საქმე №ას-1101-2022 17 ნოემბერი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ეკატერინე გასიტაშვილი, მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

პირველი კასატორი - ნ. ლ-ლი (მოსარჩელე)

მეორე კასატორი – შპს „ს-------ს ფ----ა“ (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 ივნისის განჩინება

პირველი კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

მეორე კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა

დავის საგანი – ბრძანების ბათილად ცნობა, სამსახურში აღდგენა, იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ნ. ლ-მა (შემდეგში: დასაქმებული ან მოსარჩელე ან პირველი კასატორი) სარჩელი აღძრა შპს „ს----ს ფ---ს“ (შემდეგში: დამსაქმებელი ან მოპასუხე ან მეორე კასატორი) მიმართ შემდეგი მოთხოვნებით: შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ 2019 წლის 27 თებერვლის N----ბრძანების ბათილად ცნობა; მოსარჩელის აღდგენა ფელდეგერის ან ტოლფას თანამდებობაზე; იძულებით გაცდენილი დროის ხელფასის ანაზღაურება, 2019 წლის მაისიდან სამუშაოზე აღდგენის დღემდე.( იხ. სარჩელი, ს.ფ.8; დაზუსტებული სარჩელი - ს.ფ.162). მოსარჩელემ აგრეთვე მოითხოვა ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის სახით 1000 (ათასი) ლარის მოპასუხისათვის დაკისრება ( იხ. ს.ფ.11; ს.ფ.171).

2. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ 2006 წლიდან დასაქმებული იყო მოპასუხე კომპანიაში სხვადასხვა საფოსტო განყოფილებების უფროსის თანამდებობაზე. თავდაპირველად დაინიშნა N--ე საფოსტო განყოფილების უფროსად. რეორგანიზაციის შემდეგ - N---ე საფოსტო განყოფილების უფროსად, ხოლო შემდგომი რეორგანიზაციის საფუძველზე მუშაობა განაგრძო გლდანის N---ე საფოსტო განყოფილების უფროსის თანამდებობაზე. 2011 წლიდან განთავისუფლებამდე მოსარჩელე მუშაობდა საფელდეგერო სამსახურში ფელდეგერის თანამდებობაზე. 2019 წლის 20 თებერვლის N---- ბრძანებით, საფელდეგერო სამსახურში განხორციელდა ორგანიზაციული ცვლილებები და შეიცვალა საშტატო განრიგი. საფელდეგერო სამსახურში გაუქმდა უფროსი ოპერატორის 5 საშტატო ერთეული, ოპერატორის ერთი საშტატო ერთეული და ფელდეგერის (თბილისში) ერთი საშტატო ერთეული. რეორგანიზაციის საფუძველზე შეიქმნა საფელდეგერო სამსახურის კოორდინატორის საშტატო ერთეული. ორგანიზაციული ცვლილებების მიზეზი გახდა სამუშაო პროცესის ოპტიმიზაცია და მისი უკეთ წარმართვა. მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულება შეწყდა 2019 წლის 01 აპრლიდან, იმ საფუძვლით, რომ მოსარჩელეს არ გააჩნდა სათანადო კვალიფიკაცია და სამუშაო გამოცდილება. აღნიშნულის საფუძველზე მას უარი ეთქვა რეორგანიზაციის შემდგომ ახალ თანამდებობის დაკავებაზე.

3. მოპასუხემ წარმადგინა, როგორც მოთხოვნის გამომრიცხველი, ისე განხორციელების შემაფერხებელი (ხანადაზმულობა) შესაგებელი, რომელშიც აღნიშნა, რომ ორგანიზაციული ცვლილებები შეეხო იმ თანამდებობას, რომელზეც მოსარჩელე იყო დასაქმებული. ორგანიზაციული ცვლილებები განაპირობა ხარჯებისა და პერსონალის ოპტიმიზაციის საჭიროებამ. საფელდეგერო სამსახურში არსებობდა შტატების შემცირების ობიექტური საჭიროება. დასაქმებულთან შრომითი ხელშეკრულება შეწყდა ორგანიზაციული ცვლილებების გამო. მოსარჩელე გათავისუფლების შესახებ ბრძანებას კანონით დადგენილი წესით 2019 წლის 27 თებერვალს გაეცნო, რაც დაადასტურა ხელმოწერით. 2019 წლის 24 მარტის განცხადების საფუძველზე მოსარჩელეს დამატებით განემარტა განთავისუფლების საფუძვლები, რაც წერილობით ჩაბარდა 2019 წლის 01 აპრილს. 2019 წლის 27 მარტს მოსარჩელეს გაეგზავნა გათავისუფლების საფუძვლების წერილობითი დასაბუთება. მოსარჩელე ვალდებული იყო მოცემული წერილობითი შეტყობინების ჩაბარებიდან 30 დღის ვადაში მიემართა სასამართლოსათვის, მან კი სასამართლოს მიმართა 2019 წლის 28 მაისს. ამდენად, სარჩელი ხანდაზმულია. მოპასუხემ აღნიშნა, რომ ფელდეგერის ტოლფას თანამდებობას კოორდინატორის თანამდებობა არ წარმოადგენს, რადგან ამ ორ თანამდებობას შორის დიდი ფუნქციური განსხვავებებია. კერძოდ, ფელდეგერი, მსგავსად კურიერისა უზრუნველყოფს გზავნილების (ამ შემთხვევაში, საიდუმლო კორესპონდენცია) ადრესატებისთვის ჩაბარებას. შესაბამისად, იგი გადაადგილდება მუდმივად და თითქმის არ იმყოფება სათავო ოფისში. ფელდეგერისგან განსხვავებით, კოორდინატორი მუდმივად იმყოფება სათავო ოფისში. არც ფელდეგერის და არც კოორდინატორის თანამდებობა არ არის ვაკანტური. ამის გათვალისწინებით, ვერცერთ მათგანზე ვერ მოხდება მოსარჩელის აღდგენა. გარდა ფუნქციებისა, განსხვავებულია ფელდეგერის და კოორდინატორის სახელფასო ანაზღაურებაც. კოორდინატორის სახელფასო ანაზღაურება არის 1062.5 ლარი, ხოლო ფელდეგერის - 1125 ლარი. ამასთან, მოპასუხემ აღნიშნა, რომ სსიპ შემოსავლების სამსახურიდან წარმოდგენილი ინფორმაციით ირკვევა, რომ მოსარჩელე დასაქმებულია სხვა კომპანიაში და შემოსავალს იღებს გათავისუფლების პერიოდიდან. შემოსავლის ოდენობა კი მნიშვნელოვნად აღემატება მოპასუხე კომპანიაში მისაღებ ანაზღაურებას. (იხ. შესაგებელი ს.ფ.71; დაზუსტებული შესაგებელი - ს.ფ.183).

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 02 თებერვლის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; ბათილად იქნა ცნობილი მოპასუხის 2019 წლის 27 თებერვლის N--- ბრძანება, მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა კომპენსაციის გადახდა 20250 ლარის ოდენობით (საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით). ( იხ. ს.ფ.242-262).

5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ორივე მხარემ გაასაჩივრა სააპელაციო საჩივრით. მოსარჩელემ მოითხოვა სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო მოპასუხემ მისი უარყოფა.

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 ივნისის განჩინებით სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა მოცემულ საქმეზე გამოტანილი საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება.

7. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

8. განსახილველ შემთხვევაში, დასაქმებულის სამსახურიდან გათავისუფლების საფუძველია საქართველოს შრომის კოდექსის (შემდეგში - სშკ-ის) 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ პუნქტი (ეკონომიკური გარემოებები, ტექნოლოგიური ან ორგანიზაციული ცვლილებები, რომლებიც აუცილებელს ხდის სამუშაო ძალის შემცირებას). აღნიშნული ნორმით გათვალისწინებული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელი ფაქტობრივი გარემოების არსებობის მტკიცების ტვირთი ეკისრება დამსაქმებელს, რომელმაც უნდა შეძლოს ორგანიზაციაში არსებული ცვლილებებისა და მოსარჩელის სამსახურიდან გაშვებას შორის არსებული მიზეზობრივი კავშირის დადგენა და საკუთარი გადაწყვეტილების (ხელშეკრულების შეწყვეტის) ლეგიტიმურობის დასაბუთება. დამსაქმებელი ვალდებულია დეტალურად, ამომწურავად მიუთითოს, რა გახდა დასაქმებულის სამსახურიდან გათავისუფლების საფუძველი, რა ობიექტური კრიტერიუმების გათვალისწინებით მიიღო მან ეს გადაწყვეტილება.

9. მოპასუხის 2019 წლის 20 თებერვლის N---- ბრძანებით მოპასუხე კომპანიაში საფელდეგერო სამსახურში განხორციელდა ორგანიზაციული ცვლილებები და შეიცვალა საშტატო განრიგი. 2019 წლის 26 თებერვლის N----- ბრძანებით ცვლილება შევიდა მოპასუხე კომპანიის გენერალური დირექტორის 2014 წლის 30 დეკემბრის N---- ბრძანებით დამტკიცებულ სტრუქტურასა და საშტატო განრიგში. საბოლოოდ, აღნიშნულ ბრძანებაში 2019 წლის 07 მარტის N---- ბრძანებითა და 2019 წლის 22 მარტის N---- ბრძანების საფუძველზე შეტანილი ცვლილებებით საფელდეგერო სამსახურში გაუქმდა უფროსი ოპერატორის 5 საშტატო ერთეული, ოპერატორის 1 საშტატო ერთეული და ფელდეგერის 1 საშტატო ერთეული თბილისში, 1 საშტატო ერთეული იმერეთის, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთში და 1 საშტატო ერთეული შიდა ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთში. რეორგანიზაციის შედეგად შეიქმნა საფელდეგერო სამსახურის კოორდინატორის საშტატო ერთეული.

