საქმე №ას-464-2022 6 დეკემბერი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ზურაბ ძლიერიშვილი(თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მირანდა ერემაძე, თამარ ზამბახიძე

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი – ა. მ-ვა, ი. და ე. მ-ბი (მოპასუხეები)

მოწინააღმდეგე მხარე – ნ. მ-ვი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 18 ნოემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – კომლის წევრად აღდგენა, კომლის საერთო ქონების 1/3 ნაწილზე მესაკუთრედ ცნობა, მესაკუთრეთა სიიდან ამორიცხვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ნ. მ-მა (შემდგომში – მოსარჩელე) სარჩელი აღძრა სასამართლოში ა. მ-ას, ი. და ე. მ-ის (შემდგომში – მოპასუხეები) და ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიის მიმართ, მოითხოვა მ. მ-ის კომლის წევრად აღდგენა და მ. მ-ის კომლის საერთო ქონებიდან 1/3 წილზე მოსარჩელის მესაკუთრედ ცნობა, აგრეთვე მ. მ-ის კომლის მესაკუთრეთა სიიდან ა. მ-ას ამორიცხვა (იხ. სარჩელი, ტ.1.ს.ფ.8).

სარჩელის საფუძვლები:

2. მოსარჩელის განმარტებით, 2018 წლამდე ფიქრობდა, რომ იყო მამის - მ. მ-ის კომლის წევრი და, სადავო უძრავი ქონების დარეგისტრირების მიზნით, 2018 წელს მიმართა ეროვნულ არქივს მ. მ-ის კომლის ქონებრივი საარქივო ცნობის მისაღებად. კომლს ბოლნისის რაიონის სოფელ ----- ერიცხებოდა უძრავი ქონებები, მიწის ნაკვეთები და საცხოვრებელი სახლი. მოსარჩელეს სურდა თავის სახელზე აღნიშნული ქონებიდან თავისი წილის 1/3-ის დარეგისტრირება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში, რის გამოც მოითხოვა არქივიდან ცნობა კომლის ქონებრივი მდგომარეობის შესახებ. საარქივო ცნობით აღმოჩნდა ჩანაწერი, რომ თითქოს ნ. მ-ვი ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987წელს. თუმცა ამოწერის მიზეზი არ არის მითითებული. ის საქართველოს მოქალაქეა, მას სხვა კომლში არ გააჩნია ქონება. საარქივო ცნობით და სოფლის რწმუნებულის ცნობით დასტურდება, რომ ნ. მ-ვი აღნიშნულ სოფელში ცხოვრობს და აგრძელებს კომლის ქონებით სარგებლობას. კანონის თანახმად, 1993 წლის 1 იანვრამდე კომლის წევრად ვინც არის რეგისტრირებული, ის ითვლება კომლის ქონების თანამესაკუთრედ. 1993 წლამდეც მოსარჩელე ფაქტობრივად და მის შემდეგაც სადავო ქონებს ფლობს და სარგებლობს. ნ. მ-ვი არასდროს არ ამოწერილა აღნიშნული კომლიდან და არ წასულა საცხოვრებლად სხვაგან. ამ სადავო უძრავი ქონების გარდა, მას სხვა უძრავი ქონება არ გააჩნია. 2014 წლის 18 სექტემბერს და 2017 წელს ა. მ-ამ მ. მ-ის კომლის ქონება დაირეგისტრირა თავის სახელზე. 1995 წლის 15 თებერვალს ა. და ე. მ-ბი დაქორწინდნენ და მ. მ-ის კომლის წევრად საარქივო ცნობით დარეგისტრირდა 1996 წელს. საჯარო რეესტრმა ა. მ-ვა უკანონოდ ცნო მ. მ-ის კომლის ქონების თანამესაკუთრედ.

მოპასუხის პოზიცია:

3. მოპასუხეებმა წარადგინეს როგორც მოთხოვნის გამომრიცხველი, ისე მოთხოვნის განხორცილების შემაფერხებელი შესაგებელი, რომელშიც მიუთითეს, რომ კომლი არსებობდა 1993 წლის პირველ იანვრამდე. მოსარჩელემ მოითხოვა კომლის წევრად აღდგენა, თუმცა ვინაიდან 1993 წლიდან კომლი აღარ არსებობს გაურკვეველია, სად უნდა აღდგეს მოსარჩელე. უფლების დამდგენი საბუთები გაცემულია 1993 წლის შემდგომ და 1993 წლის შემდგომ არსებულ ფაქტები მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებას არ შეიძლება უკავშირდებოდეს. ა. და ე. მ-ბი 1995 წელს დაქორწინდნენ, შესაბამისად, ა. მ-ვა 1987 წელს მოსარჩელის უფლებებს ვერ დაარღვევდა, როდესაც მოსარჩელე თავისი ნებით 1987 წელს ამოეწერა კომლიდან და არსებობს ცალკე კომლის სახით. მოსარჩელე 1987 წლიდან ანუ კომლიდან ამოწერის დღიდან ცხოვრობდა და მუშაობდა აზერბაიჯანში. იგი სადავო კომლში ამ დროიდან არ ცხოვრობდა. არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი, ვინაიდან მოსარჩელის მ. მ-ის კომლიდან ამორიცხვისა და სხვა კომლში რეგისტრაციის ფაქტი დასტურდება ადმინისტრაციულ საქმეზე მის მიერვე წარდგენილი 2015 წლის 30 ივლისის საარქივო ცნობით. ამასთან, მოსარჩელეს არ გააჩნია იურიდიული ინტერესი, ვინაიდან არ ჩანს, რა მოთხოვნები გააჩნია ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიის, ი. და ე. მ-ის მიმართ. რაც შეეხება ა. მ-ას მიმართ იურიდიული ინტერესის არარსებობას, აღნიშნული დასტურდება იმით, რომ მოსარჩელე ითხოვს არა კომლის მთლიანი ქონების მესაკუთრედ ცნობას, არამედ მხოლოდ მისი 1/3 მესაკუთრედ ცნობას. ამასთან, სარჩელი ხანდაზმულიცაა (იხ. შესაგებელი, ტ.1.ს.ფ.61-65).

4. ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიამ წარადგინა შესაგებელი, რომლითაც არ ცნო სარჩელი, რადგან საკომლო წიგნები გადაეცა სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ტერიტორიულ ორგანოს. სარჩელის დაკმაყოფილების შემთხვევაშიც კი, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერია მოკლებული იქნება შესაძლებლობას, არქივში არსებული დოკუმენტის რედაქტირება მოეხდინა. მერია წარმოადგენს არასათანადო მოპასუხეს (იხ. ტ.1.ს.ფ.91-95).

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

5. ბოლნისის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 15 აგვისტოს გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, ა. მ-ვა ამორიცხულ იქნა ბოლნისის რაიონის სოფელ ----- საკომლო წიგნში ჩაწერილი მ. მ-ის კომლის ქონების (ს/კ ------, ს/კ -----, ს/კ ----) მესაკუთრეთა სიიდან; ნ. მ-ვი ცნობილი იქნა ბოლნისის რაიონის სოფელ ----- მდებარე მ. მ-ის კომლის უძრავი ქონების (ს/კ -----, ს/კ -----, ს/კ -----) 1/9 წილის მესაკუთრედ (იხ. ტ.1.ს.ფ.174-187).

6. აღნიშნული გადაწყვეტილება მოპასუხეებმა გაასაჩივრეს სააპელაციო წესით, მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის უარყოფა (იხ. ტ.2.ს.ფ.11-20).

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 18 ნოემბრის განჩინებით მოპასუხეების სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად შემდეგ გარემოებათა გამო:

8. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

9. სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონული არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემული ----- საარქივო ცნობის თანახმად, ქვემო ქართლის რეგიონულ არქივში დაცულ ბოლნისის რაიონის ----- (-----) სასოფლო საბჭოს სოფელ ----- (-------)1986-1990 (რეკვიზიტები შევსებულია 1996 წლის ჩათვლით) წლების საკომლო წიგნში კომლის უფროსად ჩაწერილია მ. მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: მ. (ჩანაწერი „-----“ გადახაზულია) მ.გ.კზი (დოკუმენტში ასეა) - ცოლი; ნ. მ-ვ მ. ო. (დოკუმენტში ასეა)-შვილი) გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); შ. მ-ვა მ, მ (რთულად იკითხება, ჩანაწერი ჩასწორებულია)-შვილი; ი. მ-ვა მ, მ (რთულად იკითხება, ჩანაწერი ჩასწორებულია) - შვილი; ე. მ-ვ მ. ო. (დოკუმენტში ასეა) - შვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი) ,,მუშაობს ქ.ბაქო“); ა. მ-ვა მ. მ.დ კ (დოკუმენტში ასეა -რძალი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ნ. მ-ვა ნ. კ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ს. მ-ვ ნ. ო. (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987წ“); სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ბოლნისის არქივის მიერ 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობის თანახმად, ბოლნისის არქივში დაცული ბოლნისის რაიონის ----- (----) საკრებულოს სოფელ ------ (--- ….-….) საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში (ჩანაწერები არასრულადაა შევსებული 1996 წლამდე) კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ. მ. ოღლი მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: ,,1. მ-ევ ნ. მ. - ოჯახის უფროსი; 2. მ-ვა ა. მ. კიზი -მეუღლე; 3. მ-ვა ნ. ნ. კიზი - შვილი; 4. მ-ევ ს. ნ. ოღლი - შვილი; 5. მ-ვა ლ. ნ. კიზი - შვილი. საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის.

10. მ. მ-ვის კომლი ფლობს უძრავ ქონებას ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ --------.

11. ე. მ-ვი და ა. მ-ვა დაქორწინდნენ 1995 წლის 15 თებერვალს.

12. მ. მ-ვი გარდაიცვალა 2009 წლის 4 ივნისს; ლ. (----) მ-ვა გარდაიცვალა 2009 წლის 6 ოქტომბერს.

13. საჯარო რეესტრში უძრავი ქონებების ს/კ -----, ს/კ ----- და ს/კ ----- თანამესაკუთრედ რეგისტრირებულია ა. მ-ვა, უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტად მითითებულია სასოფლო-სამეურნეო მიწის მიღება ჩაბარების აქტი N----; სახელმწიფო პროექტის ფარგლებში უძრავი ნივთის ადგილზე დათვალიერების ოქმი N---, N ---, N ---,N ----, საარქივო ცნობა N ----.

14. სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონული არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემულ საარქივო ცნობაში მითითებულია, რომ ქვემო ქართლის რეგიონულ არქივში დაცულ ბოლნისის რაიონის ---- (-----) სასოფლო საბჭოს სოფელ ---- ---- (---- ---) 1986-1990 (რეკვიზიტები შევსებულია 1996 წლის ჩათვლით) ნ. მ-ვი ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12. 1987წ.

15. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, N 7932/03; VandeHurk v. Netherlands, par.61, GarciaRuiz v. Spain [GC] par.26; JahnkeandLenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81). მოხმობილი მსჯელობის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ წარმოდგენილი სააპელაციო საჩივარი შეაფასა მასში მითითებული ძირითადი ასპექტების ფარგლებში.

16. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ - სსსკ) 105-ე მუხლის შესაბამისად, სასამართლომ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებების სრულყოფილად გამოკვლევის შედეგად უნდა დაასაბუთოს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტების არსებობა-არარსებობის საკითხი. სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს როგორც ინდივიდუალურად, ასევე ერთობლიობაში, ურთიერთშეჯერებით და მხოლოდ ამის შემდეგ ღებულობს დასკვნას საქმისათვის მნიშნელოვანი გარემოებების არსებობის შესახებ.

17. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ სსსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. სსსკ-ის მე-3 მუხლით, დისპოზიციურობის პრინციპის მიხედვით, დადგენილია შეჯიბრებითობის პრინციპით ფაქტების დადგენა. მტკიცების ტვირთი მხარეებს შორის თანაბრადაა გადანაწილებული, მხარეები თავად განსაზღვრავენ, თუ რომელი მტკიცებულებები გამოიყენონ ამა თუ იმ ფაქტობრივი გარემოებების დასადასტურებლად. მოდავე მხარეებმა უნდა წარმოადგინონ მტკიცებულებები, რომლითაც დადგინდება სარჩელში და შესაგებელში მითითებული გარემოებების უტყუარად არსებობა. დისპოზიციურობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპები გულისხმობს მხარეების ვალდებულებას, წარმოადგინონ სარჩელში და შესაგებელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების უფრო მყარი და დამაჯერებელი მტკიცებულებები, რითაც სასამართლოს შეუქმნიან საკუთარი პოზიციის სარწმუნო სამართლებრივ საფუძველსა და შინაგან რწმენას (შდრ: სუსგ ას-1051-991-2015, 29.12.2015).

18. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტების პოზიცია, რომ რაიონულმა სასამართლომ არასათანადოდ შეაფასა მტკიცებულებები და არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოებები. პალატამ მიუთითა, რომ მტკიცების ტვირთი არის დავის მონაწილე მხარის იურიდიული მოვალეობა - შეასრულოს გარკვეული პროცესუალური მოქმედება, ხოლო გარემოებები, რომელსაც მხარე ამყარებს თავის მოთხოვნასა თუ შესაგებელს, სწორედ მის მიერ უნდა იქნეს დადასტურებული, რაც წინამდებარე შემთხვევაში, ვერ იქნა განხორციელებული და რეალიზებული.

19. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოცემული დავის ფარგლებში შესაფასებელია გარემოება, გამოეყო თუ არა ნ. მ-ვი მამის, მ. მ-ის კომლს 1987 წლის 12 დეკემბერს და რამდენად წარმოადგენს სადავო საარქივო ცნობაში მითითებული ჩანაწერი ნ. მ-ის მიერ კომლის დატოვების თაობაზე ფაქტის დასადგენად სათანადო და შესაბამის ინფორმაციას.

20. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ საკოლმეურნეო კომლი საქართველოში არსებობდა 1993 წლამდე. საკოლმეურნეო კომლის საოჯახო ქონებრივი გაყოფა ძირითადად დაკავშირებული იყო კომლის შემადგენლობის შეცვლასთან, რის შედეგადაც კომლი, როგორც საოჯახო შრომითი გაერთიანება, ან მთლიანად წყვეტდა თავის არსებობას და მის ბაზაზე იქმნებოდა ორი ან რამდენიმე ახალი კომლი, ან იგი რიცხობრივად მცირდებოდა კომლიდან წევრის გასვლის გამო. პირველ შემთხვევაში საქმე ეხება კომლის გაყრას, ხოლო მეორე შემთხვევაში - კომლიდან გამოყოფას.

21. სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის ამოქმედებამდე საკოლმეურნეო კომლის საოჯახო ქონებრივი გაყოფის ცნება კანონით არ იყო განსაზღვრული და საკოლმეურნეო კომლის მიმართ გამოიყენებოდა მიწის კოდექსის სათანადო ნორმები. სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსში დაზუსტდა კომლიდან გამოყოფისა და საკოლმეურნეო კომლის გაყრის ცნება. (სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 126-127-130-ე მუხლები). კომლიდან გამოყოფა, როგორც წესი, აღინიშნებოდა კომლიდან გასვლით, თუმცა არსებობდა შემთხვევები, როდესაც კომლის წევრი აპირებდა ქონების გაყოფას და ფიქრობდა კვლავ კომლში დარჩენას საცხოვრებლად. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, იმხანად მოქმედი კანონმდებლობის თაობაზე არსებულ იურიდიულ ლიტერატურაში დამკვიდრდა შეხედულება, რომელიც დასაშვებად თვლიდა საკოლმეურნეო კომლის საცხოვრებელი სახლიდან გარკვეული წილის გამოყოფას საკუთრების უფლებით და მასზე სამოქალაქო კანონმდებლობით საერთო წილადი საკუთრებისათვის დადგენილი უფლებრივი რეჟიმის გავრცელებას. მაგალითად: თუ კომლის რომელიმე წევრი თავს დაანებებდა სამეურნეო საქმიანობას (მუშაობას დაიწყებდა საწარმოში და ა.შ), ხოლო საცხოვრებლად დარჩებოდა ამავე კომლში არსებულ საცხოვრებელ სახლში, ამ შემთხვევაშიც კომლის წევრი ითვლებოდა კომლიდან გამოყოფილად. კომლიდან გამოყოფა კომლიდან გასვლით და კომლში დარჩენით კომლის საერთო საკუთრების მიმართ წარმოშობდა სამართლებრივად განსხვავებულ რეჟიმს, კერძოდ, კომლიდან გასვლით და ქონების გატანით (ნატურით თუ ფულადი კომპენსაციის სახით) მთლიანად უსპობდა კომლის წევრს უფლებას კომლის საერთო ქონებაზე, კომლში საცხოვრებლად დარჩენით კი, კომლის საერთო საკუთრების ქონებაზე უფლების მოსპობასთან ერთად წარმოიშობოდა კომლთან საერთო წილადი საკუთრების უფლება, რაც ეხებოდა მხოლოდ საცხოვრებელ სახლს.

22. ამასთან, სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 126-127-130-ე მუხლების თანახმად, საკოლმეურნეო კომლიდან გამოყოფა, საკოლმეურნეო კომლის ქონებაზე უფლების დაკარგვა, კომლის გაყრა და ა.შ ხორციელდებოდა გარკვეული პროცედურების დაცვით. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის მოქმედი რედაქცია) 122-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრებს ეკუთვნოდათ თანასაკუთრების უფლებით, ხოლო იმავე კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად, კომლის ყველა წევრს, მათ შორის არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც ეკუთვნოდათ თანაბარი წილი. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის 29-ე დეკრეტის საფუძველზე 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. შესაბამისად, ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ ეკუთვნოდა კომლს და გახდა იმ პირთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენენ. აღნიშნულ ქონებაზე ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი.

