საქმე №ას-1349-2019 20 აპრილი, 2022 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ლევან მიქაბერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მირანდა ერემაძე, ვლადიმერ კაკაბაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი განხილვის გარეშე

I კასატორი - ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ნ. ფ-ვა (მოსარჩელე)

II კასატორი - ნ. ფ-ვა (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივნისის გადაწყვეტილება

I კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა/ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 28 მაისის საოქმო განჩინების გაუქმება

II კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი - კომპენსაციის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ნ. ფ-ამ (შემდგომ - მოსარჩელე, პირველი კასატორი) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიის (შემდგომ - მოპასუხე, აპელანტი, მეორე კასატორი) მიმართ კომპენსაციის - 1 024 384 ლარის დაკისრების მოთხოვნით.

სარჩელის საფუძვლები

2. მოსარჩელის განმარტებით, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული 2010 წლის 2 თებერვლის გადაწყვეტილებით ექსპროპრიაციას დაექვემდებარა მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული 977 კვ.მ სასოფლოსამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი და მასზე არსებული მრავალწლიანი ნარგავები. მოპასუხემ მიწის ნაკვეთის ექსპროპრიაციის საკომპენსაციოდ 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთში შესთავაზა 67 ლარის გადახდა, სულ 69 956 ლარი. მოსარჩელის მტკიცებით, საკომპენსაციოდ შეთავაზებული თანხა არ არის უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულების შესაბამისი. 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება 1048.50 ლარია. შესაბამისად, 977 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება - 1 024 384 ლარი.

მოპასუხის შესაგებელი

3. მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი მხოლოდ 69 956 ლარის გადახდის ნაწილში ცნო და განმარტა, რომ სადავო მიწის ნაკვეთის ღირებულება 69 956 ლარია. ფასი დადგენილია შპს ,,ა-------ნი ა--------ტ კ---ის“ შეფასების აქტით. შესაბამისად, მოპასუხე მზადაა, მოსარჩლეს გადაუხადოს 69 956 ლარი.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

4. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 3 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით - სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, ექსპროპრიაციის საკომპენსაციოდ მოპასუხეს დაეკისრა 235 457 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა მოსარჩელის სასარგებლოდ. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 5 ნოემბრის განჩინებით გასწორდა გადაწყვეტილებაში დაშვებული უსწორობა და მოპასუხეს დაეკისრა აუდიტორული დასკვნების მომზადებისათვის გაწერილი ხარჯის, 700 ლარის, ანაზღაურება.

5. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება მოპასუხემ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივსამართლებრივი დასაბუთება:

6. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივნისის გადაწყვეტილებით - სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 3 ოქტომბრის გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც მოპასუხეს დაეკისრა 235 457 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა მოსარჩელის სასარგებლოდ და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება; ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 3 ოქტომბრის გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც მოპასუხეს დაეკისრა 700 ლარის გადახდა მოსარჩელის სასარგებლოდ, დარჩა უცვლელად; სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხეს დაეკისრა 300 000 ლარის, 10 000 ლარისა და 900 ლარის გადახდა მოასრჩელის სასარგებლოდ.

7. სააპელაციო სასამართლომ მოპასუხის მიერ მოსარჩელისათვის გადასახდელი საკომპენსაციო თანხის დასადგენად შეაფასა მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნები, კერძოდ: შპს „ა----ის“ 2016 წლის 18 ივლისის დასკვნა, რომლითაც სადავო ქონების ღირებულება 1 024 384 ლარით განისაზღვრა, შპს “ი-------ის“ დასკვნა, რომლის თანახმად სადავო ქონების ღირებულება 2010 წლის 27 იანვრის მონაცემით 487 500 ლარით, ანუ 282 241 აშშ დოლარით განისაზღვრა, შპს “დ---ი ა-----ის“ 2018 წლის 27 აპრილის დასკვნა, რომლითაც 2010 წლის 1 ივლისის მიხედვით მოსარჩელის კუთვნილი ნაკვეთის ღირებულება 235 457 აშშ დოლარი, ე.ი. 435 583 ლარი იყო. ამის შესაბამისად, დასკვნის თანახმად, 2010 წლისათვის მოსარჩელის კუთვნილი 1 კვ.მ ნაკვეთისის ღირებულება 240 აშშ დოლარს შეადგენდა. შპს “ა----ნი და ა-----გის“ ექსპერტებმა 2009 წლის 30 დეკემბრის მონაცემით ------ დასახლებაში 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთი 67,396 ლარად შეაფასეს. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2018 წლის 8 იანვრის დასკვნის მიხედვით, 2010 წლის 27 იანვრის მონაცემით სადავო ნაკვეთის ღირებულება 104 539 ლარით განისაზღვრა. 2019 წლის 12 მარტის დასკვნით შპს “ს------ის“ ექსპერტმა 2010 წლის საბაზრო ღირებულებით სადავო უძრავი ქონება 120 000 ლარად შეაფასა.

