საქმე №ას-1118-2022 25 ნოემბერი, 2022 weli,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

მირანდა ერემაძე

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – სს "ს.კ.უ–ნი" (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს "გ.ტ.ს.გ–ი" (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 ივნისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 5 ივლისის გადაწყვეტილებით სს „ს.კ.უ–ნის“ (შემდეგში: მოსარჩელე, აპელანტი, კასატორი, მზღვეველი ან სადაზღვევო კომპანია) შპს „გ.ტ.ს.გ–ისა“ (შემდეგში: პირველი მოპასუხე ან დამზღვევი) და დ.ძ–ას (შემდეგში: მეორე მოპასუხე) წინააღმდეგ, თანხის დაკისრების თაობაზე, ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; პირველ მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ 35 342.61 ლარის გადახდა დაეკისრა; სარჩელი მეორე მოპასუხის მიმართ არ დაკმაყოფილდა.

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 7 ივნისის განჩინებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

3. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებები:

3.1. მოსარჩელემ, 2017 წლის 29 ივნისს, №1535976 გენერალური სადაზღვევო პოლისი გასცა, რომლის თანახმადაც მზღვეველი თავად იყო, დამზღვევი - პირველი მოპასუხე, ხოლო დაზღვეული - შპს ,,კ.შ.ე–სი’’ (შემდეგში: დაზღვეული);

3.2. სადაზღვევო პოლისის თანახმად, ხელშეკრულების მოქმედების ვადად - 12 თვე, ხოლო დაზღვევის საგნად - კონტეინერის ძარის დაზღვევა განისაზღვრა;

3.3. სადაზღვევო პოლისის თანახმად, კონტეინერის დაზიანების, განადგურების, ქურდობის და/ან ყაჩაღობის შემთხვევაში მზღვეველი განახორციელებდა ანაზღაურებას 100%-ის მოცულობით, არა უგვიანეს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომიდან 15 დღისა. მზღვეველის მიერ ანაზღაურდებოდა როგორც კონტეინერის მოცდენის, ასევე მისი განბაჟებისა და განბაჟებამდე სატერმინალო შენახვის ხარჯი;

3.4. ამავე სადაზღვევო პოლისის დამატებითი მომსახურების პირობების თანახმად, მოსარგებლის მიერ კონტეინერის მოცდენის ანგარიშის გამოწერიდან 30 დღის განმავლობაში დამზღვევი ვალდებული იყო, მოცდენის თანხა აენაზღაურებინა;

3.5. პოლისის დებულების „დაზღვევის პერიოდი და დაზღვევაზე მიღების პროცედურა“ შესაბამისად კონტეინერი ჩაითვლებოდა დაზღვეულად მისი დაზღვეულის მიერ დამზღვევისათვის გადაცემის მომენტიდან. კონტეინერის დაზღვევა დასრულდებოდა მას შემდეგ, რაც იგი რეისის შემდეგ დაუბრუნდებოდა დაზღვეულს მფლობელობაში, ამასთანავე, თუ რეისის დასაწყისისათვის დაზღვევა ძალაში იქნებოდა, ხოლო კონტეინერის დაბრუნდებამდე ან მას შემდეგ გენერალური პოლისის მოქმედების ვადა ამოიწურებოდა, მზღვეველი ვალდებული იქნებოდა, დაზღვეულისათვის აენაზღაურებინა წინამდებარე სადაზღვევო პოლისით განსაზღვრული და რეისის შედეგად მიყენებული ზიანი ან/და მოცდენის თანხა, ასეთის არსებობის შემთხვევაში;

3.6. პოლისის თანახად განისაზღვრა „დამატებითი მომსახურება“ - მოსარგებლის მიერ კონტეინერის მოცდენის ანგარიშის გამოწერიდან 30 დღის განმავლობაში დამზღვევი ვალდებული იყო, მოცდენის თანხა აენაზღაურებინა. აღნიშნული თანხის დამზღვევის მიერ გადაუხდელობის შემთხვევაში მზღვეველი/სადაზღვევო კომპანია ვალდებული იქნებოდა, შემდეგი 30 დღის განმავლობაში მოსარგებლის/დაზღვეულისათვის კონტეინერის მოცდენის სრული თანხა აენაზღაურებინა;

3.7. პოლისის თანახმად მზღვეველი/დამზღვევი მოსარგებლის/დაზღვეულის მოთხოვნის საფუძველზე ვალდებული იყო, მოსარგებლისათვის კონტეინერის მოცდენის მთლიანი საფასური და კონტეინერის მთლიანი ღირებულება გადაეხადა;

3.8. ამასთან, აღნიშნული პოლისის პირობების თანახმად, მზღვეველის მიერ ზიანის ანაზღაურების მომენტიდან, ანაზღაურებული თანხის ფარგლებში დაზღვეულის ყველა უფლება დამზღვევის მიმართ მზღვეველს გადაეცემოდა;

3.9. დამზღვევი კომპანია (პირველი მოპასუხე) მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეესტრში 2009 წლის 6 მაისიდან არის რეგისტრირებული. კომპანიის ხელმძღვანელობასა და წარმომადგენლობაზე პასუხისმგებელი პირი - დირექტორი ნ.შ–ი იყო, ხოლო 100 %-იანი წილის მესაკუთრე/პარტნიორი - მეორე მოპასუხე;