23. როგორც უკვე აღინიშნა, წარმოდგენილი სადავო საკითხის გადასაწყვეტად უმნიშვნელოვანეს ჩანაწერს წარმოადგენს საკომლო წიგნის ჩანაწერი, მაგრამ არა ისეთი ზოგადი ხასიათის, აბსტრაქტული, როგორიც წინამდებარე საქმეშია წარმოდგენილი, სადაც არანაირი მითითება არ არის, გარდა იმისა, რომ ნ. მ-ვი გამოეყო ცალკე კომლად. აქ არ არის მითითება იმაზე, თუ რა იყო ამის საფუძველი, შექმნა თუ არა მან ცალკე კომლი და სად, გამოეყო თუ არა რაიმე ქონება და ა.შ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მხოლოდ ჩანაწერი არ არის საკმარისი საფუძველი იმ ფაქტის დასადასტურებლად, რომ ნ. მ-ვი ნამდვილად გამოეყო ცალკე კომლად.

24. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოსარჩელე ოჯახთან ერთად უწყვეტად ფლობდა, სარგებლობდა და განკარგავდა საკოლმეურნეო ქონებას, რის გამოც არ დაუკარგავს უფლება საკოლმეურნეო კომლის წილზე. ხსენებული დასტურდება როგორც თავად მხარის ახსნა-განმარტებით, აგრეთვე საქმეში წარმოდგენილი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობით, სადაც რეგისტრაციის მისამართად ნ.მ-ვს სადავო უძრავი ქონების მისამართი უწერია და ასევე ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიის 2018 წლის 19 სექტემბრის ცნობით, რომელიც ადასტურებს, რომ ნ. მ-ვი ცხოვრობს სადავო მისამართზე (იხ. ტომი 1, ს.ფ. 35-36). საგულისხმოა ისიც, რომ საქმის მასალებით არ დასტურდება თავდაპირველი მოსარჩელის კომლიდან გასვლის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, არ არსებობს განცხადება ამ უკანასკნელის კომლიდან ამოწერის, ან სასოფლო საბჭოს აღმასკომის გადაწყვეტილება კომლიდან ამოწერის შესახებ, რომ იგი არ ცხოვრობდა სოფლად, არ ჰქონდა სოფელთან კავშირი, შრომით მონაწილეობას არ იღებდა კომლის მეურნეობაში და უძრავ ქონებას არ ფლობდა. მხოლოდ ის გარემოება, რომ საკომლო წიგნში ნ. მ-ვი და მისი ოჯახის წევრები გადახაზულნი არიან, პალატის შეფასებით, არ ადასტურებს ამ უკანასკნელის კომლიდან ამოწერის ფაქტს, რადგან საქმის მასალებში არ მოიპოვება მისი ამოწერის მოტივი, საფუძველი და მიზეზი, ასევე არ არსებობს მის მიერ შექმნილი ახალი კომლის და საკომლო ქონების თაობაზე ინფორმაცია.

25. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით კი, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის მსჯელობა ნ. მ-ის კომლის წევრად ცნობისა და კომლის ქონების 1/9 ნაწილზე თანამესაკუთრედ აღრიცხვის შესახებ და დამატებით არ დაეთანხმა აპელანტის მოსაზრებას, თითქოს სასამართლო გასცდა დავის ფარგლებს და მოახდინა მოსარჩელის მოთხოვნის ტრანსფორმაცია. სასარჩელო მოთხოვნას იმთავითვე წარმოადგენდა საკომლო წიგნის ამონაწერში ცალკე კომლად გამოყოფის შესახებ არსებული ჩანაწერის გაუქმება და უძრავი ქონების თანამესაკუთრედ ცნობა და სწორედ აღნიშნულ მოთხოვნაზე იმსჯელა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ. შესაბამისად, სააპელაციო პალატის შეფასებით, სასამართლოს არ დაურღვევია დისპოზიციურობის პრინციპი და სახეზე არ არის სასარჩელო მოთხოვნის უკანონო ტრანსფორმაცია.

26. სააპელაციო პალატამ ასევე არ გაიზიარა აპელანტის შედავება სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასა და ა. მ-ას კომლის ქონების მესაკუთრეთა სიიდან ამორიცხვის შესახებ მოთხოვნის უსაფუძვლობასთან დაკავშირებით, შემდეგ გარემოებათა გამო:

27. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ვინაიდან საკოლმეურნეო კომლი 1993 წლიდან გაუქმდა, კომლის ქონებაზე საკუთრების უფლების მოპოვებისათვის განმსაზღვრელი არის კომლში ჩაწერა 1993 წლისათვის. ამ პერიოდიდან, როგორც აღინიშნა, ქონება გარდაიქმნება კომლის წევრთა თანასაკუთრებად და შემდგომში კომლში ჩაწერილი პირები უკვე კომლის ქონებაზე პრეტენზიას ვეღარ განაცხადებენ. ამდენად, კომლის მესაკუთრეთა წრის განსაზღვრისათვის გადამწყვეტია, თუ ვინ იყო კომლში ჩაწერილი 1993 წლისათვის. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ ა. მ-ვა და ე. მ-ვი დაქორწინდნენ 1995 წელს, ამდენად, მოპასუხე ა.მ-ვა მ. მ-ის კომლში ვერ იქნებოდა აღრიცხული 1993 წლის მდგომარეობით.

28. რაც შეეხება სასარჩელო ხანდაზმულობის საკითხს, სააპელაციო პალატამ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის მსჯელობა, რომ მოთხოვნის ხანდაზმულობა ფაქტია და არა სამართლებრივი კვალიფიკაცია, შესაბამისად, მასზე მითითებით სარჩელის უარყოფა მხოლოდ მოვალის (მოპასუხის) უფლებაა, სამოქალაქო პროცესის შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, გამორიცხავს ამ საკითხის სასამართლოს ინიციატივით გამოკვლევას. ამრიგად, სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას იკვლევს მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ მოპასუხე პირადად ან კანონით შესაგებლის წარდგენაზე უფლებამოსილი პირების მეშვეობით მოთხოვნის ხანდაზმულობის საფუძვლით სასარჩელო მოთხოვნას უარყოფს. საკუთრების უფლება აბსოლუტური სანივთო უფლების კლასიკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება. აბსოლუტური უფლების ძირითადი დამახასიათებელი თვისებაა ის, რომ იგი სხვა პირთა ქმედებისაგან დამოუკიდებლად არსებობს. ამ უფლების განხორცილება უფლებამოსილი პირის აბსოლუტური ძალაუფლების სფეროს განეკუთვნება, ხოლო მისი დაცვა უზრუნველყოფილია ნებისმიერი შესაძლო ხელყოფისაგან. ამდენად, მესაკუთრეს უფლება აქვს, ნებისმიერ დროს მიმართოს სასამართლოს და მოითხოვოს მის საკუთრებაში არსებულ ნივთზე უფლების დაცვა. შესაბამისად, საკუთრების უფლების დაცვასთან დაკავშირებით მოთხოვნაზე არ უნდა გავრცელდეს ხანდაზმულობის ვადა (იხ.სუსგ. N ას-750-718-2014).

29. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატა დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნებს საქმის ფაქტობრივ გარემოებებთან და სამართლებრივ წანამძღვარებთან დაკავშირებით და მიიჩნია, რომ წარმოდგენილ სააპელაციო საჩივარს არც ამ ნაწილში გააჩნია წარმატების პერსპექტივა.

კასატორების მოთხოვნა და საფუძვლები:

30. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოპასუხეებმა შეიტანეს საკასაციო საჩივარი, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა შემდეგი საფუძვლებით:

31. კასატორების განმარტებით, სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა აპელანტების პოზიცია იმასთან დაკავშირებით, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ არასათანადოდ შეაფასა მტკიცებულებები და არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოებები. პალატამ აპელანტებს მიუთითა, რომ მტკიცების ტვირთი არის დავის მონაწილე მხარის იურიდიული მოვალეობა, შეასრულოს გარკვეული პროცედურული მოქმედება, ხოლო გარემოებები, რომელსაც მხარე ამყარებს თავის მოთხოვნასა თუ შესაგებელს, სწორედ მის მიერ უნდა იქნეს დადასტურებული, რაც, სააპელაციო სასამართლოს აზრით, წინამდებარე შემთხვევაში, ვერ იქნა განხორციელებული და რეალიზებული.

32. კასატორებმა მიიჩნიეს, რომ სააპელაციო სასამართლოს აღნიშნული განმარტების ადრესატად აპელანტი/მოპასუხე მხარის დასახელება არ არის სწორი, ვინაიდან ფაქტი, რომ მოსარჩელე არ გამოყოფია მამის - მ. მ-ის კომლს და აღნიშნულ კომლში ეწეოდა საოჯახო მეურნეობას უნდა ამტკიცოს სწორედ მოსარჩელემ და არა მოპასუხემ. დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით, ამა თუ იმ გარემოებების არსებობის ფაქტი უნდა ადასტუროს იმ მხარემ, რომელიც უთითებს მათ არსებობაზე და არა იმ მხარემ, რომელიც უარყოფს მას.

33. კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო პალატამ ყოველგვარი საპროცესო წესისა და პრინციპის, მათ შორის, სასამართლო გადაწყვეტილების კანონიერი ძალის უგულვებელყოფით აღნიშნა, რომ მოცემული დავის ფარგლებში შესაფასებელია, გამოეყო თუ არა ნ. მ-ვი მამის - მ. მ-ის კომლს 1987 წლის 12 დეკემბერს და რამდენად წარმოადგენს სადავო საარქივო ცნობაში მითითებული ჩანაწერი ნ. მ-ის მიერ კომლის დატოვების თაობაზე ფაქტის დასადგენად სათანადო და შესაბამის ინფორმაციას. პირველ საკითხთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანია და კომლიდან მოსარჩელის გამოყოფის ფაქტის უდავოდ დადგენილად/დადასტურებულად მისაჩნევად საკვანძოა ის საკითხი, რომ მოსარჩელის კომლიდან გამოყოფის ფაქტი დაადგინა პირველი ინსტანციის სასამართლომ თავისი 2019 წლის 15 აგვისტოს გადაწყვეტილების 3.2.1. პუნქტში, რომელშიც ცალსახად მიუთითა ნ. მ-ის კომლიდან გამოყოფის ფაქტზე, როგორც პირველ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე. სასამართლომ აღნიშნა, რომ ნ. მ-ვი კი გამოეყო კომლს, მაგრამ მას არ მიუღია კომლის ქონებიდან წილი. ამ გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა ნ. მ-ის სარჩელი სწორედ იმ საფუძვლით, რომ მოსარჩელე გამოეყო კომლს, თუმცა კომლიდან არ მიუღია წილი. მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება დაუკმაყოფილებელ ნაწილში და, მაშასადამე, მის მიერ დადგენილი ფაქტი კომლიდან მოსარჩელის გამოყოფის შესახებ აღარ არის სადავო. შესაბამისად, პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილების გაუსაჩივრებლობით, ძალაში შევიდა ეს გადაწყვეტილება იმ ნაწილში და იმ ფაქტობრივი დასაბუთებით, რომელიც მოსარჩელეს სადავოდ არ გაუხდია არც სააპელაციო საჩივრით და არც შეგებებული სააპელაციო საჩივრით. მოპასუხეც იმას უთითებდა, რომ მოსარჩელე არ წარმოადგენს მ. მ-ის ანუ მამის კომლის წევრს. სსსკ-ის 377-ე მუხლით განსაზღვრულია სააპელაციო განხილვის ფარგლები. აღნიშნული ფარგლების მოცულობა დამოკიდებულია სააპელაციო საჩივრის წარმოდგენაზე ზოგადად და კონკრეტულად კი, ამგვარი საჩივრის შინაარსზე და ფარგლებზე. სააპელაციო სასამართლომ ისე იმსჯელა საკითხზე, გამოეყო თუ არა მოსარჩელე მამის კომლს და ეს საკითხი თავისი კვლევის საგნად ისე აქცია, რომ მას ხელთ არ ჰქონია ამ საკითხზე მოსარჩელის შედავება სააპელაციო საჩივრის ან შეგებებული აპელაციის სახით, რის გამოც სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია, როგორც შეუდავებელი ანუ კანონიერ ძალაში მყოფი გადაწყვეტილების შეცვლის დაუშვებლობის, ისე საუარესოდ შებრუნების აკრძალვის წესი. მდგომარეობას არ ცვლის მოპასუხის მიერ გადაწყვეტილების გასაჩივრება, რამეთუ მან გაასაჩივრა იმ ნაწილში, რომელიც მის საწინააღმდეგოდ გამოვიდა და მოპასუხეც ადასტურებდა მოსარჩელის ცალკე კომლად ყოფნის ფაქტს. სააპელაციო სასამართლომ კი, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილი და მოსარჩელის მიერ შეუდავებელი ფაქტის საწინააღმდეგოდ, მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილება დაუკავშირა კომლში მისი ყოფნის ფაქტს, რაც ისეთი საპროცესო დარღვევაა, რომელმაც საქმეზე არსებითად არასწორი გადაწყვეტილების გამოტანა გამოიწვია. ასეთი დარღვევით დადგენილი ფაქტები არ შეიძლება სავალდებულო იყოს საკასაციო სასამართლოსათვის.

34. რაც შეეხება სააპელაციო სასამართლოს კვლევის მეორე საკითხს, აღნიშნულ მსჯელობასთან დაკავშირებით კასატორებმა მიუთითეს, რომ აღნიშნული ჩანაწერის უსწორობასთან დაკავშირებით კონკრეტული მტკიცებულება თავად მოსარჩელეს არ წარმოუდგენია. ამდენად, რის საფუძველზე, რა მტკიცებულებაზე დაყრდნობით ჩათვალა ეს ჩანაწერი უსწოროდ პირველი ინსტანციის ან თუნდაც სააპელაციო სასამართლომ, უცნობია. გარდა ამისა, საქმეს ერთვის მეორე საარქივო ცნობაც, საიდანაც აგრეთვე დასტურდება, რომ ნ. მ-ვი თავის მეუღლესთან ერთად რეგისტრირებული იყო სხვა კომლში. აღნიშნული გარემოება კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ნ. მ-ვი გამოყოფილი იყო მამის კომლიდან.

35. კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არ მიუთითა, თუ რომელი სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე იყო სავალდებულო საკომლო წიგნში კომლიდან გამოყოფის საფუძვლის მითითება. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ შეფასება არ მისცა იმ ფაქტს, რომ კასატორების მიერ წარდგენილი და საქმეზე დართული ეროვნული არქივის პასუხის (წარდგენილ იქნა ჯერ კიდევ პირველი ინსტანციის სასამართლოს სხდომაზე) თანახმად, კომლიდან გამოყოფის და სხვა კომლში ჩაწერის საფუძვლები (განცხადება, განკარგულება და ა.შ.) არქივში დაცვაზე არ ინახება არა მხოლოდ ამ სადავო საქმეზე, არამედ არ ინახება საერთოდ არცერთი ჩანაწერის მიმართ.

36. სააპელაციო სასამართლომ აგრეთვე არ შეაფასა ის გარემოება, რომ ნ. მ-მა შექმნა სხვა კომლი, რის შესახებაც საქმეს ერთვის საარქივო ცნობა. სააპელაციო სასამართლომ კი, კომლიდან მოსარჩელის გასვლის ფაქტის დადასტურებულად მიჩნევისა და ასევე ამ ფაქტის შესახებ საქმეში არსებული საარქივო ცნობების, როგორც მტკიცებულებების საწინააღმდეგოდ აღნიშნა, რომ არ არსებობს ცნობა იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელემ შექმნა ცალკე კომლი იმავე სოფელში. რაც შეეხება იმაზე მითითებას, რომ სადავო საარქივო ცნობაში არაფერია ნამსჯელი იმის შესახებ, რომ ნ. მ-ვს კომლიდან გამოეყო თუ არა რაიმე ქონება, ასეთი ჩაწერის არარსებობის ფაქტი არ ნიშნავს იმას, რომ ნ. მ-ვი არ გამოეყო კომლს. თუ მას ქონება არ გამოეყო, მას სადავოდ უნდა გაეხადა ეს გარემოება ჯერ კიდევ 1987 წელს და არა 2018 წელს.

37. გარდა ამისა, იმ პირობებში, როცა არსებობს საკომლო ჩანაწერი მოსარჩელის და მისი ოჯახის კომლიდან გამოყოფის შესახებ და აგრეთვე არსებობს მეორე საარქივო ცნობა ნ. მ-ის და მისი ოჯახის ცალკე კომლად დაფიქსირების შესახებ, იმ ფაქტის მტკიცების ტვირთი, რომ ნ. მ-ვი არ გამოყოფია მამის კომლს, იგი ცხოვრობდა მის ოჯახში და ეწეოდა საოჯახო მეურნეობას კომლის სხვა წევრებთან ერთად, ეკისრებოდა მოსარჩელეს. მას ამ ფაქტის დადასტურება (რომ 1987 წლიდან მოყოლებული დავის დაწყებამდე არ გამოყოფია მამის ოჯახს და მის ოჯახში ეწეოდა საერთო საოჯახო მეურნეობას) შეეძლო მოწმეების დაკითხვის გზითაც, თუმცა მას მოწმეთა დაკითხვის შესახებ არ უშუამდგომლია. აღნიშნული გარემოება კი იმას მოწმობს, რომ მას 1987 წლის შემდეგ მამის ოჯახში არ უცხოვრია, თუმცა სასამართლომ აღნიშნული ფაქტის მტკიცების ტვირთი დააკისრა მოპასუხე მხარეს. შესაბამისად, არსებობს საარქივო ცნობები, რომლითაც დასტურდება, რომ ნ. მ-ვი 1987 წლის დეკემბერში გამოეყო მამის მ. მ-ის კომლს, ხოლო მეორე საარქივო ცნობით დასტურდება, რომ მას იმავე სოფელში აქვს სხვა კომლი, რომლის წევრებიც არიან მისი მეუღლე და შვილები. ამის მიუხედავად, მტკიცების ტვირთი, რომ მოსარჩელე ნამდვილად გამოეყო მამის კომლს, დაეკისრა მოპასუხე მხარეს.