8. სააპელაციო პალატამ ყველაზე სარწმუნოდ სწორედ შპს „ს-----ის“ 2019 წლის 12 მარტის დასკვნა მიიჩნია, რადგან დასკვნა დასაბუთებული და უძრავი ქონების ღირებულების დასადგენად საჭირო ყველა მონაცემის შეჯერებით იყო შედგენილი და საყურადღებოა ისიც, რომ სხვა ექსპერტთა დასკვნებში მითითებულ მონაცემებს შეესაბამებოდა. შპს „ი-----ტ ა-----ის“ დასკვნის თანახმად, 2010 წლის 27 იანვარს აშშ დოლარისა და ლარის გაცვლითი კურსი 1 ლ.=1,7272 აშშ დოლარი იყო. შესაბამისად, შპს “ს----ის“ დასკვნის მიხედვით, ამ პერიოდისათვის მოსარჩელის კუთვნილი ნაკვეთის 1 კვ.მ ფართი დაახლოებით, 123,06/1,7272=71,24 აშშ დოლარი ღირდა. შპს ,,დ---ი-ა--ის“ დასკვნის კვლევითი ნაწილის თანახმადაც, იმავე პერიოდში, სოფელ ------ 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ღირებულება, სწორედ, 71 აშშ დოლარი იყო, ხოლო სხვა პირს კომპენსაციის სახით აპელანტმა მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ზე 82.08 აშშ დოლარი გადაუხადა. შპს “ა----ი და ა-----ის“ დასკვნის კვლევითი ნაწილის მიხედევითაც, იმავე პერიოდში, სოფელ ---- 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის საშუალო ღირებულება 71,8 აშშ დოლარი იყო. შპს ,,ი----ტ ა---ის“ დასკვნის მიხედვით, 2012-2013 წლებში იმავე ტერიტორიაზე რეალიზებული ნავეთების 1 კვ.მ-ის საშუალო ფასი 150 აშშ დოლარი იყო, თუმცა, 2010 წლიდან 2013 წლამდე ქონების ღირებულება 9-15%-ით მაინც უნდა გაზრდილიყო. ეს კი ნიშნავს, რომ ჩვეულებრივი განვითარების პირობებში 2013 წლისთვის 1 კვ.მ ნაკვეთის ღირებულება 100 აშშ დოლარი უნდა ყოფილიყო. ტერიტორიაზე განხორციელებული პროექტების გათვალისწინებით კი, მისი ღირებულება 150 აშშ დოლარამდე უთუოდ გაიზრდებოდა. ამის შესაბამისად, შპს ,,ს----ის“ დასკვნა ყველაზე დასაბუთებულია, სხვა დასკვნებში მითითებულ ფაქტობრივ მონაცემებს სავსებით შეესაბამება. ამდენად, პალატამ დაადგინა, რომ ექსპროპრიაციის დროისათვის სადავო ნაკვეთის ღირებულება 120 000 ლარი იყო.

9. სააპელაციო პალატამ ყურადღება იმაზეც გაამახვილა, რომ არცერთ ექსპერტს, შპს ,,ა---ი და ა---ტ კ----ის“ ექსპერტების გარდა, არ შეუფასებია მიწის ნაკვეთზე არსებული მრავალწლიანი ნარგავების ღირებულება. პალატის აზრით, მრავალწლიან ნარგავებს, მათი მდებარეობის მიუხედავად, ერთნაირი ფასი ექნებოდა. პალატამ მიიჩნია, რომ სადავო მიწის ნაკვეთებზე არსებული ნარგავების ღირებულება შპს ,,ა---ი და ა---ტ კ----ის“ ექსპერტების მიერ მითითებულ ღირებულებას, ე.ი. 4497 ლარს შეესაბამებოდა. ამრიგად, აპელანტის მიერ მოსარჩელისათვის გადასახდელი კომპენსაციის „სრული“ ოდენობა 124 497 ლარი იყო, თუმცა კომპენსაციის „სამართლიანი“ ოდენობის განსასაზღვრად გასათვალისწინებელია ის, რომ აპელანტმა ჩამორთმეულ მიწის ნაკვეთზე გზა კი არ მოაწყო, არამედ განკარგა. პალატამ დაადგინა, რომ ჩამორთმეული ნაკვეთის რეალიზაციით სახელმწიფომ 195 400 აშშ დოლარის შემოსავალი მიიღო. ამასთან, გასათვალისწინებელი იყო ექსპერტთა დასკვნა იმის თაობაზე, რომ 2014 წლისთვის 2010 წელთან შედარებით ქონების ღირებულება ბუნებრივად გაიზარდა, აგრეთვე, ისიც, რომ 977 კვ.მ ფართის, სამკუთხედის ფორმის, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის სამეწარმეო საქმიანობისათვის გამოყენება შეზღუდული იქნებოდა, ე.ი. სადავო ნაკვეთის ექსპროპრიაცია, მისი დანიშნულების შეცვლა და სხვა ნაკვეთებთან გაერთიანება რომ არ მომხდარიყო, 2014 წელს მისი 1 კვ.მ ფართის ღირებულება 200 აშშ დოლარს ვერანაირად ვერ შეადგენდა. ამის გამო, სააპელაციო პალატამ ექსპროპრიაციის სანაცვლოდ მოსარჩელის მიერ მისაღები კომპენსაციის სათანადო, ე.ი. სრული და სამართლიანი ოდენობა 300 000 ლარით განსაზღვრა.

პირველი კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

10. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება მოსარჩელემ საკასაციო წესით გაასაჩივრა, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.

11. პირველი კასატორის საკასაციო პრეტენზიის თანახმად, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა საქმეში არსებული მტკიცებულებები და ექსპერტის ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო შინაარსის მქონე დასკვნის არსებობის პირობებში დასაბუთებული მსჯელობის გარეშე გაიზიარა “ს------ის“ მიერ წარდგენილი ექსპერტის დასკვნა. სასამართლომ დასკვნა არ შეაფასა სარწმუნოობისა და დამაჯერებლობის თვალსაზრისით; სასამართლომ არც ის გარემოება შეაფასა, რომ ექსპერტმა ახსნა-განმარტებისას განაცხადა ნაკვეთის შესაფასებლად დროის არქონის შესახებ. პალატამ არც ის გარემოება შეაფასა, რომ ექსპერტმა არასწორად მიუთითა მიწის ნაკვეთის მდებარეობა; ექსპერტმა არ იცოდა, იმ კომპონენტის მნიშვნელობა, რომლითაც შეაფასა მიწის ნაკვეთი, იგულისხმება ეკონომიკური მახასიათებლები, არ იცოდა იმ მიწის ნაკვეთების გამოყენების შეზღუდვის შესახებ, რომლებიც გამოიყენა შესაპირისპირებლად, იგულისხმება მიწის ნაკვეთების მდებარეობა აეროპორტის ტერიტორიაზე, ანუ მიწას და აეროპორტს ჰქონდა ერთი ღობე, რაც ამ ექპერტიზის დასკვნის გაზიარების დროს არ შეფასებულა.

12. მართალია, ჩამორთმეული ქონების საბაზრო ღირებულებისა და სანაცვლო საკომპენსაციო თანხის ოდენობის განსაზღვრისას საჯარო და კერძო ინტერესების შეპირისპირების პირობებში კანონმდებელი სასამართლოს ანიჭებს ქონების შეფასების მიზნით დამოუკიდებელი ექსპერტის დანიშვნის უფლებას და სწორედ აღნიშნული დასკვნის საფუძველზე სასამართლო საექსპროპრიაციო ქონების სანაცვლოდ ქონების მესაკუთრისათვის გადასაცემი კომპენსაციის საბოლოო ოდენობას ადგენს, თუმცა იმ პირობებში, როცა საქმეზე დანიშნული იყო სამხარაულის ექსპერტიზა და სარწმუნოობისა და დამაჯერებლობის თვალსაზრისით შეუძლებელი იყო “ს----ის“ დასკვნის გაზიარება, სასამართლოს ეს უკანასკნელი არ უნდა გაეთვალისწინებინა.

