საქმე №ას-521-2020 5 ივლისი, 2022 წელი,

თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: გიორგი მიქაუტაძე (თავმჯდომარე),

თამარ ზამბახიძე (მომხსენებელი),

რევაზ ნადარაია

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორები – ს.ვ–ნი, დ.ვ–ნი (მოპასუხეები)

მოწინააღმდეგე მხარე – რ.ჯ–ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 20.02.2020 წლის გადაწყვეტილება

საკასაციო საჩივრის ავტორების მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვა

საკითხი, რომელზეც მიღებულია განჩინება – საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 20.06.2019 წლის გადაწყვეტილებით რ.ჯ–ის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „მოსარჩელე“) სარჩელი ს.ვ–ნისა და დ.ვ–ნის (შემდეგში ტექსტში ერთობლივად მოხსენიებული, როგორც „მოპასუხეები“ ან „კასატორები“) მიმართ საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

2. გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ, მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და საფუძველი:

3. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 20.02.2020 წლის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 20.06.2019 წლის გადაწყვეტილება; მოსარჩელე ცნობილ იქნა № .... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონებიდან 43,8 კვ.მ ფართის (შემდეგში ტექსტში მოხსენიებული, როგორც „სადავო საცხოვრებელი სადგომი“) მესაკუთრედ, სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2017 წლის 24 მაისის დასკვნის დანართი ნახაზის (ტ.1, ს.ფ. 28) შესაბამისად, მოპასუხეებისათვის, სოლიდარულად, 7015 ლარის გადახდის სანაცვლოდ. გადაწყვეტილება ეფუძნება შემდეგს:

3.1. ქ. თბილისში, ..... მდებარე სახლი ეკუთვნოდა ს.შ–ს, ხოლო მისი გარდაცვალების შემდეგ კი - ს.ვ–ს. ეს სახლი, ამჟამად, საჯარო რეესტრში №..... საკადასტრო კოდით არის რეგისტრირებული. მოპასუხეები ს.შ–ისა და ს.ვ–ის მემკვიდრეები არიან და თითოეულ მათგანს ქონების 1/2 წილი ეკუთვნის. ამ უძრავი ნივთიდან 43,8 კვ.მ ფართს 1951 წლიდან, ს.შ–თან დადებული გარიგების საფუძველზე, ფლობდნენ მოსარჩელის მამა - შ.ჯ–ი (შემდეგში „მოსარჩელის მამა“) და დედა - ნ.წ–ნი (შემდეგში „მოსარჩელის დედა“, მოსარჩელის მამასთან ერთობლივად - „მოსარჩელის მშობლები“), რომლებიც რეგისტრირებულნი იყვნენ ფართში და იხდიდნენ კომუნალურ გადასახადებს. სადავო საცხოვრებელ სადგომში, ყოველ შემთხვევაში, 08.07.1969 წლიდან მაინც, რეგისტრირებული იყო მოსარჩელეც.

3.2. მოსარჩელის მამა 11.11.1997 წელს გარდაიცვალა. უდავოა, რომ მის გარდაცვალებამდე და გარდაცვალების შემდეგ, 2009 წლის ივნისამდე, მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელ სადგომში ცხოვრობდა. 2009 წელს ბინა ნაწილობრივ დაინგრა. შემორჩა მხოლოდ ერთი ოთახი და შუშაბანდის ნაწილი, თუმცა, ამის მიუხედავად, მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელი სადგომის მართვას განაგრძობდა.

3.3. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 22.05.2017 წლის დასკვნის თანახმად, სადავო საცხოვრებელი სადგომის ღირებულება 28060 ლარია.

