენზიას, რომ სარჩელი აღიარებითი ხასიათისაა და იგი წარმოებაში არ უნდა მიღებულიყო. აღიარებითი სარჩელის სამართლებრივი ბუნების თაობაზე საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა: მიკუთვნებითი (აღსრულებითი) სარჩელებისაგან განსხვავებით, რომლებიც მიმართულია დარღვეული უფლების დაცვისაკენ, აღიარებითი სარჩელების დროს მოსარჩელის უფლება ჯერ კიდევ არაა დარღვეული, მაგრამ არსებობს მისი მომავალში დარღვევის საშიშროება, რადგან ვიღაც ედავება მას ამ უფლებაში. აქედან გამომდინარე, იურიდიული ინტერესის არსებობისათვის, რომელიც წარმოადგენს აღიარებითი სარჩელის მიღებისა და განხილვის წინაპირობას (სსსკ-ის 178-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტი, ამავე კოდექსის 186-ე მუხლის პირველი ნაწილის „თ“ ქვეპუნქტი) - საჭიროა შემდეგი კრიტერიუმების არსებობა: ა) მოსარჩელეს უნდა ედავებოდნენ უფლებაში; ბ) დავის არსებობა უნდა ქმნიდეს მოსარჩელის უფლების მომავალში დარღვევის რეალურ საშიშროებას; გ) აღიარებითი სარჩელის გადაწყვეტა დავის გადაწყვეტის საუკეთესო საშუალება უნდა იყოს, კერძოდ, გადაწყვეტილებით მხარე გარკვეულ იურიდიულ შედეგს უნდა იღებდეს, აღიარებითი სარჩელის დაკმაყოფილება უნდა ქმნიდეს იმ უფლებისა თუ ურთიერთობის განსაზღვრულობას, რაც მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის წარმოშობილი დავის გამო ირღვევა. აღიარებითი სარჩელი დასაშვებია, თუ იკვეთება მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი, რომ ასეთი აღიარება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდეს. მაგალითად, მამად ცნობა, მამობის დადგენა, ქორწინების ბათილად ცნობა, ლიტერატურული ნაწარმოების ავტორად აღიარება და ა.შ. ამ სახის სარჩელების მიზანია არა სუბიექტური უფლების მიკუთვნება, არამედ უფლების სადავოობის აღმოფხვრა. ამ დროს სულაც არ არის აუცილებელი, რომ პირის უფლება დარღვეული იყოს, მაგრამ, ვარაუდი იმისა, რომ მომავალში შეიძლება დაირღვეს, წარმოადგენს პირის იურიდიულ ინტერესს. ამიტომაც, ამ ტიპის სარჩელებს „უფლების დამდგენ“ სარჩელებსაც უწოდებენ. მიკუთვნებითი სარჩელებისგან განსხვავებით, აღიარებითი სარჩელის დავის საგანია თვით მატერიალურსამართლებრივი ურთიერთობა, რომელიც სუბსიდიური ხასიათისაა და იურიდიული ინტერესის არსებობა გამორიცხულია, თუ შესაძლებელია მოპასუხის მიმართ მიკუთვნებითი მოთხოვნის წარდგენა (იხ. სუსგ-ები: №ას-551-522-2015, 14 აგვისტო, 2015 წელი; №ას-937-887-2015, 10 ნოემბერი, 2015 წელი).
27. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეები სარჩელით მოითხოვენ თავიანთი დარღვეული უფლების აღდგენას, კერძოდ, სადავო ბინის 1/3-1/3 წილის მიკუთვნებას. ამდენად, სარჩელი მიკუთვნებითია და კასატორის პრეტენზია, რომ მისი დასაშვებობა სსსკ-ის 180-ე მუხლით უნდა შემოწმებულიყო, დაუსაბუთებელია.
28. უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია კასატორის პრეტენზია საქმისწარმოების შეწყვეტასთან დაკავშირებით. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას საქმისწარმოების შეწყვეტის სსსკ-ის 272-ე მუხლის „ა1“ და „ე“ პუნქტებით გათვალისწინებული საფუძვლის არარსებობის თაობაზე (იხ. პუნქტი 12). კასატორს აღნიშნულზე სათანადოდ დასაბუთებული შედავება არ წარმოუდგენია. შესაბამისად, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების სსსკ-ის 393-ე-394-ე მუხლებით გათვალისწინებული რაიმე საფუძველი არ არსებობს.
29. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ სამართლებრივად სწორად შეაფასა საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, რის შედეგადაც მიიღო კანონიერი და უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკის შესაბამისი გადაწყვეტილება.
30. კასატორმა ვერ დაასაბუთა, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული განჩინება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს ეწინააღმდეგება.
31. ამასთან, საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრის განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.
27. ამავდროულად, გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან (იხ. სუსგ-ები: №ას-1267-2021, 30 ივნისი, 2022 წელი; №ას-1607-2018, 29 ივნისი, 2021 წელი; №ას-471-471-2018 , 28 თებერვალი, 2019 წელი; №ას-758-726-2016, 29 დეკემბერი, 2017 წელი; №ას-213-202-2017, 10 ივლისი, 2017 წელი).
32. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი, რის გამოც მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.
33. სსსკ-ის 401.4-ე მუხლის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „მ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე მუხლებით
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. რ. ღ-ის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო;
2. განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.
მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე
მირანდა ერემაძე
ვლადიმერ კაკაბაძე