13. სასამართლო უთითებს, რომ საუკეთესო შემთხვევაში მიწის ღირებულება იმ დროისათვის 176 აშშ დოლარი უნდა ყოფილიყო. გაუგებარია, საიდან გამომდინარეობს ეს დასკვნა. თუკი სასამართლოც მიიჩნევს, რომ ფასი იყო 176 დოლარი, როგორ განსაზღვრა საბოლოოდ ის 123 ლარით. სასამართლომ დაადგინა, რომ სამართლიანი ფასი არის 300 000, თუმცა საიდან გამომდინარეობს ეს თანხა, გაუგებარია.

14. სააპელაციო სასამართლო უთითებს, რომ მიწის ნაკვეთის ღირებულება დაახლოებით 70 აშშ დოლარი იყო 2010 წელს, ხოლო დოლარის ეკვივალენტი 1.71 ლარი იყო, 2019 წელს კი - 2.80, 2.87. შესაბამისად, გაუგებარია სასამართლოს მსჯელობა, თუკი მხარემ სასამართლოს მიერ განსაზღვრული თანხის ანაზღაურება უნდა მიიღოს 2019 წელს, 70 აშშ დოლარი 2010 წელს და 2019 წელს არსებითად განსხვავდება ერთმანეთისგან. პირველი ინსტანციის სასამართლომაც კომპენსაციის თანხა არა ლარით, არამედ დოლარით დაადგინა, რადგან ყველა ექსპერტი აღნიშნავდა, რომ ბაზარზე უძრავი ქონება ფასდება მხოლოდ დოლარით. ამ საკითხზე სასამართლოს საერთოდ არ უმსჯელია, რაც სცდება კომპენსაციის სრულ და სამართლიან ხასიათს.

15. უნდა გაუქმდეს სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 22 იანვრის საოქმო განჩინება, რომლითაც დაინიშნა ექსპერტიზა. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე დღის წესრიგში დადგა სადავო ქონების შეფასების საკითხი. სასამართლოში წარდგენილი დასკვნები იმდენად აცდენილი იყო ერთმანეთს და ნაკვეთის შეფასების თითოეული დოკუმენტი იმდენად სხვადასხვაგვარ ფასზე მიუთითებდა, რომ სასამართლომ მიიჩნია ამ საკითხის დადგენას სჭირდებოდა შესაბამისი კვლევები, დასკვნები ეწინააღმდეგებოდა ერთმანეთს, დაუსაბუთებელი იყო და დანიშნა ექსპერტიზა სპეციალურ საექსპერტო დაწესებულებაში, თუმცა იმ გარემოებათა გათვალისწინებით, რომ საქმისწარმოების შეჩერების საფუძვლები აღმოიფხვრა, კერძოდ, მოსარჩელემ წარადგინა იმავე დაწესებულებისა და დამატებით სხვა დასაბუთებული დასკვნები, სასამართლომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 283-ე მუხლის თანახმად, საქმისწარმოება განაახლა. საბოლოოდ პირველი ინსტანციის სასამართლომ იმსჯელა წარდგენილი დასკვნების საფუძველზე (მათ შორის სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნის) და მიიღო შესაბამისი გადაწყვეტილება. სააპელაციო სასამართლო კი, ახალი და არა განმეორებითი და დამატებითი ექსპერტიზის დანიშვნის დროს მსჯელობდა სასამართლო დავალების შეუსრულებლობაზე, მაშინ, როცა სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნა საქმეში წარმოდგენილია. ამ მოსაზრების დროს რას ეფუძნებოდა სასამართლო ან რით ხელმძღვანელობდა, გაუგებარია.

16. საქმეში წარმოდგენილია სადავო ქონების 8 სახის შეფასება, მათ შორის, 4 შეფასება სახელმწიფოს ეკუთვნის. რა მიზანს ემსახურებოდა ახალი დასკვნის მომზადება, რისთვის იყო საჭირო ახალი ხარჯების გაღება და დამატებით დროის დახარჯვა, გაუგებარია. შესაბამისად, ახალი ექსპერტიზის დანიშვნის თაობაზე სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ გამომდინარეობს არც საპროცესო კანონმდებლობის მოთხოვნიდან, არც საქმეში არსებული ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებებიდან.

17. უნდა გაუქმდეს სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 28 მაისის საოქმო განჩინება, რომლითაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა მტკიცებულებათა დართვაზე. მოწინააღმდეგე მხარემ იშუამდგომლა საქექსპერტიზის დასკვნის ანალიზის საქმეზე დართვა. სასამართლომ უარი განაცხადა მტკიცებულების დართვაზე იმ მოტივით, რომ მხარეს პირველი ინსტანციის სასამართლოში შეეძლო ამ მტკიცებულების წარდგენა, რაც დაუსაბუთებელია, რადგან ,,ს-----ის“ დასკვნის კორექტირებული ვარიანტი მოწინააღმდეგე მხარეს გადაეცა სააპელაციო სასამართლოში.

მეორე კასატორის მოთხოვნა და საფუძვლები:

18. სარჩელით მოთხოვნილია თანხის დაკისრება საექსპერტო დასკვნის საფუძველზე მიწის ნაკვეთის ღირებულებიდან გამომდინარე და არა - ექსპროპრიაციის გზით ჩამორთმეული ქონების სრული და სამართლიანი ანაზღაურება. მოსარჩელემ თვითონ განსაზღვრა სასარჩელო მოთხოვნა და მოითხოვა თანხის დაკისრება ექსპერტიზის დასკვნის საფუძველზე მიწის ნაკვეთის ღირებულების შესაბამისად და არა - სხვა გარემოების საფუძველზე. ამდენად, სასამართლომ დაარღვია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 და 248-ე მუხლის მოთხოვნები, რაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.