3.4. უდავოა, რომ მხარეთა შორის არსებული სამართალურთიერთობა 1951 წელს, ე.ი. „საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობისას წარმოშობილი ურთიერთობების შესახებ“ საქართველოს კანონით (შემდეგში სპეციალური კანონი) დადგენილ ვადაში წარმოიშვა. სსგს თბილისის სამოქალაქო რეესტრის სამსახურის მიერ 20.08.2018 წელს გაცემული ცნობით დასტურდება, რომ მოსარჩელე რეგისტრირებული იყო სადავო საცხოვრებელ სადგომში და იხდიდა კომუნალურ გადასახადებს. აქვე იყო რეგისტრირებული მოსარჩელის დედა. აღსანიშნავია, რომ ეს ფაქტები მოწინააღმდეგე მხარეს სადავოდ არც გაუხდია. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა სპეციალური კანონის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტით, ამავე კანონის მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტით და მიუთითა, რომ მოსარჩელემ სასამართლოს წარმოუდგინა კანონით განსაზღვრული მტკიცებულებები და მხარეთა შორის საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ ხელშეკრულების დადების ფაქტი დაადასტურა.

3.5. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, საქალაქო სასამართლომ შეცდომით დაადგინა, რომ მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელი სადგომის დამქირავებელი იყო. პალატამ მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებებზე (იხ. სუსგ №ას-1033-1226-08, 28.05.2009წ; №ას-622-581-2017, 08.09.2017წ., პ. 1.4.2) და აღნიშნა, რომ, მოცემულ შემთხვევაში, მხარეთა ან მათ უფლებრივ წინამორბედთა შორის წერილობითი ფორმით დადებული ქირავნობის ხელშეკრულება საქმეში არ არის და მისი არსებობის თაობაზე მხარეებს არც მიუთითებიათ. დადგენილია, რომ სადავო ქონებაზე მფლობელობა მოსარჩელეს გადაცემული ჰქონდა „სამუდამოდ“. აღნიშნული პირდაპირ დასტურდება საბინაო წიგნის მონაცემებით, რომლის მიხედვით, მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელ სადგომში რეგისტრირებული იყო „მუდმივად“. მეტიც, ქ. თბილისის 26 კომისრის სახ. რაიონის სახალხო სასამართლოს 18.12.1957 წლისა და 29.10.1959 წლის განაჩენებით, ასევე საქართველოს სსრ უმაღლესი სასამართლოს 11.11.1959 წლის დადგენილებით დასტურდება, რომ მოსარჩელის მშობლებსა და ს.ვ–ვს შორის იმდენად დაძაბული ურთიერთობა იყო, რომ ს.ვ–ვი, რამდენჯერმე, სისხლის სამართლის პასუხისგებაშიც კი იქნა მიცემული. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მხარეთა შორის მართლაც ქირავნობის ხელშეკრულება რომ ყოფილიყო დადებული, ამგვარ ვითარებაში მისი გაგრძელება შეუძლებელი იქნებოდა. მითუმეტეს, რომ ზემოხსენებული განაჩენებისა და დადგენილების თანახმად, კონფლიქტი საცხოვრებელ ოთახებს შორის ტიხრის დანგრევას გამოუწვევია. განაჩენების მიხედვით, ს.ვ–ვს ტიხრის აღდგენის პროცესში იგი „შეუწევია ერთი მეტრით წ–ნის ოთახის მხარეს“. საყურადღებოა თავად ს.ვ–ვის განცხადება, სადაც ის აღნიშნავს, რომ მოსარჩელის მშობლები მეზობლად ცხოვრობდნენ და მათ შორის „იყო დავა ტიხარის აღების შესახებ“, რომელიც განმცხადებელს ეკუთვნოდა. „მათ უნდოდათ მისი აღება, მაგრამ სათანადო ორგანოებმა ამის ნება არ დართეს“. მხარეთა შორის ქირავნობის ხელშეკრულება რომ ყოფილიყო დადებული, დამქირავებელს მესაკუთრესთან ზემოხსენებული დავა ვერ ექნებოდა და მესაკუთრე ერთი მეტრით საკუთარი ფართის გაზრდას დამქირავებელთან კონფქლიქტის გარეშე, ხელშეკრულების მოშლის შემდეგ მოახერხებდა. ეს ყველაფერი კი ადასტურებს, რომ, სინამდვილეში, მხარეთა შორის ქირავნობის ხელშეკრულება დადებული არ ყოფილა.