38. კასატორების განმარტებით, საკოლმეურნეო ქონების უწყვეტად ფლობის დასადასტურებლად ვერ გამოდგება მხოლოდ მოსარჩელის ახსნა-განმარტება, ვინაიდან აღნიშნულის საწინააღმდეგო ახსნა-განმარტება გააკეთა მოპასუხემ (კერძოდ, რომ მოსარჩელე გავიდა მამის კომლიდან). რაც შეეხება საქმეში წარმოდგენილ პირადობის დამადასტურებელ მოწმობას, სადაც რეგისტრაციის მისამართად ნ. მ-ვს სადავო უძრავი ქონების მისამართი უწერია, აღსანიშნავია, რომ რეგისტრაციის შესახებ მონაცემები ფიქსირდება მხოლოდ 2003 წლიდან, რაც მოსარჩელის წარმომადგენელმა ახსნა იმით, რომ ამ დროს (2003 წელს) მოსარჩელე გახდა 45 წლის და დასჭირდა პასპორტის შეცვლა. აღნიშნული მოსაზრება არ შეესაბამება სინამდვილეს, ვინაიდან 2003 წელს 19-- წლის პირველ იანვარს დაბადებული მოსარჩელე გახდებოდა 46 წლის და არა 45-ის. გარდა ამისა, პირადობის მოწმობის მონაცემებით დასტურდება, რომ მოსარჩელე 2003 წლიდან რეგისტრირებულია იმავე სოფელში, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ იგი რეგისტრირებული იყო იმ მისამართზე, სადაც მამის საკომლო ქონება მდებარეობს. სოფელი ----, არის საკმაოდ დიდი სოფელი და იმავე სოფელში მოსარჩელის 2003 წლიდან რეგისტრაციის ფაქტი ვერ გამოდგება უტყუარ მტკიცებულებად, რომ მოსარჩელეს მამის კომლი არ მიუტოვებია, მით უმეტეს, როცა არსებობს მეორე საარქივო ცნობა, რომელშიც მოსარჩელე თავის მეუღლესთან და შვილებთან ერთად ფიქსირდება ცალკე კომლად. საქმის მასალებით, კონკრეტულად კი სარჩელით და შესაგებლებით დასტურდება, რომ მოსარჩელის მისამართია ბოლნისის რაიონი, სოფელი -----, ქუჩა -, სახლი №--, ხოლო მოპასუხეების მისამართია ბოლნისის რაიონი, სოფელი -------. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ვერც ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიის 2018 წლის 19 სექტემბრის ცნობა გამოდგება მოსარჩელის პოზიციის დასასაბუთებლად, ვინაიდან აღნიშნული ცნობა შეიცავს ინფორმაციას, რომლის მიხედვითაც ნ. მ-ვი ცხოვრობს ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ----- (და არა სადავო მისამართზე, როგორც ეს სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რაც მთავარია, ამ მტკიცებულებით არ დასტურდება კომლის წევრობა, ანუ ეს მტკიცებულება არ არის არც განკუთვნადი, არც დასაშვები მტკიცებულება დავის საგანთან მიმართებით). ის ფაქტი, რომ 2018 წლის მდგომარეობით მოსარჩელე ცხოვრობდა ან არ ცხოვრობდა სოფელ ----, სასამართლოს კვლევის საგანი არ შეიძლება ყოფილიყო, როგორც საქმესთან კავშირში არმყოფი გარემოება. ეს ცნობა არ აკმაყოფილებს მტკიცებულებათა შესახებობისა და დასაშვებობის წესს. კერძოდ, სსსკ-ის 102-ე მუხლის თანახმად, საქმის გარემოებები, რომლებიც უნდა დადასტურდეს განსაზღვულ სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით. კომლის წევრად ყოფნა დასტურდება საარქივო ცნობით და არა პირის განსაზღვრულ ადგილას ცხოვრების ფაქტით. თვითონ მოსარჩელის სასარჩელო მოთხოვნაც ცხადყოფს, რომ იგი ითხოვს ა. მ-ვას კომლიდან ამორიცხვას. მაშასადამე, საკომლო წიგნებს აქვს მნიშვნელობა და ჩანაწერებს, სხვა არცერთი ორგანო და პირი არ არის უფლებამოსილი, განსაზღვროს წარმოადგენს თუ არა ესა თუ ის სუბიექტი კომლის წევრს. აქედან გამომდინარე, საარქივო ცნობების გარდა, სხვა არც ერთი დოკუმენტი არ შეეხება კომლის წევრობის ფაქტს, არა აქვს საქმისთვის მნიშვნელობა და ექვემდებარება საქმიდან ამოღებას და მისი გათვალისწინების გარეშე (ამ შემთხვევაში ეს არის რწმუნებულის ცნობა, რომელსაც არც თვითმმართველობის კოდექსი და არც ერთი კანონი არ ანიჭებს კომლის შესახებ ინფორმაციის გაცემის უფლებამოსილებას) უნდა განსაზღვრულიყო კომლთან დაკავშირებული სადავო საკითხი. სააპელაციო სასამართლოს დადგენილად უნდა ჩაეთვალა ნ. მ-ის 1987 წელს (და არა 2003 ან 2018 წელს) მამის კომლიდან გასვლის ფაქტი, რომელშიც მოსარჩელე არ ეწეოდა სამეურნეო საქმიანობას, მით უმეტეს ამგვარი საქმიანობის ფაქტზე სარჩელში მოსარჩელეს ფორმალურადაც კი არ მიუთითებია და მისი არსებობაც ვერ დაადასტურა. 2018 წლის მდგომარეობით წარმოდგენილი არასრული ინფორმაცია ვერ გამოდგება სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძვლად. ინფორმაციის არასრულობა მდგომარეობს იმაში, რომ ეს ინფორმაცია არ შეიცავს ნ. მ-ის მამის კომლში ცხოვრების ფაქტს და ზოგადია, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ამ ცნობის მიხედვით ნ. მ-ვი 2018 წლის მდგომარეობით ცხოვრობს სოფელ ----და არა მამის დანატოვარ ქონებაში, თანაც, როგორც ზემოთაც აღინიშნა, ნ. მ-ის მისამართს აქვს ქუჩა და ნომერი, ხოლო მოპასუხეების მისამართს არა.

39. გარდა აღნიშნულისა, კასატორებმა მიუთითეს, რომ სსსკ-ის 102-ე მუხლი მე-3 ნაწილის თანახმად, სახეზეა 2 საარქივო ცნობა, ერთი კომლიდან გამოყოფის, ხოლო მეორე სხვა კომლში რეგისტრაციის შესახებ, იმის დასამტკიცებლად, რომ მოსარჩელე არ გამოყოფია მამის კომლს (ამის დასტურად კი მოჰყავთ ის არგუმენტი, რომ არ არსებობს შესაბამისი განცხადება ან სასოფლო საბჭოს აღმასკომის გადაწყვეტილება), ვერ გამოდგება ვერც 2003 წლის რეგისტრაციის ფაქტი და ვერც სოფლის რწმუნებულის 2018 წლის ცნობა, ვინაიდან კომლში რეგისტრაციის ან კომლიდან გამოყოფის ფაქტი დასტურდება მხოლოდ საკომლო წიგნების ჩანაწერებით. ამასთან, ვერც რეგისტრაციის მისამართის არსებობის ფაქტი და ვერც სოფლის რწმუნებულის აქტი ვერ გამოდგება იმის მტკიცებულებად, რომ ნ. მ-ვი მამის კომლში 1987 წლის შემდეგ ეწეოდა საერთო საოჯახო მეურნეობას. აღნიშნული გარემოების დადგენას კი აქვს დიდი მნიშვნელობა მოცემული დავის გადასაწყვეტად.

40. კასატორები არ ეთანხმებიან სააპელაციო სასამართლოს მითითებას, რომ საქმის მასალებით არ დასტურდება თავდაპირველი მოსარჩელის კომლიდან გასვლის სამართლებრივი საფუძვლები (ასეთ საფუძვლებად უთითებს: განცხადებას კომლიდან ამოწერის თაობაზე, სასოფლო საბჭოს აღმასკომის გადაწყვეტილებას კომლიდან ამოწერის შესახებ) და მიუთითა, რომ მსგავსი დოკუმენტები, რომლებიც წარმოადგენდნენ კომლიდან ამოწერის საფუძვლებს, არქივში არ ინახება, რის თაობაზეც კასატორებმა წარადგინეს და საქმეს ერთვის ეროვნული არქივის შესაბამისი პასუხი.

41. კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო პალატამ არასწორად მიუთითა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ დაურღვევია სსსკ-ის 248-ე მუხლი და არ გასცდენია სასარჩელო მოთხოვნას და არ მოუხდენია მოსარჩელის მოთხოვნის ტრანსფორმაცია. სააპელაციო პალატის განმარტებით, სასარჩელო მოთხოვნას იმთავითვე წარმოადგენდა საკომლო წიგნის ამონაწერში ცალკე კომლად გამოყოფის შესახებ არსებული ჩანაწერის გაუქმება, უძრავი ქონების თანამესაკუთრედ ცნობა და სწორედ აღნიშნულ მოთხოვნაზე იმსჯელა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ. სააპელაციო სასამართლოს ეს მსჯელობა არ არის სწორი. თავდაპირველ სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენდა კომლის წევრად აღდგენა, კომლის საერთო ქონების 1/3 წილზე მესაკუთრედ ცნობა, მესაკუთრეთა სიიდან ამორიცხვა, ხოლო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა ნ. მ-ის სარჩელი და: 1. ა. მ-ვა ამორიცხულ იქნა ბოლნისის რაიონის სოფელ ---- ----- საკომლო წიგნში ჩაწერილი მ. მ-ის კომლის ქონების (ს/კ -----, ს/კ -----, ს/კ ----) მესაკუთრეთა სიიდან; ნ. მ-ვი ცნობილი იქნა ბოლნისის რაიონის სოფელ ---- ---- მდებარე მ. მ-ის კომლის უძრავი ქონების (ს/კ ----, ს/კ -----, ს/კ -----) 1/9 წილის მესაკუთრედ; როგორც თავდაპირველი სასარჩელო მოთხოვნიდან ჩანს მოსარჩელის მოთხოვნა არ იყო დაკონკრეტებული და იგი არ ითხოვდა კონკრეტულ უძრავ ქონებაზე ა. მ-ის კომლიდან ამორიცხვას და კონკრეტული უძრავი ქონების თანამესაკუთრედ ცნობას. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდგენია, რომ აღნიშნული უძრავი ქონებები წარმოადგენდა მ. მ-ის კომლის საკუთრებას, მით უმეტეს, რომ აღნიშნული ქონებების ა. მ-ას საკუთრების უფლების საფუძვლად მითითებულია სასოფლო-სამეურნეო მიწის მიღება ჩაბარების აქტი №--- (1995 წლის); სახელმწიფო პროექტის ფარგლებში უძრავი ნივთის ადგილზე დათვალიერების ოქმი № ----, № ----,№ ----, საარქივო ცნობა № -----.

42. კასატორების მითითებით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მ. მ-ის კომლი ფლობს უძრავ ქონებას ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ---- ---- და მიწის ნაკვეთების საკუთრების უფლების საფუძვლად მიუთითა მიწის მიღება-ჩაბარების აქტი № ---- (ს.ფ.--), რომელიც თარიღდება 1995 წლით და მიწის უძრავი ქონების სააღრიცხვო ბარათი (ს.ფ. …-…). ა. მ-მა და ე. მ-მა იქორწინეს 1993 წელს და არა 1995 წლის 15 თებერვალს, როგორც ეს შეცდომით დაადგინა პირველი ინსტანციის სასამართლომ (იხ. ქორწინების მოწმობა ს.ფ. …-….). მითითებულ პერიოდში გაიცა ქორწინების მოწმობა, ხოლო ქორწინების რეგისტრაცია აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში მოხდა 1993 წელს. შესაბამისად, მსჯელობა იმაზე, რომ ა.მ-ვს მიღება-ჩაბარების აქტით 1995 წელს გადაცემულ ქონებაზე არ აქვს უფლება, არ არის სწორი, მით უმეტეს, რომ 1995 წელს მიწის ნაკვეთები კომლს ვერ გადაეცემოდა, ვინაიდან ამ დროს კომლი აღარ არსებობდა.

43. სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა პიველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით და მიუთითა, რომ მოთხოვნის ხანდაზმულობა ფაქტია და არა სამართლებრივი კვალიფიკაცია, შესაბამისად, მასზე მითითებით სარჩელის უარყოფა მხოლოდ მოვალის (მოპასუხის) უფლებაა, სამოქალაქო პროცესის შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, გამორიცხავს ამ საკითხის სასამართლოს ინიციატივით გამოკვლევას. ამრიგად, სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას იკვლევს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოპასუხე პირადად ან კანონით შესაგებლის წარდგენაზე უფლებამოსილი პირების მეშვეობით მოთხოვნის ხანდაზმულობის საფუძვლით, სასარჩელო მოთხოვნას უარყოფს. კასატორი აღნიშნული მსჯელობას არ დაეთანხმა, ვინაიდან ჯერ კიდევ შესაგებლის დავის ფაქტობრივი გარემოებების პირველივე გრაფაში მიეთითა ხანდაზმულობაზე, რაც აგრეთვე სადავოდ გახადა საქმის განხილვის დროს სასამართლოს სხდომებზე.

44. კასატორების მოსაზრებით, გაურკვეველია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით იმდენად, რამდენადაც თან უთითებს, რომ სასამართლოს თავისი ინიციატივით არ შეუძლია იმსჯელოს ხანდაზმულობაზე, თუ ამაზე არ მიუთითებს მოპასუხე მხარე (თუმცა საქმის მასალებით, კერძოდ შესაგებლით და სხდომის ოქმებით დასტურდება, რომ ხანდაზმულობას თავიდანვე სადავოდ ხდიდნენ მოპასუხეები), თან იმავე აბზაცში აღნიშნავს, რომ საკუთრების უფლება აბსოლუტური სანივთო უფლების კლისკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება. აბსოლუტური უფლების ძირითადი დამახასიათებელი თვისებაა ის, რომ იგი სხვა პირთა ქმედებისაგან დამოუკიდებლად არსებობს. ამ უფლების განხორციელება უფლებამოსილი პირის აბსოლუტური ძალაუფლების სფეროს განეკუთვნება, ხოლო მისი დაცვა უზრუნველყოფილია ნებისმიერი შესაძლო ხელყოფისაგან. ამდენად, მესაკუთრეს უფლება აქვს, ნებისმიერ დროს მიმართოს სასამართლოს და მოითხოვოს მის საკუთრებაში არსებულ ნივთზე უფლების დაცვა. შესაბამისად, საკუთრების უფლების დაცვასთან დაკავშირებით მოთხოვნაზე არ უნდა განხორციელდეს ხანდაზმულობის ვადა. სააპელაციო სასამართლო ამ სჯელობის დასასაბუთებლად უთითებს უზენაესი სასამართლოს Nას-…-.…-2014 გადაწყვეტილებაზე.