19. უსწოროა სასამართლოს მსჯელობა, რომ, თითქოს, ექსპროპრიაციის გზით ჩამორთმეული ქონების საკომპენსაციო თანხის საბოლოო ოდენობას განსაზღვრავს სასამართლო. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ არასწორად დაადგინა ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ სადავო მიწის ნაკვეთის ღირებულება იყო 120 000 ლარი. სასამართლოს უნდა გაეზიარებინა შპს ,,ა-----ი ა---ტ კ----ის“ დასკვნა, ვინაიდან ის შედგენილია სწორედ იმ პერიოდში, როდესაც მოსარჩელეს მიწის ნაკვეთი იძულების წესით ჩამოერთვა. შეფასების დროს გათვალისწინებულ იქნა ის გარემობა, რომ სადავო მიწის ნაკვეთის მიმართ არსებობდა საფრთხე, მიეტაცებინა ზღვას, რაც იმ დროისათვის გავლენას ახდენდა მის შეფასებაზე და ვერ იქნება გამართლებული იმ გარემოებით შემდგომში რა ღონისძიებები განხორციელდა. თუ სასამართლოს ამ ლოგიკას გავყვებით, მაშინ ამ ღირებულებას უნდა გამოაკლდეს თანხა, რომელიც გაწეულ იქნა ნაპირსამაგრ სამუშაოებზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

20. საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრების საფუძვლიანობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საჩივრები დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

21. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ - სსსკ-ის) 407-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება - დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

22. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის საკუთრების უფლებაში ჩარევის წინაპირობები სადავო არაა. ის ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2010 წლის 2 თებერვლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებითაა დადგენილი. საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანს ფიზიკური პირისათვის ექსპროპრიაციის წესით ჩამორთმეული ქონების საკომპენსაციოდ თანხის ოდენობის განსაზღვრა წარმოადგენს.

23. საკუთრების ჩამორთმევისას საერთაშორისო სამართალი, მსგავსად შიდა სამართლებრივი მოწესრიგებისა, ადგენს სამართლიანი კომპენსაციის გაცემის აუცილებლობას (იხ. ევროკონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი). ამგვარ წინაპირობებს კი, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტი (აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან) და ამავე პუნქტის საფუძველზე მიღებული „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონით (შემდგომში - სპეციალური კანონი) განსაზღვრავს.

24. საკუთრების ჩამორთმევა, გარდა აუცილებლობისა, გამართლებული უნდა იყოს გონივრული ოდენობის კომპენსაციის გადახდით. სპეციალური კანონის სისტემური ანალიზი კი იძლევა შემდეგი დასკვნის საფუძველს: მას შემდეგ, რაც დადგინდება საექსპროპრიაციო ქონება და განისაზღვრება ექსპროპრიატორი, ამ უკანასკნელმა უნდა აწარმოოს მოლაპარაკება მესაკუთრესთან. მოლაპარაკება კანონით განსაზღვრული საზოგადოებრივი აუცილებლობის გათვალისწინებით, მაქსიმალურად უნდა წარიმართოს მხარეთა თანასწორობის რეჟიმში, რათა მოხდეს: ა) ქონების გამოსყიდვა; ბ) მისი კომპენსირება. კომპენსირებისათვის კანონი ითვალისწინებს, როგორც თანხის გადახდას, ისე - ნატურით ანაზღაურებას, სხვა ქონების გადაცემას (იხ. სპეციალური კანონის მუხლი 6), ამასთანავე, ნებისმიერ შემთხვევაში, მესაკუთრისათვის გადასაცემი სიკეთის ოდენობა უნდა იყოს გონივრული და სამართლიანი. მხარეთა თანასწორობის დაცვის უზრუნველსაყოფად კანონი ადგენს სარჩელის უფლებას, კერძოდ, მხარეებს ქონების ღირებულებაზე, საკომპენსაციო თანხაზე ან ნატურით ანაზღაურებაზე შეთანხმების მიუღწევლობის შემთხვევაში, შეუძლიათ მიმართონ სასამართლოს (იხ. სპეციალური კანონის მუხლი 8). განსახილველი დავაც სწორედ ამ ნორმის დისპოზიციაში დეკლარირებულ შემთხვევას წარმოადგენს რამდენადაც, ჩამორთმეული ქონების ყოფილი მესაკუთრე არ დაეთანხმა ექსპროპრიატორის მიერ განსაზღვრული საკომპენსაციო თანხის ოდენობას.

25. სპეციალური კანონი ექსპროპრიაციას შემდეგნაირად განმარტავს: ექსპროპრიაცია – საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლისა და ამ კანონის შესაბამისად საკუთრების ჩამორთმევა ჩამორთმეული ქონების წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით. კომპენსაციის განსაზღვრისას აღნიშნული სამი სავალდებულო საფუძვლის დადგენა მიზნად ისახავს კერძო მესაკუთრის ინტერესის დაბალანსებას, როდესაც მას, საჯარო ინტერესის გათვალისწინებით, ჩამოერთმევა უფლება საკუთრებაზე (იხ. სუსგ №ას-727-695-2014; 2016 წლის 15 ივლისი; №ას-1152-2021, 2022 წლის 31 იანვარი).

26. განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხემ მოსარჩელეს საკომპენსაციოდ 69 956 ლარი შესთავაზა, რომელსაც ეს უკანასკნელი არ დაეთანხმა და სარჩელით 1 024 384 ლარის გადახდა მოითხოვა. შესაბამისად, სადავო ქონების ამ ღირებულების დადასტურება სწორედ მოსარჩელის მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებას წარმოადგენდა. ერთადერთი მტკიცებულება, რომლითაც სადავო უძრავი ქონება შეფასებულია მოსარჩელის მიერ საკომპენსაციოდ მოთხოვნილ თანხად (1 024 384 ლარი) სარჩელზე დართული 18.07.2016 წლის შპს „ა-----ის“ დასკვნაა, რომელიც არ იძლევა იმის დადგენის შესაძლებლობას, თუ რა ფაქტორებისა და რომელი ანალოგების გათვალისწინებით იქნა გამოთვლილი შესაფასებელი ქონების საბაზრო ღირებულება. ეს დოკუმენტები ვერ აკმაყოფილებს მტკიცებულების სტანდარტს და ვერ გამოდგება რაიმეს დასადასტურებლად. აქვე, საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს პროცესულურ საკითხზე, კერძოდ, პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, ექსპროპრიაციის საკომპენსაციოდ მოპასუხეს დაეკისრა 235 457 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა მოსარჩელის სასარგებლოდ. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით მხოლოდ მოპასუხემ გაასაჩივრა. შესაბამისად, მოსარჩელის საკასაციო მოთხოვნა სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება ვერ იქნება (როგორც იგი საკასაციო საჩივარში მიუთითებს), არამედ სადავო ქონების 235 457 აშშ დოლარად განსაზღვრა (ნაცვლად სააპელაციო სასამართლოს მიერ განსაზღვრული 300 000 ლარისა). ამიტომ, მითითებულ დასკვნას საკასაციო პალატა დეტალურად აღარ შეაფასებს და იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას მისი ყოვლად დაუსაბუთებლობის თაობაზე.

27. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, თუკი კასატორი ამტკიცებს, რომ სადავო ქონების ღირებულება 235 457 აშშ დოლარია, ის უნდა ეყრდნობოდეს შპს „დ----ი-ა----ის“ 27.04.2018 დასკვნას, რომლითაც სადავო ქონება სწორედ ამ ფასით განისაზღვრა. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას შპს „დ---ი-ა-----ის“ დასკვნასთან მიმართებითაც (იხ. პუნქტი 9) და დიდწილად ყურადღებას გაამახვილებს ექსპერტის მიერ გამოყენებულ სადავო ქონების ღირებულების დადგენის მეთოდზე. დასკვნის მე-8 პუნქტში შემფასებელი უთითებს სამ მეთოდს, რომლის მიხედვითაც შესაძლებელია ქონების რეალური (ამ შემთხვევაში საბაზრო) ღირებულების დადგენა. შემფასებლის მითითებით ესენია: დანახარჯების (ჩანაცვლების), შემოსავლებისა და საბაზრო (შესადარისი გაყიდვების) მეთოდები. დასკვნიდან ჩანს, რომ ექსპერტმა, სავარაუდოდ, გაყიდვების შედარების მეთოდი გამოიყენა, თუმცა, საბოლოოდ, ქონების საბაზრო ფასი არა შესადარებელი გაყიდვების, არამედ საქმეში არსებული სხვა ექსპერტიზის დასკვნებით (18.07.2016 წლის შპს „ა-----ის“, 30.12.2009 წლის შპს „ა----ი ა---ტ კ---ის“, 08.11.2017 წლის შპს „ი---ტ ა---თა“ და სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროს 8.01.2018 წლის დასკვნით) დადგენილ ფასთა საშუალო არითმეტიკულით გამოიყვანა (ტ.2. ს.ფ. 5-20). ამგვარი მეთოდის თაობაზე მას დასკვნაში არ მიუთითებია. ამ მეთოდით ქონების ღირებულების განსაზღვრა ვერ იქნება სარწმუნო იმიტომაც, რომ მაგალითისათვის, შპს „ა----ის“ დასკვნა ქონებას 1 024 384 ლარად აფასებს, ხოლო შპს „ა----ი ა---ტ კ----ის“ დასკვნა - 69 956 ლარად.

28. არ არის გასაზიარებელი შპს „ი-----ტ ა---ის“ დასკვნა, რომლითაც სადავო ქონების ღირებულება 487 500 ლარით, ანუ 282 241 აშშ დოლარით განისაზღვრა. დასკვნიდან ჩანს, რომ სადავო ქონების ღირებულება ექსპერტმა იმავე და მიმდებარედ არსებულ დასახლებულ პუნქტში 2012-2013 წლებში სამი სხვადასხვა გარიგების ფასთან შედარებით გამოიანგარიშა. მაშინ, როდესაც დადგენილია, რომ 2010 წლის შემდეგ, მნიშვნელოვანი ინვესტიციებისა და განხორციელებული პროექტების გამო, ამ ტერიტორიაზე უძრავი ქონების ღირებულება გაიზარდა. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული ერთგვაროვანი პრაქტიკის მიხედვით, კომპენსაციის სამართლიანობის შეფასებისას სასამართლო ხელმძღვანელობს ქონების ჩამორთმევის უფლების სასამართლო წესით მოპოვების დროს არსებული ექსპროპრირებული ქონების სამართლებრივი სტატუსითა და საბაზრო ღირებულებით (შდრ. სუსგ №ას-250-2019, 31 ივლისი, 2020 წელი; №ას-856-2019; 26 ივლისი, 2019 წელი). შესაბამისად, სადავო ნაკვეთის დანიშნულების შეცვლისა და სხვა ნაკვეთებთან გაერთიანების შედეგად მის გაზრდილ ღირებულებას საკასაციო სასამართლო მხედველობაში ვერ მიიღებს.

29. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს სსსკ-ის მე-4 მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურსამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს.

30. მოცემულ შემთხვევაში, პირველ კასატორს ეკისრებოდა ვალდებულება, სასამართლო დაერწმუნებინა, რომ სადავო უძრავი ქონების ღირებულება 235 457 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს შეადგენდა, რაც შესაბამისი მტკიცებულებების წარდგენით ვერ დაადასტურა. მართალია, კასატორმა წარადგინა უძრავი ქონების შეფასების დასკვნა, თუმცა, როგორც აღინიშნა, მას პალატა ვერ გაიზიარებს. ექსპერტის დასკვნის მტკიცებულებითი ძალა დამოკიდებულია არაერთ ასპექტზე, კერძოდ, სწორად გაიგო თუ არა ექსპერტმა დასმული კითხვა და რამდენად მართებულად არის ეს გადმოცემული მის დასკვნაში; რამდენად სწორ საფუძვლებსა და წინაპირობებს ეყრდნობა ექსპერტი; აღწერილია თუ არა დასკვნაში ის ხერხები და მეთოდები, რომელთა საშუალებითაც ექსპერტმა მიიღო შესაბამისი შედეგი; იყო თუ არა გამოსაკვლევი მასალა (ნიმუში) საკმარისი; არის თუ არა გასაგები დასკვნის შედეგი (შდრ. სუსგ №ას-1152-2021, 31 იანვარი, 2022 წელი). განსახილველ შემთხვევაში, მეთოდი, რომლითაც შპს „დ----ი-ა-----ის“ 27.04.2018 წლის დასკვნა შედგა სადავო ქონების ღირებულების განსაზღვრისათვის, არასათანადოა, ხოლო შპს „ი----ტ ა----ის“ დასკვნა ქონების ჩამორთმევის დროს არსებულ საბაზრო ღირებულებას არ ადგენს. შესაბამისად, პალატა მიიჩნევს რომ პირველმა კასატორმა ვერ დაამტკიცა სადავო ქონების 235 457 აშშ დოლარად ღირებულების ფაქტი.