3.6. მოწინააღმდეგე მხარის პოზიცია არ მტკიცდება არც საქალაქო სასამართლოს სხდომაზე დაკითხულ მოწმეთა ჩვენებებით. ის თუ რა გარიგება დაიდო ს.შ–სა და მოსარჩელის მამას, ან მათ უფლებამონაცვლეებს შორის, არცერთი მოწმისათვის ცნობილი არ იყო. აღსანიშნავია, რომ მოწმეთა უმრავლესობა გარიგების დადების დროს დაბადებული არ იყო და, ბუნებრივია, მას ვერც დაესწრებოდა. მოწინააღმდეგე მხარის პოზიციას არ ადასტურებს, არც მოსარჩელის დედის მიერ ქირის გადახდის ფაქტი. პალატამ აღნიშნა, რომ საცხოვრებელი სადგომის სარგებლობის უფლებით დათმობის გარიგებას საქართველოში არსებული კანონმდებლობა არ ითვალისწინებდა. სწორედ ამიტომ გახდა საჭირო, ამ ურთიერთობის მოსაწესრიგებლად, სპეციალური კანონის მიღება. ამის მიუხედავად, ამგვარი გარიგებები, ცხადია, იდებოდა და მხარეები ცდილობდნენ ისინი, შეძლებისდაგვარად, იმ დროს არსებულ სამართლებრივ ფარგლებში მოექციათ. ამიტომაც, ხშირად მოსარგებლეები მესაკუთრეთა ან სახელმწიფოს სასარგებლოდ იხდიდნენ ქირას. თუმცა, გარკვეული ქირის გადახდა თავისთავად არ შეიძლება მიუთითებდეს ქირავნობის ურთიერთობებზე. ქირავნობის ურთიერთობის განსაზღვრისათვის აუცილებელია, არსებობდეს ამ ინსტიტუტისათვის დამახასიათებელი ნიშნები, რომლისთვისაც დამახასიათებელია საცხოვრებელი სადგომის გარკვეული დროით გადაცემა და ამისათვის ქირის გადახდა (რომელშიც იგულისხმება ვადიანი და უვადო ხელშეკრულებები, ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გამოიყენებოდა სსრ-ის საბინაო კოდექსის 154-ე მუხლი) (სუსგ №ას-1033-1226-08, 28.05.2009წ.).

3.7. მართალია, საქმის მასალების თანახმად, 1956, 1968 და 1972 წლებში მოსარჩელის დედამ, ჯერ ს.ვ–ვის, ხოლო ბოლოს ა.შ–ის სასარგებლოდ ქირა გადაიხადა, თუმცა, მხოლოდ ამ გადახდებით ქირავნობის ურთიერთობის დადგენა შეუძლებელია. აღსანიშნავია ისიც, რომ საქმეში არის ს.ვ–ვის 18.05.1962 წლის განცხადება 26 კომისრის სახელობის რაიონის სახალხო მოსამართლის სახელზე, სადაც ის აღნიშნავს, რომ საკუთარი პენსიიდან გადაიხადა მოსარჩელის მამის საცხოვრებელი ფართის გადასახადი, დაზღვევა და ითხოვს მისთვის ამ თანხის ანაზღაურების დაკისრებას. ცხადია, რომ ამ შემთხვევაში, მოსარჩელის მამის მიერ სახელმწიფოს სასარგებლოდ შესასრულებელ ვალდებულებაზეა საუბარი. აქედან კი შეიძლება დავასკვნათ, რომ მოსარჩელის დედა ბინის ქირას სწორედ ამ ვალდებულების შესასრულებლად იხდიდა. ამასთან, მართალია, ქირის გადახდის ფაქტი დაფიქსირებულია მოსარჩელის მამის 01.07.1957 წლის განცხადებაშიც, თუმცა, აქვე აღნიშნულია, რომ იგი სადავო ქონებას მესაკუთრესა და მისი ოჯახის წევრებისათვის 17 500 მანეთის გადახდის საფუძველზე დაეუფლა. ეს კი, სწორედ, საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებაზე მიუთითებს. საყურადღებოა ისიც, რომ ამ განცხადების თანახმად, განმცხადებელი მესაკუთრეს ქირის სახით „პირველ ორ წელს“ 50 მანეთს, ხოლო შემდეგ 40 მანეთს უხდიდა და ქირის დაკლება „მცირე ხელფასმა“ გამოიწვია. მხარეთა შორის მართლაც ქირავნობის ხელშეკრულება რომ ყოფილიყო დადებული, ქირის გაზრდა და შემცირება დამქირავებლის ხელფასის ოდენობაზე დამოკიდებული, რასაკვირველია, ვერ იქნებოდა. ეს კი ნიშნავს, რომ ზემოხსენებული განცხადება მხარეთა შორის ქირავნობის არსებობას არ ამტკიცებს.