10. დადგენილია, რომ 2019 წლის 27 თებერვალს მოსარჩელეს ეცნობა, რომ 2019 წლის 01 აპრილიდან მასთან შეწყდებოდა შრომითი ხელშეკრულების მოქმედება სშკ-ის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე. მოპასუხის 2019 წლის 27 თებერვლის N---- ბრძანების საფუძველზე, მოსარჩელეს შეუწყდა შრომითი ხელშეკრულება 2019 წლის 01 აპრილს სშკ-ის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის და გენერალური დირექტორის 2019 წლის 20 თებერვლის ბრძანების N----- საფუძველზე.

11. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ შეტყობინება მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების მოსალოდნელი შეწყვეტის, ისე უშუალოდ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე ბრძანება, დათარიღებულია 2019 წლის 27 თებერვლით, რაც ცხადყოფს, რომ დამსაქმებელს იმთავითვე ჰქონდა გადაწყვეტილი მოსარჩელის სამუშაოდან დათხოვნა და ისე, რომ არავითარი ღონისძიება არ გაუტარებია იმის დასადგენად, ფელდეგერის 11 შტატზე დასაქმებული 11 პირიდან, თუ რომელი იმსახურებდა დარჩენილ 10 საშტატო ერთეულზე სამუშაო ადგილის შენარჩუნების შესაძლებლობას რელევანტური კრიტერიუმების მისადაგების საფუძველზე, ყოველგვარი განსჯის გარეშე გადაწყვიტა მოსარჩელის სამსახურიდან გათავისუფლება, რაც ცხადყოფს, რომ მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტა წამოადგენდა არა რეორგანიზაციის ობიექტურ შედეგს, არამედ - დამსაქმებლის მიზანს.

12. მოპასუხეს არ წარმოუდგენია მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლების დასაბუთებაში მის მიერ მითითებულ საფუძველს, რომ მოსარჩელის კვალიფიკაცია და სამუშაო გამოცდილება არ შეესაბამებოდა რეორგანიზაციის შემდეგომ არსებულ მოთხოვნებსა და საჭიროებებს, რის გამოც, შეუძლებელი იყო მოსარჩელის გადაყვანა ახალ (კოორდინატორის) თანამდებობაზე. მოპასუხემ ვერ შეძლო მასზე დაკისრებული მტკიცების ტვირთის რეალიზება. არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულებები, რომლებითაც დადგინდებოდა, თუ რა მონაცემებზე დაყრდნობით მოხდა მოსარჩელის მიმართ გადაწყვეტილების მიღება, რამდენად ობიექტურ და სამართლიან კრიტერიუმებს ემყარებოდა დამსაქმებლის გადაწყვეტილება. რის საფუძველზე მიიჩნია მოპასუხემ/დამსაქმებელმა, რომ მოსარჩელეს არ გააჩნდა შესაბამისი კვალიფიკაცია და უნარ-ჩვევები გაეგრძელებინა შრომითი ურთიერთობა განხორციელებული ორგანიზაციული ცვლილებების პირობებში.

13. სააპელაციო სასამართლომ უარყო ხანდაზმულობაზე მოპასუხის შედავება, შემდეგი საფუძვლებით: სშკ-ის 38-ე მუხლის მე-4-მე-6 ნაწილების თანახმად, დასაქმებულს უფლება აქვს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე დამსაქმებლის შეტყობინების მიღებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში გაუგზავნოს მას წერილობითი შეტყობინება ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის წერილობითი დასაბუთების მოთხოვნის თაობაზე. დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულის მოთხოვნის წარდგენიდან 7 კალენდარული დღის ვადაში წერილობით დაასაბუთოს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველი. დასაქმებულს უფლება აქვს, წერილობით დასაბუთების მიღებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში სასამართლოში გაასაჩივროს დამსაქმებლის გადაწყვეტილება შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ.

14. სსკ-ის 140-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სარჩელის შეტანა ხანდაზმულობის ვადის დენის შეწყვეტას არ გამოიწვევს, თუ მოსარჩელე უარს იტყვის სარჩელზე, ან სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით სარჩელი განუხილველად იქნება დატოვებული. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, თუ უფლებამოსილი პირი 6 თვის ვადაში შეიტანს ახალ სარჩელს, მაშინ ხანდაზმულობის ვადა შეწყვეტილად ითვლება პირველი სარჩელის შეტანის დროიდან.

15. 2019 წლის 22 მარტს მოსარჩელემ წერილობით მიმართა მოპასუხეს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლების შესახებ წერილობითი დასაბუთების მოთხოვნით.

16. 2019 წლის 27 მარტს მოპასუხემ მოამზადა მოსარჩელის სამსახურიდან გათავისუფლების საფუძველების წერილობითი დასაბუთება, რომელიც მოსარჩელეს ჩაბარდა 2019 წლის 01 აპრილს.

17. 2019 წლის 15 აპრილს შეტანილ სარჩელის მიღებაზე უარის თქმის შემდეგ მოსარჩელემ 6 თვის ვადაში - 2019 წლის 28 მაისს აღძრა ახალი სარჩელი, რაც ადასტურებს, რომ ეს სარჩელი სასამართლოში შეტანილია ვადის დაცვით და სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმული არ არის.

18. რაც შეეხება სამსახურიდან უკანონოდ გათავისუფლებული მუშაკის უფლებრივი რესტიტუციის საკითხს, სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა მოპასუხის პოზიცია, რომ არ არსებობს ვაკანტური თანამდებობა, სადაც შესაძლებელია მოსარჩელის აღდგენა.

19. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო საჩივრით გასაჩივრდა ორივე მხარის მიერ. მოსარჩელემ ( პირველი კასატორი) მოითხოვა სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო მოპასუხემ ( მეორე კასატორი) - სარჩელის უარყოფა.

20. იმის გათვალისწინებით, რომ სადავო ბრძანება ბათილია და მოსარჩელეს უფლებრივი რესტიტუციის სახით მიეკუთვნა კომპენსაცია, პირველი კასატორის პრეტენზია სწორედ უფლებრივი რესტიტუციის საკითხს შეეხება. მოსარჩელე მოითხოვს სამსახურში აღდგენას პირვანდელ ფელდეგერის თანამდებობაზე ან ტოლფას სამუშაოზე და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურების მოპასუხისათვის დაკისრებას.

21. პირველ კასატორს მიაჩნია, რომ სადავო ბრძანების ბათილობა პარალელურად იწვევს მოსარჩელის სამსახურში აღდგენას, თუმცა, აღნიშნული მოთხოვნა სასამართლომ ვაკანტური ადგილების არარსებობის გამო არ დააკმაყოფილა, რაც არასწორია. პირველ კასატორს მიაჩნია, რომ ვაკანტური ადგილის არსებობას გადამწყვეტი მნიშვნელობა არ ჰქონდა, მოპასუხე კომპანიაში შესაძლოა სასამართლო გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის შემდეგ ვაკანტური გახდეს ფელდეგერის/კოორდინატორის თანამდებობა, რაც აღსასრულებლადაც არ იქნება შეუძლებელი. ამდენად, განაცდური ხელფასის დაკისრებასთან ერთად უნდა დაკმაყოფილებულიყო სასარჩელო მოთხოვნა სამსახურში აღდგენასთან დაკავშირებით. განაცდურის ოდენობა შეადგენს 39 375 (ოცდაცხრამეტი ათას სამასსამოცდაცხრამეტი) ლარს, აქედან ხელზე ასაღები გასაცემი თანხა შეადგენს 28 910 (ოცდარვაათას ცხრაას ათი) ლარს.

22. პირველი კასატორი აღნიშნავს, რომ მას უარი ეთქვა რეორგანიზაციის შემდგომ ახალ თანამდებობაზე გადაყვანასა და თანამშრომლობაზე, მაშინ როდესაც 2005წ. დამთავრებული აქვს ტექნიკური უნივერსიტეტის ეკონომიური ფაკულტეტი, სპეციალობით-ეკონომიური საინფორმაციო სისტემები ჯანდაცვასა და სადაზღვევო საქმეში. 2006 წლის დასაწყისში მოსარჩელემ მუშაობა დაიწყო №---ე საფოსტო განყოფილების უფროსის თანამდებობაზე, რეორგანიზაციის შემდეგ დაინიშნა №---ე საფოსტო განყოფილების უფროსად, შემდგომ ისევ განხორციელებული რეორგანიზაციის გამო გადაიყვანეს მთლიანად გლდანის რაიონის 78-ე საფოსტო განყოფილების უფროსად, ხოლო 2011 წლიდან გათავისუფლებამდე მუშაობდა საფელდეგერო სამსახურში, ფელდეგერის თანამდებობაზე, სადაც კეთილსინდისიერად ასრულებდა მოვალეობას; მოსარჩელე გამოირჩევა საქმისადმი პასუხისმგებლობით, მუშაობის პერიოდში არცერთხელ გამოყენებულა რაიმე სახის დისციპლინური პასუხისმგებლობის ზომა; მოპასუხემ არ გაითვალისწინა მოსარჩელის პროფესიონალიზმი, შესაბამისად, უნდა მოხდეს მოსარჩელის სამსახურში აღდგენა და განაცდური ხელფასის სრული ოდენობით ანაზღაურება.