45. კასატორებმა მიიჩნიეს, რომ სასამართლოს მითითება ზემოთ აღნიშნულ გადაწყვეტილებაზე არასწორია, ვინიდან აღნიშნულ გადაწყვეტილებაში საუბარია მემკვიდრეობით დავაზე და საკუთრების უკვე აღიარებულ უფლებაზე, რომელიც თავისთავად აბსოლუტური უფლებაა, მაგრამ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელის საკუთრების უფლება კომლის ქონებაზე არ არის აღიარებული და სწორედ ეს საკითხია სადავო, კერძოდ, გავიდა თუ არა მოსარჩელე მამის კომლიდან და ამის გათვალისწინებით ინარჩუნებს თუ არა ყოფილი კომლის ქონებაზე საკუთრების უფლებას. გარდა ამისა, 1987 წელს მოქმედი სსრ სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისი დებულებები ითვალისწინებს ხანდაზმულობის გავრცელებას კომლის ქონებიდან წილის მოთხოვნასთან დაკავშირებით. უზენაეს სასამართლოს მართალია აქვს განმარტებები იმასთან დაკავშირებით, რომ საკუთრების უფლების დაცვა არ შეიძლება გახდეს ხანდაზმულობის საგანი, მაგრამ უზენაეს სასამართლოს არასდროს განუმარტავს, საკუთრების თუ რომელი უფლება იგულისხმება. ფაქტობრივად, იგულსხმება ისეთი საკუთრება, რომელიც ერთი მხრივ რეგისტრირებულია, მეორე მხრივ კი, არსებობს კანონის ძალით, როგორც დადასტურებული უფლება. ასეთია მაგალითად თითზე ჩამოსათვლელი შემთხვევები, როგორიცაა პრივატიზებულ ქონებაში წილზე უფლება, სამკვიდრო ქონებაზე უფლება, რომელიც მიღებული აქვს მემკვიდრეს ფაქტობრივი ფლობით, მეუღლის უფლება თანაზიარი საკუთრების წილზე. რაც შეეხება ისეთ შემთხვევებს, როდესაც საკუთრების მისაღებად საჭიროა მოთხოვნის დაყენება და, მაშასადამე, როდესაც სახეზეა გარკვეულ სუბიექტებს შორის ფარდობით ანუ რელატიური ურთიერთობები (მოცემულ შემთხვევაში კომლი და მისი ყოფილი წევრი, თუნდაც ჩაითვალოს რომ ამ ყოფილ წევრს რაიმე ერგება), დაუშვებელია კანონის ძალით დადასტურებულ რაიმე უფლებაზე მსჯელობა, მით უმეტეს გამოყენებული უნდა იქნეს 1987 წელს მოქმედი საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი ანუ 1964 წლის რედაქცია, რომელიც მოთხოვნის ხანდაზმულობის საერთო 3-წლიან ვადას ითვალისწინებდა. გარდა ამისა, საერთოდ დასადგენია, თუკი მოსარჩელეს რაიმე ეკუთვნოდა კომლიდან, კონკრეტულად რა იყო ის, რაც მას ეკუთვნოდა. საბჭოთა პერიოდში მიწაზე საკუთრების უფლება ექსკლუზიურად სახელმწიფოს ეკუთვნოდა. მაშასადამე, საკუთრების უფლების რაობისა და არსის გარდა, სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია ელემენტარულად კანონის დროში, სივრცეში და პირთა წრის მიმართ მოქმედების წესი (ხანდაზმულობისა და ზემოაღნიშნულ საკითხებზე დაწვრილებით მსჯელობა იხილეთ სააპელაციო საჩივარში). მოცემული მსჯელობიდან გამომდინარე, შეუძლებელია იმის ზუსტად დადგენა, სასამართლო თუ რატომ არ თვლის მოსარჩელის მოთხოვნას ხანდაზმულად, კერძოდ იმიტომ, რომ მომზადების ეტაპზე მოპასუხეს სადავოდ არ გაუხდია მოთხოვნის ხანდაზმულობის ფაქტი (რაც არ შეესაბამება სინამდვილეს), თუ იმიტომ არ თვლის მოთხოვნას ხანდაზმულად, რომ საკუთრების უფლება აბსოლუტური სანივთო უფლების კლასიკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება, რაც ასევე არასწორია.

46. კასატორები უთითებენ, რომ თუ სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 30 ივლისის საარქივო ცნობა არ მიუჩნევია ბათილად, მაშინ 2018 წლის 24 აგვისტოს საარქივო ცნობაში მითითებული მონაცემების უზუსტობაზე მითითება უსაფუძვლოა, ვინაიდან იმ პერიოდში მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად, არ შეიძლებოდა პირი ყოფილიყო რამდენიმე კომლში ერთდროულად.

47. კასატორები ყურადღებას ამახვილებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტზე, რომ მ. მ-ის კომლი ფლობს უძრავ ქონებას ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ---- ----. სასამართლო ამ ფაქტის დადასტურებულად ცნობისთვის დაეყრდნო შემდეგ მტკიცებულებებს: 1. მიწის მიღება-ჩაბარების აქტი N--- (ს.ფ.--), რომელიც გაცემულია 1995 წელს და მიწის უძრავი ქონების სააღრიცხვო ბარათი (ს.ფ. -----). მიღება-ჩაბარების აქტით ვერ დადასტურდება უძრავი ქონების კომლისადმი კუთვნილების ფაქტი, ვინაიდან საკოლმეურნეო კომლის ინსტიტუტი სამართლებრივად 1993 წლიდან აღარ არსებობს, ხოლო 1995 წელს მიღება-ჩაბარებით მიწის ნაკვეთები გადაეცა მოსახლეობას არა იმ ნაკვეთების სახით, რომელსაც 1993 წლამდე ფლობდნენ, არამედ ყოფილი ე.წ. კოლექტივის მფლობელობაში არსებული მიწის ნაკვეთების სახით, რომელიც კოლმეურნეობის დაშლის შემდეგ განაწილდა სოფლის მოსახლეობაზე. მიწის ნაკვეთები 1987 წლისთვის კომლის საკუთრებაში არც ირიცხებოდა, გარდა ე.წ სამოსახლო (ანუ რაზეც სახლი იდგა) მიწის ნაკვეთისა და 0.25 ჰა სახნავ-სათესი მიწის ნაკვეთისა. ამდენად, მსჯელობა იმის თაობაზე, რომ 1995 წლის მიღება-ჩაბარების აქტით გადაცემული ქონება წარმოადგენდა კომლის ქონებას, მოკლებულია სამართლებრივ/კანონიერ საფუძვლებს.

48. მართალია, საქმეს ერთვის აზერბაიჯანული ენიდან ქართულად ნათარგმნი (აზერბაიჯანის ღერბით) ქორწინების მოწმობა, რომლის მიხედვითაც ე. მ. ოღლი მ-მა და ა. ო. ყიზი ჰ-მა იქორწინეს 1995 წლის 15 თებერვალს, რაზეც ქორწინების რეგისტრაციის აქტების წიგნში 1995 წლის 15 თებერვალს გაკეთებულია N--- ჩანაწერი. ქორწინების შემდეგ მეუღლეებს მიენიჭათ გვარები: 1: ქმარს - მ-ვი; 2. ცოლს - მ-ვა. იმავე ცნობით დგინდება, რომ ქორწინების რეგისტრაციის ადგილია: აზერბაიჯანი, ქალაქი ბაქო, ----- რაიონი, მ.მ.ა.ს. განყოფილება, ხოლო გაცემის თარიღად მითითებულია 1993 წლის 15 თებერვალი და არა 1995 წლის 15 თებერვალი. აღნიშნული მტკიცებულება ადასტურებს, რომ ე. მ-მა და ა. ჰ-ამ იქორწინეს 1993 წელს აზერბაიჯანში და ამის შემდეგ მისი რეგისტრაცია საქართველოში მოახდინეს 1995 წლის 15 თებერვალს.

49. კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად უკანონოდ მიიჩნია, რომ საჯარო რეესტრში უძრავი ქონების ს/კ -----, ს/კ ---- და ს/კ ---- თანამესაკუთრედ რეგისტრირებულია ა. მ-ვა, უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტად მითითებულია სასოფლო-სამეურნეო მიწის მიღება-ჩაბარების აქტი N---; სახელმწიფო პროექტის ფარგლებში უძრავი ნივთის ადგილზე დათვალიერების ოქმი N--, N ---, N ---, საარქივო ცნობა N----, თუმცა ეს ფაქტი გამორიცხავს სადავო ქონების მიჩნევას კომლის ქონებად და სარჩელის დაკმაყოფილების კონკრეტულ საფუძველს არ წარმოადგენს.

50. კასატორებმა მიუთითეს, რომ 2018 წლის 24 აგვისტოს საარქივო ცნობის მიხედვით ნ. მ-ვი ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ., ხოლო 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობით, ბოლნისის არქივში დაცული ბოლნისის რაიონის --- (---) საკრებულოს სოფელ --- --- საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ. მ. ოღლი მ-ვი, რომლის კომლის შემადგენლობაში ირიცხებოდნენ მისი ოჯახის წევრები (გაკეთებულია ოჯახის წევრების ჩამონათვალი). საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის. ამ ორი საარქივო ცნობის არსებობა, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას ორი სხვადასხვა კომლის არსებობის შესახებ, სწორედაც რომ ადასტურებს კასატორის მიერ მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებას - ნ. მ-ვი და მისი ოჯახი გამოეყო მ. მ-ის კომლს და საკომლო წიგნში დარეგისტრირდა ცალკე კომლად. აღნიშნული დასტურდება იმითაც, რომ ახალი კომლის საკომლო წიგნში დარეგისტრირების პერიოდი ემთხვევა ძველი კომლიდან ნ. მ-ის და მისი ოჯახის გამოყოფის ფაქტს (ორივე ცნობა მომზადებულია 1986-1990 წლების საკომლო წიგნებზე დაყრდნობით). ის ფაქტი კი, რომ ნ. მ-ის კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ ფიქსირდება, არ წარმოადგენს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს. თუ მას უნდოდა მ. მ-ის კომლიდან ქონების გამოყოფა თავისი ახალი კომლის სასარგებლოდ, ამის შესახებ პრეტენზია უნდა წაეყენებინა 1990 წლამდე და არა 2018 წელს. ამ თვალსაზრისით სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი (1964 წლის სამოქალაქო კოდექსი), რომელიც უნდა გამოეყენებინა.

51. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 ივნისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა წარმოებაში, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 396-ე მუხლით და ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამავე სასამართლოს 2022 წლის 7 სექტემბრის განჩინებით კი, საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძვლით. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 13 ოქტომბრის განჩინებით დადგინდა საკასაციო საჩივარის ზეპირი განხილვა 2022 წლის 28 ოქტომბერს მხარეთა დასწრებით. 2022 წლის 28 ოქტომბერს საქმის ზეპირი განხილვისას საკასაციო პალატამ სსსკ-ის 218-ე მუხლის საფუძველზე მხარეებს შესთავაზა დავის მორიგებით დასრულება. მორიგების ხელშეწყობის მიზნით საქმის განხილვა გადაიდო 2022 წლის 28 ნოემბრამდე. საკასაციო პალატამ განუმარტა მხარეებს, რომ თუ ამ ვადაში მხარეები ვერ მორიგდებიან, მაშინ საქმის განხილვა მოხდება ზეპირი მოსმენის გარეშე. 2022 წლის 21 ნოემბერს კასატორებმა განცხადებით მომართეს საკასაციო სასამართლოს, სადაც მიუთითეს, რომ მოწინააღმდეგე მხარემ უარი განაცხდა დავის მორიგებით დამთავრებაზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

52. საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, ასევე, მტკიცებულებების შეჯერებისა და გაანალიზების, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იურიდიული დასაბუთების განხილვის შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დასაბუთებულია, გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

53. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია (შედავება).

54. მოცემულ საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

55. სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონული არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემული ------- საარქივო ცნობის თანახმად, ქვემო ქართლის რეგიონულ არქივში დაცულ ბოლნისის რაიონის ---- (-----) სასოფლო საბჭოს სოფელ ---- ---- (---- ----) 1986-1990 (რეკვიზიტები შევსებულია 1996 წლის ჩათვლით) წლების საკომლო წიგნში კომლის უფროსად ჩაწერილია მ. მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: მ. (ჩანაწერი „----“ გადახაზულია) მ. გ. კზი (დოკუმენტში ასეა) - ცოლი; ნ. მ-ევ მ. ო. (დოკუმენტში ასეა)-შვილი) გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); შ. მ-ვა მ, მ. (რთულად იკითხება, ჩანაწერი ჩასწორებულია)-შვილი; ი. მ-ვა მ, მ.(რთულად იკითხება, ჩანაწერი ჩასწორებულია) - შვილი; ე.მ-ევ მ. ოგ (დოკუმენტში ასეა) - შვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი) ,,მუშაობს ქ.ბაქო“); ა. მ-ვა მ.მ. კ (დოკუმენტში ასეა -რძალი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ნ. მ-ვა ნ. კ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ს. მ-ევ ნ. ოგ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987წ“); სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ბოლნისის არქივის მიერ 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობის თანახმად, ბოლნისის არქივში დაცული ბოლნისის რაიონის ----(---) საკრებულოს სოფელ --- --- (---- ....-...) საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში (ჩანაწერები არასრულადაა შევსებული 1996 წლამდე) კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ. მ. ოღლი მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: ,,1. მ-ვ ნ. მ. - ოჯახის უფროსი; 2. მ-ვა ა. მ. კიზი -მეუღლე; 3. მ-ვა ნ. ნ. კიზი - შვილი; 4. მ-ვ ს. ნ. ოღლი - შვილი; 5. მ-ვა ლ. ნ. კიზი - შვილი. საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის.

56. მ. მ-ის კომლი ფლობს უძრავ ქონებას ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ --- ----.

57. ე. მ-ვი და ა. მ-ვა დაქორწინდნენ 1995 წლის 15 თებერვალს.

58. მ. მ-ვი გარდაიცვალა 2009 წლის 4 ივნისს; ლ. (მ.) მ-ვა გარდაიცვალა 2009 წლის 6 ოქტომბერს.

59. საჯარო რეესტრში უძრავი ქონებების ს/კ -----, ს/კ ----- და ს/კ ---- თანამესაკუთრედ რეგისტრირებულია ა. მ-ვა, უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტად მითითებულია სასოფლო-სამეურნეო მიწის მიღება ჩაბარების აქტი N---; სახელმწიფო პროექტის ფარგლებში უძრავი ნივთის ადგილზე დათვალიერების ოქმი N----, N ----, N ----,N ----, საარქივო ცნობა N ----.

60. სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონული არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემულ საარქივო ცნობაში მითითებულია, რომ ქვემო ქართლის რეგიონულ არქივში დაცულ ბოლნისის რაიონის მ-ის (----) სასოფლო საბჭოს სოფელ ---- ---- (--- ----) 1986-1990 (რეკვიზიტები შევსებულია 1996 წლის ჩათვლით) ნ. მ-ვი ამოეწერა, გამოეყო კომლს -. 1987წ.

61. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე (საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა), საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება კასატორების შედავებების საფუძვლიანობა, კერძოდ, კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ემყარება კანონდარღვევას, სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მნიშვნელოვანი მატერიალური და პროცესუალური ნორმების დარღვევით;

62. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. სამართლის ნორმები დარღვეულად ითვლება, თუ სასამართლომ: არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი. საპროცესო სამართლის ნორმების დარღვევა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, გახდეს გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, თუ ამ დარღვევის შედეგად საქმეზე არასწორი გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი.

63. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავს იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს ვალდებულებაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა, რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია, დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა, გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას.

64. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულად რეალიზაციის პირობებში.

65. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის განმსაზღვრელია სარჩელში მითითებული ფაქტები და გარემოებები. სარჩელის ინდივიდუალიზაცია სარჩელის ელემენტების მეშვეობითაა შესაძლებელი. სსსკ-ის მე-3, მე-4, 83-ე და 178-ე მუხლების ანალიზით შესაძლებელია, დავასკვნათ, რომ სარჩელი შედგება ორი ელემენტისგან: სარჩელის საგნისა და სარჩელის საფუძვლისგან. სარჩელის საგანია მოსარჩელის მოთხოვნა მოპასუხისადმი (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტი), ხოლო სარჩელის საფუძველი - კონკრეტული ფაქტები და გარემოებები, რომლებზედაც მოსარჩელე ამყარებს თავის მოთხოვნას (სსსკ-ის 178.1 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი). საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა და მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება კი, სასამართლოს ვალდებულებაა. სადავო ურთიერთობის შეფასებისას, ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო არაა შებოჭილი ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს სამართლებრივი შეფასებებით, შესაბამისად, თუ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო გამოარკვევს, რომ ქვემდგომი სასამართლოს სამართლებრივი შეფასება არ გამომდინარეობს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან, იგი ვალდებულია, ეს გარემოებები თავად შეაფასოს სამართლებრივად სწორად და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

66. საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ განმარტავს, რომ სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურსამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურსამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. იმ შემთხვევაში კი, თუ არასწორი სამართლებრივი შეფასების შედეგად, ანუ კანონის (სსსკ-ის 393.2 მუხლის) დარღვევით მიღებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება შესაძლებელია სხვაგვარი სამართლებრივი შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს შეუძლია, თავისი განჩინებით ძალაში დატოვოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ან ამ გადაწყვეტილების შეცვლით მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება (სსსკ-ის 386-ე მუხლი). ასეთივე შესაძლებლობითაა აღჭურვილი საკასაციო სასამართლოც, კერძოდ, მას შუძლია, არ გააუქმოს გადაწყვეტილება და ძალაში დატოვოს იგი (სსსკ-ის 410-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტი) ან ახალი გადაწყვეტილებით დაადგინოს სხვა სამართლებრივი შედეგი (სსსკ-ის 411-ე მუხლი).

67. სასამართლომ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაარკვიოს, თუ საიდან გამომდინარეობს მოსარჩელის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შეთანხმებებიდან, ზიანის მიყენებიდან (დელიქტი), უსაფუძვლო გამდიდრებიდან თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლიდან.

68. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამრთლოს უფლება მოიცავს ისეთ მნიშვნელოვან კომპონენტს, რომლის მიხედვითაც, სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება უნდა იყოს მხარისათვის განჭვრეტადი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უთითებს, რომ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება უნდა პასუხობდეს მხარის მიერ სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი არგუმენტების ძირითად ასპექტებს (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Ruiz Torija v. Spain, §§ 29-30). შესაბამისად, უფლება მოსმენაზე მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს წინაშე არგუმენტების წარდგენის შესაძლებლობას, არამედ სასამართლოს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების დასაბუთებაში მიუთითოს მიზეზები, რომელთა საფუძველზეც გაიზიარა ან უარყო შესაბამისი არგუმენტები. სასამართლომ შეიძლება აუცილებლად არ მიიჩნიოს იმგვარ არგუმენტებზე პასუხის გაცემა, რომლებიც აშკარად არარელევანტური, დაუსაბუთებელი ან სხვაგვარად დაუშვებელია მსგავსი არგუმენტების მიმართ არსებული სამართლებრივი დებულებების ან მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის საფუძველზე, თუმცა, ყველა გადაწყვეტილება უნდა იყოს ნათელი და საქმეში მონაწილე მხარეებს შესაძლებლობას უნდა აძლევდეს გაიგონ, თუ რატომ გაითვალისწინა სასამართლომ მხოლოდ კონკრეტული გარემოებები და მტკიცებულებები (იხ., გადაწყვეტილება საქმეზე Seryavin and Others v. Ukraine §§ 55-62). სასამართლოს აქვს ვალდებულება, სათანადოდ იმსჯელოს მხარეთა მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, არგუმენტებსა და მტკიცებულებებზე (იხ. Kraska v. Switzerland, § 30; Van de Hurk v. the Netherlands, § 59; Perez v. France, § 80). ამასთან, მხარეებს უნდა ჰქონდეთ არა მხოლოდ იმის შესაძლებლობა, რომ იცოდნენ იმ მტკიცებულებათა შესახებ, რომლებიც მათ სჭირდებათ თავიანთი სარჩელის წარმატებისათვის, არამედ ჰქონდეთ კომენტარის გაკეთების საშუალება ყველა იმ მტკიცებულებასთან და მოსაზრებასთან დაკავშირებით, რომლებიც წარდგენილია სასამართლოს აზრის ფორმირებაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზნით (იხ. Milatova and others v. The Czech republic §59; Niderost-huber v. Switzerland, § 24; K.S. v. finland § 21; ). “კანონმდებლს აკისრია ვალდებულება, რომ მოსამართლე უზრუნველყოს სახელმძღვანელო მიმართულებებით, რომლებიც განჭვრეტადს ხდიან მის მიერ კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღების აუცილებლობას, გარდაუვალობას, იმავდროულად, მოქალაქეს უქმნიან წარმოდგენას, თუ რა ზომები იქნება მის მიმართ გატარებული”. ( იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე N1/2/384).

69. განსახილველ შემთხევაში, საკასაციო პრეტენზიები წარმოდგენილია, სააპელაციო სასამართლოს მიერ როგორც საქმის ფაქტობრივი გარემოებების დადგენისას საპროცესო სამართლებრივი ნორმების დარღვევის საფუძვლით [სსსკ-ის 102-ე, 103-ე, 105-ე, 407.1 და 393-ე მუხლის მე-3 ნაწილი], ასევე მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების არასწორი გამოყენების საფუძვლით.

70. საკასაციო პალატა პირველ რიგში იმსჯელებს კასატორების იმ პრეტენზიებზე, რომელიც შეეხება სააპელაციო სასამართლოს მიერ საპროცესო ნორმების შესაძლო დარღვევას.

71. კასატორთა მითითებით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება საქმეში არსებულ ფაქტობრივ გარემოებებს, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდგომ – სსსკ) მე-4 და 102-ე მუხლებს, რაც მისი გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.

72. კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევით, რაც იმაში გამოიხატა, სააპელაციო პალატამ, ყოველგვარი საპროცესო წესისა და პრინციპის, მათ შორის, სასამართლო გადაწყვეტილების კანონიერი ძალის უგულვებელყოფით აღნიშნა, რომ მოცემული დავის ფარგლებში შესაფასებელია, გამოეყო თუ არა ნ. მ-ვი მამის - მ. მ-ის კომლს 1987 წლის 12 დეკემბერს და რამდენად წარმოადგენს სადავო საარქივო ცნობაში მითითებული ჩანაწერი ნ. მ-ის მიერ კომლის დატოვების თაობაზე ფაქტის დასადგენად სათანადო და შესაბამის ინფორმაციას. პირველ საკითხთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანია და კომლიდან მოსარჩელის გამოყოფის ფაქტის უდავოდ დადგენილად/დადასტურებულად მისაჩნევად საკვანძოა ის საკითხი, რომ მოსარჩელის კომლიდან გამოყოფის ფაქტი დაადგინა პირველი ინსტანციის სასამართლომ თავისი 2019 წლის 15 აგვისტოს გადაწყვეტილების 3.2.1. პუნქტში, რომელშიც ცალსახად მიუთითა ნ. მ-ის კომლიდან გამოყოფის ფაქტზე, როგორც პირველ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე. სასამართლომ აღნიშნა, რომ ნ. მ-ვი კი გამოეყო კომლს, მაგრამ მას არ მიუღია კომლის ქონებიდან წილი. ამ გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა ნ. მ-ის სარჩელი სწორედ იმ საფუძვლით, რომ მოსარჩელე გამოეყო კომლს, თუმცა კომლიდან არ მიუღია წილი. მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება დაუკმაყოფილებელ ნაწილში და, მაშასადამე, მის მიერ დადგენილი ფაქტი კომლიდან მოსარჩელის გამოყოფის შესახებ აღარ არის სადავო. შესაბამისად, პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილების გაუსაჩივრებლობით, ძალაში შევიდა ეს გადაწყვეტილება იმ ნაწილში და იმ ფაქტობრივი დასაბუთებით, რომელიც მოსარჩელეს სადავოდ არ გაუხდია არც სააპელაციო საჩივრით და არც შეგებებული სააპელაციო საჩივრით. მოპასუხეც იმას უთითებდა, რომ მოსარჩელე არ წარმოადგენს მ. მ-ის ანუ მამის კომლის წევრს. სსსკ-ის 377-ე მუხლით განსაზღვრულია სააპელაციო განხილვის ფარგლები. აღნიშნული ფარგლების მოცულობა დამოკიდებულია სააპელაციო საჩივრის წარმოდგენაზე ზოგადად და კონკრეტულად კი, ამგვარი საჩივრის შინაარსზე და ფარგლებზე. სააპელაციო სასამართლომ ისე იმსჯელა საკითხზე, გამოეყო თუ არა მოსარჩელე მამის კომლს და ეს საკითხი თავისი კვლევის საგნად ისე აქცია, რომ მას ხელთ არ ჰქონია ამ საკითხზე მოსარჩელის შედავება სააპელაციო საჩივრის ან შეგებებული აპელაციის სახით, რის გამოც სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია, როგორც შეუდავებელი ანუ კანონიერ ძალაში მყოფი გადაწყვეტილების შეცვლის დაუშვებლობის, ისე საუარესოდ შებრუნების აკრძალვის წესი. მდგომარეობას არ ცვლის მოპასუხის მიერ გადაწყვეტილების გასაჩივრება, რამეთუ მან გაასაჩივრა იმ ნაწილში, რომელიც მის საწინააღმდეგოდ გამოვიდა და მოპასუხეც ადასტურებდა მოსარჩელის ცალკე კომლად ყოფნის ფაქტს. სააპელაციო სასამართლომ კი, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილი და მოსარჩელის მიერ შეუდავებელი ფაქტის საწინააღმდეგოდ, მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილება დაუკავშირა კომლში მისი ყოფნის ფაქტს, რაც ისეთი საპროცესო დარღვევაა, რომელმაც საქმეზე არსებითად არასწორი გადაწყვეტილების გამოტანა გამოიწვია. ასეთი დარღვევით დადგენილი ფაქტები არ შეიძლება სავალდებულო იყოს საკასაციო სასამართლოსათვის. გარდა ამისა, საქმეს ერთვის მეორე საარქივო ცნობაც, საიდანაც აგრეთვე დასტურდება, რომ ნ. მ-ვი თავის მეუღლესთან ერთად რეგისტრირებული იყო სხვა კომლში. აღნიშნული გარემოება კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ნ. მ-ვი გამოყოფილი იყო მამის კომლიდან. კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არ მიუთითა, თუ რომელი სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე იყო სავალდებულო საკომლო წიგნში კომლიდან გამოყოფის საფუძვლის მითითება. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლომ შეფასება არ მისცა იმ ფაქტს, რომ კასატორის მიერ წარდგენილი და საქმეზე დართული ეროვნული არქივის პასუხის (წარდგენილ იქნა ჯერ კიდევ პირველი ინსტანციის სასამართლოს სხდომაზე) თანახმად, კომლიდან გამოყოფის და სხვა კომლში ჩაწერის საფუძვლები (განცხადება, განკარგულება და ა.შ.) არქივში დაცვაზე არ ინახება არა მხოლოდ ამ სადავო საქმეზე, არამედ არ ინახება საერთოდ არცერთი ჩანაწერის მიმართ. სააპელაციო სასამართლომ აგრეთვე არ შეაფასა ის გარემოება, რომ ნ. მ-მა შექმნა სხვა კომლი, რის შესახებაც საქმეს ერთვის საარქივო ცნობა. სააპელაციო სასამართლო კი, კომლიდან მოსარჩელის გასვლის ფაქტის დადასტურებულად მიჩნევისა და ასევე ამ ფაქტის შესახებ საქმეში არსებული საარქივო ცნობების, როგორც მტკიცებულებების საწინააღმდეგოდ აღნიშნა, რომ არ არსებობს ცნობა იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელემ შექმნა ცალკე კომლი იმავე სოფელში. რაც შეეხება იმაზე მითითებას, რომ სადავო საარქივო ცნობაში არაფერია ნამსჯელი იმის შესახებ, რომ ნ. მ-ვს კომლიდან გამოეყო თუ არა რაიმე ქონება, ასეთი ჩაწერის არარსებობის ფაქტი არ ნიშნავს იმას, რომ ნ. მ-ვი არ გამოეყო კომლს. თუ მას ქონება არ გამოეყო, მას სადავოდ უნდა გაეხადა ეს გარემოება ჯერ კიდევ 1987 წელს და არა 2018 წელს.გარდა ამისა, იმ პირობებში, როცა არსებობს საკომლო ჩანაწერი მოსარჩელის და მისი ოჯახის კომლიდან გამოყოფის შესახებ და აგრეთვე არსებობს მეორე საარქივო ცნობა ნ. მ-ვის და მისი ოჯახის ცალკე კომლად დაფიქსირების შესახებ, იმ ფაქტის მტკიცების ტვირთი, რომ ნ. მ-ვი არ გამოყოფია მამის კომლს, იგი ცხოვრობდა მის ოჯახში და ეწეოდა საოჯახო მეურნეობას კომლის სხვა წევრებთან ერთად, ეკისრებოდა მოსარჩელეს. მას ამ ფაქტის დადასტურება (რომ 1987 წლიდან მოყოლებული დავის დაწყებამდე არ გამოყოფია მამის ოჯახს და მის ოჯახში ეწეოდა საერთო საოჯახო მეურნეობას) შეეძლო მოწმეების დაკითხვის გზითაც, თუმცა მას მოწმეთა დაკითხვის შესახებ არ უშუამდგომლია. აღნიშნული გარემოება კი იმას მოწმობს, რომ მას 1987 წლის შემდეგ მამის ოჯახში არ უცხოვრია, თუმცა სასამართლომ აღნიშნული ფაქტის მტკიცების ტვირთი დააკისრა მოპასუხე მხარეს. შესაბამისად, არსებობს საარქივო ცნობები, რომლითაც დასტურდება, რომ ნ. მ-ვი 1987 წლის დეკემბერში გამოეყო მამის მ. მ-ის კომლს, ხოლო მეორე საარქივო ცნობით დასტურდება, რომ მას იმავე სოფელში აქვს სხვა კომლი, რომლის წევრებიც არიან მისი მეუღლე და შვილები. ამის მიუხედავად, მტკიცების ტვირთი, რომ მოსარჩელე ნამდვილად გამოეყო მამის კომლს, დაეკისრა მოპასუხე მხარეს. ( იხ. საკასაციო საჩივარი).

73. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ქონებებზე (საკომლო ქონება) მოსარჩელის თანამესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია 1964 წლის რედაქციის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 122-ე და 125-ე მუხლები; „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილება; სახელმწიფო საბჭოს 1992 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტი.

74. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).

75. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოცემული დავის ფარგლებში შესაფასებელია გარემოება, გამოეყო თუ არა ნ. მ-ვი მამის - მ. მ-ის კომლს 1987 წლის 12 დეკემბერს და რამდენად წარმოადგენს სადავო საარქივო ცნობაში მითითებული ჩანაწერი ნ. მ-ის მიერ კომლის დატოვების თაობაზე, ფაქტის დასადგენად სათანადო და შესაბამის ინფორმაციას.

76. საკასაციო პალატა განსახილველი დავის სამართლებრივი ბუნების გათვალისწინებით, მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს კომლის წევრობასა და კომლის ქონებაზე.

77. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კომლი სოფლის ადგილობრივი ორგანოების მიერ ყოველთვის ცალკე იყო რეგისტრირებული საადგილმამულო წიგნში, ოჯახის თითოეული წევრის და ოჯახის რიცხული ქონების აღნიშვნით. კომლი წარმოადგენდა ოჯახის წევრთა ერთიან კავშირს, რომელსაც გააჩნდა ერთიანი ქონება, გარკვეული უფლება-მოვალეობები, აგრეთვე პასუხისმგებლობა როგორც ერთმანეთის, ისე მესამე პირთა მიმართ (იხ. თამარ ჩიტოშვილი, კომლი ქართულ სამართალში, თბ., 2004, გვ. 11). კომლში შეიძლებოდა ყოფილიყო როგორც რამდენიმე, ისე ერთი წევრი. კომლის საქმიანობა არ რეგულირდებოდა სპეციალური წესდებით, რადგან კომლი არ განიხილებოდა როგორც იურიდიული პირი. კომლს გააჩნდა პირადი საკუთრება და როგორც ამ საკუთრების უფლების სუბიექტი, რეგისტრირებული იყო სოფლის საბჭოში, სადაც მითითებული იყო კომლის უფროსი, კომლის წევრები და კომლის ქონება.

78. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საკომლო ქონებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი ურთიერთობები რეგულირებული იყო 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსით, რომლის 122-ე მუხლის თანახმად, კომლის ქონება ეკუთვნის მის წევრებს თანასაკუთრების უფლებით, ამავე კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ყველა წევრს კომლის ქონება თანაბარი წილით ეკუთვნის. კომლს გააჩნდა საერთო საკუთრება, რომელიც მის წევრებს ეკუთვნოდა თანასაკუთრების უფლებით. კომლის საერთო საკუთრებაში არსებული ქონების მფლობელობა, სარგებლობა და განკარგვა წარმოებდა კომლის ყველა წევრის თანხმობით. კომლის საერთო ქონებიდან კომლის წევრის წილის განსაზღვრა - გამიჯვნა შესაძლებელი იყო მხოლოდ სამ შემთხვევაში, კერძოდ, 1) მისი გასვლისას კომლის შემადგენლობიდან, ახალი კომლის შეუქმნელად ( გამოყოფა); 2) ერთი კომლიდან ორი ან მეტი კომლის შექმნისას (გაყრა); 3) კომლის წევრის პირადი ვალდებულებების მიხედვით გადახდევინება. კომლის ქონებაში ყველა წევრს, მათ შორის არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც, თანაბარი წილი ეკუთვნოდათ (იხ. თამარ ჩიტოშვილი, კომლი ქართულ სამართალში, თბ., 2004, გვ. 18).

79. მიწისა და საერთოდ სოფლის მეურნეობის სისტემაში რეფორმის განხორციელებამ, შესაბამისად ახალი საკანონმდებლო ბაზის შექმნამ, მნიშვნელოვნად შეცვალა მანამდე არსებული მოწესრიგება. ქონება, რომელიც საკოლმეურნეო კომლის ქონებას წარმოადგენდა, არის კომლის ყოფილ წევრთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომელზედაც ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საერთო საკუთრების სამართლებრივი რეჟიმი.

80. საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის # 949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის # 29 დეკრეტის საფუძველზე, 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილებით საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებზე კანონით დადგენილი ნორმის ფარგლებში რიცხული საკარმიდამო, საბარე და სააგარაკო მიწები უსასყიდლოდ გადადიოდა მათ კერძო საკუთრებაში. საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 6 თებერვლის # 128 დადგენილების მეორე პუნქტით კი, დადგინდა, რომ საკარმიდამო მიწის ნაკვეთები უნდა გაცემულიყო 1992 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით რიცხული კომლების მიხედვით. ( შდრ: სუსგ №ას-211-203-2013, 03 ივნისი, 2013 წ).

81. ამ მიმართებით არსებითი მნიშვნელობა ენიჭებოდა იმ ფაქტს, რომ ნორმატიული აქტით დადგენილი პერიოდისათვის, კერძოდ, 1992 წლის 1 იანვრის მდომარეობით, პირი კომლის ოჯახის წევრად უნდა ყოფილიყო რეგისტრირებული (აღრიცხული). ამავე ნორმატიული ბაზიდან გამომდინარე, აღნიშნულ ფაქტს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა, რადგან დამოუკიდებელ ოჯახად გასულ და რეგისტრირებულ ოჯახს უფლება წარმოეშობოდა, სხვა ადგილას მიეღო ასევე ქონება მიღება-ჩაბარების აქტით. შესაბამისად, ზემოაღნიშნული ნორმატიული წყაროს მიზანი იყო ოჯახების მფლობელობასა და სარგებლობაში არსებული მიწების დაკანონება, ამდენად, აღნიშნული პერიოდისათვის ოჯახის ერთ-ერთი სრულწლოვანი წევრის სახელზე მიღება-ჩაბარების აქტით გადაცემულ ქონებაზე საკუთრების უფლებას იძენდა ამავე ოჯახის ყველა ის წევრი, რომელსაც სხვა მიწის ნაკვეთის მიღებაზე უფლება არ გააჩნდა, მიუხედავად იმისა, აპირებდა თუ არა იგი აღნიშნული უფლების რეალიზებას.

82. საკასაციო სასამართლომ ერთ-ერთ საქმეზე განმარტა „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის №29 დეკრეტის საფუძველზე, 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. კოლმეურნეობების გაუქმებით საკოლმეურნეო კომლის არსებობას სამართლებრივი საფუძველი გამოეცალა და მან არსებობა შეწყვიტა. შესაბამისად, ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ წარმოადგენს კომლის ქონებას და არის იმ პირთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენენ. აღნიშნულ ქონებაზე ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი“ (შდრ. სუსგ №ას-1778-1756-2011, 29.06.2012წ).