3.8. ამრიგად, სპეციალური კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე, მოსარჩელე უფლებამოსილია, მოწინააღმდეგე მხარისათვის სადავო საცხოვრებელი სადგომის ღირებულების 25%-ის გადახდის სანაცვლოდ, მისი საკუთრებაში გადაცემა მოითხოვოს. პალატამ არ გაიზიარა მოსარჩელის პოზიცია გადასახდელი თანხის შემცირების თაობაზე. მართალია, სპეციალური კანონის მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, თუ საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობისათვის მოსარგებლემ მესაკუთრეს გარკვეული საფასური გადაუხადა, სასამართლო უფლებამოსილია, ამ საფასურის ოდენობის გათვალისწინებით, ამ მუხლის პირველი პუნქტით განსაზღვრული კომპენსაციის ოდენობა საცხოვრებელი სადგომის ღირებულების 15 პროცენტამდე შეამციროს, თუმცა, მოსარჩელეს მესაკუთრისათვის სადავო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის სანაცვლოდ ამ ნორმით გათვალისწინებული საფასურის გადახდის დამადასტურებელი მტკიცებულება არ წარმოუდგენია. მხოლოდ მოსარჩელის მამის 01.07.1957 წლის განცხადებით ზემოხსენებული ფაქტის დადგენა შეუძლებელია. პალატის აზრით, მოსარჩელის დედის მიერ ს.ვ–ვისა და ა.შ–ის სასარგებლოდ გადახდილი თანხა, არ შეიძლება ზემოხსენებული მუხლით გათვალისწინებულ საფასურად ჩაითვალოს. ამის გამო, მოსარჩელეს მესაკუთრისათვის გადასახდელი კომპენსაცია არ უნდა შეუმცირდეს.

3.9. პალატის მოსაზრებით, საქმის განხილვის შედეგზე გავლენას ვერ მოახდენს ის, რომ, ამჟამად, სადავო საცხოვრებელი სადგომი ნაწილობრივ დანგრეულია. მოსარგებლის უფლება ვრცელდება დათმობის გარიგების საფუძველზე მის სარგებლობაში არსებულ საცხოვრებელ სადგომზე და, შესაბამისად, იმ მიწის ნაკვეთზე, რომელზედაც უშუალოდ იდგა (და არა მიმდებარე ტერიტორია) ეს საცხოვრებელი სადგომი. ამდენად, იმ საცხოვრებელი სადგომის დანგრევა, რომელზედაც მხარეს გააჩნდა მოსარგებლის უფლება, არ იწვევს იმ უფლების მოსპობას, რომელიც მას გააჩნია იმ მიწის ნაკვეთზე, რომელზეც მყარად დაკავშირებული იყო საცხოვრებელი სადგომი. ამდენად, დათმობის გარიგების დადების შედეგად მოსარგებლისათვის საცხოვრებელ სადგომზე მოპოვებული უფლება ვრცელდება არა მარტო შენობა-ნაგებობაზე, არამედ იმ მიწის ნაკვეთზე, რომელზედაც უშუალოდ იდგა ეს საცხოვრებელი სადგომი. შესაბამისად, ამ საცხოვრებელი სადგომის ნაცვლად, ახალი ნაგებობის აშენების შემთხვევაში, მოსარგებლის უფლება გავრცელდება, ასევე იმ მიწის არსებით შემადგენელ ნაწილზე, რომელზედაც ვრცელდება მის მიერ მოპოვებული მოსარგებლის უფლება (სუსგ №ას-1448-1463-2011, 01.03.2012წ.).

საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა:

4. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საკასაციო საჩივარი წარადგინეს მოპასუხეებმა, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით - სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, რის გამოც ის დაუშვებელია:

6. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო, არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

7. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორებს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

8. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვის შესახებ მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სპეციალური კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი (მოსარგებლე, რომელიც არანაკლებ 30 წლის განმავლობაში უწყვეტად ფლობს საცხოვრებელ სადგომს და რომელმაც მფლობელობის უფლება მიიღო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით, უფლებამოსილია მოითხოვოს საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვა საცხოვრებელი სადგომის ღირებულების 25 პროცენტის ოდენობის კომპენსაციის გადახდის პირობით (საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვის შესახებ სარჩელი)). აღნიშნული მოთხოვნა განხორციელებადია შემდეგი წინაპირობების არსებობისას: მოსარჩელე 30 წლის განმავლობაში უწყვეტად უნდა ფლობდეს საცხოვრებელ სადგომს და მფლობელობის უფლება მას მიღებული უნდა ჰქონდეს მესაკუთრისგან საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგების საფუძველზე. სპეციალური კანონის მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგება უნდა დასტურდებოდეს შემდეგი გარემოებით/გარემოებებით: სადავო საცხოვრებელ სადგომში რეგისტრაცია, კომუნალური გადასახადების გადახდა ან/და მესაკუთრისათვის გარკვეული საფასურის გადახდა.

9. გარიგება საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ თავისი შინაარსით არატიპიურ სახელშეკრულებო ურთიერთობას წარმოადგენდა და იგი საბჭოთა სინამდვილეში ფაქტობრივი ქონებრივი ურთიერთობის სახით არსებობდა. ეს სახელშეკრულებო ურთიერთობა შეიცავდა სხვადასხვა გარიგების ნიშნებს (ქირავნობა, სესხი, გირავნობა), თუმცა, ამავდროულად რადიკალურად განსხვავდებოდა მათგან თავისი შინაარსით და სპეციფიკური პირობებით, კერძოდ, მისი არსებობისას: მოსარგებლე მესაკუთრეს ერთჯერადად უხდიდა გარკვეული რაოდენობის თანხას ფართის სარგებლობაში მიღების სანაცვლოდ, ამასთან, მესაკუთრეს ყოველთვიურად უხდიდა ბინის ქირასაც; მოსარგებლე რეგისტრირდებოდა საცხოვრებელ ფართში და იხდიდა კომუნალურ გადასახადებს; მესაკუთრის მიერ თანხის დაბრუნების შემთხვევაში მოსარგებლე ვალდებული იყო, გამოეთავისუფლებინა დაკავებული ფართი, თუმცა ხშირ შემთხვევებში, მესაკუთრე თანხას ვერ აბრუნებდა, ურთიერთობა ხანგრძლივ ხასიათს იღებდა და უფლება მემკვიდრეებზე გადადიოდა; მესაკუთრის მიერ საცხოვრებელი სადგომის მფლობელობის უფლების გადაცემა მოსარგებლეზე ფაქტობრივად ხდებოდა „სამუდამოდ“, ანუ ეს ურთიერთობა არ ატარებდა დროებით (ხანმოკლე) ხასიათს; ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსარგებლე იძენდა დათმობილი სარგებლობის უფლების გასხვისების შესაძლებლობასაც, რაც მოსარგებლეთა შეცვლას იწვევდა. ამ სპეციფიკური ნიშნებიდან გამომდინარე, ხელშეკრულების სუბიექტთა სამართლებრივი მდგომარეობის მოწესრიგება მსგავსი ხელშეკრულებების (ქირავნობა, სესხი, გირავნობა) ნორმებით შეუძლებელი იყო და კანონმდებელმაც სპეციალური კანონით მოწესრიგებას დაუქვემდებარა. ამასთან, ამ კანონით რეგულირდება მხოლოდ ის ურთიერთობები, რომლებიც ზემოთ დასახელებულ ნიშნებს უტყუარად შეიცავენ, შესაძლებელია ეს ნიშნები არსებობდეს კუმულატიურადაც ან მხოლოდ ზოგიერთი მათგანის სახითაც (იხ. სუსგ №ას-1115-1072-2016, 17.02.2017წ.). სპეციალური კანონის მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ამ კანონით გათვალისწინებული უფლებები და მოვალეობები თანაბრად ვრცელდება მესაკუთრესა და მოსარგებლეზე, აგრეთვე მათ უფლებამონაცვლეებზე.