23. ამასთან, პირველი კასატორი აღნიშნავს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით არ უმსჯელია, მოსარჩელის მიერ გაწეული სასამართლო ხარჯების დაკისრებაზე, შესაბამისად, კასატორი მოითხოვს მოპასუხეს დაეკისროს მოსარჩელის მიერ ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯი 1000 (ათასი) ლარი.

24. მეორე კასატორი აღნიშნავს, რომ მოპასუხე კომპანიაში ორგანიზაციული ცვლილებები განაპირობა სწორედ კომპანიაში ხარჯებისა და პერსონალის ოპტიმიზაციის საჭიროებამ. შესაბამისად, არსებობდა მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის როგორც ფაქტობრივი, ასევე სამართლებრივი წინაპირობები. გამომდინარე აქედან, სადავო ბრძანება არის კანონიერი და დასაბუთებული. დირექტორის 2019 წლის 20 თებერვლის N--- ბრძანებით, საფელდეგრო სამსახურში განხორციელდა ორგანიზაციული ცვლილებები და შეიცვალა საშტატო განრიგი. ბრძანების შესაბამისად, საფელდეგრო სამსახურში გაუქმდა უფროსი ოპერატორის 5 საშტატო ერთეული და ფელდეგერის 3 საშტატო (ერთი თბილისში და ორი რეგიონებში) ერთეული. რეორგანიზაციის შედეგად შეიქმნა საფელდეგრო სამსახურის კოორდინატორის საშტატო ერთეული. ორგანიზაციული ცვლილებები შეეხო იმ თანამდებობას (ოპერატორი), რომელზეც მოსარჩელე იყო დასაქმებული. გარემოებები და მიზანი, რამაც განაპირობა ორგანიზაციული ცვლილებების აუცილებლობა, იყო სამუშაო პროცესის ოპტიმიზაცია და უკეთ წარმართვა. ის ფაქტი, რომ საფელდეგრო სამსახურში არსებობდა შტატების შემცირების ობიექტური საჭიროება, დასტურდება იმ გარემოებით, რომ ორგანიზაციული ცვლილებების შემდეგ გაუქმდა უფროსი ოპერატორის 5 საშტატო ერთეული ფელდეგერის 3 საშტატო ერთეული. კომპანიაში ორგანიზაციული სტრუქტურის განვითარება უწყვეტი პროცესია და იგი განპირობებულია ცალკეული საშტატო ერთეულებისა და სამსახურების მნიშვნელობისა და დატვირთვების ცვალებადობის, ასევე, კომპანიის წინაშე არსებული ახალი გამოწვევების გამო, რომლებსაც აუცილებლად მოყვება გარკვეული სტრუქტურული ცვლილებების საჭიროება. განსახილველ შემთხვევაში, ორგანიზაციული ცვლილებები განაპირობა სწორედ კომპანიაში ხარჯებისა და პერსონალის ოპტიმიზაციის საჭიროებამ.

25. მეორე კასატორი სადავოდ ხდის ხანდაზმულობის საკითხსაც და მიიჩნევს, რომ ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოება სარჩელის ხანდაზმულობის საკითხი არასწორად გადაწყვიტეს. მეორე კასატორის მითითებით, გათავისუფლების შესახებ შეტყობინება მოსარჩელეს ჩაბარდა 2018 წლის 27 თებერვალს (თავად მოსარჩელე აცხადებს, რომ 8 თებერვალს). განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეს უფლება ჰქონდა 2018 წლის 27 (თუნდაც 28) თებერვლიდან 30 დღის ვადაში მოპასუხისათვის და მოეთხოვა გათავისუფლების საფუძვლების წერილობითი დასაბუთება. მოსარჩელეს აღნიშნული უფლებით ისარგებლა და 2019 წლის 24 მარტს წერილობით მომართა დამსაქმებელს გათავისუფლების საფუძვლების დასაბუთების მოთხოვნით. დასაქმებულს, მოთხოვნის შესაბამისად, 27 მარტს გაეგზავნა გათავისუფლების საფუძვლების წერილობითი დასაბუთება, რომელიც მას პირადად ჩაბარდა 2019 წლის 01 აპრილს. იმის გათვალისწინებით, რომ მოსარჩელემ უკვე იცოდა გათავისუფლების საფუძველი და მას შრომის კოდექსის შესაბამისად, მისი მოთხოვნიდან გამომდინარე, 2019 წლის 01 აპრილს ჩაბარდა გათავისუფლების საფუძვლების წერილობითი დასაბუთება, იგი ვალდებული იყო 01 აპრილიდან 30 დღეში მიემართა სასამართლოსათვის. მოსარჩელემ სასამართლოს მიმართა არა 30 დღის ვადაში, არამედ 2019 წლის 28 მაისს. სადავო ბრძანების გამოცემის შემდგომ დასაქმებული სამუშაო ადგილზე აღარ გამოცხადებულა, ცალსახაა, რომ მოსარჩელისათვის ბრძანების ოფიციალური წესით გაცნობამდეც ცნობილი იყო უფლების დარღვევის თაობაზე, თუმცა მას სასამართლოსთვის დარღვეული უფლების დასაცავად არ მიუმართავს ხანდაზმულობის ვადის ფარგლებში.

26. მეორე კასატორი სადავოდ ხდის კომპენსაციის ოდენობასაც და აღნიშნავს, რომ მოსარჩელე გათავისუფლების დროიდან უწყვეტად იყო დასაქმებული სხვა კომპანიაში, სადაც ის უფრო მეტ შემოსავალს იღებდა, ვიდრე მოპასუხე კომპანიაში მუშაობის დროს. სასამართლოს ეს ფაქტი უნდა მიეღო მხედველობაში და არ უნდა დაეკისრებინა გადაწყვეტილებაში მითითებული ოდენობის კომპენსაცია. შესაბამისად, თუ სასამართლო ჩათვლიდა, რომ ორგანიზაციული ცვლილებები უკანონო იყო, უნდა დაეკისრებინა გაცილებით მცირე კომპენსაცია.

სამოტივაციო ნაწილი:

27. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 3 ოქტომბრის განჩინების პირველი საკასაციო საჩივარი, ხოლო 2022 წლის 4 ოქტომბრის განჩინებით მეორე საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად.

28. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ საკასაციო საჩივრები დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული შემდეგ გარემოებათა გამო:

29. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრების ფარგლებში მსჯელობის საგანია სადავო ბრძანების კანონიერება და დასაქმებულის სასარგებლოდ შერჩეული უფლებრივი რესტიტუციის მართლზომიერება.

30. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც მოსარჩელეს სურს, კერძოდ, სადავო ბრძანების ბათილად ცნობის, სამუშაოზე აღდგენისა (უფლებრივი რესტიტუცია) და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურების მოთხოვნა სადავო პერიოდში მოქმედი სშკ-ის 38.8 (სასამართლოს მიერ დასაქმებულთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ დამსაქმებლის გადაწყვეტილების ბათილად ცნობის შემთხვევაში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით, დამსაქმებელი ვალდებულია, პირვანდელ სამუშაო ადგილზე აღადგინოს პირი, რომელსაც შეუწყდა შრომითი ხელშეკრულება, ან უზრუნველყოს ის ტოლფასი სამუშაოთი, ან გადაუხადოს მას კომპენსაცია სასამართლოს მიერ განსაზღვრული ოდენობით) და 44-ე (ინდივიდუალური შრომითი ურთიერთობისას მხარის მიერ მეორე მხარისთვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით), ასევე, სსკ-ის 394.1 (მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისათვის) და 409-ე (თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

31. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ დასაქმებულის სამუშაოდან გათავისუფლების თაობაზე შრომითი დავის განხილვისას, უპირველეს ყოვლისა, სასამართლო ამოწმებს რამდენად მართლზომიერად მოქმედებდა დამსაქმებელი დასაქმებულის სამუშაოდან გათავისუფლებისას. ამ საკითხის გამორკვევა შესაძლებელია მხოლოდ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე მიღებულ გადაწყვეტილებაში მითითებული გათავისუფლების საფუძვლის კვლევის შედეგად.

32. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის სამუშაოდან გათავისუფლებას საფუძვლად სშკ-ის 37-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი (დავის წარმოშობის დროს კანონის მოქმედი რედაქცია) დაედო. აღნიშნული მუხლის თანახმად, შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველია ეკონომიკური გარემოებები, ტექნოლოგიური ან ორგანიზაციული ცვლილებები, რომლებიც აუცილებელს ხდის სამუშაო ძალის შემცირებას.

33. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ორგანიზაციული ცვლილებები (რეორგანიზაცია) მხოლოდ მაშინ წარმოშობს მუშაკის სამსახურიდან გათავისუფლების მართლზომიერ საფუძველს, თუ არსებობს სამუშაო ძალის შემცირების აუცილებლობა (იხ. მაგ., №ას-703-2022, 15 სექტემბერი, 2022 წელი, სუსგ №ას-703-2022, 15 სექტემბერი, 2022 წელი, სუსგ საქმე №ას-1444-1364-2017, 09 მარტი, 2018 წელი; №ას-395-2019, 27 ივნისი, 2019 წელი).

34. საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს შრომითსამართლებრივ დავებში მტკიცების ტვირთის განაწილების წესზე. მოსარჩელემ სადავო გახადა სამუშაოდან მისი გათავისუფლების შესახებ დამსაქმებლის ბრძანების კანონიერება. ასეთ ვითარებაში გასათვალისწინებელია სადავო სამართლებრივი ურთიერთობის თავისებურება, რაც დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებების მტკიცების ტვირთის განაწილებაში მდგომარეობს. მოსამართლის ერთ-ერთი ვალდებულება მტკიცებით საქმიანობაში მხარეთა შორის საპროცესო ვალდებულებების სწორი გადანაწილებაა. აღნიშნული ემსახურება პროცესის მონაწილე სუბიექტების უფლებრივი მდგომარეობის დაცვასა და იმავდროულად, უზრუნველყოფს მართლწესრიგის ეფექტურ ფუნქციონირებას. მტკიცების ტვირთის გადანაწილების დროს, უაღრესად დიდი მნიშვნელობისაა ის, თუ როდის გადადის მტკიცების ვალდებულება ერთი მხარიდან მეორეზე. როგორც წესი, ფაქტის მითითების და მისი დამტკიცების ტვირთი მჭიდრო კავშირშია ერთმანეთთან, თუმცა, არც ისაა გამორიცხული, რომ მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმით ერთ მხარეს მხოლოდ ფაქტის მითითების ტვირთი ეკისრებოდეს, ხოლო მეორე მხარეს საწინააღმდეგოს დამტკიცების ტვირთი. ამის თვალსაჩინო მაგალითია შრომითი დავა, რომლის დროსაც, ფაქტებზე მითითების ტვირთი და დამტკიცების ტვირთი პროცესის სხვადასხვა მონაწილეს ეკისრება, კერძოდ, დასაქმებული უთითებს სამუშაოდან მისი გათავისუფლებისათვის აუცილებელი სშკ-ის შესაბამისი ნორმით გათვალისწინებული წინაპირობების არარსებობაზე, ხოლო დასაქმებულთან შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის მნიშვნელოვანი საფუძვლისმტკიცების ტვირთი დამსაქმებელს ეკისრება (Protection Against Unjustified Dismissal, International Labour Conference, 82-nd session 1995, Report III (part 4B), Geneva, 7). ამდენად, შრომითისამართლებრივი ურთიერთობიდან გამომდინარე დავებზე, შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტისთვის მნიშნელოვანი საფუძვლის (“Good Reason“) არსებობის მტკიცების ტვირთი, დამსაქმებელს ეკისრება. კანონმდებლის ასეთი მიდგომა განპირობებულია იმით, რომ შრომითი ურთიერთობიდან გამომდინარე დავებში, ,,სუსტი მხარის“ - დასაქმებულის პროცესუალური თანადგომა პრიორიტეტულია. ცხადია, ეს არ უნდა მივიჩნიოთ შეჯიბრებითობისა და პროცესუალური თანასწორობის კონსტიტუციური უფლების დარღვევად. მტკიცებულებების წარმოდგენის თვალსაზრისით, დამსაქმებლისა და დასაქმებულის არათანაბარი შესაძლებლობები აქვთ. დამსაქმებელი სარგებლობს მტკიცებითი უპირატესობით, სასამართლოს წარუდგინოს მისთვის ხელსაყრელი მტკიცებულებები იმის თაობაზე, რომ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტას საამისოდ გათვალისწინებული მართლზომიერი საფუძველი ჰქონდა“ (იხ., ილონა გაგუა „მტკიცებულებები და მტკიცების პროცესი კერძო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე, თბ., 2020 წელი, გვ: 229-231; 258-259.).

35. ამდენად, დამსაქმებელმა სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით უნდა დაადასტუროს ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, ორგანიზაციული ცვლილებების გამო დასაქმებულთა რიცხოვნობის შემცირების აუცილებლობა, რათა რეორგანიზაციის საფუძვლით შტატების შემცირება და დასაქმებულთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტა არ იქცეს დამსაქმებლის მიერ უმართებულო გადაწყვეტილების მიღების კანონისმიერ საფუძვლად.

36. დასაქმებულის სამსახურიდან ნებისმიერი, მათ შორის რეორგანიზაციის საფუძვლით, დათხოვნის საკითხის გადაწყვეტისა და არჩევანის დროს დამსაქმებელი ვალდებულია, იხელმძღვანელოს გონივრული და დასაბუთებული კრიტერიუმებით, რაც გამორიცხავს ეჭვის საფუძველს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში და დაუსაბუთებლად არ ხელყოფს დასაქმებულის კანონიერ ინტერესს, მის შრომით უფლებებს (იხ. სუსგ-ები №ას-419-2022, 27 მაისი, 2022; №ას-1334-2021, 2 მარტი, 2022; №ას-224-224-2018, 18 მაისი, 2019 წელი).

37. მოცემულ შემთხვევაში მოპასუხეს/დამსაქმებელს არ წარუდგენია სარწმუნო მტკიცებულებები, რომლებიც რეორგანიზაციის საფუძვლით დასაქმებულის სამუშაოდან მართლზომიერად გათავისუფლებას დაადასტურებდა. კერძოდ, დადგენილია, რომ მოპასუხის 2019 წლის 20 თებერვლის N--- ბრძანებით მოპასუხე კომპანიაში საფელდეგერო სამსახურში განხორციელდა ორგანიზაციული ცვლილებები და შეიცვალა საშტატო განრიგი. 2019 წლის 26 თებერვლის N---- ბრძანებით ცვლილება შევიდა მოპასუხე კომპანიის გენერალური დირექტორის 2014 წლის 30 დეკემბრის N--- ბრძანებით დამტკიცებულ სტრუქტურასა და საშტატო განრიგში. საბოლოოდ, აღნიშნულ ბრძანებაში 2019 წლის 07 მარტის N--- ბრძანებითა და 2019 წლის 22 მარტის N-- ბრძანების საფუძველზე შეტანილი ცვლილებებით საფელდეგერო სამსახურში გაუქმდა უფროსი ოპერატორის 5 საშტატო ერთეული, ოპერატორის 1 საშტატო ერთეული და ფელდეგერის 1 საშტატო ერთეული თბილისში, 1 საშტატო ერთეული იმერეთის, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთში და 1 საშტატო ერთეული შიდა ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთში. რეორგანიზაციის შედეგად შეიქმნა საფელდეგერო სამსახურის კოორდინატორის საშტატო ერთეული.

38. დადგენილია, რომ 2019 წლის 27 თებერვალს მოსარჩელეს ეცნობა, რომ 2019 წლის 01 აპრილიდან მასთან შეწყდებოდა შრომითი ხელშეკრულების მოქმედება სშკ-ის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე. მოპასუხის 2019 წლის 27 თებერვლის N--- ბრძანების საფუძველზე, მოსარჩელეს შეუწყდა შრომითი ხელშეკრულება 2019 წლის 01 აპრილს სშკ-ის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის და გენერალური დირექტორის 2019 წლის 20 თებერვლის ბრძანების N--- საფუძველზე. ის გარემოება, რომ შეტყობინება მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების მოსალოდნელი შეწყვეტის, ისე უშუალოდ შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე ბრძანება, დათარიღებულია 2019 წლის 27 თებერვლით, დამსაქმებელს აკისრებს იმისი მტკიცების ვალდებულებას, რომ მას იმთავითვე არ ჰქონდა გადაწყვეტილი მოსარჩელის სამუშაოდან დათხოვნა.

39. ამასთან, საქმის მასალებით დადგენილია რომ დამსაქმებელს არ გაუტარებია რაიმე ღონისძიება, რათა დაედგინა ფელდეგერის 11 შტატზე დასაქმებული 11 პირიდან, თუ რომელი იმსახურებდა დარჩენილ 10 საშტატო ერთეულზე სამუშაო ადგილის შენარჩუნების შესაძლებლობას რელევანტური კრიტერიუმების მისადაგების საფუძველზე.

40. მოპასუხეს არ წარმოუდგენია მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლების დასაბუთებაში მის მიერ მითითებულ საფუძველს, რომ მოსარჩელის კვალიფიკაცია და სამუშაო გამოცდილება არ შეესაბამებოდა რეორგანიზაციის შემდეგომ არსებულ მოთხოვნებსა და საჭიროებებს, რის გამოც, შეუძლებელი იყო მოსარჩელის გადაყვანა ახალ (კოორდინატორის) თანამდებობაზე. მოპასუხემ ვერ შეძლო მასზე დაკისრებული მტკიცების ტვირთის რეალიზება. არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულებები, რომლებითაც დადგინდებოდა, თუ რა მონაცემებზე დაყრდნობით მოხდა მოსარჩელის მიმართ გადაწყვეტილების მიღება, რამდენად ობიექტურ და სამართლიან კრიტერიუმებს ემყარებოდა დამსაქმებლის გადაწყვეტილება. რის საფუძველზე მიიჩნია მოპასუხემ/დამსაქმებელმა, რომ მოსარჩელეს არ გააჩნდა შესაბამისი კვალიფიკაცია და უნარ-ჩვევები გაეგრძელებინა შრომითი ურთიერთობა განხორციელებული ორგანიზაციული ცვლილებების პირობებში.