83. „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 15 სექტემბრის №525-ე ბრძანებულების მე-2 მუხლის 1-ლი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მიწის მართლზომიერი მფლობელობის (სარგებლობის) დამადასტურებელი დოკუმენტების ჩამონათვალში მითითებულია ამონაწერი საკომლო წიგნიდან, ასევე „საქართველოს რესპუბლიკაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის რეფორმის შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 18 იანვრის №48 დადგენილების შესაბამისად, სოფლის (დაბის) ადგილობრივი მმართველობის ორგანოების გადაწყვეტილებით შექმნილი მიწის რეფორმის კომისიის მიერ შედგენილი და სოფლის (დაბის) ყრილობაზე (საერთო კრებაზე) დამტკიცებული მიწების განაწილების სია თანდართული მიწის გამოყოფის გეგმით ან მის გარეშე, ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების მიერ დამტკიცებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწით სარგებლობისათვის სარეგისტრაციო პერიოდში მოქმედი საგადასახადი სია.

84. აღნიშნული სამართლებრივი დანაწესების საფუძველზე, მიწის ნაკვეთის მართლზომიერი მფლობელობა წარმოადგენს საჯარო რეესტრში ამ მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების აღიარების საფუძველს, ხოლო მართლზომიერი მფლობელობის დამდგენ დოკუმენტად კი მიჩნეულია საკომლო წიგნიდან ამონაწერი და საგადასახადო (ან სარეფორმო სია და სხვა დოკუმენტები) სია. საკანონმდებლო მოწესრიგების საფუძველზე მყარად დადგენილი სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, საკომლო ცნობა მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელ დოკუმენტს წარმოადგენს იმ შემთხვევაში, თუ იგი ასახავს კომლის წევრთა ვინაობას და კომლზე რიცხულ ქონებას 1992 წლის 01 იანვრის მდგომარეობით.

85. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, წერილობით მტკიცებულებას წარმოადგენს აქტები და საბუთები, რომლებიც შეიცავენ ცნობებს საქმისათვის მნიშვნელოვან გარემოებათა შესახებ.

86. საქმეში განთავსებული საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონალური არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემული ----- საარქივო ცნობის თანახმად, ქვემო ქართლის რეგიონულ არქივში დაცულ ბოლნისის რაიონის ---- (----) სასოფლო საბჭოს სოფელ ---- ---- (-- ----- 1986-1990 (რეკვიზიტები შევსებულია 1996 წლის ჩათვლით) წლების საკომლო წიგნში კომლის უფროსად ჩაწერილია მ. მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: მ. (ჩანაწერი „-----“ გადახაზულია) მ-ვა გ. კზი (დოკუმენტში ასეა) - ცოლი; ნ. მ-ევ მ. ო. (დოკუმენტში ასეა)-შვილი) გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); შ. მ-ვა მ, მ. (რთულად იკითხება, ჩანაწერი ჩასწორებულია)-შვილი; ი. მ-ვა მ, მ. (რთულად იკითხება, ჩანაწერი ჩასწორებულია) - შვილი; ე. მ-ევ მ. ოგ (დოკუმენტში ასეა) - შვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი) ,,მუშაობს ქ.ბაქო“); ა. მ-ვა მ. მ. კ (დოკუმენტში ასეა - რძალი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ნ. მ-ვა ნ. კ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ს. მ-ევ ნ. ოგ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987წ“); ( იხ. ტ.1.ს.ფ.18).

87. საქმეში განთავსებულია აგრეთვე სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ბოლნისის არქივის მიერ 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობა ------, რომლის თანახმად, ბოლნისის არქივში დაცული ბოლნისის რაიონის ---- (----) საკრებულოს სოფელ ---- ---- (ქვემო ....-....) საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში (ჩანაწერები არასრულადაა შევსებული 1996 წლამდე) კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ. მ. ოღლი მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: ,,1. მ-ვ ნ. მ. - ოჯახის უფროსი; 2. მ-ა ა. მ. კიზი -მეუღლე; 3. მ-ვა ნ. ნ. კიზი - შვილი; 4. მ-ევ ს. ნ. ოღლი - შვილი; 5.მ-ვა ლ. ნ. კიზი - შვილი. საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის (იხ. ტ.1.ს.ფ.72).

88. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლო საქართველოში სასამართლო სისტემის მნიშვნელოვანი რგოლია, რომელიც განიხილავს მხარეთა მიერ სადავოდ მიჩნეული პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერებასა და დასაბუთებულობას. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს სააპელაციო წარმოების წესსა და ფარგლებს. (შდრ: სუსგ №ას-1288-2019, 04 მარტი, 2021).

89. სსსკ-ის 377-ე მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში ფაქტობრივი და სამართლებრივი თვალსაზრისით. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საპროცესო კოდექსით დადგენილი მოწესრიგება, რომელიც იმპერატიულად ადგენს ფორმალურ წესებს, სავალდებულოა არა მხოლოდ მხარეებისათვის, არამედ სასამართლოსათვისაც და ამ რეგულაციების შეცვლა ან განსხვავებული ინტერპრეტაცია მხარეთა ნებაზე ან სასამართლოს მიხედულებაზე ვერ იქნება დამოკიდებული.

90. განსახილველ საქმეზე პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ ნ. მ-ვი ცალკე კომლად გამოეყო მ. მ-ის კომლს 1987 წელს (იხ. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების 3.2.1 პუნქტი (ტ.1.ს.ფ.177.) ასევე დადგენილია, რომ ნ. მ-ის კომლს ქონება არ ერიცხება და, რომ მ. მ-ის კომლის ქონების გაყოფა არ მომხდარა (იხ. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება, ტ.1.ს.ფ.181, ს.ფ.184). კასატორები მიუთითებენ, რომ 2018 წლის 24 აგვისტოს საარქივო ცნობის მიხედვით ნ. მ-ვი ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ., ხოლო 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობით, ბოლნისის არქივში დაცული ბოლნისის რაიონის მამხუტის (სარაჩლო) საკრებულოს სოფელ ქვემო არქევანის საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ. მ-დ ოღლი მ-ვი, რომლის კომლის შემადგენლობაში ირიცხებოდნენ მისი ოჯახის წევრები (გაკეთებულია ოჯახის წევრების ჩამონათვალი). საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის. ამ ორი საარქივო ცნობის არსებობა, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას ორი სხვადასხვა კომლის არსებობის შესახებ, სწორედაც რომ ადასტურებს კასატორის მიერ მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებას - ნ. მ-ვი და მისი ოჯახი გამოეყო მ. მ-ვის კომლს და საკომლო წიგნში დარეგისტრირდა ცალკე კომლად. აღნიშნული დასტურდება იმითაც, რომ ახალი კომლის საკომლო წიგნში დარეგისტრირების პერიოდი ემთხვევა ძველი კომლიდან ნ. მ-ვის და მისი ოჯახის გამოყოფის ფაქტს (ორივე ცნობა მომზადებულია 1986-1990 წლების საკომლო წიგნებზე დაყრდნობით). ( იხ. საკასაციო საჩივარი).

91. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გასაზიარებელია კასატორების პრეტენზია, რადგან მოსარჩელეს არ გაუსაჩივრებია პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილება დაუკმაყოფილებელ ნაწილში და დადგენილი ფაქტი მოსარჩელის კომლიდან მოსარჩელის გამოყოფის შესახებ აღარ არის სადავო, შესაბამისად, პირველი ინსტანციის გადაწყვეტილების გაუსაჩივრებლობით, ძალაში შევიდა ეს გადაწყვეტილება იმ ნაწილში და იმ ფაქტობრივი დასაბუთებით, რომელიც მოსარჩელეს სადავოდ არ გაუხდია არც სააპელაციო საჩივრით და არც შეგებებული სააპელაციო საჩივრით.

92. საკასაციო პალატა ამოწმებს რა სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების სისწორეს, წარმოდგენილი კასაციის ფარგლებში [სსსკ-ის 393-ე მუხლის მე-3 ნაწილი] დამატებით აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასებისათვის უნდა დადგინდეს მატერიალურ სამართლებრივი ნორმით გათვალისწინებული გარკვეული იურიდიული ფაქტების (იურიდიული შემადგენლობის) უტყუარად არსებობა, რაც შესაძლებელია სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით აღიარებული მტკიცებულებებით. ამასთან, ამა თუ იმ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად მტკიცებულებათა მიღება და შეგროვება უნდა განხორციელდეს განკუთვნადობისა და დასაშვებობის პრინციპების მოთხოვნათა გათვალისწინებით. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი განსაზღვრავს მტკიცებულებათა სახეებს, რომელთა შეფასება სასამართლოს კომპეტენციაა. ამავე კოდექსის 105–ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სასამართლო აფასებს მტკიცებულებებს თავისი შინაგანი რწმენით, რომელიც უნდა ემყარებოდეს მათ ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ განხილვას, რის შედეგადაც მას გამოაქვს დასკვნა საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობის ან არარსებობის შესახებ. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვეციის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზება უმეტესწილად დამოკიდებულია და გულისხმობს სასამართლოს მიერ დასაბუთებული, მტკიცებულებათა შეჯერების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილების მიღებას. მტკიცების ტვირთის როლი განსაკუთრებით ვლინდება სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, სადაც მხარეთა ნების ავტონომიას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. შესაძლებელია მხარის მოთხოვნა საფუძვლიანი იყოს, მაგრამ შეუძლებელია მხარემ მიიღოს თავისი სასარგებლო გადაწყვეტილება, თუ ვერ დაამტკიცებს თავის სასარგებლო გარემოებებს საპროცესო სამართლით დადგენილი წესით. ამიტომაც, ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს ფაქტების მითითების ტვირთისა და ფაქტების დამტკიცების ტვირთის სწორი გადანაწილება მოდავე მხარეებს შორის.

93. შეჯიბრებაში გამარჯვებულად გამოცხადდება მხარე, რომელმაც უკეთ შეძლო დაერწმუნებინა სასამართლო თავისი მოთხოვნის (შესაგებლის) ფაქტობრივ დასაბუთებულობაში, ანუ მხარე, რომელმაც მიუთითა ფაქტებზე, რომლებიც იურიდიულად ამართლებენ მოთხოვნას (შესაგებელს) და წარმოუდგინა სასამართლოს მტკიცებულებები, რომლებიც ადასტურებენ ამ ფაქტებს.

94. ფაქტების დამტკიცების პროცესი საკმაოდ დეტალურად რეგულირდება სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით, კერძოდ, განსაზღვრულია მტკიცების საშუალებათა (მტკიცებულებათა) წრე, რომლებიც შეიძლება გამოიყენოს სასამართლომ ფაქტობრივი გარემოებების დასადგენად, ამ მტკიცებულებათა დასაშვებობა და განკუთვნადობა, მტკიცების ტვირთის (მოვალეობის) განაწილება მხარეთა შორის, ანუ რომელმა მხარემ რა გარემოება უნდა დაამტკიცოს, მტკიცებულებათა გამოკვლევის წესი, მტკიცებულებათა შეფასების ზოგადი წესები და ა.შ.

95. სამოქალაქო სამართალწარმოებაში მტკიცების პროცესი, როგორც გაშუალებული შემეცნება, საკმაო სისრულითაა მოწესრიგებული კანონით. კანონი განსაზღვრავს, თუ რომელმა მხარემ რომელი ფაქტობრივივ გარემოებები უნდა დაამტკიცოს. კანონი განსაზღვრავს აგრეთვე, თუ რომელ მხარეს ეკისრება ფაქტების მითითებისა და ამ ფაქტების დამტკიცების ტვირთი, რომელი ფაქტები არ საჭიროებენ დამტკიცებას, მტკიცების რა საშუალებები დაიშვება და რა არ დაიშვება, როგორდა რა წესით ხდება მტკიცებულებათა შეგროვება, შემოწმება და შეფასება და ა.შ.

96. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მტკიცების საგანში შედიან მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტები, რომლებიც სასამართლოს შეხედულებით სამართლებრივად ასაბუთებენ (ამართლებენ) მათ მოთხოვნებს და შესაგებელს.კრიტერიუმი, რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოს სასამართლომ იმისათვის, რომ სწორად განსაზღვროს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტებიდან, თუ რომელი ამართლებს სამართლებრივად მხარეთა მოთხოვნებს (შესაგებელს) და რომელი არაა, ესაა სარჩელის საგანი (მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსი), მოპასუხის შესაგებელი და მატერიალურ სამართლებრივი ნორმა.

97. მტკიცების ტვირთის მხარეთა შორის განაწილების ინსტიტუტი მიუთითებს არა მარტო იმაზე, თუ რომელმა მხარემ რა ფაქტები უნდა დაამტკიცოს, არამედ იმაზეც, თუ რომელი ფაქტების დადგენის მოვალეობისაგან თავისუფლდება ესა თუ ის მხარე. შესაბამისად, მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს“ (იხ. ჰ. ბოელინგი, ლ, ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, თბ., 2004, გვ.64).

98. საქმეში განთავსებული საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონალური არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემული ----- საარქივო ცნობისა და სსიპ საქართველოს ეროვნული არქივის ბოლნისის არქივის მიერ 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობა ----- -ის ერთობლივად შეფასების საფუძველზე, საკასაციო პალატას დადგენილად მიაჩნია, რომ 1987 წლის დეკემბერში მ. მ-ვის კომლს გამოეყო ნ. მ-ვი ოჯახის წევრებთან ერთად, კერძოდ, ა. მ-ვა მ. მ.კ (დოკუმენტში ასეა - რძალი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ნ.მ-ვა ნ. კ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ“); ს. მ-ვ ნ. ოგ (დოკუმენტში ასეა) - შვილიშვილი (გაკეთებულია ჩანაწერი ,,ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987წ“). ბოლნისის რაიონის ---- (----) საკრებულოს სოფელ --- ---- (ქვემო ------) საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში (ჩანაწერები არასრულადაა შევსებული 1996 წლამდე) კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ. მ. ოღლი მ-ვი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: ,,1. მ-ვ ნ. მ. - ოჯახის უფროსი; 2. მ-ა ა. მ. კიზი -მეუღლე; 3. მ-ვა ნ. ნ. კიზი - შვილი; 4. მ-ვ ს. ნ. ოღლი - შვილი; 5.მ-ვა ლ. ნ. კიზი - შვილი. საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის ( იხ. ტ.1.ს.ფ.72).

99. შესაბამისად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორებმა ამ ნაწილში წარმოადგინეს დასაშვები და დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზია. ამიტომაც, გასაზიარებელია კასატორების პრეტენზია, სააპელაციო სასამართლოს მიერ ნ. მ-ვის მამის - მ. მ-ის კომლიდან გამოყოფასთან დაკავშირებით საქმეში არსებული მტკიცებულებების ერთობლივად შეუფასებლობის თაობაზე.

100.კასატორების ერთ-ერთ პრეტენზიას წარმოადგენს, სააპელაციო პალატამ არასწორად მიუთითა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ დაურღვევია სსსკ-ის 248-ე მუხლი და არ გასცდენია სასარჩელო მოთხოვნას და არ მოუხდენია მოსარჩელის მოთხოვნის ტრანსფორმაცია. სააპელაციო პალატის განმარტებით, სასარჩელო მოთხოვნას იმთავითვე წარმოადგენდა საკომლო წიგნის ამონაწერში ცალკე კომლად გამოყოფის შესახებ არსებული ჩანაწერის გაუქმება, უძრავი ქონების თანამესაკუთრედ ცნობა და სწორედ აღნიშნულ მოთხოვნაზე იმსჯელა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლომ. კასატორებს მიაჩნიათ, რომ სააპელაციო სასამართლოს ეს მსჯელობა არ არის სწორი, რადგან თავდაპირველ სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენდა კომლის წევრად აღდგენა, კომლის საერთო ქონების 1/3 წილზე მესაკუთრედ ცნობა, მესაკუთრეთა სიიდან ამორიცხვა, ხოლო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა სარჩელი და ა. მ-ვა ამორიცხულ იქნა ბოლნისის რაიონის სოფელ --- --- საკომლო წიგნში ჩაწერილი მ. მ-ის კომლის ქონების (ს/კ -----, ს/კ ----, ს/კ ----) მესაკუთრეთა სიიდან; მოსარჩელე ცნობილი იქნა ბოლნისის რაიონის სოფელ --- --- მდებარე მ. მ-ის კომლის უძრავი ქონების (ს/კ ----, ს/კ -----, ს/კ ---) 1/9 წილის მესაკუთრედ; კასატორები აღნიშნავენ, რომ როგორც თავდაპირველი სასარჩელო მოთხოვნიდან ჩანს მოსარჩელის მოთხოვნა არ იყო დაკონკრეტებული და იგი არ ითხოვდა კონკრეტულ უძრავ ქონებაზე ა. მ-ას კომლიდან ამორიცხვას და კონკრეტული უძრავი ქონების თანამესაკუთრედ ცნობას. გარდა ამისა, სასამართლოს არ დაუდგენია, რომ აღნიშნული უძრავი ქონებები წარმოადგენდა მ. მ-ვის კომლის საკუთრებას, მით უმეტეს, რომ აღნიშნული ქონებების ა. მ-ას საკუთრების უფლების საფუძვლად მითითებულია სასოფლო-სამეურნეო მიწის მიღება ჩაბარების აქტი №---- (1995 წლის); სახელმწიფო პროექტის ფარგლებში უძრავი ნივთის ადგილზე დათვალიერების ოქმი № ----, № ----,№ ----, საარქივო ცნობა № ----. ეს ფაქტი გამორიცხავს სადავო ქონების მიჩნევას კომლის ქონებად და სარჩელის დაკმაყოფილების კონკრეტულ საფუძველს არ წარმოადგენს. კასატორები მიუთითებენ, რომ მიღება-ჩაბარების აქტით ვერ დადასტურდება უძრავი ქონების კომლისადმი კუთვნილების ფაქტი, ვინაიდან საკოლმეურნეო კომლის ინსტიტუტი სამართლებრივად 1993 წლიდან აღარ არსებობს, ხოლო 1995 წელს მიღება-ჩაბარებით მიწის ნაკვეთები გადაეცა მოსახლეობას არა იმ ნაკვეთების სახით, რომელსაც 1993 წლამდე ფლობდნენ, არამედ ყოფილი ე.წ. კოლექტივის მფლობელობაში არსებული მიწის ნაკვეთების სახით, რომელიც კოლმეურნეობის დაშლის შემდეგ განაწილდა სოფლის მოსახლეობაზე. მიწის ნაკვეთები 1987 წლისთვის კომლის საკუთრებაში არც ირიცხებოდა, გარდა ე.წ სამოსახლო (ანუ რაზეც სახლი იდგა) მიწის ნაკვეთისა და 0.25 ჰა სახნავ-სათესი მიწის ნაკვეთისა. ამდენად, მსჯელობა იმის თაობაზე, რომ 1995 წლის მიღება-ჩაბარების აქტით გადაცემული ქონება წარმოადგენდა კომლის ქონებას, მოკლებულია სამართლებრივ/კანონიერ საფუძვლებს.( იხ. საკასაციო საჩივარი).

101. საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორების პრეტენზიას იმ ნაწილში, რომ ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს არ დაუდგენია, თუ რა ქონება ირიცხებოდა მ. მ-ის კომლის საკუთრებად 1987 წლის დეკემბერში მოსარჩელის კომლიდან გამოყოფის დროს.

102. საკასაციო პალატა მიუთითებს, საკომლო წიგნის ჩანაწერების მნიშვნელობასთან მიმართებით, სახელმწიფო ქონების შესახებ საქართველოს კანონის მეორე მუხლის „პ“ პუნქტში განმარტებულია, რომ საკომლო წიგნი არის ადმინისტრაციული ერთეულის-დასახლების (სოფლის, დაბის, ქალაქის) დასახლებათა გაერთიანების (თემის) ტერიტორიულ საზღვრებში კომლების და მათში პირთა რაოდენობის ამსახველი ჟურნალი, რომელიც ადასტურებს ამ პირთა კონკრეტულ დასახლებულ პუნქტში ცხოვრებისა და კომლის წევრად ყოფნის ფაქტს.

103. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ევროპული კონვენციის 6.1 მუხლით გათვალისწინებული გარანტიები მოიცავს სასამართლოს ვალდებულებას, მიუთითოს გადაწყვეტილების მიღების საკმარისი საფუძვლები. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული სასამართლო მტკიცებულებების დასაშვებად ცნობის და არგუმენტების შერჩევის დროს სარგებლობს შეფასების ფართო ფარგლებით, ის ვალდებულია, რომ საკუთარი ქმედებები გაამართლოს, გადაწყვეტილების მიღების შესაბამისი მიზეზების მითითებით (კარმელ სალიბა მალტის წინაღმდეგ - Carmel Saliba v. Malta, N 24221/13, § 73, 29 ნოემბერი 2016; § 73). როდესაც მხარის არგუმენტს არსებითი მნიშვნელობა აქვს სამართალწარმოების შედეგზე, იგი საჭიროებს ნათელ და კონკრეტულ პასუხს (ჰირო ბალანი ესპანეთის წინააღმდეგ, Hiro Balani v. Spain, 9 დეკემბერი 1994, § 28, Series A N 303-B; § 28), შესაბამისად, სასამართლოებს მოეთხოვებათ გამოიკვლიონ მხარეთა ძირითადი არგუმენტები (ბუზესკუ რუმინეთის წინააღმდეგ -Buzescu v. Romania, N 61302/00, § 67, 24 მაისი 2005, § 67. დონაძე საქართველოს წინააღმდეგ - Donadzé v. Georgia, N 74644/01, § 35, 7 მარტი, 2006.).

104. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქმეში განთავსებულია მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის საქართველოს ეროვნული არქივის ქვემო ქართლის რეგიონალური არქივის მიერ 2018 წლის 24 აგვისტოს გაცემული ---- საარქივო ცნობა, რომლის თანახმად, ქვემო ქართლის რეგიონულ არქივში დაცულ ბოლნისის რაიონის --- (----) სასოფლო საბჭოს სოფელ ---- ---- (---- ----) 1986-1990 (რეკვიზიტები შევსებულია 1996 წლის ჩათვლით) წლების საკომლო წიგნში კომლის უფროსად ჩაწერილია მ. მ-ვი. კომლს პირად საკუთრებაში 1986-1990 წლებში ერიცხება 1960 წელს აგებული 86 კვ.მ საერთო სასარგებლო ფართი (მათ შორის 74 კვ.მ საცხოვრებელი სახლი (1991 -1996 წლების მონაცემები არ ფიქსირდება) და 1986-1990 წლებში 0,30 ჰა მიწის ფართობი (1991 -1996 წლების მონაცემები არ ფიქსირდება) (იხილეთ დანართი #2) (საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ მოპასუხეებმა ასევე სააპელაციო საჩივრით სადავოდ გახადეს კომლის საკუთრებაში არსებული ქონების საკითხი (იხ. სააპელაციო საჩივარი, ტ.2.ს.ფ.16-17).

105. საკასაციო პალატა საქმეში არსებული მტკიცებულებების სსსკ-ის 105-ე მუხლის მოთხოვნების შესაბამისად შეფასების საფუძველზე, იზიარებს საკასაციო პრეტენზიას, რომ განსახილველი სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებში ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მიერ არ არის დადგენილი და შეფასებული, 1987 წლის დეკემბერში, როდესაც მოსარჩელე გამოეყო კომლს, თუ რა ქონება ერიცხებოდა მ. მ-ის კომლს პირად საკუთრებაში.

106. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, რაც მისი გაუქმების საფუძველია, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული.

107. კასატორების ერთ-ერთი პრეტენზია უკავშირდება, სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოსარჩელის მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხის არსწორ შეფასებას. კასატორების მოსაზრებით, გაურკვეველია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით იმდენად, რამდენადაც სააპელაციო სასამართლო თან უთითებს, რომ სასამართლოს თავისი ინიციატივით არ შეუძლია იმსჯელოს ხანდაზმულობაზე, თუ ამაზე არ მიუთითებს მოპასუხე მხარე (თუმცა საქმის მასალებით, კერძოდ შესაგებლით და სხდომის ოქმებით დასტურდება, რომ ხანდაზმულობას თავიდანვე სადავოდ ხდიდა მოპასუხე), თან იმავე აბზაცში აღნიშნავს, რომ საკუთრების უფლება აბსოლუტური სანივთო უფლების კლასკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება. შესაბამისად, საკუთრების უფლების დაცვასთან დაკავშირებით მოთხოვნაზე არ უნდა გავრცელდეს ხანდაზმულობის ვადა. სააპელაციო სასამართლო ამ მსჯელობის დასასაბუთებლად უთითებს უზენაესი სასამართლოს Nას-750-718-2014 გადაწყვეტილებაზე. კასატორებს მიიჩნიათ, რომ სააპელაციო სასამართლოს მითითება ზემოთ აღნიშნულ გადაწყვეტილებაზე არასწორია, ვინიდან აღნიშნულ გადაწყვეტილებაში საუბარია მემკვიდრეობით დავაზე და საკუთრების უკვე აღიარებულ უფლებაზე, რომელიც თავისთავად აბსოლუტური უფლებაა, მაგრამ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელის საკუთრების უფლება კომლის ქონებაზე არ არის აღიარებული და სწორედ ეს საკითხია სადავო, კერძოდ, გავიდა თუ არა მოსარჩელე მამის კომლიდან და ამის გათვალისწინებით ინარჩუნებს თუ არა ყოფილი კომლის ქონებაზე საკუთრების უფლებას. გარდა ამისა, 1987 წელს მოქმედი სსრ სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისი დებულებები ითვალისწინებს ხანდაზმულობის გავრცელებას კომლის ქონებიდან წილის მოთხოვნასთან დაკავშირებით. უზენაეს სასამართლოს მართალია აქვს განმარტებები იმასთან დაკავშირებით, რომ საკუთრების უფლების დაცვა არ შეიძლება გახდეს ხანდაზმულობის საგანი, მაგრამ უზენაეს სასამართლოს არასდროს განუმარტავს, საკუთრების თუ რომელი უფლება იგულისხმება. ფაქტობრივად, იგულსხმება ისეთი საკუთრება, რომელიც ერთი მხრივ რეგისტრირებულია, მეორე მხრივ კი, არსებობს კანონის ძალით, როგორც დადასტურებული უფლება. ასეთია მაგალითად თითზე ჩამოსათვლელი შემთხვევები, როგორიცაა პრივატიზებულ ქონებაში წილზე უფლება, სამკვიდრო ქონებაზე უფლება, რომელიც მიღებული აქვს მემკვიდრეს ფაქტობრივი ფლობით, მეუღლის უფლება თანაზიარი საკუთრების წილზე. რაც შეეხება ისეთ შემთხვევებს, როდესაც საკუთრების მისაღებად საჭიროა მოთხოვნის დაყენება და, მაშასადამე, როდესაც სახეზეა გარკვეულ სუბიექტებს შორის ფარდობით ანუ რელატიური ურთიერთობები (მოცემულ შემთხვევაში კომლი და მისი ყოფილი წევრი, თუნდაც ჩაითვალოს რომ ამ ყოფილ წევრს რაიმე ერგება), დაუშვებელია კანონის ძალით დადასტურებულ რაიმე უფლებაზე მსჯელობა, მით უმეტეს გამოყენებული უნდა იქნეს 1987 წელს მოქმედი საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი ანუ 1964 წლის რედაქცია, რომელიც მოთხოვნის ხანდაზმულობის საერთო 3-წლიან ვადას ითვალისწინებდა. გარდა ამისა, საერთოდ დასადგენია, თუკი მოსარჩელეს რაიმე ეკუთვნოდა კომლიდან, კონკრეტულად რა იყო ის, რაც მას ეკუთვნოდა. საბჭოთა პერიოდში მიწაზე საკუთრების უფლება ექსკლუზიურად სახელმწიფოს ეკუთვნოდა. მაშასადამე, საკუთრების უფლების რაობისა და არსის გარდა, სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია ელემენტარულად კანონის დროში, სივრცეში და პირთა წრის მიმართ მოქმედების წესი. მოცემული მსჯელობიდან გამომდინარე, შეუძლებელია იმის ზუსტად დადგენა, სასამართლო თუ რატომ არ თვლის მოსარჩელის მოთხოვნას ხანდაზმულად, კერძოდ იმიტომ, რომ მომზადების ეტაპზე მოპასუხეს სადავოდ არ გაუხდია მოთხოვნის ხანდაზმულობის ფაქტი (რაც არ შეესაბამება სინამდვილეს), თუ იმიტომ არ თვლის მოთხოვნას ხანდაზმულად, რომ საკუთრების უფლება აბსოლუტური სანივთო უფლების კლასიკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება, რაც ასევე არასწორია. კასატორები უთითებენ, რომ 2018 წლის 24 აგვისტოს საარქივო ცნობის მიხედვით ნ. მ-ვი ამოეწერა, გამოეყო კომლს 12.1987 წ., ხოლო 2015 წლის 30 ივლისს გაცემული საარქივო ცნობით, ბოლნისის არქივში დაცული ბოლნისის რაიონის ---- (----) საკრებულოს სოფელ --- --- საკომლო წიგნებში 1986-1990 წლებში კომლის უფროსად ჩაწერილია ნ.მ. ოღლი მ-ვი, რომლის კომლის შემადგენლობაში ირიცხებოდნენ მისი ოჯახის წევრები (გაკეთებულია ოჯახის წევრების ჩამონათვალი). საარქივო ცნობაში აღნიშნულია, რომ კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ არის. ამ ორი საარქივო ცნობის არსებობა, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას ორი სხვადასხვა კომლის არსებობის შესახებ, სწორედაც რომ ადასტურებს კასატორის მიერ მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებას - ნ. მ-ვი და მისი ოჯახი გამოეყო მ. მ-ის კომლს და საკომლო წიგნში დარეგისტრირდა ცალკე კომლად. აღნიშნული დასტურდება იმითაც, რომ ახალი კომლის საკომლო წიგნში დარეგისტრირების პერიოდი ემთხვევა ძველი კომლიდან ნ. მ-ის და მისი ოჯახის გამოყოფის ფაქტს (ორივე ცნობა მომზადებულია 1986-1990 წლების საკომლო წიგნებზე დაყრდნობით). ის ფაქტი კი, რომ ნ. მ-ის კომლის ქონების შესახებ ინფორმაცია არ ფიქსირდება, არ წარმოადგენს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს. თუ მას უნდოდა მ. მ-ის კომლიდან ქონების გამოყოფა თავისი ახალი კომლის სასარგებლოდ, ამის შესახებ პრეტენზია უნდა წაეყენებინა 1990 წლამდე და არა 2018 წელს. ამ თვალსაზრისით სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი (1964 წლის სამოქალაქო კოდექსი), რომელიც უნდა გამოეყენებინა (იხ. საკასაციო საჩივარი).

108. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს სარჩელისაგან მოპასუხის თავდაცვის ისეთ ეფექტურ საშუალებას, როგორიცაა შესაგებელი. შესაგებელი, როგორც მოპასუხის საპროცესო თავდაცვის საშუალება მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მასში ვლინდება წერილობითი შეჯიბრებითობის პრინციპი. იგი ასევე, ერთგვარი გამოხატულებაა დისპოზიციურობის (სსსკ-ის მე-3 მუხლი) პრინციპისა, რომელიც უზრუნველყოფს მხარეთა საპროცესო უფლებების ავტონომიურად განკარგვის შესაძლებლობას. საპროცესო ავტონომიის ფარგლებში მოპასუხის გადასაწყვეტია ცნობს თუ არა სარჩელს, დაასრულებს თუ არა საქმეს მორიგებით, ან რა სახის საპროცესო თავდაცვის საშუალებას გამოიყენებს, რაც გარკვეულწილად დავაში შესვლას და სარჩელში მითითებულ გარემოებებზე პასუხის გაცემას გულისხმობს. შესაბამისად, სარჩელის წარმატება იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რამდენად კვალიფიციურად დაიცავს თავს მოპასუხე სარჩელისაგან.

109. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის ზოგადი კლასიფიკაცია შემდეგია: მატერიალური და საპროცესო შესაგებელი; აბსტრაქტული (ზოგადი) და კონკრეტული შესაგებელი; მარტივი და კვალიფიციური (არსებითი) შესაგებელი. რა ტიპის შესაგებელს წარადგენს მოპასუხე, სრულად თავსდება ამ უკანაკნელის ნების ავტონომის ფარგლებში. კონკრეტული შესაგებლის წარდგენის ვალდებულება გამომდინარეობს სსსკ-ის 201-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შინაარსიდან (ივარაუდება, რომ შედავებული უნდა იყოს დავის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანი ფაქტები და არა სამართლებრივი მოსაზრებები, ე.ი. ისეთი ფაქტები, რომელთა არსებობა წარმოშობენ მოთხოვნას), წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტები, დამტკიცებულად ითვლება. მოსამართლემ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს პირველ რიგში საპროცესო შესაგებელს, ხოლო ამის შემდეგ მატერიალურ შესაგებელს. მატერიალური შედავება მიმართულია სარჩელის მატერიალურ-სამართლებრივი შედეგის მიღწევის წინააღმდეგ, რაც გულისხმობს მოპასუხის მხრიდან ისეთ ფაქტებზე (წინაპირობებზე) მითითებას, რომლებიც გამორიცხავენ, წყვეტენ ან აფერხებენ (განუხორციელებელს ხდიან) სარჩელით მოთხოვნილი შედეგის დადგომას.

110. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ შესაგებლის სახეებიდან განსაკუთრებული დატვირთვა გააჩნია კვალიფიციურ შედავებას. კვალიფიციური შედავება იურიდიულ დოქტრინაში განმარტებულია შემდეგნაირად: „მოპასუხე მოსარჩელის მოხსენების ნაცვლად წარმოადგენს მოვლენათა განვითარების მისეულ, განსხვავებულ ვერსიას, რომელიც ცალკეულ საკითხებში სადავოს ხდის მოსარჩელის მოხსენებას“ (შდრ. მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში, შ.შმიტი, ჰ.რიჰტერი, (GIZ), 2013წ., გვ.19.). კვალიფიციურ შედავებას არსებით შედავებადაც მოიხსენიებენ. ამგვარი შედავება, ერთი მხრივ, შეიძლება გამორიცხავდეს სარჩელის დაკმაყოფილებას უსაფუძვლობის გამო, ხოლო მეორე მხრივ, ცვლიდეს მოსარჩელის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი ურთიერთობის კვალიფიკაციას, საიდანაც მოსარჩელეს დამატებითი მოხსენების (ფაქტების მითითების) გარეშე გაუჭირდება იმ შედეგის მიღწევა, რომელიც სარჩელით აქვს მოთხოვნილი. კვალიფიციური (არსებითი) შედავება მოსამართლეს ავალდებულებს მოიძიოს მოთხოვნის სხვა დამფუძნებელი ნორმა, ასევე შეამოწმოს საგამონაკლისო ნორმები.