10. მოცემულ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ სადავო საცხოვრებელ სადგომს 1951 წლიდან ს.შ–თან დადებული გარიგების საფუძველზე, ფლობდნენ მოსარჩელის მშობლები. აქვე ცხოვრობდა მოსარჩელეც, 2009 წლის ივნისამდე (სადავო საცხოვრებელი სადგომის ნაწილობრივ დანგრევამდე). მოსარჩელე 08.07.1969 წლიდან რეგისტრირებული იყო სადავო საცხოვრებელ სადგომში (იხ. სსგს თბილისის სამოქალაქო რეესტრის სამსახურის 20.08.2018წ. ცნობა, ტ.1, ს.ფ.35) და იხდიდა კომუნალურ გადასახადებს (იხ. ტ.1, ს.ფ. 38-62; 182; 183). საბინაო წიგნის მონაცემების თანახმად, მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელ სადგომში რეგისტრირებული იყო „მუდმივად“ (იხ. ტ.1, ს.ფ. 65-67). აღნიშნული გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მართებულად მიიჩნევს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასკვნას, რომ მოსარჩელეს სადავო საცხოვრებელი სადგომის მფლობელობის უფლება მიღებული ჰქონდა საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგების საფუძველზე. ამრიგად, სპეციალური კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, საცხოვრებელი სადგომის გამოსყიდვის თაობაზე მოსარჩელის მოთხოვნა არის საფუძვლიანი.

11. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორების პრეტენზიას, რომ მოსარჩელესა და მის მშობლებს სადავო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლება ქირავნობის ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოეშვათ. საკასაციო პალატამ არაერთ საქმეზე განმარტა, რომ ქირავნობის ხელშეკრულებისა და საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგების გამიჯვნისათვის მეტად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება იმ დროს არსებული სამართლებრივი აქტებისა და მათ საფუძველზე წარმოშობილი ქირავნობითი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, კერძოდ, (1964 წლის რედაქციის) საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 290-ე მუხლი არეგულირებდა საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებას. ამავე მუხლის მე-3 აბზაცის თანახმად, საცხოვრებელი სახლის ქირავნობის ხელშეკრულება დაიდება, შეიცვლება და მოიშლება სსრ კავშირისა და საქართველოს სსრ-ის კანონმდებლობით განსაზღვრული პირობებითა და წესით. იმ დროს მოქმედი საქართველოს სსრ-ის საბინაო კოდექსის 136-ე მუხლის პირველი აბზაცის თანახმად, მოქალაქეებს, რომელთაც პირად საკუთრებაში ჰქონდათ საცხოვრებელი სახლი, უფლება გააჩნდათ, შეესახლებინათ სახლში სხვა მოქალაქენი, აგრეთვე, გაექირავებინათ იგი კანონით დადგენილი პირობებითა და წესით. აღნიშნული ქირავნობის ვადა და სხვა პირობები რეგულირდებოდა მხარეთა მიერ დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე, რა დროსაც უნდა დაცულიყო წერილობითი ფორმა. საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების დათმობის შესახებ გარიგებით საცხოვრებელი სადგომის მფლობელობის უფლება მოსარგებლეს ფაქტობრივად „სამუდამოდ“ გადაეცემოდა, რაც განასხვავებდა მას ქირავნობის ინტიტუტისაგან. ამრიგად, გარკვეული ქირის გადახდა თავისთავად არ შეიძლება მიუთითებდეს ქირავნობის ურთიერთობებზე. ქირავნობის ურთიერთობის განსაზღვრისათვის აუცილებელია, არსებობდეს ამ ინსტიტუტისათვის დამახასიათებელი ნიშნები, რომლისთვისაც დამახასიათებელია საცხოვრებელი სადგომის გარკვეული დროით გადაცემა და ამისათვის ქირის გადახდა (რომელშიც იგულისხმება ვადიანი და უვადო ხელშეკრულებები, ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გამოიყენებოდა სსრ-ის საბინაო კოდექსის 154-ე მუხლი). სსრ-ის საბინაო კოდექსის 142-ე მუხლის მე-2 აბზაცის პირველი წინადადების თანახმად, საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებას დამქირავებელი უდებს სახლის მესაკუთრეს წერილობით. შესაბამისად, სსსკ-ის 102-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ქირავნობის ხელშეკრულების არსებობის ფაქტი შეიძლება დადასტურებულიყო მხოლოდ წერილობით დადებული ხელშეკრულებით (იხ. სუსგ №ას-1033-1226-08, 28.05.2009წ.; №ას-622-581-2017, 08.09.2017წ.; №ას-150-140-2015, 14.05.2015წ.). საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოსარჩელე და მისი მშობლები ვერ იქნებიან მიჩნეული სადავო საცხოვრებელი სადგომის დამქირავებლებად. მოცემულ შემთხვევაში, მხოლოდ გარკვეული ქირის გადახდა, მხარეთა შორის ქირავნობის სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობას ვერ ადასტურებს.

12. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორების პრეტენზიას, რომ სადავო საცხოვრებელი სადგომის ნაწილობრივ დანგრევის შემდეგ მოსარჩელე აღარ განაგრძობდა მის მართვასა და ფლობას. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საცხოვრებელი სადგომის ფაქტობრივი ფლობისათვის, როგორც ზოგადად მფლობელობისათვის, განმსაზღვრელია მფლობელის ნებითი მომენტი, სურვილი, იყოს ნივთის მფლობელი და პირდაპირ ან არაპირდაპირ ფლობდეს მას. მფლობელობის იურიდიული ბუნება არ გულისხმობს ნივთთან მხოლოდ ფიზიკურ შემხებლობას. კანონის მიზნებიდან გამომდინარე, მოსარგებლე, როგორც კეთილსინდისიერი მფლობელი, თავის უფლებასთან მიმართებით თავისუფალია და ნივთის აუცილებლად პირადად სარგებლობით შეზღუდული არ არის. მოსარგებლე შესაძლებელია, არ ცხოვრობდეს სადავო საცხოვრებელ სადგომში გარკვეული პერიოდი და, აქედან გამომდინარე, ამ პერიოდის განმავლობაში არ იხდიდეს კომუნალურ გადასახადებს, მაგრამ მხოლოდ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ მან მიატოვა სადავო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლება. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში, უნდა დასტურდებოდეს სადავო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის უფლების მიტოვების ნება (შდრ. სუსგ №ას-1043-978-2012, 04.03.2014წ). ამგვარი ნება, მოცემულ შემთხვევაში, არ დასტურდება. პირიქით, საქმის მასალებით დადასტურებულია, რომ მოსარჩელე სადავო საცხოვრებელი სადგომის ნაწილობრივ დანგრევის შემდეგაც განაგრძობდა ამ ქონების მართვას (იხ. ტ.1, ს.ფ. 186).