41. შესაბამისად, საკასაციო პალატა იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა დასკვნას, რომ მოსარჩელესთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტა წამოადგენდა არა რეორგანიზაციის ობიექტურ შედეგს, არამედ - დამსაქმებლის მიზანს და მიაჩნია, რომ მეორე კასატორმა მოპასუხე კომპანიაში რეორგანიზაციული ცვლილებების შედეგად შტატების შემცირების სამართლებრივ საფუძველთან დაკავშირებით, ვერ წარმოადგინა დასაშვები საკასაციო პრეტენზია (შდრ: სუსგ 2015 წლის 29 ივნისი, Nას-414-391-2014, რომლის მიხედვით, იმისათვის, რომ დასაქმებულის გათავისუფლება ლეგიტიმურად ჩაითვალოს, სშკ-ის 37(1) ,,ა“ ქვეპუნქტის შემთხვევის დასადგომად, დამსაქმებელმა აუცილებლად უნდა დაიცვას კუმულაციურად ორი მოთხოვნა მაინც: 1) უნდა არსებობდეს ეკონომიკური გარემოებები, ტექნოლოგიური ან ორგანიზაციული ცვლილებები და 2) აღნიშნულის შედეგად აუცილებელი უნდა იყოს სამუშაო ძალის შემცირება. ამასთან, პირველი ელემენტი შესაძლოა დამოუკიდებლად არსებობდეს, თუმცა იმისთვის, რომ შრომის ხელშეკრულების შეწყვეტა მოხდეს, აუცილებელია მეორე ელემენტის არსებობა) (შდრ: სუსგ №ას-1513-2019, 16.12.2019). რეორგანიზაციის პირობებში, დასაქმებულთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის პირობებშიც კი, დამსაქმებელი ორგანიზაცია ვალდებულია, დაასაბუთოს, თუ რატომ მიანიჭა უპირატესობა სხვა თანამშრომელს და არა მოსარჩელეს. (იხ. სუსგ. საქმე №ას-298-2020, 16 სექტემბერი, 2020 წელი).

42. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოში განხორციელებული შრომის კანონმდებლობის რეფორმის ერთ-ერთი მიზანი სწორედ დასაქმებულის უფლებების დაცვა იყო. ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ შრომის სამართალი დაკავშირებულია ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებასთან და თითოეული დასაქმებულის საქმის ინდივიდუალური შეფასებისას გამოყენებული უნდა იქნეს ე.წ. “favor prestatoris” პრინციპი, რაც დასაქმებულთათვის სასარგებლო წესთა უპირატესობას ნიშნავს. სწორედ აღნიშნული პრინციპის გამოყენებისას, საჭიროა დამსაქმებლისა და დასაქმებულის მოთხოვნებისა და ინტერესების წონასწორობის დაცვა სამართლიანობის, კანონიერებისა და თითოეული მათგანის ქმედების კეთილსინდისიერების კონტექსტში (შდრ. სუსგ №ას-941-891-2015, 2016 წლის 29 იანვრის განჩინება; №ას-1502-1422-2017, 20 თებერვალი, 2018 წელი, პ-14.4).

43. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის შესაბამისად, უზრუნველყოფილია შრომის თავისუფალება. შრომის თავისუფლება და სხვა სოციალური უფლებები ადამიანის სასიცოცხლო ინტერესებს უკავშირდება და ძირითადი უფლებების განხორციელების წინაპირობაა. „შრომა თავისუფალია“, რაც, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „იმას ნიშნავს, რომ ადამიანს მინიჭებული აქვს უფლება, თავად განკარგოს საკუთარი შესაძლებლობები შრომით საქმიანობაში, თავად აირჩიოს შრომითი საქმიანობის ესათუ ის სფერო, ასევე, შრომის თავისუფლებაში იგულისხმება სახელმწიფოს ვალდებულება, იზრუნოს მოქალაქეთა დასაქმებაზე და დაიცვას მათი შრომითი უფლებები. კონსტიტუციით დაცულია არამარტო უფლება, არჩიო სამუშაო, არამედ ასევე უფლება, განახორციელო, შეინარჩუნო და დათმო ეს სამუშაო“ (იხ., საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის გადაწყეტილება საქმეზე გადაწყვეტილება საქმეზე N2/2-389).

44. ვინაიდან საკითხი შეეხება დასაქმებულის კონსტიტუციურ უფლებას - „შრომის უფლება“ [კონსტიტუციის 26-ე მუხლის დისპოზიცია: შრომის თავისუფლება უზრუნველყოფილია. ყველას აქვს სამუშაოს თავისუფალი არჩევის უფლება. უფლება შრომის უსაფრთხო პირობებზე და სხვა შრომითი უფლებები დაცულია ორგანული კანონით], დამსაქმებლის მხრიდან ამ უფლების შეზღუდვა უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ კრიტერიუმებს, რომ მიჩნეული იქნეს მართლზომიერად, კერძოდ, შრომის უფლების შეზღუდვა გათვალისწინებული უნდა იყოს კანონით, უნდა ემსახურებოდეს ლეგიტიმურ მიზანს და იყოს პროპორციული. დასახელებული კრიტერიუმებიდან პირველი - „გათვალისწინებული იყოს კანონით“ ნიშნავს იმას, რომ ამ უფლების შეზღუდვა სშკ-ით გათვალისწინებულ კანონიერ საფუძველზე უნდა განხორციელდეს. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მეორე კასატორმა ვერ დაადასტურა შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის მართლზომიერება.

45. საკასაციო პალატა არ იზიარებს მეორე კასატორის შედავებას ხანდაზმულობაზე, შემდეგ გარემოებათა გამო: სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა. ამ ვადის გაცდენა კი გულისხმობს ამ პირთა მიერ ასეთი შესაძლებლობის გამოყენების უფლების მოსპობას, გაქარწყლებას. „მხარეთა სასარჩელო შესაძლებლობები ხშირად არის ვადით შეზღუდული. სამოქალაქო სამართალში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ პირი კარგავს უფლების სასამართლო გზით დაცვის შესაძლებლობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 20903 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილება #1/3/161 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ოლღა სუმბათაშვილი და იგოო ხაპროვი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“).

46. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადები ასეე მიიჩნევა საქმის სწორად გადაწყვეტის ერთ–ერთ ეფექტურ გარანტიად. კერძოდ: გადაწყვეტილება ეფუძნება მხარეთა მიერ წარდგენილ მტკიცებულებებს, შესაბამისად, მტკიცებულებათა უტყუარობა, მათი ვარგისიანობის, ნამდვილობის უტყუარად დადგენის შესაძლებლობა უმნიშვნელოვანესია სწორი და ობიექტური გადაწყვეტილების მისაღებად. სამართალწარმოებაში შეცდომის თავიდან აცილება უპირველესი მიზანია. ამასთან, ხანგრძლივი დროის გასვლამ შეიძლება გამოიწვიოს მტკიცებულებების შეცვლა ან მათი მოპოვების უკიდურესად გართულება, ზოგჯერ კი – განადგურება, რაც, საბოლოო ჯამში, გაართულებს სადავოდ გამხდარი მტკიცებულებების საიმედოობის დადგენას. როდესაც ხანგრძლივი დროა გასული იმ მოვლენიდან, რომელმაც სადავო გარემოებები წარმოშვა, მაღალია ალბათობა, რომ მტკიცებულებები, რომლებიც ადრე არსებობდა, შეიძლება დაკარგული ან სახეშეცვლილი იყოს, ასევე გაფერმკრთალდება მოწმეთა მეხსიერება, რომელთა ჩვენებებს სასამართლო დავის გადაწყვეტისას უნდა დაეყრდნოს, გაიზრდება სავარაუდო, არასანდო მტკიცებულებათა რიცხვი. შედეგად, მეტი ალბათობით შეიქმნება ნიადაგი საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არაობიექტური შეფასებისათვის. ხანდაზმულობის ვადა წარმოადგენს მცდელობას, დაიცვას მხარეები ასეთი საფრთხეებისაგან.

47. ზემოთ ჩამოთვლილი ლეგიტიმური მიზნების არსებობას იზიარებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოც. 1996 წლის 22 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაში საქმეზე სტაბინგი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, სასამართლო განმარტავს: „... ხანდაზმულობის ვადები ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან მიზანს, კერძოდ, სამართლებრივ განსაზღვრულობას და საბოლოობას, პოტენციური მოპასუხეების დაცვას ძველი სარჩელებისგან, რომლებისგან თავის დაცვაც შეიძლება რთული აღმოჩნდეს და უსამართლობის თავიდან აცილებას, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას, თუ სასამართლოები იძულებული გახდებიან გადაწყვიტონ საქმეები, რომლებიც შორეულ წარსულში მოხდა, იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც შესაძლოა, დროის გასვლის გამო არასაიმედო ან არასრული იყოს“ (პარ.51).

48. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყება დაკავშირებულია სუბიექტურ ფაქტორთან ანუ იმ მომენტთან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ, ამასთან ივარაუდება, რომ მან დარღვევის განხორციელებისთანავე შეიტყო აღნიშნულის შესახებ. საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება (იხ. სუსგ №ას-988-1021-2011, 15.11.2011).

49. საგულისხმოა, რომ შრომის ხელშეკრულების შეწყვეტა ცალმხრივი მიღებასავალდებულო ნების გამოვლენაა, შესაბამისად, იგი ნამდვილად ადრესატისათვის ჩაბარების მომენტიდან მიიჩნევა. სამოქალაქო კოდექსის 51-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, ნების გამოვლენა ნამდვილია, როცა იგი მეორე მხარეს მიუვა. (შდრ. სუსგ №ას-747-715-2016, 20 იანვარი, 2017 წელი). ხელშეკრულება შეწყვეტილად მეორე მხარისათვის შეტყობინების ჩაბარების მომენტიდან ითვლება. (დამატებით იხ., საქართველოს შრომის სამართალი და საერთაშორისო შრომის სტანდარტები, ავტორთა კოლექტივი, თბილისი, 2016, 247).

50. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის სწორი გამოთვლისათვის არსებითია, ზუსტად დადგინდეს მოთხოვნის წარმოშობის დრო. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს: „ხანდაზმულობის დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იგი იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე (სსკ-ის 144.1-ე მუხლი). სსკ-ის 130-ე მუხლი ხანდაზმულობის დაწყებას მოთხოვნის წარმოშობის მომენტს უკავშირებს, ხოლო მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად მიიჩნევა დრო, როდესაც პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. ამდენად, ხანდაზმულობის ვადის სწორად გამოთვლისათვის უმნიშვნელოვანესია მისი დენის დაწყების მომენტის განსაზღვრა. ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე (შდრ: სუსგ-ები №ას-34-2022, 21 ივნისი, 2022 №ას-1937-2018, 15 მარტი, 2019 წელი, პ-16; ).

51. ამასთან, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სშკ-ის 38-ე მუხლის მე-4-მე-6 ნაწილების თანახმად ( დავის წარმოშობისას მოქმედი რედაქციით), დასაქმებულს უფლება აქვს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის თაობაზე დამსაქმებლის შეტყობინების მიღებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში გაუგზავნოს მას წერილობითი შეტყობინება ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძვლის წერილობითი დასაბუთების მოთხოვნის თაობაზე. დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულის მოთხოვნის წარდგენიდან 7 კალენდარული დღის ვადაში წერილობით დაასაბუთოს შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის საფუძველი. დასაქმებულს უფლება აქვს, წერილობით დასაბუთების მიღებიდან 30 კალენდარული დღის ვადაში სასამართლოში გაასაჩივროს დამსაქმებლის გადაწყვეტილება შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ.

52. ნებისმიერ შემთხვევაში, დასაქმებული შეზღუდულია შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ დამსაქმებლის გადაწყვეტილების სასამართლოში გასაჩივრების 30 დღიანი ვადით. აღნიშნული ვადა უნდა აითვალოს იმ დღიდან, როდესაც დასაქმებულს წერილობით განემარტა ხელშეკრულების შეწყვეტის მიზეზი, და ყველაზე გვიან აღნიშნული 30 დღიანი ვადა აითვლება დასაქმებულის მოთხოვნის საპასუხოდ დამსაქმებლის მიერ ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ მიზეზის დასაბუთების დასაქმებულისათვის ჩაბარების დღიდან (იხ., სუსგ №ას-1210-2018, 15 თებერვალი, 2019 წელი) .

53. სსკ-ის 140-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, თუ უფლებამოსილი პირი ექვსი თვის ვადაში შეიტანს ახალ სარჩელს, მაშინ ხანდაზმულობის ვადა შეწყვეტილად ითვლება პირველი სარჩელის შეტანის დროიდან. წინამდებარე განჩინების პპ: 15-16 დადგენილია, რომ 2019 წლის 22 მარტს მოსარჩელემ წერილობით მიმართა მოპასუხეს შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლების შესახებ წერილობითი დასაბუთების მოთხოვნით. 2019 წლის 27 მარტს მოპასუხემ მოამზადა მოსარჩელის სამსახურიდან გათავისუფლების საფუძველების წერილობითი დასაბუთება, რომელიც მოსარჩელეს ჩაბარდა 2019 წლის 01 აპრილს. 2019 წლის 15 აპრილს შეტანილ სარჩელის მიღებაზე უარის თქმის შემდეგ მოსარჩელემ 6 თვის ვადაში - 2019 წლის 28 მაისს აღძრა ახალი სარჩელი, რაც ადასტურებს, რომ სარჩელი სასამართლოში შეტანილია ვადის დაცვით და სასარჩელო მოთხოვნა ხანდაზმული არ არის.

54. რაც შეეხება პირველი კასატორის პრეტენზიას, რომელიც შეეხება სამსახურში აღდგენას პირვანდელ ფელდეგერის თანამდებობაზე ან მის უზრუნველყოფას ტოლფას სამუშაოზე და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურების მოპასუხისათვის დაკისრებას, აღნიშნულს საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს შემდეგ გარემოებათა გამო:

55. საკასაციო პალატა განამარტავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ ბრძანების ბათილად ცნობის წინაპირობები განხორციელებულად იქნა მიჩნეული, ხოლო რაც შეეხება მოსარჩელის უფლებრივი რესტიტუციის საუკეთესო გზას საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თუ ხელშეკრულების შეწყვეტა უკანონოა, აღნიშნული ავტომატურად არ იწვევს დასაქმებულის პირვანდელ მდგომარეობის აღდგენას, ვინაიდან, აღნიშნული მოთხოვნის დაკმაყოფილება დამოკიდებულია მხარეთა კანონიერი ინტერესების გათვალისწინებით, მისი აღსრულების შესაძლებლობასა და ეფექტიანობაზე. თუ სასამართლომ დაადგინა, რომ გათავისუფლების ბრძანება უკანონოა, თუმცა უკანონოდ დათხოვნილი დასაქმებულის პირვანდელ სამუშაო ადგილზე აღდგენა შეუძლებელია ან მიზანშეუწონელია, ასეთ შემთხვევაში, სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ხომ არ არის შესაძლებელი უფლებადარღვეული დასაქმებულის ტოლფას თანამდებობაზე აღდგენა. ამ მიზნით, მან უნდა გამოიკვლიოს თუ რა ადამიანურ რესურსს ფლობს დამსაქმებელი, რა ტოლფასი ვაკანტური პოზიციები აქვს მას, რა ფუნქციური მსგავსებაა პირვანდელ და ტოლფას თანამდებობებს შორის. იმავდროულად, სასამართლომ კვლევის შედეგები უნდა შეუსაბამოს უკანონოდ დათხოვნილი პირის ნებას, ინტერესსა და შესაძლებლობას, დაიკავოს კონკრეტული ტოლფასი თანამდებობა (იხ. სუსგ Nას-632-2019, 21.06.2019წ).

56. მოსარჩელე მართალია მოითხოვდა სამსახურში აღგენას, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის ფარგლებში სწორედ მოსარჩელის (მოთხოვნის ავტორის) და არა მოპასუხის (მოთხოვნის ადრესატის) მტკიცების ტვირთს წარმოადგენდა ტოლფასი თანამდებობის არსებობისა და მისი ვაკანტურობის ფაქტის დადასტურება. სწორედ მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს, როგორც ტოლფასი თანამდებობის არსებობის ფაქტი, ისე მიუთითოს კონკრეტულად რომელია მანამდე არსებული თანამდებობის შესაბამისი თანამდებობა. მოცემულ საქმეზე კი, დადგენლია, რომ არ არსებობს ვაკანტური თანამდებობა, სადაც შესაძლებელია მოსარჩელის აღდგენა.

57. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სწორად განხორციელდა მოსარჩელისათვის კომპენსაციის მიკუთვნება და განმარტავს, რომ „კომპენსაცია შრომითი ურთიერთობის არამართლზომიერი შეწყვეტის შემთხვევაში, სპეციალური ნორმით გათვალისწინებული დამსაქმებლის პასუხისმგებლობის განმსაზღვრელი ერთ-ერთი ზომაა, რომელიც უნდა უზრუნველყოფდეს დასაქმებულისათვის მინიმალური სოციალური გარანტიის შექმნას, რაც მას სავსებით განასხვავებს პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენისაგან. კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრის თვალსაზრისით, უნდა აღინიშნოს, რომ ხსენებული სამართლებრივი საკითხი განეკუთვნება სასამართლოს დისკრეციის სფეროს, რა დროსაც, გათვალისწინებული უნდა იქნეს, რომ შრომით სამართლებრივი კომპენსაცია ერთდროულად ფარავს იმ მატერიალურ დანაკარგს, რაც მხარემ უკანონოდ დათხოვნით განიცადა და რასაც იგი საშუალოდ შესატყვისი სამუშაოს მოძებნამდე განიცდის, ასევე, იმ მორალურ ზიანს, რაც მას უკანონოდ დათხოვნით მიადგა. ამდენად, კომპენსაციამ შეძლებისდაგვარად უნდა უზრუნველყოს სამართლიანი ბალანსის აღდგენა გათავისუფლების შესახებ ბრძანების ბათილად ცნობის შემთხვევაში. კომპენსაციის განსაზღვრასთან დაკავშირებით, გათვალისწინებული უნდა იქნეს, რომ ეს არის პასუხისმგებლობის ზომა, რაც ეკისრება დამსაქმებელს მუშაკის უკანონოდ დათხოვნისათვის და მანვე (კომპენსაციის ოდენობამ) უნდა უზრუნველყოს დასაქმებულის მინიმალური სოციალური გარანტიის შექმნა, რითაც კომპენსაცია განსხვავდება ზიანის ანაზღაურებისას პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენისგან. საგულისხმოა, რომ სშკ-ის 38.8 მუხლი (ამჟამად მოქმედი რედაქციით 48.8 მუხლი) არ განსაზღვრავს კომპენსაციის ოდენობას. ამ მოცემულობაში, კომპენსაციის ოდენობა ყოველი კონკრეტული საქმის ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით ხორციელდება“ (იხ. სუსგ Nას-792-2019, 2021 წლის 18 თებერვალი).

58. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ სწორად დაეკისრა კომპენსაციის გადახდა 20250 ლარის ოდენობით (საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადების ჩათვლით), შესაბამისად, კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრის ნაწილში გასაზიარებელი არაა მეორე კასატორის შედავება. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კომპენსაცია - ეს არის შრომითი ურთიერთობის უკანონოდ შეწყვეტის შემთხვევაში, დასაქმებულის უფლებრივი რესტიტუცია, რომელიც დავის წარმოშობის დროს მოქმედი სშკ-ის რედაქციით გაიცემა იმ შემთხვევაში თუ მუშაკის აღდგენა სამსახურში შეუძლებელია, რასაც კონკრეტულ შემთხვევაში აქვს ადგილი (იხ., ამავე განჩინების პ.62-ში მითითებული მსჯელობა).

59. პირველი კასატორი აღნიშნავს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით არ უმსჯელია, მოსარჩელის მიერ გაწეული სასამართლო ხარჯების დაკისრებაზე, შესაბამისად, პირველი კასატორი ითხოვს, რომ მოპასუხეს დაეკისროს მოსარჩელის ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის სახით 1000(ათასი) ლარის ანაზრაურება. (იხ. საკასაციო საჩივარი, ს.ფ.413)

60. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ პირველი კასატორის აღნიშნული მოთხოვნა არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგი დასაბუთებით:

61. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის V-ე თავი ეძღვნება პროცესის ხარჯებს. სსსკ-ის 37-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, პროცესის ხარჯებს შეადგენს სასამართლო ხარჯები და სასამართლოსგარეშე ხარჯები. იმავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებით განმარტებულია, თუ რას შეადგენს თითოეული მათგანი, კერძოდ, სასამართლო ხარჯებს შეადგენს სახელმწიფო ბაჟი და საქმის განხილვასთან დაკავშირებული ხარჯები, ხოლო სასამართლოსგარეშე ხარჯებს წარმოადგენს ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯები, დაკარგული ხელფასი (განაცდური), მტკიცებულებათა უზრუნველსაყოფად გაწეული ხარჯები, აგრეთვე მხარეთა სხვა აუცილებელი ხარჯები.

62. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოგებული მხარის სასარგებლოდ წაგებული მხარისათვის პროცესის ხარჯების დაკისრების სამართლებრივი საფუძვლები მოცემულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე და 54-ე მუხლებში. ზოგადი პრინციპი ასეთია - იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე გათავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან.

63. განსახილველველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელესა და მათ რწმუნებულს შორის ურთიერთობის მატერიალურ საფუძველს წარმოადგენს დავალების ხელშეკრულება (სსკ-ის 709-ე მუხლი). სამოქალაქო კოდექსის 710-ე მულის პირველი ნაწილის თანახმად კი, მარწმუნებელი ვალდებულია გადაუხადოს რწმუნებულს გასამრჯელო მხოლოდ ხელშეკრულებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. საქმის მასალებში (იხ. ს.ფ. 40) განთავსებულია 2019 წლის 13 აპრილს მოსარჩელის მიერ წარმომადგენლებზე განუსაზღვრელი ვადით გაცემული მინდობილობა. მოსარჩელე პირველი ინსტანციის სასამართლოში ითხოვდა ადვოკატის ხარჯების სახით მოპასუხისათვის 1000 ( ათასი) ლარის დაკისრებას. ( იხ. სარჩელი, ს.ფ.11; დაზუსტებული სარჩელი ს.ფ.171).

64. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის მეორე მხარისათვის დაკისრების საკითხის გადაწყვეტის წესი მოცემულია სსსკ-ის 53-ე მუხლში. ნორმის პირველი ნაწილის დანაწესით, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4%-ისა. ნორმის დისპოზიცია იმგვარად არის ფორმულირებული, რომ არ ადგენს გაწეული ხარჯის სანაცვლო ანაზღაურების ერთმნიშვნელოვნ ოდენობას, არამედ ამ ოდენობის გონივრულად განსაზღვრის უფლებას უტოვებს სასამართლოებს. კანონდებლის ამგვარი მიდგომა განპირობებულია იმ მოსაზრებით, რომ ადვოკატის მომსახურებაში გადახდილი ხარჯების სანაცვლო ანაზღაურებამ დაუსაბუთებლად არ უნდა შეზღუდოს პროცესის მონაწილე მხარის უფლება და არ უნდა შექმნას წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის პროცესუალური საფუძველი; ნორმის ამგვარი შინაარსის მიზანია პროცესის მონაწილე მეორე მხარის უფლებების დაუსაბუთბელი შეზღუდვის თავიდან აცილება. გონივრულეობის კრიტერიუმად კი, კანონმდებელი მიიჩნევს დავის საგნის ღირებულების არაუმეტეს 4%-ს. აღსანიშნავია, რომ დავის საგნის ღირებულების 4% წარმოადგენს ზედა ზღვარს (კანონით დადგენილ მაქსიმალურ ოდენობას), რომლის ფარგლებშიც ხდება წარმომადგენლის ხარჯების ოდენობის სასამართლოსმიერი განსაზღვრა და ამ თვალსაზრისით, მხედველობაში მიიღება კონკრეტულად რა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ქმედებები იქნა განხორციელებული ადვოკატის მიერ, რა სახის ადამიანური რესურსი დაიხარჯა, საქმის წარმოების რომელ ეტაპზე პროცესის მონაწილე რომელმა მხარემ გასწია იგი და სხვ. (შდრ: სუსგ №ას-818-784-2016, 02 ნოემბერი, 2016 წელი). გაწეული საადვოკატო ხარჯის დაკისრებისას სასამართლო ხელმძღვანელობს საქმის სირთულით, სასამართლო სხდომებში მონაწილეობისათვის დახარჯული დროის, წარმოდგენილი მოსაზრებებისა თუ მტკიცებულებების სიმრავლით და სხვა ამგვარი გარემოებებით, რაც მეორე მხარისათვის დასაკისრებელი საადვოკატო ხარჯის გონივრულობას განაპირობებს (შდრ: სუსგ №ას-1125-2019, 31 ოქტომბერი, 2019).

65. საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული ერთგვაროვანი პრაქტიკის თანახმად, „საპროცესო კანონმდებლობა პროცესის ხარჯების საკითხის განხილვის თაობაზე რაიმე სპეციალური წარმოების სახეს არ იცნობს, გარდა კოდექსის 261-ე მუხლით დადგენილი შემთხვევებისა. სასამართლოს ყოველთვის შეუძლია გამოიტანოს გადაწყვეტილება პროცესის ხარჯების თაობაზე, თუკი ამას მხარეები მოითხოვენ და დაადასტურებენ სათანადო მტკიცებულებებით. სასამართლოსთვის მინიჭებული ამგვარი ლეგიტიმური უფლება გამომდინარეობს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 249-ე მუხლის მე-5 ნაწილის დებულებიდან. საპროცესო ხარჯების განაწილება მხარეთა შორის ხდება თითოეულ ინსტანციის სასამართლოში ცალ-ცალკე და იმის მიხედვით, თუ როგორ შეცვლის ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გადაწყვეტილებას, ამას მოჰყვება პროცესის ხარჯების განაწილების ცვლილებაც. საკასაციო პალატის შეფასებით, ვინაიდან არსებობს დავის გადაწყვეტასთან ერთად იმავე დავაზე გაწეული ხარჯების დაბრუნების სამართლებრივი მექანიზმი, ხოლო საპროცესო კანონი სპეციალურ რეგულაციას არ იცნობს, მხარეებმა პროცესის ხარჯების დაბრუნების (მეორე მხარისათვის მათ სასარგებლოდ დაკისრება) შესახებ უნდა მიუთითონ ძირითად სასარჩელო (შესაგებლის) მოთხოვნასთან ერთად, წინააღმდეგ შემთხვევაში, ივარაუდება, რომ მათ პრეტენზია პროცესის ხარჯებთან დაკავშირებით არ გააჩნიათ. ამასთან, მხარეებს არ უნდა შეეზღუდოთ პროცესის ხარჯების მოთხოვნის უფლება საქმის მომზადების დასრულების შემდგომ, ან საქმის ზემდგომი ინსტანციის სასამართლოში განხილვის ეტაპზე, თუკი ხარჯების საკითხი სწორედ საქმის განხილვის ამ სტადიაზე წარმოიშვა და მანამდე მხარისთვის ამ ფაქტის შესახებ ობიექტურად ცნობილი ვერ იქნებოდა“ (იხ. სუსგ №ას-165-158-2013, 27 იანვარი, 2014 წელი).

66. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებსა და ვადებს, სავალდებულოა არა მხოლოდ მხარეებისათვის, არამედ სასამართლოსათვისაც და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია ვერც სასამართლოს და ვერც მხარეთა ნებაზე დამოკიდებული ვერ იქნება.

67. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანის აუცილებლობა შეიძლება წარმოიშვას იმ შემთხვევაში, როცა ძირითადი გადაწყვეტილება არაა სრულყოფილი და არ შეიცავს პასუხს ყველა იმ საკითხზე, რომელიც განხილვის საგანი იყო სასამართლო პროცესში (იხ. დამატებით: თ.ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, თბილისი, 2005, გვ.372.).

68. სსსკ-ის 261-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილია ის წინაპირობები, რომელთა არსებობის შემთხვევაში გადაწყვეტილების გამომტან სასამართლოს შეუძლია თავისი ინიციატივით ან მხარეთა თხოვნით გამოიტანოს დამატებითი გადაწყვეტილება, კერძოდ: ა) იმ მოთხოვნის გამო, რომლის შესახებაც მხარეებმა წარადგინეს მტკიცებულებანი და მისცეს ახსნა-განმარტებანი, გადაწყვეტილება არ გამოტანილა; ბ) სასამართლოს, რომელმაც გადაწყვიტა უფლების საკითხი, არ მიუთითებია გადასახდელი თანხის ოდენობა, გადასაცემი ქონება ან მოქმედება,რომელიც მოპასუხემ უნდა შეასრულოს; გ) სასამართლოს არ გადაუწყვეტია სასამართლო ხარჯების საკითხი.

69. მოხმობილი ნორმის დეფინიიციდან გამომდინარეობს, რომ საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს ამომწურავ ჩამონათვალს იმ საკითხების განხილვისა და გადაწყვეტისათვის, რომელიც ახასიათებს დამატებითი გადაწყვეტილების ინტიტუტს. აღსანიშნავია ისიც, რომ დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანა დასაშვებია როგორც მხარეთა მოთხოვნის საფუძველზე, ისე სასამართლოს ინიციატივით. მითითებული მუხლი ითვალისწინებს ისეთი ხარვეზის აღმოფხვრის მექანიზმებს, როდესაც, მართალია, მხარემ მოითხოვა პროცესის ხარჯების ანაზღაურება სასამართლოსაგან, მაგრამ სასამართლოს თავისი მიზეზით გამორჩა მხედველობიდან ამ საკითხის გადაწყვეტა (შდრ. სუსგ.-ებები: №ას-1054-2019 30 სექტემბერი, 2019წ., №ას-165-158-2013, 27 იანვარი, 2014წ.).

70. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 261-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტი არეგულირებს შემთხვევას, როდესაც მხარემ დასვა საპროცესო ხარჯების მოწინააღმდეგისათვის დაკისრების საკითხი, თუმცა სასამართლოს თავისი ბრალით გამორჩა მხედველობიდან ამ საკითხის გადაწყვეტა, ამასთანავე, მითითებული ნორმა არეგულირებს ე.წ „ნაკლიანი“ გადაწყვეტილების გასწორების შესაძლებლობას და მისი რეგულირების ქვეშ მოიაზრება მთლიანად სასამართლო ხარჯების საკითხი (როგორც სასამართლო, ისე არასასამართლო ხარჯები) (იხ. სუსგ №ას-658-625-2014, 26 იანვარი, 2015 წელი).

71. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 261-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანის საკითხი შეიძლება დაისვას გადაწყვეტილების გამოცხადებიდან 7 დღის განმავლობაში. ამ ვადის გაგრძელება არ დაიშვება. 7-დღიანი ვადით კანონმდებელმა შემოსაზღვრა როგორც მხარეთა, ისე სასამართლოს შესაძლებლობა, ამავე ნორმით დადგენილი წინაპირობების შემთხვევაში, სასამართლომ გამოიტანოს დამატებითი გადაწყვეტილება, რადგან დაადგინა, რომ ამ ვადის გაგრძელება არ დაიშვება (სუსგ. Nას-1670-2019, 21.05.2020წ.). დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანის საკითხის დასმის 7-დღიანი ვადის დენის დაწყებას კანონი უკავშირებს როგორც წესი, გადაწყვეტილების გამოცხადებას და არა მხარისათვის მის ჩაბარებას, რადგან სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადების შემდეგ მხარეებისათვის ცხადი ხდება, რომ გადაწყვეტილება გამოტანილია ერთ-ერთი იმ ხარვეზით, რასაც ითვალისწინებს სსსკ-ის 261-ე მუხლის პირველი ნაწილი. შესაბამისად, კანონის ზემოაღნიშნული იმპერატიული დათქმა ემსახურება იმ მიზანს, რომ სასამართლომ დროულად გამოასწოროს მის მიერ დაშვებული ხარვეზი ( იხ. სუსგ. №ას-1670-2019, 21 მაისი, 2020წ.; №ას-920-870-2015, 09 ივნისი, 2016წ.), ასეთის არსებობის შემთხვევაში.

72. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს იმ გარემოებაზე, თუ რა მოვლენას უკავშირებს კანონმდებელი დამატებითი გადაწყევტილების მიღებისათვის დადგენილი 7-დღიანი საპროცესო ვადის ათვლის დაწყებას, – ესაა გადაწყვეტილების ზეპირ სხდომაზე გამოცხადება. კანონის ამ დათქმას საფუძვლად უდევს ის გარემოება, რომ მხარე სასასამართლო სხდომაზე მოისმენს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილს და მყისიერად შეიტყობს, სასამართლომ იმსჯელა და პასუხი გასცა თუ არა მის ყველა მოთხოვნას. ასეთ ვითარებაში მხარე, რომელიც აღმოაჩნეს, რომ არსებობს დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანის შესახებ განცხადების წარდგენის სსსკ-ის 261-ე მუხლის პირველ ნაწილში ასახული რომელიმე წინაპირობა, 7 დღეში მიმართავს სასამართლოს და მოითხოვს მის მიერ დასმული და სასამართლოს მხრიდან გამოტოვებული საკითხის გადაწყვეტას. ( იხ. სუსგ №ას-123-2021, 04 ივნისი, 2021.).

73. საკასაციო პალატა ხაზგასმით აღნიშნავს, იმის გათვალისწინებით, რომ განსახილველ შემთხვევაში სასამართლო გარეშე ხარჯი წარმოშობილია პირველი ინსტანციის სასამართლოში სამართალწარმოების ეტაპზე, ( რასაც ადასტურებს კასატორიც - იხ. საკასაციო საჩივარი, ს.ფ.413), ხოლო მოსარჩელეს პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოცხადებიდან 7 დღეში ( საქმის მასალებით დასტურდება, რომ 2022 წლის 02 თებერვალს პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადებას ესწრებოდა მოსარჩელის უფლებამოსილი წარმომადგენელი, იხ. ს.ფ.238), არ მოუთხოვია დამატებითი გადაწყვეტილების გამოტანა, ამიტომაც საკასაციო პალატა მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, დააკმაყოფილოს კასატორის აღნიშნული მოთხოვნა.

74. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ იკვეთება საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლის არსებობა, ვინაიდან ნორმის დანაწესით საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით, ვერც კასატორი მიუთითებს რაიმე ისეთ საპროცესო დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც საკასაციო საჩივარს არა აქვს წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები არც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ვინაიდან სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან, არც დასაბუთებული პოზიციაა წარმოდგენილი ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციათან ანდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან წინააღმდეგობის საფუძვლით.

75. ამასთან, საკასაციო საჩივრების განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისითაც. მსგავს საკითხებზე არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა, რომელსაც წინამდებარე განჩინება არ ეწინააღმდეგება.

76. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები, რის გამოც, მას უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

77. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ნ. ლ-ის საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო;

2. შპს „ს------ს ფ----ს“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველად დაუშვებლობის გამო;

3. ნ. ლ-ლს (პ.ნ:-----) (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი ----, მიმღების ანგარიშის №----, სახაზინო კოდი ----) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით ქ.ვ-ლის მიერ 28.09.2022-ში N-საგადასახადო დავალებით გადახდილი 300 ლარის 70% – 210 ლარი;

4. შპს „ს----ს ფ----ს“ (ს.კ: -----) (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი ----, მიმღების ანგარიშის №----, სახაზინო კოდი ---) დაუბრუნდეს სახელმწიფო ბაჟის სახით 29.09.2022-ში N---- საგადახდო დავალებით გადახდილი 1012.5 ლარის 70% – 708.75 ლარი;

5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: მირანდა ერემაძე

ეკატერინე გასიტაშვილი