31. რაც შეეხება პირველი კასატორის მტკიცებას, რომ სასამართლოს არ უნდა დაენიშნა დამატებითი ექსპერტიზა და არც მისი შედეგი უნდა გაეზიარებინა, პალატა განმარტავს შემდეგს: უაღრესად მნიშვნელოვანია სასამართლოში კომპენსაციის სამართლიანი ფასის განსაზღვრის წესი, კერძოდ, სპეციალური კანონის მე-9 მუხლის თანახმად, სასამართლო უფლებამოსილია, ქონების შეფასების მიზნით დანიშნოს დამოუკიდებელი ექსპერტი საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით. დამოუკიდებელი ექსპერტი განსაზღვრულ ვადაში წარუდგენს სასამართლოს დასკვნას საექსპროპრიაციო ქონების, ასევე - ამ ქონების სანაცვლოდ მესაკუთრისათვის კომპენსაციის სახით შეთავაზებული სხვა ქონების საბაზრო ღირებულების შესახებ. დამოუკიდებელი ექსპერტის დასკვნის, აგრეთვე, მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე საექსპროპრიაციო ქონების სანაცვლოდ ქონების მესაკუთრისათვის გადასაცემ კომპენსაციას საბოლოოდ სასამართლო აფასებს. განსახილველი ნორმის შინაარსიდან გამომდინარე, სასამართლო აღჭურვილია უფლებით, განსაზღვროს სამართლიანი კომპენსაციის ოდენობა, რომლის დროსაც იგი უფლებამოსილია, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მოთხოვნათა დაცვით დანიშნოს ექსპერტიზა. აღნიშნული დანაწესი მიუთითებს, აგრეთვე, ექსპერტის დასკვნის ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ შეფასებაზე (სსსკ-ის 172-ე და 105-ე მუხლები), როდესაც სასამართლომ შეჯიბრებითობის პრინციპის სრული დაცვით უნდა მიიღოს მხარეთა პოზიციები და მათი დამადასტურებელი მტკიცებულებები და საბოლოოდ, მტკიცებულებათა ერთობლივი შესწავლით განსაზღვროს ქონების სამართლიანი ღირებულება.

32. განსახილველ შემთხვევაში, პალატის მოსაზრებით, საქმეზე წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნები, მათი წინააღმდეგობრიობის გამო, სადავო ფაქტის დასადასტურებლად არ გამოდგებოდა, ისინი სადავო ქონების ღირებულების დადგენის შესაძლებლობას არ იძლეოდა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოს მართებულად მიაჩნია ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ განმეორებითი ექსპერტიზის დანიშვნა, ვინაიდან სსსკ-ის 173.2 მუხლის (თუ სასამართლო არ ეთანხმება ექსპერტის დასკვნას დაუსაბუთებლობის მოტივით, აგრეთვე, თუ რამდენიმე ექსპერტის დასკვნა ეწინააღმდეგება ერთმანეთს, სასამართლოს შეუძლია, თავისი ინიციატივით დანიშნოს განმეორებითი ექსპერტიზა და მისი ჩატარება დაავალოს სხვა ექსპერტს ან ექსპერტებს, თუ არსებობს ამ კოდექსის 162-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული პირობები) და ამავე კოდექსის 162.1 მუხლის (თუ საქმის განხილვასთან დაკავშირებულ საკითხზე მოსამართლეს სპეციალური ცოდნა არ გააჩნია, სასამართლოს შეუძლია, თავისი ინიციატივით დანიშნოს ექსპერტიზა საქმის განხილვის ნებისმიერ სტადიაზე, მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული საკითხის განმარტებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს საქმის გადაწყვეტისათვის და მის გარეშე გადაწყვეტილების გამოტანა შეუძლებელია) შესაბამისად, საქმის მასალები ამის საფუძველს ქმნიდა.

33. არ არის გასაზიარებელი პირველი კასატორის პრეტენზია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს განჩინების შესაბამისად სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის ეროვნულმა ბიურომ ექსპერტიზა ჩაატარა. დადგენილია, რომ ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 13 მარტის განჩინებით საქმეზე დაინიშნა ექსპერტიზა, რომელიც სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროს დაევალა. განჩინებით დადგინდა, რომ საექსპერტო დაწესებულებას ექსპერტიზა უნდა წარემართა სამოქალაქო საქმის მასალების საფუძველზე და მხარეთა მონაწილეობით. ამის ნაცვლად, მოსარჩელემ სასამართლოს წარუდგინა თავისი ინიციატივით გამართული ექსპერტიზის დასკვნა, რომელიც სასამართლოს მიერ განჩინების მიღებამდე - 2018 წლის 18 იანვრს იყო შედგენილი. შესაბამისად, ეს უკანასკნელი ვერ მიიჩნეოდა სასამართლოს ინიციატივით სსსკ-ის 173-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად დანიშნული ექსპერტიზის დასკვნად, მით უფრო, რომ ის სასამართლოს მიერ ექსპერტისათვის დასმულ კითხვებს პასუხს არ სცემდა. ასეც რომ არ იყოს, გაუგებარია პირველი კასატორის სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროს დასკვნაზე აპელირება, მაშინ, როცა მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ამ დასკვნით სადავო ქონების ღირებულება 104 539 ლარით არის განსაზღვრული, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დანიშნული განმეორებითი 12.03.2019 წლის შპს „ს-----ის“ დასკვნით კი, 120 000 ლარად. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს ინიციატივით დანიშნულმა ექსპერტიზამ არათუ მოსარჩელის ინიციატივით ჩატარებული კვლევით განსაზღვრული ფასი დაადასტურა, არამედ, ქონება უფრო მაღალი ღირებულებით განსაზღვრა.

