საქმე №ას-1506-2019 07 ივლისი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროს უფლებამონაცვლე) (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – სს ----- „ს------გო“ (მოპასუხე)

მესამე პირი – საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 13 მარტის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტრომ (შემდგომში - „მოსარჩელე“) სარჩელი აღძრა სასამართლოში სს---- „ს-----ოს“ (შემდგომში - „მოპასუხე“) მიმართ და მოითხოვა მისთვის არამიზნობრივად გამოყენებული თანხის - 2 138 300 ლარის გადახდის დაკისრება.

2. სარჩელი ეფუძნება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:

2.1. „საქართველო-სომხეთის 400 კვ ელექტროგადამცემი ხაზის მშენებლობის პროექტის ფარგლებში სარეაბილიტაციო ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 03.11.2006წ. №515 განკარგულებით საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დაევალა საქართველოს 2006 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით მოსარჩელისთვის განსაზღვრული საერთო ასიგნებებიდან საკრედიტო რესურსად 8 000 000 ლარის გამოყოფა და ამ უკანასკნელთან ერთად მოპასუხესთან სათანადო სასესხო ხელშეკრულების გაფორმება;

2.2. აღნიშნული განკარგულების საფუძველზე, 2006 წლის 14 ნოემბერს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს, მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის გაფორმდა მიზნობრივი სესხის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, მოპასუხეს სესხის სახით გამოეყო 8 000 000 ლარი 500 კვ ელექტროგადამცემი ხაზის „-----“ სარეაბილიტაციო სამუშაოთა დასაფინანსებლად. სესხის დაბრუნების ვადად განისაზღვრა 2013 წელი. ხელშეკრულებით განისაზღვრა სარგებელი - წლიური 7%;

2.3. ხელშეკრულების 3.1.1. პუნქტის თანახმად, მოპასუხე ვალდებული იყო სესხის სახით გამოყოფილი თანხა მხოლოდ და მხოლოდ ხელშეკრულებით განსაზღვრული მიზნისთვის გამოეყენებინა;

2.4. 2010 წლის 31 მარტს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო დეპარტამენტის განსაკუთრებით მნიშვნელოვან საქმეთა მთავარ სამმართველოში დაიწყო წინასწარი გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე და ჩატარებული გამოძიებით დადგინდა (05.08.2010წ. დადგენილება), რომ მოპასუხის ყოფილმა ხელმძღვანელებმა მოახდინეს მოპასუხისათვის სესხის სახით გამოყოფილი 8 000 000 ლარიდან 2 138 300 ლარის არამიზნობრივად ხარჯვა, რითაც მოპასუხემ დაარღვია სესხის ხელშეკრულების 3.1.1. პუნქტი და მოსარჩელეს ზიანი მიაყენა;

2.5. მოგვიანებით მოსარჩელემ დააზუსტა ფაქტობრივი გარემოებები და განმარტა, რომ ზიანი მიადგა არამიზნობრივად დახარჯული თანხის დროულად დაუბრუნებლობით. კერძოდ, მოპასუხეს სადავო თანხა 2006 წელსვე რომ დაებრუნებინა, იგი ამ თანხას სახელმწიფო ენერგოსისტემის ფუნქციონირებისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურული პროექტების, მათ შორის, სხვა ელექტროგადამცემი ხაზების რეაბილიტაციისთვის გამოიყენებდა.

3. საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, რომელიც დაეთანხა მოსარჩელის მოთხოვნას.

4. მოპასუხემ წარდგენილი შესაგებლით სარჩელი არ ცნო.

5. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2013 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლით და მიიჩნია, რომ მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა ზიანის არსებობის ფაქტი.

6. მოსარჩელემ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე წარადგინა სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2013 წლის 03 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეცვლით მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა არამიზნობრივად გამოყენებული თანხის, 2 138 300 ლარის გადახდა.

8. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 997-ე მუხლებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 309¹⁷-ე მუხლის მე-2 ნაწილით, 309²⁰-ე მუხლის მე-2 ნაწილით და სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებულ დაზარალებულად ცნობის შესახებ 05.08.2010წ. დადგენილებაზე და 21.03.2011წ. განაჩენზე დაყრდნობით დადგენილად მიიჩნია როგორც ბრალის არსებობის, ისე 2 138 300 ლარის ოდენობით ზიანის მიყენების ფაქტი.