13. კასატორებმა ვერ შეძლეს დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარმოდგენა, რითაც ვერ დაძლიეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება და ვერ შეძლეს მისი გაბათილება სარწმუნო მტკიცებულებებით. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით. ასეთ საფუძველზე ვერც კასატორები მიუთითებენ. საკასაციო საჩივრის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით. გასაჩივრებული გადაწყვეტილება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

14. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, # 7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

15. საკასაციო შესაგებელში მოსარჩელე შუამდგომლობს კასატორებს დაეკისროთ მის მიერ იურიდიული მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის - 750 ლარის ანაზღაურება. სსსკ-ის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის ბოლო წინადადებით, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით. მითითებული ნორმის დისპოზიცია იმგვარად არის ფორმულირებული, რომ არ ადგენს გაწეული ხარჯის სანაცვლო ანაზღაურების ერთმნიშვნელოვან ოდენობას, არამედ ამ ოდენობის გონივრულად განსაზღვრის უფლებას უტოვებს სასამართლოებს. კანონმდებლის ამგვარი მიდგომა განპირობებულია იმ მოსაზრებით, რომ ადვოკატის მომსახურებაში გადახდილი ხარჯების სანაცვლო ანაზღაურებამ დაუსაბუთებლად არ უნდა შეზღუდოს პროცესის მონაწილე მხარის უფლება და არ უნდა შექმნას წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის პროცესუალური საფუძველი; ნორმის ამგვარი შინაარსის მიზანია პროცესის მონაწილე მეორე მხარის უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის თავიდან აცილება (სუსგ №ას-1054-2019, 30.09.2019წ; სუსგ №ას-316-316-2018, 07.05.2018წ.). მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელემ წარმოადგინა მის მიერ მოთხოვნილი ოდენობით ხარჯის რეალურად გაწევის თაობაზე მტკიცებულება, წარმოდგენილია ასევე სანოტარო წესით დამოწმებული მინდობილობა, რომლის თანახმადაც, მოსარჩელემ წარმომადგენელს მიანიჭა მისი ინტერესების სასამართლოში დაცვის უფლება. საკასაციო პალატა ითვალისწინებს ისეთ ფაქტორებს, როგორიცაა: ადვოკატმა კონკრეტულად რა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ქმედებები შეასრულა, რა სახის ადამიანური რესურსი დაიხარჯა და ასკვნის, რომ, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის პირობებში, მოპასუხეებს მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროთ საკასაციო ინსტანციაში წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯი 150 ლარის ოდენობით.

16. სსსკ-ის 401.4 მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან საკასაციო საჩივარი დაუშვებელია და კასატორებს გადახდილი აქვთ საკასაციო სამართალწარმოებისათვის განსაზღვრული სახელმწიფო ბაჟი - 350.75 ლარი, მათ უნდა დაუბრუნდეთ საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70% – 245.52 ლარი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა სსსკ-ის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ს.ვ–ნისა და დ.ვ–ნის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.

2. ს.ვ–ნსა (პ/ნ: .....) და დ.ვ–ნს (პ/ნ: .....) უკან დაუბრუნდეთ ს.ვ–ნის (პ/ნ: .....) მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 350.75 ლარის (საგადასახადო დავალება №1, გადახდის თარიღი 11.08.2020წ.) 70% – 245.52 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.

3. რ.ჯ–ის შუამდგომლობა სასამართლოსგარეშე ხარჯების კასატორებისთვის დაკისრების თაობაზე დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, ს.ვ–ნსა და დ.ვ–ნს რ.ჯ–ის სასარგებლოდ იურიდიული მომსახურების ხარჯის სახით დაეკისროთ 150 ლარის გადახდა.

4. განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: გიორგი მიქაუტაძე

მოსამართლეები: თამარ ზამბახიძე

რევაზ ნადარაია