34. რაც შეეხება შპს „ს-----ის“ დასკვნის შედეგს, მისი კვლევითი ნაწილსა და მეთოდოლოგიის შეფასების საფუძველზე სააპელაციო სასამართლომ სწორად გაიზიარა. ექსპერტმა სადავო ქონების ღირებულების დასადგენად გაყიდვების შედარების მეთოდი გამოიყენა, ე.ი. შესაფასებელი ქონების ღირებულება შეადარა ანალოგიური გამოყენების ქონების გაყიდვების ფასებს ან შეთავაზებებს. ამასთან, რადგან საკვლევ პერიოდში ------დასახლებაში მიწის ნაკვეთი არ გასხვისებულა, ექსპერტმა შესადარებელ ობიექტებად ---- დასახლებასა და სოფელ ---- არსებული ნაკვეთები შეარჩია. დასკვნის თანახმად, საკვლევ პერიოდში ----- დასახლებაში 1201 კვ.მ მიწის ნაკვეთი გასხვისდა 120 100 ლარად, 125 კვ.მ მიწის ნაკვეთი - 11 300 ლარად, ხოლო 428 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი - 40 000 ლარად. იმავე პერიოდში, სოფელ ----- 450 კვ.მ მიწის ნაკვეთი გასხვისდა 57 000 ლარად. ამის შესაბამისად, ----- დასახლებაში 1 კვ.მ მიწის ნაკვეთის ფასმა შეადგინა - შესაბამისად, 100; 90,4 და 93,46 ლარი, ხოლო სოფელ ----- - 126,67 ლარი. ექსპერტმა მიიჩნია, რომ როგორც სადავო, ისე შესადარებელი ნაკვეთების მონაცემები, ძირითადად, მსგავსი ან იდენტური იყო, თუმცა ერთმანეთისაგან განსხვავდებოდა ნაკვეთების კონფიგურაცია, რაც სადავო ქონებას შესადარებელ ნაკვეთებთან შედარებით უარესი ჰქონდა და - მიმზიდველობა, რითაც სადავო ქონება დანარჩენებს აღემატებოდა. სადავო მიწის ნაკვეთი სამკუთხედის ფორმის იყო და დასავლეთის მხარეს ვიწროვდებოდა, რაც მის სრულყოფილად გამოყენებას ართულებდა. მიმზიდველობის გათვალისწინებით სადავო ქონება ექსპერტმა შესადარებელ ობიექტებთან შედარებით, 20-25%-ით ძვირად შეაფასა. საბოლოოდ, კი სადავო ქონების 1 კვ.მ ფართის ღირებულებად 123,06 ლარი განსაზღვრა. აღსანიშნავია, რომ დასკვნა აეროფოტოსა და ნახაზსაც შეიცავს. ნახაზზე სადავო და შესაფასებელი ობიექტების ადგილმდებარეობაა მონიშნული. აეროფოტოზე სადავო ქონების კონფუგურაციაც ჩანს. ეს კი, დასკვნის კრიტიკულად შეფასებისა და სრულყოფილი გამოკვლევის საშუალებას იძლევა.

35. საკასაციო პალატა, კიდევ ერთხელ, გაამახვილებს ექსპერტის დასკვნაზე, როგორც მტკიცებულების ერთ-ერთ სახეზე, ყურადღებას და განმარტავს, რომ მტკიცების ამ საშუალებით შესაძლებელია საქმისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტის დადგენა, ხოლო ამგვარი მტკიცებულების გარეშე, ზოგიერთ შემთხვევაში, საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანა შეუძლებელია. ამასთან, ექსპერტი პროცესის მონაწილე სუბიექტია, რომელიც ფლობს სპეციალურ ცოდნას. მის მიერ შედგენილ დასკვნაში გადმოცემულია გამოკვლევის შინაარსი, შედეგები და პასუხი მის წინაშე დასმულ კითხვებზე. ექსპერტის დასკვნა უნდა შეესაბამებოდეს კანონის ნორმებს, შეიცავდეს გამოკვლევის ობიექტურობას, მყარ არგუმენტაციას დასმულ კითხვებზე, მეცნიერულად დასაბუთებულ პასუხებს. საბოლოოდ, სასამართლო განსაზღვრავს ექსპერტის დასკვნის იურიდიულ ძალას და ამ მტკიცებულების შეფასების შედეგად ადგენს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივ გარემოებებს (შდრ: სუსგ №ას-940-2021, 1 დეკემბერი, 2021). როგორც აღინიშნა, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი ექსპერტიზის დასკვნები არ აკმაყოფილებდა სანდოობისა და სარწმუნოობის კრიტერიუმს, რაც ჩამორთმეულ უძრავ ქონებათა ზუსტი საბაზრო ღირებულების გამოთვლის მიზნით მათი გათვალისწინების შესაძლებლობას იმ შემთხვევაშიც გამორიცხავდა, თუკი საქმეზე არ გამოიკვეთებოდა სსსკ-ის 173.2 მუხლით განსაზღვრული წინაპირობა.

36. პირველი კასატორის პრეტენზია ისიცაა, რომ სასამართლომ თავისი შინაგანი რწმენა რამდენიმე ექსპერტიზის დასკვნიდან რატომღაც სასამართლოს მიერ დანიშნული ექსპერტიზის დასკვნას დააფუძნა და არა - სხვა დასკვნებს. სსსკ-ის 172-ე მუხლის შესაბამისად, ექსპერტის დასკვნა სასამართლოსათვის სავალდებულო არ არის და ის სსსკ-ის 105-ე მუხლით დადგენილი წესით ფასდება. ექსპერტიზის დასკვნა მტკიცებულების ერთ-ერთ სახეა და სასამართლო თავისი მოტივირებული გადაწყვეტილებით ასაბუთებს აღნიშნული მტკიცებულების გაზიარების მართლზომიერებას. სსსკ-ის 105-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების თანახმად, სასამართლოსათვის არავითარ მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა. სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. ამდენად, სასამართლო სადავო გარემოებათა არსებობა-არარსებობის დადგენისას, ინდივიდუალურად და ერთობლივად აფასებს საქმეში არსებულ მტკიცებულებებს, რის შედეგად აყალიბებს თავის შინაგან რწმენას გამოსაკვლევი საკითხის მიმართ (შდრ. სუსგ №ას-589-896-09, 22 იანვარი, 2010 წელი).

37. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო საკითხის გამოკვლევა საჭიროებდა სპეციალურ ცოდნას. სადავო ქონების მოთხოვნილი ოდენობით ღირებულების მტკიცების ტვირთი მოსარჩელის მხარეს იყო. ამის დასადასტურებლად მის მიერ წარდგენილი ექსპერტიზის დასკვნათა საპირისპირო მტკიცებულება მოპასუხემ წარმოადგინა. დასკვნათა ურთიერთწინააღმდეგობის გამო, სადავო საკითხთან დაკავშირებით, სააპელაციო სასამართლომ კვლავ დანიშნა ექსპერტიზა. მითითებული ექსპერტიზის დასკვნასთან დაკავშირებით, პირველმა კასატორმა წარმოადგინა ზოგადი და აბსტრაქტული შედავება, კერძოდ, ვერ მიუთითა ვერცერთ იმ გარემოებაზე, რაც დასკვნის სისწორესა და სანდოობაში სასამართლოს ეჭვის შეტანის საფუძველს გაუჩენდა. ამდენად, საკასაციო სასამართლო საქმეში წარმოდგენილ მტკიცებულებათა და მხარეთა მიერ მითითებულ გარემოებათა ურთიერთშეჯერების შედეგად იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ სადავო ფაქტის დასადგენად სარწმუნოდ უნდა ჩაითვალოს 12.03.2019 წლის შპს „ს----ის“ დასკვნა. ამავდროულად, საკასაციო სასამართლო ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ სადავო ფაქტის დასადგენად სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება მხოლოდ მითითებულ ექსპერტიზის დასკვნას არ ემყარება. სააპელაციო სასამართლომ ჩამორთმეული საკუთრების სანაცვლოდ კომპენსაციის თანხის განსაზღვრის დროს მხედველობაში მიიღო სადავო მიწის ნაკვეთებზე არსებული ნარგავების ღირებულება, რომელთა ფასი 4 497 ლარი იყო, აგრეთვე ფაქტი, რომ მოპასუხემ ჩამორთმეულ მიწის ნაკვეთზე გზა კი არ მოაწყო, არამედ განკარგა და, საბოლოოდ, სრულ და სამართლიან კომპენსაციად 300 000 ლარი მიიჩნია.

38. პირველი კასატორი მიიჩნევს, რომ ექსპროპრეაციის დროს ლარის მსყიდველობაუნარიანობა დოლართან მიმართებით განსხვავებული იყო, რაც სასამართლომ საკომპენსაციო თანხის დაკისრებისას უნდა გაითვალისწინოს. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით, კომპენსაციის სამართლიანობის შეფასებისას სასამართლო ხელმძღვანელობს ქონების ჩამორთმევის უფლების სასამართლო წესით მოპოვების დროს არსებული ექსპროპრირებული ქონების საბაზრო ღირებულებით. ამასთან, ლარის მსყიდველობითიუნარიანობის შემცირების საფუძვლით საკომპენსაციო თანხის გაზრდა არც სსკ-ის 389-ე მუხლით (თუ გადახდის ვადის დადგომამდე გაიზარდა ან შემცირდა ფულის ერთეული (კურსი), ან შეიცვალა ვალუტა, მოვალე ვალდებულია, გადაიხადოს იმ კურსით, რომელიც შეესაბამება ვალდებულების წარმოშობის დროს) განმტკიცებულ ნომინალიზმის პრინციპს არ შეესაბამება.

39. რაც შეეხება მოპასუხის/მეორე კასატორის მიერ წარდგენილ დასკვნას, გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრება, რომ უძრავი ქონების შეფასების დოკუმენტში ზღვის სანაპირო ზოლის ავარიულობა არ უნდა გათვალისწინებულიყო, რამდენადაც ამ პრობლემის აღმოფხვრა სადავო პერიოდისათვის უკვე დაგეგმილი იყო სახელმწიფოს მიერ და აღმოიფხვრა კიდეც. ყოვლად დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლოა მეორე კასატორის მოსაზრება, რომ ამ შემთხვევაში სადავო ქონების ღირებულებას უნდა გამოჰკლებოდა თანხა, რომელიც გაწეულ იქნა ნაპირსამაგრ სამუშაოებზე.

40. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 28 მაისის საოქმო განჩინებით მოსარჩელეს სწორად ეთქვა უარი მტკიცებულებათა დართვაზე. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს განმარტებას სსსკ-ის 380.2 და 215.2 მუხლებთან დაკავშირებით და მიუთითებს, რომ მტკიცებულებები, რომლითაც მოსარჩელე სადავო ქონების ღირებულების დამტკიცებას ცდილობდა, პირველი ინსტანციის სასამართლოში შეეძლო წარედგინა. გარდა ამისა, სააპელაციო პალატამ მტკიცებულებათა დართვაზე უარის თქმის მოტივად მიუთითა ისიც, რომ მტკიცებულებათა ნაწილი უკვე ერთვოდა საქმეს (მაგ., ორთოფოტო), ხოლო ნაწილი არ უკავშირდებოდა საქმეს (იხ. 28.05.2019 წლის სააპელაციო სასამართლოს სხდომის ოქმი, 17:12-17:19 საათი), ვინაიდან შპს „ს----ის“ დასკვნის საპირისპირო მტკიცებულება არ იყო და დასკვნას ვერ აბათილებდა, რის წინააღმდეგაც პირველ კასატორს დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია.

41. საბოლოოდ, მხარეთა მიერ წარმოდგენილი და სასამართლოს მიერ დანიშნული ექსპერტიზის დასკვნების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას, რომ მოსარჩელემ ვერ შეძლო მის მიერ მითითებული სადავო უძრავი ქონების საბაზრო ღირებულების დადასტურება. ამასთან, ვერც მეორე კასატორმა შესაბამისი მტკიცებულებების წარდგენით ვერ შეძლო იმ გარემოების დადასტურება, რომ ქონების საბაზრო ღირებულება სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგნილ ფასზე ნაკლები იყო. საკასაციო საჩივრებში მითითებული პრეტენზიები გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების შესახებ უსაფუძვლოა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატა ასკვნის, რომ საქართველოს კონსტიტუციისა და „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე სააპელაციო სასამართლომ სწორად განსაზღვრა ექსპროპრირებული ქონების სრული და სამართლიანი კომპენსაციის ოდენობა.

42. სსსკ-ის 410-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო არ დააკმაყოფილებს საკასაციო საჩივარს, თუ: ა) კანონის მითითებულ დარღვევას არა აქვს ადგილი; ბ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა; გ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არსებითად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი არ შეიცავს შესაბამის დასაბუთებას. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო არ აკმაყოფილებს საკასაციო საჩივრებს, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიისა და ნ. ფ-ას საკასაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივნისის გადაწყვეტილება; ასევე ამავე სასამართლოს 2019 წლის 28 მაისის საოქმო განჩინება;

3. ნ. ფ-ას დაეკისროს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2019 წლის 25 ოქტომბრის განჩინებით (საქმე№ას------) საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის 6000 ლარის გადახდა საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ;

4. განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლევან მიქაბერიძე

მირანდა ერემაძე

ვლადიმერ კაკაბაძე