9. მოპასუხემ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე წარადგინა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

10. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2015 წლის 29 ოქტომბრის განჩინებით საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება გაუქმდა და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

10.1. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს წინამდებარე დავის გადასაწყვეტად საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 997-ე მუხლები არ უნდა გამოეყენებინა, ვინაიდან მითითებული ნორმებით დელიქტური პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს ზიანის მიმყენებელ პირს. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის განმარტებისა და სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენის მიხედვით, სესხის სადავო თანხა არამიზნობრივად დახარჯეს (გაფლანგეს) საწარმოს დირექტორებმა, შესაბამისად, დანაშაულის შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებლობა საწარმოს ვერ დაეკისრება, ვინაიდან მოსარჩელისათვის ზიანი მას არ მიუყენებია.

10.2. საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნა შესრულების კონდიქციიდან გამომდინარეობს. მისი განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სესხი მიზნობრივი იყო და ეს გარემოება სესხის გაცემის არსებით პირობას წარმოადგენდა (სსკ-ის 327-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილები). აქედან გამომდინარე, სესხის არამიზნობრივად დახარჯვის მომენტიდან კრედიტორი აღარაა ვალდებული, მოვალეს არამიზნობრივად დახარჯული სესხით სარგებლობის უფლება ხელშეკრულების ვადის დასრულებამდე მისცეს. შესაბამისად, ამ საფუძვლით კრედიტორის ვალდებულება წყდება (სსკ-ის 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი). ზემოაღნიშულიდან გამომდინარე, მოპასუხეს სადავო თანხის ფლობის სამართლებრივი საფუძველი აღარ გააჩნდა და შეძენილი უკან უნდა დაებრუნებინა (სსკ-ის 979.1 მუხლი). განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხემ დაუბრუნა მოსარჩელეს არამიზნობრივად დახარჯული სესხი, შესაბამისად, მას ამ თანხის განმეორებით მოთხოვნის უფლება აღარ აქვს, თუმცა შეუძლია, მოითხოვოს ფულად ვალზე პროცენტის გადახდა, რაც გათვალისწინებულია სსკ-ის 981.2 მუხლით. ამასთან, მართალია, მოპასუხემ სადავო თანხასთან ერთად მოსარჩელეს პროცენტიც (წლიური 7%) გადაუხადა, მაგრამ ასეთი შეღავათიანი პროცენტით მოპასუხეს მხოლოდ მაშინ შეეძლო ესარგებლა, თუ სესხს მიზნობრივად დახარჯავდა. დადგენილია, რომ მოსარჩელემ სესხი არამიზნობრივად დახარჯა, ამიტომ ამ მომენტიდან, უსაფუძვლოდ ფლობდა რა მოსარჩელის კუთვნილ ფულს, მოპასუხე მოსარჩელის ხარჯზე ზოგავდა თავის ქონებას იმით, რომ არ იხდიდა საპროცენტო სარგებელს, სულ ცოტა, საბანკო კრედიტისათვის არსებული საშუალო საბაზრო ფასის მიხედვით. აქედან გამომდინარე, განსახილველ შემთხვევაში გამდიდრების ოდენობა საბანკო კრედიტისათვის სადავო პერიოდში დადგენილი საშუალო საბაზრო ფასისა და მოპასუხის მიერ გადახდილი წლიური საპროცენტო სარგებლის სხვაობის ტოლი იქნება. ამასთან, გამდიდრების საბოლოო მოცულობა იმაზეც იქნება დამოკიდებული, იცოდა თუ არა მოპასუხემ ან უხეში გაუფრთხილებლობის გამო, მისთვის უცნობი იყო თუ არა, რომ სესხის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მიზნის განსახორციელებლად სადავო თანხა საჭირო აღარ იყო. იმ შემთხვევაში, თუ ზემოაღნიშნული ხარვეზის თაობაზე მოპასუხემ იცოდა, მაშინ იგი პასუხს აგებს სწორედ ამ ცნობის მიღების მომენტიდან, ხოლო, თუ არ იცოდა და არც უნდა სცოდნოდა - მაშინ პასუხისმგებლობა დაეკისრება სარჩელის შეტანის მომენტიდან. საკასაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს საქმის ხელახლა განხილვისას სწორედ ზემოაღნიშნული გარემოებები უნდა დაედგინა.

11. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 დეკემბრის საოქმო განჩინებით მოსარჩელის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (შემდგომში - ასევე „მოსარჩელე“, „მოსარჩელის უფლებამონაცვლე“ ან „კასატორი“).

12. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 13 მარტის განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2013 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

13. სააპელაციო პალატის მითითებით, მოსარჩელის მტკიცებით მოპასუხისათვის სესხის სახით გამოყოფილი 8 000 000 ლარიდან არამიზნობრივად დახარჯული 2 138 300 ლარი მაშინვე რომ დაბრუნებულიყო, ან შემდგომ პერიოდში, გამოიყენებოდა სხვა შესაბამისი სარეაბილიტაციო სამუშაოების ჩასატარებლად. ზიანია ის 2 138 300 ლარის სამუშაოები, რომლის ჩატარებაც მოსარჩელემ ვერ შეძლო იმიტომ, რომ თანხა არ ჰქონდა (იხ. ტ. I, 18.03.2013წ. სხდომის ოქმი, 13:36:10-13:37:30 სთ). მათ იმ წელს 2 138 300 ლარი რომ არ მიეცათ, შეძლებდნენ სხვა ღონისძიებების დაფინანსებას (იხ. ტ. I, 18.03.2013წ. სხდომის ოქმი, 13:37:30-13:37:55 სთ).

14. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მოსარჩელის მიერ მიწოდებული ინფორმაცია, არსებული მოთხოვნის ფარგლებში, არ არის წარდგენილი სათანადო ფორმით, რომ განისაზღვროს მისი სამართლებრივი საფუძველი. მსგავსი შინაარსით უფლების რეალიზაციის შესაძლებლობას აწესრიგებს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლი, თუმცა სარჩელი არ შეიცავს საკმარის ინფორმაციას სავალდებულო წინაპირობების სახით, რაც შესაძლებლობას მისცემდა სასამართლოს მოთხოვნა შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლების ფარგლებში შეეფასებინა. თუ მოსარჩელე ცდილობს უფლების დაცვას ზემოაღნიშნული ნორმის საფუძველზე, მას სავალდებულო წესით უნდა მიეთითებინა ის აუცილებელი წინაპირობები, რომლებიც აღნიშნული მუხლის ნორმატიულ შინაარს ქმნიან, კერძოდ, ზიანი, მართლსაწინააღმდეგო, ბრალეული ქმედება და მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. სარჩელი ამ ნაწილში მხოლოდ მშრალი მოთხოვნის სახით არის დეკლარირებული. დასახელებული წინაპირობებიდან ერთ-ერთის არარსებობა კი, გამორიცხავს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის შესაბამისად, სასარჩელო მოთხოვნის წარმატებას.

15. სააპელაციო პალატის მითითებით, მიუღებელი შემოსავალი, ისევე როგორც ზიანი, მკაფიოდ უნდა იყოს განსაზღვრული და დადასტურებული უტყუარი მტკიცებულებებით. განსახილველ შემთხვევაში ერთმნიშვნელოვნად დგინდება, რომ მოსარჩელემ არამხოლოდ ზიანის არსებობის დამადასტურებელი მტკიცებულებები ვერ წარადგინა, არამედ მან სრულყოფილად ვერ განახორციელა მოსარჩელის სტადია, კერძოდ, ცალსახად ვერ მიუთითა სად უნდა მიმართულიყო ის თანხა, რომელიც არამიზნობრივად იქნა გამოყენებული, რა ოდენობით მატერიალური სარგებელი იქნებოდა მიღებული. ვალდებულების შეუსრულებლობა, თავისთავად, ზიანის მომტანია მხარისთვის, რადგან კრედიტორს ყოველთვის აქვს შესრულების მოლოდინი და ის მისთვის ყოველთვის გარკვეულ ღირებულებას წარმოადგენს, მაგრამ მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების მოთხოვნა წარმოიშობა ვალდებულების დარღვევის შემთხვევაში მხოლოდ მაშინ, თუ დარღვევამ კრედიტორს დამატებითი ზიანი მიაყენა. მიუღებელი შემოსავლის სახით ზიანი დგება, როდესაც ვალდებულების შესრულებით კრედიტორს გარკვეული შემოსავლის წყარო გაუჩნდებოდა, დამატებით მატერიალურ სიკეთეს შეიძენდა, რაც ვერ განხორციელდა ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო. საყურადღებოა და აღნიშნულს არც მხარეები ხდიან სადავოდ, რომ მოსარჩელეს 2 138 300 ლარი მიღებული აქვს, კერძოდ, მოპასუხემ სესხი სარგებელთან ერთად მოსარჩელეს სრულად დაუბრუნა ხელშეკრულებით შეთანხმებული გრაფიკის მიხედვით. ამდენად, სასამართლო სხდომაზე გაკეთებული შემდეგი მითითება „ჩვენ იმ წელს 2 138 300 ლარი რომ არ მიგვეცა, შევძლებდით სხვა ღონისძიებების დაფინანსებას“ წარმოადგენს აბსტრაქტულ, დაუსაბუთებელ პოზიციას, რაც ზიანის არსებობასთან დაკავშირებით ცალსახა დასკვნის გაკეთების შესაძლებლობას არ იძლევა.

16. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, უზენაესი სასამართლოს მითითებების გაზიარების შემთხვევაშიც, მოსარჩელეს არც სსკ-ის 981-ე მუხლის მე-2 ნაწილით დადგენილი მართლწესრიგის პირობებში ჰქონდა წარმატების პერსპექტივა, რადგან მის მიერ საქმის წარმოების სათანადო ეტაპზე არ მომხდარა დასახელებული ნორმით დადგენილ წინაპირობებზე მითითება. აპელანტი ზიანის არსებობას უკავშირებდა არა სადავო თანხაზე მისაღებ პროცენტს, არამედ „სხვა ღონისძიების“ დაფინანსებას და აქედან გამომდინარე შემოსავლის მიღებას. ამასთან, არ ირკვევა მისაღები სარგებლის ოდენობად 2 138 300 ლარი რაზე დაყრდნობით შეიძლება იქნეს მიჩნეული.

17. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა უზენაესი სასამართლოს განჩინებაში ასახულ შემდეგ მოსაზრებაზე - „სესხის არამიზნობრივად დახარჯვის მომენტიდან კრედიტორი აღარაა ვალდებული, არამიზნობრივად დახარჯული სესხით სარგებლობის უფლება მისცეს მოვალეს ხელშეკრულების ვადის დასრულებამდე. შესაბამისად, ამ საფუძვლით კრედიტორის ვალდებულება წყდება (სსკ-ის 976.1 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი). ამდენად, ზემოაღნიშულიდან გამომდინარე, მოპასუხეს სადავო თანხის ფლობის სამართლებრივი საფუძველი აღარ გააჩნდა და შეძენილი უკან უნდა დაებრუნებინა (სსკ-ის 979.1 მუხლი)“ და განმარტა, რომ არამიზნობრივად დახარჯული თანხის გამო განსაზღვრული ვადის გასვლამდე ხელშეკრულების დასრულება აღმჭურველი უფლებაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ განსაზღვრული წინაპირობების არსებობისას უფლებამოსილ პირს აქვს შესაძლებლობა, მიაღწიოს გარკვეულ სამართლებრივ შედეგს – დაასრულოს სახელშეკრულებო ურთიერთობა კონკრეტული უფლებებითა და მოვალეობებით და განსხვავებულ სამართლებრივ რეჟიმში გადაიყვანოს იგი. მოცემულ შემთხვევაში მხარეს დასახელებული უფლებით არ უსარგებლია და ამჟამად მათ შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობა დასრულებულია, ვალდებულება შეწყვეტილია მოვალის მიერ კრედიტორის სასარგებლოდ ფულადი ვალდებულების შესრულების გზით (სსკ-ის 427-ე მუხლი).

18. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ჩავთვლით, რომ მოთხოვნილი 2 138 300 ლარი წარმოადგენს სსკ-ის 981-ე მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრულ სარგებელს, წარდგენილი სარჩელის გათვალისწინებით, შეუძლებელია მიუღებელი სარგებლის ოდენობად მოთხოვნილი თანხის მიჩნევა. არც მოსარჩელის ახსნა განმარტებიდან და არც წარდგენილი მტკიცებულებებიდან არ ირკვევა, თუ სად განათავსებდა სადავო თანხას კრედიტორი (მაგალითად, რომელიმე საბანკო დაწესებულების ანგარიშზე, დეპოზიტზე და ა.შ), რა პერიოდითა და საპროცენტო განაკვეთით, რომ აღნიშნულის გათვალისწინებით მომხდარიყო მიუღებელი სარგებლის დათვლა. ამასთან, გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ მოსარჩელე წარმოადგენს საბიუჯეტო ორგანიზაციას, რომელსაც კანონმდებლობით მკაცრად აქვს განსაზღვრული საქმიანობა და ბიუჯეტით გათვალისწინებული ფულადი სახსრების ხარჯვა. შესაბამისად, რამდენად გააჩნია მას საბიუჯეტო თანხების საბანკო ანგარიშებზე სარგებლის მიღების მიზნით განთავსების საშუალება, დასაბუთებული ფაქტობრივი მოცემულობისა და წარდგენილი მტკიცებულებების პირობებში უნდა შეფასდეს, რაც განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელეს პირველი ინსტანციის სასამართლოში არ განუხორციელებია.

19. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ უზენაესი სასამართლოს მითითების გათვალისწინება გამოიწვევდა სარჩელის ფაქტობრივი ნაწილის შეცვლას და ახალი მტკიცებულებების წარდგენის საჭიროებას, რომლის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 380-ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობა არ არსებობდა.

20. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სასამართლო მოკლებული იყო საპროცესო-სამართლებრივ შესაძლებლობას მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებისა და წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, დავა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 981-ე მუხლით დადგენილი ნორმატიული წინაპირობების შესაბამისად განეხილა. უკვე არსებული შედავების შესაბამისი მატერიალურ-სამართლებრივი დასაბუთების გათვალისწინებით კი მიიჩნია, რომ არ არსებობდა სარჩელის და, შესაბამისად, სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების შესაძლებლობა.

21. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნულ განჩინებაზე მოსარჩელის უფლებამონაცვლემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

22. კასატორმა საკასაციო საჩივარში მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

22.1. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 29.10.2015წ. განჩინების თანახმად, სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში სახეზე იყო არა დელიქტური ურთიერთობის, არამედ უსაფუძვლო გამდიდრების მომწესრიგებელი სამართლებრივი ნორმების გამოყენების წინაპირობა. კერძოდ, სახეზე იყო მოპასუხის გამდიდრების ფაქტი, თუმცა გამდიდრების ოდენობა და ხანგრძლივობა წარმოადგენდა ფაქტობრივ გარემოებას, რომელსაც საკასაციო სასამართლო, მისი უფლებამოსილებიდან გამომდინარე, ვერ დაადგენდა. საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქმის სააპელაციო წესით განხილვისას უნდა დადგენილიყო საბანკო კრედიტისათვის სადავო პერიოდში განსაზღვრულ საბაზრო ფასსა და მოპასუხის მიერ გადახდილ წლიურ საპროცენტო სარგებელს შორის სხვაობა და თანხის არამიზნობრივად გამოყენების თაობაზე მოპასუხის მიერ შეტყობის მომენტი. სწორედ ამ გარემოებების გამოკვლევის მიზნით დაბრუნდა საქმე ხელახლა განსახილველად სააპელაციო სასამართლოში, თუმცა ეს გარემოებები სააპელაციო სასამართლოს კვლევის საგანი არ გამხდარა. მან იმსჯელა თანხის ოდენობაზე, როგორც მოსარჩელის მიერ მიღებულ და არა მოპასუხის მიერ დაზოგილ სარგებელზე და, შესაბამისად, მოპასუხის გამდიდრების ფაქტზე;

22.2. თბილისის სააპელაციო სასამართლომ სასარჩელო მოთხოვნა საფუძვლიანობის კუთხით შეაფასა, შესაბამისად, ვინაიდან 412-ე მუხლის მიხედვით, საკასაციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნებისას უზენაესი სასამართლოს მითითება სავალდებულოა სასამართლოსთვის, რაც სააპელაციო სასამართლომ არ შეასრულა, სახეზეა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების აბსოლუტური საფუძვლები.

23. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 ივნისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

24. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა, საქმის მასალები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთება და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

25. განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლოს მსჯელობის საგანია მოსარჩელისათვის ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის მართლზომიერება.

26. კასატორი დავობს, რომ სააპელაციო სასამართლომ ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება არ შეაფასა საკასაციო სასამართლოს 29.10.2015წ. განჩინებაში არსებული მითითებების შესაბამისად.

27. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა დაადგინოს რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას (იხ. სუსგ საქმე №ას-1529-1443-2012, 09 დეკემბერი, 2013 წელი; დიდი პალატის გადაწყვეტილება №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017 წელი, §187).

28. საკასაციო სასამართლოს არაერთ განჩინებაში/გადაწყვეტილებაში განმარტებულია, რომ მოთხოვნა პირის ნებას დაქვემდებარებული და სხვა პირზე მიმართული უფლებაა, რომელიც მისი პროცესუალური განხორციელებისაგან მკვეთრად იმიჯნება. მოთხოვნა ძირითადად მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია. ხოლო, საპროცესო-სამართლებრივი გაგებით, ყოველთვის მიმართულია სასამართლო გადაწყვეტილების დადგომისაკენ. მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი არის სამართლის ნორმა, რომლის სამართლებრივი შედეგით გათვალისწინებულია სამართლებრივ ურთიერთობაში მონაწილე პირის მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელებისა თუ მოქმედების შესრულებისაგან თავის შეკავების ვალდებულება. თითოეული მოთხოვნის დამფუძნებელი სამართლის ნორმა განსაზღვრავს მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს, თუმცა მისი განმარტება და ფაქტობრივ გარემოებებზე მისადაგება სასამართლოს უფლებამოსილებაა. მოთხოვნის საფუძველი ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ნორმის შემადგენლობა, რომელიც მოიცავს ცალკეულ წინაპირობას და ბ) სამართლებრივი შედეგი, რომელიც კანონის საფუძველზე დადგება იმ შემთხვევაში, თუ სახეზეა ნორმის შემადგენლობით განსაზღვრული ყველა წინაპირობა. სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები და გარემოებები განსაზღვრავენ მისი მოთხოვნის შინაარსს (იხ. სუსგ საქმე №ას-515-515-2018, 06 ივლისი, 2018 წელი; №ას-1470-2018, 15 თებერვალი, 2019 წელი; №ას-1366-2019, 16 ივნისი, 2020 წელი)

29. ამდენად, მოთხოვნის საფუძვლის (საფუძვლების) ძიებისას, სასამართლოსათვის ამოსავალია ის კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას. საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

30. სასამართლომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან, ზიანის მიყენებიდან (დელიქტი), უსაფუძვლო გამდიდრებიდან თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან.

31. საკასაციო სასამართლო, ასევე, განმარტავს, რომ სამოქალაქო სამართალწარმოება მიმდინარეობს მხარეთა თანასწორობისა (სსსკ-ის მე-5 მუხლი) და შეჯიბრებითობის (სსსკ-ის მე-4 მუხლი) ფუნდამენტურ პრინციპებზე დაყრდნობით. მხარეები სრულიად თავისუფალნი არიან და თავად წყვეტენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. სასამართლო ამ პროცესში ვერ ჩაერევა. სათანადო ფაქტების მიუთითებლობა და შესაბამისი მტკიცებულებების წარუდგენლობა კი მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს.

32. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლომ თავის 29.10.2015წ. განჩინებაში, რომლითაც წინამდებარე საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნა სააპელაციო სასამართლოს, აღნიშნა, რომ წინამდებარე საქმეში სასარჩელო მოთხოვნა შესრულების კონდიქციიდან გამომდინარეობს. ამასთან, დაადგინა, რომ ვინაიდან მოპასუხემ სრულად, დადგენილ ვადაში დაუბრუნა მოსარჩელეს სესხი და მასზე დარიცხული პროცენტები, მოსარჩელეს აღნიშნული თანხის დაბრუნების მოთხოვნის უფლება აღარ გააჩნია, თუმცა მას შეუძლია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 981.2 მუხლის შესაბამისად, მოითხოვოს ფულად ვალზე პროცენტი - კრედიტისთვის სადავო პერიოდში დადგენილ საშუალო საბაზრო ფასსა და მოპასუხის მიერ გადახდილ წლიურ საპროცენტო სარგებელს შორის სხვაობის სახით. შესაბამისად, საქმის ხელახლა განხილვისას სააპელაციო სასამართლოს ეს ფაქტობრივი გარემოება და მოპასუხის მიერ თანხის არამიზნობრივად გამოყენების თაობაზე შეტყობის მომენტი უნდა დაედგინა.