111. განსახილველ საქმეზე დადგენილია, რომ მოპასუხემ წარადგინა როგორც მოთხოვნის განხორციელების გამომრიცხველი, ისე მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელი (ხანდაზმულობა) (იხ.ტ.1.ს.ფ.64).

112. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დრო დიდ როლს თამაშობს დარღვეული თუ სადავოდ ქცეული უფლების დაცვის საკითხში. მხარეთა შორის გარკვეული სამართლებრივი ურთიერთობები შეიძლება იმდენად დიდი ხნის წინ წარმოიშვას, რომ გავლენა მოახდინოს მხარეთა უფლება-მოვალეობებზე. მართლწესრიგი ითვალისწინებს ხანდაზმულობის ინსტიტუტს, რომლის ერთ-ერთ სახესაც წარმოადგენს სასარჩელო ხანდაზმულობა. მისი არსებობა განპირობებულია მხარეთა თანასწორობისა და მათი ინტერესების თანაბარი დაცვის საჭიროებიდან გამომდინარე. გონივრული სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადების არსებობა უფლების რეალიზაციის აუცილებელი წინაპირობაა. განსაზღვრული დროის გასვლის შემდეგ სამართლებრივი სტაბილურობის მოთხოვნა უფრო მეტად დაცვის ღირსია. სასარჩელო ხანდაზმულობა უფლების განხორციელებისათვის განსაზღვრულ ჩარჩოებს აწესებს. სასარჩელო ხანდაზმულობა წარმოადგენს მიზნის მიღწევის საშუალებას და არა თვითმიზანს.

113. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ უფლების წარმოშობა, ისევე როგორც მისი შეწყვეტა დაკავშირებულია განსაზღვრულ დროსთან. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა ამცნობს უფლების სუბიექტს მისი დარღვეული უფლების სასამართლოს გზით განხორციელების ვადის თაობაზე. სასარჩელო ხანდაზმულობა იმ სამართლებრივი მნიშვნელობის მატარებელია, რომ რაღაც ურთიერთობას ადგილი ჰქონდა იმდენად დიდი ხნის წინ, რომ ხანგრძლვი დროის გასვლა პირდაპირ გავლენას ახდენს პირთა უფლებებზე (იხ. დამატებით: თენგიზ ლილუაშვილი, სამოქალაქო საპროცესო სამართალი, მეორე გამოცემა, თბილისი, 2005 წ., გვ. 133; ბესარიონ ზოიძე, ქართული სამოქალაქო კოდექსის შექმნის ისტორიიდან, ჟურნალი „ქართული სამართლის მიმოხილვა“, თბილისი, 2003 წ. გვ. 110.).

114. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების სამართლებრივი გზით (იძულებით) განხორციელება ან დაცვა, ანუ კრედიტორს შეუძლია დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა სასამართლოსათვის მიმართვის გზით. ამ ვადის გასვლა კი გულისხმობს ამ პირთა მიერ ასეთი შესაძლებლობის გამოყენების უფლების მოსპობას, გაქარწყლებას. „მხარეთა სასარჩელო შესაძლებლობები ხშირად არის ვადით შეზღუდული. სამოქალაქო სამართალში სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ პირი კარგავს უფლების სასამართლო გზით დაცვის შესაძლებლობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 30 აპრილის გადაწყვეტილება №1/3/161 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ო. ს-ი და ი. ხ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“).

115. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სსკ-ის 128-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესის შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადა ვრცელდება სხვა პირისაგან რაიმე მოქმედების შესრულების ან მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნის უფლებაზე. ხანდაზმულობის ვადების დაწესებით, კანონმდებლის მიზანია გამორიცხოს კრედიტორის უფლების განხორციელების არათანაზომიერად ან ბოროტად გამოყენების საფრთხე. გარდა ამისა: ა) ხანდაზმულობის ვადა სასამართლოს უმსუბუქებს ფაქტების დადგენისა და შესწავლის პროცესს და ამ გზით, ხელს უწყობს დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოტანას; ბ) ხელს უწყობს სამოქალაქო ბრუნვის სტაბილიზაციას; გ) აძლიერებს სამოქალაქო სამართლებრივი ურთიერთობის სუბიექტების ურთიერთკონტროლსა და იძლევა დარღვეული უფლების დაუყონებლივ აღდგენის სტიმულიზაციას (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007, გვ.63; შდრ. სუსგ 11.06.2012 საქმე №ას-547-515-2012). „... ხანდაზმულობის ვადები ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან მიზანს, კერძოდ, სამართლებრივ განსაზღვრულობას და საბოლოობას, პოტენციური მოპასუხეების დაცვას ძველი სარჩელებისგან, რომლებისგან თავის დაცვაც შეიძლება რთული აღმოჩნდეს და უსამართლობის თავიდან აცილებას, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას, თუ სასამართლოები იძულებული გახდებიან გადაწყვიტომ საქმეები, რომლებიც შორეულ წარსულში მოხდა, იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც შესაძლოა, დროის გასვლის გამო არასაიმედო ან არასრული იყოს.“ (Stubbings and Otherss v The United Kingdom, განაცხადის ნომერი №22083/93; №220095/93, პ.51, 22 ოქტომბერი, 1996).

116. აღსანიშნავია, რომ ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა სასამართლოს ან სხვა ორგანოს მეშვეობით პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, მაგრამ არა სასამართლოსათვის ან სხვა ორგანოსათვის მიმართვის უფლება. ხანდაზმულობის ვადა სპობს უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობას მატერიალური და არა პროცესუალური თვალსაზრისით. საკსაციო პალატამ არერთ საქმეზე განმარტა, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი წარმოადგენს უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივ საშუალებას, რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსზრისით არსებობს, თუმცა სასამართლო წესით ამ მოთხოვნის იძულებითი განხორციელება კონკრეტული წინაპირობის არსებობისას, არ ხდება.

117. ხანდაზმულობის ვადების გათვალისწინება სასამართლოს მიერ ხორციელდება არა საკუთარი ინიციატივით, არამედ მხოლოდ საქმის განხილვაში მონაწილე მხარეების (მხარის) მიერ აღნიშნულზე მითითების შემთხვევაში. მაგალითად, მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებლების შემოწმება მიმდინარეობს მოპასუხის შედავების შემოწმების ეტაპზე. ამ ტიპის შედავების წარდგენის დროს მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, რადგან მოთხოვნა ხანდაზმულად მიაჩნდეს (სსკ-ის 144-ე მუხლი) (იხ. დამატებით: ჰაინ ბოელინგი, ლადო ჭანტურია, სამოქალაქო საქმეებზე გადაწყვეტილებათა მიღების მეთოდიკა, მეორე გამოცემა, თბ., 2004, გვ.170; მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესი სამოქალაქო სამართალში მოკლე შესავალი რელაციის მეთოდში სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით შემუშავებული პრაქტიკული მაგალითებით, შტეფან შმიტი, ჰარალდ რიჰტერი, GIZ, 2013, გვ.20).

118. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელი აერთიანებს ორ ნაწილს: სარჩელის აღძვრისა და სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. რადგან სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი განხორციელების ვადა, ის უკავშირდება სწორედ სარჩელის დაკმაყოფილების უფლებას. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლით ისპობა უფლების იძულებითი განხორციელების შესაძლებლობა მატერიალური და არა საპროცესო-სამართლებრივი თვალსაზრისით. შესაბამისად, სასარჩელო ხანდაზმულობის ინსტიტუტი მიჩნეული უნდა იქნეს მატერიალური სამართლის კუთვნილებად კანონმდებლობაში მისი ადგილისა და სამართლებრივი შედეგების გათვალისწინებით.

119. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობა არ არის აბსტრაქტული სამართლებრივი კატეგორია. კანონმდებლობა ითვალისწინებს მისი დაწყებისა და დასრულების მომენტს. მოთხოვნის შემოწმებისას აუცილებელია განისაზღვროს ხანდაზმულობის კონკრეტული ვადის გამოყენებისა და მისი ათვლის საკითხი. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ ხანდაზმულობის ვადის ათვლის ობიექტურ და სუბიექტურ მომენტებს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყება დაკავშირებულია სუბიექტურ ფაქტორთან ანუ იმ მომენტთან, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო თავისი უფლების დარღვევის შესახებ. საწინააღმდეგოს მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს აწევს. ხანდაზმულობის ვადის დენის დაწყების საფუძველია უფლების დარღვევა, რომელიც შესაძლოა კანონიდან გამომდინარეობდეს ან ხელშეკრულების საფუძველზე წარმოიშვას (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 2. თბილისი, 2017 წელი; ლადო ჭანტურია, საქართველოს სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2011 წელი, გვერდი 123).

120. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ როგორც წესი, ივარაუდება, რომ პირი უფლების დარღვევის ფაქტს მისი დადგომისთანავე შეიტყობს ან საშუალო გულისხმიერების გამოჩენის შემთხვევაში შეეძლო შეეტყო ამ ფაქტის თაობაზე. აღნიშნულის საწინაარმდეგოს, ანუ უფლების დარღვევის დაგვიანებით შეტყობის მტკიცების ტვირთი კი უფლებადარღვეულ პირს ეკისრება. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის შესახებ, მაშინ ხანდაზმულობისვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (შდრ: ნ.კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 5. თბილისი, 2017 წელი).

121. ვინაიდან სასამართლო მოთხოვნის ხანდაზმულობას მხოლოდ მოპასუხის მითითების საფუძველზე იკვლევს, მოთხოვნის ვადაში წარდგენა მოსარჩელის მტკიცების ტვირთს წარმოადგენს. „თუ ხანდაზმულობის წარმოშობის მომენტის დადგენა ობიექტურად შეუძლებელია, ყურადღება უნდა მიექცეს სუბიექტურ მომენტს. ამასთან, იგულისხმება, რომ ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტები თანმხვედრია, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე არ ეთანხმება ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტების თანხვედრას, მაშინ მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება იმის გასარკვევად, თუ როდიდან უნდა დაიწყოს ხანდაზმულობის ვადის დენა“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007 წელი, გვერდი 64.).

122. საკასაციო პალატა განსახილველ საქმესთან დაკავშირებით ყურადღებას გაამახვილებს სააპელაციო პალატის მსჯელობაზე, კერძოდ, სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის ამოქმედებამდე საკოლმეურნეო კომლის საოჯახო ქონებრივი გაყოფის ცნება კანონით არ იყო განსაზღვრული და საკოლმეურნეო კომლის მიმართ გამოიყენებოდა მიწის კოდექსის სათანადო ნორმები. სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსში დაზუსტდა კომლიდან გამოყოფისა და საკოლმეურნეო კომლის გაყრის ცნება. (სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 126-127-130-ე მუხლები). კომლიდან გამოყოფა, როგორც წესი, აღინიშნებოდა კომლიდან გასვლით, თუმცა არსებობდა შემთხვევები, როდესაც კომლის წევრი აპირებდა ქონების გაყოფას და ფიქრობდა კვლავ კომლში დარჩენას საცხოვრებლად. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, იმხანად მოქმედი კანონმდებლობის თაობაზე არსებულ იურიდიულ ლიტერატურაში დამკვიდრდა შეხედულება, რომელიც დასაშვებად თვლიდა საკოლმეურნეო კომლის საცხოვრებელი სახლიდან გარკვეული წილის გამოყოფას საკუთრების უფლებით და მასზე სამოქალაქო კანონმდებლობით საერთო წილადი საკუთრებისათვის დადგენილი უფლებრივი რეჟიმის გავრცელებას. მაგალითად: თუ კომლის რომელიმე წევრი თავს დაანებებდა სამეურნეო საქმიანობას (მუშაობას დაიწყებდა საწარმოში და ა.შ), ხოლო საცხოვრებლად დარჩებოდა ამავე კომლში არსებულ საცხოვრებელ სახლში, ამ შემთხვევაშიც კომლის წევრი ითვლებოდა კომლიდან გამოყოფილად. კომლიდან გამოყოფა კომლიდან გასვლით და კომლში დარჩენით კომლის საერთო საკუთრების მიმართ წარმოშობდა სამართლებრივად განსხვავებულ რეჟიმს, კერძოდ, კომლიდან გასვლით და ქონების გატანით (ნატურით თუ ფულადი კომპენსაციის სახით) მთლიანად უსპობდა კომლის წევრს უფლებას კომლის საერთო ქონებაზე, კომლში საცხოვრებლად დარჩენით კი, კომლის საერთო საკუთრების ქონებაზე უფლების მოსპობასთან ერთად წარმოიშობოდა კომლთან საერთო წილადი საკუთრების უფლება, რაც ეხებოდა მხოლოდ საცხოვრებელ სახლს. ამასთან, სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 126-127-130-ე მუხლების თანახმად, საკოლმეურნეო კომლიდან გამოყოფა, საკოლმეურნეო კომლის ქონებაზე უფლების დაკარგვა, კომლის გაყრა და ა.შ ხორციელდებოდა გარკვეული პროცედურების დაცვით. საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის მოქმედი რედაქცია) 122-ე მუხლის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის ქონება კომლის წევრებს ეკუთვნოდათ თანასაკუთრების უფლებით, ხოლო იმავე კოდექსის 125-ე მუხლის თანახმად, კომლის ყველა წევრს, მათ შორის არასრულწლოვანსა და შრომისუუნაროსაც ეკუთვნოდათ თანაბარი წილი. „საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 1992 წლის 22 სექტემბრის №949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 1993 წლის 21 ოქტომბრის 29-ე დეკრეტის საფუძველზე 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. შესაბამისად, ქონება, რომელიც კომლის ქონებას და ამავე დროს კომლის წევრთა საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა, აღარ ეკუთვნოდა კომლს და გახდა იმ პირთა საერთო საკუთრება თანაბარ წილში, რომლებიც კომლის წევრებს წარმოადგენენ. აღნიშნულ ქონებაზე ვრცელდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული საკუთრების საერთო რეჟიმი. საკუთრების უფლება აბსოლუტური სანივთო უფლების კლასიკური სახეა, რომელიც დროში არ იზღუდება. აბსოლუტური უფლების ძირითადი დამახასიათებელი თვისებაა ის, რომ იგი სხვა პირთა ქმედებისაგან დამოუკიდებლად არსებობს. ამ უფლების განხორცილება უფლებამოსილი პირის აბსოლუტური ძალაუფლების სფეროს განეკუთვნება, ხოლო მისი დაცვა უზრუნველყოფილია ნებისმიერი შესაძლო ხელყოფისაგან. ამდენად, მესაკუთრეს უფლება აქვს, ნებისმიერ დროს მიმართოს სასამართლოს და მოითხოვოს მის საკუთრებაში არსებულ ნივთზე უფლების დაცვა. შესაბამისად, საკუთრების უფლების დაცვასთან დაკავშირებით მოთხოვნაზე არ უნდა გავრცელდეს ხანდაზმულობის ვადა (იხ. წინამდებარე განჩინების პ.21-22, პ.28).

123. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას, რომ ასეთ შემთხვევებზე არ ვრცელდება მოთხოვნის ხანდაზმულობა. თუმცა განსახილველ შემთხვევაში, რადგან საკასაციო პალატას დადგენილად მიაჩნია, რომ მოსარჩელე 1987 წლის დეკემბერში გამოეყო მამის - მ. მ-ვის კომლს, მაგრამ კომლის ქონების გაყოფა არ მომხდარა (სსკ-ის 126-ე მუხლი- 1964 წლის მოქმედი რედაქცია), ამიტომაც მოპასუხეთა შესაგებლის ფარგლებში დამატებით კვლევას საჭიროებს სსკ-ის 75-76-ე მუხლებით გათვალისწინებული ხანდაზმულობის ვადების გამოყენების წინაპირობების არსებობა (1964 წლის მოქმედი რედაქცია).

124. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტის თანახმად, გადაწყვეტილება ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, რაც მისი გაუქმების საფუძველია, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული, ხოლო სსსკ-ის 411-ე მუხლის თანახმად კი, საკასაციო სასამართლო მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები.

125. იმის გათვალისწინებით, რომ სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს განსახილველ საქმეზე სრულად არ გამოუკვლევია და შეუფასებია მხარეთა მიერ შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით წარმოდგენილი მტკიცებულებები, საკასაციო პალატა სსსკ-ის 412-ე მუხლის თანახმად, მოკლებულია სამართლებრივ შესაძლებლობას, თვითონ მიიღოს საქმეზე გადაწყვეტილება.

126. შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს, რომელმაც საკასაციო პალატის წინამდებარე განჩინებაში მოცემული მსჯელობების შესაბამისად, უნდა შეამოწმოს მოსარჩელის მოთხოვნების წინაპირობები და საქმეში არსებული მტკიცებულებების ყოველმხრივი კვლევის შედეგად, განსაზღვროს უფლების საკითხი.

127. ვინაიდან საკასაციო სასამართლოს წინამდებარე განჩინებით საქმის წარმოება არ დასრულებულა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ (სსსკ-ის 53-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო სასამართლო დააბრუნებს საქმეს ხელახლა განსახილველად, მთელი სასამართლო ხარჯები, რაც გაწეულია ამ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით, სარჩელის აღძვრიდან დაწყებული, უნდა შეჯამდეს და შემდეგ განაწილდეს მხარეთა შორის ამ მუხლის მიხედვით), რომ ხარჯების საკითხი უნდა გადაწყდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღებისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ა. მ-ას, ი. და ე. მ-ის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სააპელაციო სასამართლოს;

3. საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ზურაბ ძლიერიშვილი

მოსამართლეები: მირანდა ერემაძე

თამარ ზამბახიძე