33. საქმის მასალების შესწავლით დგინდება, რომ მოსარჩელეს სასარჩელო მოთხოვნა ამგვარად არ დაუყენებია და მოპასუხისათვის პროცენტის გადახდის დაკისრება არ მოუთხოვია. მოსარჩელეს მოთხოვნა არც შემდგომ დაუზუსტებია. კერძოდ, მის მოთხოვნას წარმოადგენდა მოპასუხისათვის ზიანის ანაზღაურების სახით - 2 138 300 ლარის გადახდის დაკისრება. მოსარჩელე მისი მოთხოვნის საფუძვლად იმ გარემოებაზე მიუთითებდა, რომ მოპასუხის მიერ სესხად მიღებული 8 000 000 ლარიდან არამინზობრივად დახარჯული 2 138 300 ლარის დროულად დაბრუნების შემთხვევაში, იგი ამ თანხას სხვა პროექტების დასაფინანსებლად გამოიყენებდა.

34. ამრიგად, სარჩელი არ შეიცავს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 981.2 მუხლით განსაზღვრული სამართლებრივი შედეგის განმაპირობებელ აუცილებელ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე მითითებას, რაც აღნიშნული სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე მისი დაკმაყოფილების შესაძლებლობას გამორიცხავს. მოსარჩელემ სასამართლოს ვერ წარუდგინა საკმარისი ფაქტები, რომლებიც სასამართლოს მათი სამართლის ნორმასთან სუბსუმირების შესაძლებლობას მისცემდა.

35. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება შედეგობრივად სწორია, მიუხედავად იმისა, რომ იგი ზოგიერთ ნაწილში შესაბამის დასაბუთებას არ შეიცავს, რაც გასაჩივრებული განჩინების ძალაში დატოვებისა და საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველია.

36. მოპასუხემ საკასაციო სასამართლოში წარმოადგინა მტკიცებულება. საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის პირველ ნაწილზე [საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხარის მხოლოდ იმ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლოთა გადაწყვეტილებებში ან სხდომათა ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები] და განმარტავს, რომ აღნიშნული ნორმა ადგენს საკასაციო სასამართლოს მიერ ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების პროცესუალურ ფარგლებს და მისი შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ საკასაციო სასამართლოში ახალ ფაქტებზე მითითება და ახალი მტკიცებულებების წარმოდგენა არ დაიშვება. იმავე კოდექსის 104-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სასამართლო არ მიიღებს, არ გამოითხოვს ან საქმიდან ამოიღებს მტკიცებულებებს, რომლებსაც საქმისათვის მნიშვნელობა არა აქვთ. დასახელებული სამართლებრივი ნორმებიდან გამომდინარე, მოპასუხეს უნდა დაუბრუნდეს საკასაციო სასამართლოში მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულება (მოპასუხის წარმომადგენლის, მ. ქ-ის მიერ 19.10.2020წ. წარმოდგენილ განცხადებაზე დართული მტკიცებულება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2020 წლის 22 სექტემბრის განაჩენი, საქმე №1/ა.გ.----), მთლიანობაში „17“ ფურცლად.

37. „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „უ“ ქვეპუნქტის თანახმად, კასატორი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს (საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროს უფლებამონაცვლე) საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 13 მარტის განჩინება დარჩეს უცვლელი;

3. სს --- „ს------ოს“ დაუბრუნდეს საკასაციო სასამართლოში მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულება (სს --- „ს----ოს“ წარმომადგენლის, მ. ქ-ის მიერ 19.10.2020წ. წარმოდგენილ განცხადებაზე დართული მტკიცებულება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2020 წლის 22 სექტემბრის განაჩენი, საქმე №1/ა.გ.-------), მთლიანობაში „17“ ფურცლად;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ე. გასიტაშვილი