3.10. №1535976 გენერალური სადაზღვევო პოლისის ფარგლებში, მოსარჩელეს 2017 წლის 26 სექტემბერს წერილობით ეცნობა კონტეინერების მოცდენისა და ასევე ორი კონტეინერის (SEGU2175603 და YMLU3421239) დაკარგვისა და მის მიერ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების შესახებ;

3.11. 2017 წლის 9 ნოემბრის №017678 სადაზღვევო შემთხვევის აქტის თანახმად, №1535976 გენერალური სადაზღვევო პოლისის ფარგლებში, დამზღვევის (პირველი მოპასუხე) მიერ მოსარგებლე/ დაზღვეულისათვის ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობა 35 342.61 ლარით განისაზღვრა;

3.12. 2017 წლის 9 ნოემბრის №017678 სადაზღვევო შემთხვევის აქტისა და №1535976 გენერალური სადაზღვევო პოლისის საფუძველზე, მოსარჩელის მიერ დაზღვეული კომპანიისათვის 2017 წლის 21 ნოემბერს ანაზღაურებულია ზიანი - 35 342.61 ლარი;

3.13. მოსარჩელემ 2017 წლის 19 დეკემბრის განცხადებით მეორე მოპასუხეს მიმართა ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნით. მეორე მოპასუხეს აღნიშნული მიმართვა არ ჩაჰბარებია;

3.14. მოსარჩელე სააპელაციო საჩივრით მეორე მოპასუხის სოლიდარული პასუხისმგებლობის დადგენას მოითხოვდა დამზღვევი კომპანიის ვალდებულებისათვის, რადგან, მოსარჩელის მტკიცებით, კომპანიის 100 %-იანი წილის მესაკუთრე პარტნიორის მხრიდან ადგილი ჰქონდა საწარმოს შეზღუდული პასუხისმგებლობის სამართლებრივი ფორმის ბოროტად გამოყენების შემთხვევას, რაც მეწარმეთა შესახებ საქართველოს კანონის (შემდეგში: სპეციალური კანონი) შესაბამისად პარტნიორის სოლიდარული პასუხისმგებლობას წარმოშობს;

3.15. სადავო ურთოერთობის დროს მოქმედი სპეციალური კანონის 44-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება არის საზოგადოება, რომლის პასუხისმგებლობა მისი კრედიტორების წინაშე შემოიფარგლება მთელი მისი ქონებით. კაპიტალური საზოგადოება (კომპანია), ჩვეულებრივ, საზოგადოების კრედიტორის წინაშე წარმოშობილი ვალდებულებისათვის პასუხს აგებს მთელი თავისი ქონებით და საზოგადოების პარტნიორებს ამ ვალდებულებისათვის პასუხისმგებლობა არ ეკისრებათ. აღნიშნული დათქმა კაპიტალური საზოგადოების ეკონომიკური ბუნების უმთავრესი მახასიათებელი და განმსაზღვრელი არის, იგი ადგენს ზოგად წესს, რომლის შესაბამისადაც შპს-ის პასუხისმგებლობა კრედიტორების წინაშე შემოიფარგლება მისი ქონებით, რაც მისი პარტნიორის პირად პასუხისმგებლობას გამორიცხავს საზოგადოების ვალდებულებებისათვის;

3.16. კაპიტალური ტიპის საზოგადოების დაფუძნების ერთ-ერთი უმთავრესი უპირატესობა სწორედ ქონების გამიჯვნის პრინციპია, რომელიც მიზნად ისახავს, ერთი მხრივ, კომპანიის დამფუძნებელთა პირადი ქონების დაცვას კომპანიის კრედიტორთა მოთხოვნებისაგან და, მეორე მხრივ, კომპანიის ქონების დაცვას დირექტორებისა და პარტნიორების მიერ აღნიშნული ქონების პირადი სარგებლობისათვის უკანონო გამოყენებისაგან. თუმცა, ამ პრინციპისაგან საგამონაკლისო დათქმას ითვალისწინებს სპეციალური კანონის მე-3 მუხლის მე-6 პუნქტი, რომელიც საწარმოს კრედიტორთა წინაშე პარტნიორის პირად პასუხისმგებლობას ითვალისწინებს, თუ გამოვლინდება პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივი ფორმის ბოროტად გამოყენება, კერძოდ, კომანდიტური საზოგადოების შეზღუდული პარტნიორი, შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების, სააქციო საზოგადოებისა და კოოპერატივის პარტნიორები საზოგადოების კრედიტორების წინაშე პასუხს აგებენ პირადად, თუ ისინი ბოროტად გამოიყენებენ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივ ფორმებს. პარტნიორის პირადი პასუხისმგებლობის საკითხი რეგულირებულია სამეწარმეო სამართალში დამკვიდრებული ე.წ. „გამჭოლი პასუხისმგებლობის“ დოქტრინით;

3.17. სპეციალური კანონი კომპანიის პარტნიორთა გამჭოლ პასუხისმგებლობას ითვალისწინებს მაშინ, როდესაც ისინი ბოროტად იყენებენ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივ ფორმას. ამასთან, „გამჭოლი პასუხისმგებლობა“ გამოიყენება მხოლოდ კაპიტალური ტიპის საზოგადოებებისათვის, როგორიცაა შპს, სს ან კოოპერატივი ანდა კომანდიტის (შეზღუდული პარტნიორის) პასუხისმგებლობისათვის კომანდიტურ საზოგადოებაში. ამხანაგობის ტიპის საზოგადოებებში სპს-ის პარტნიორისა და კს-ის კომპლემენტარებისათვის საზოგადოების კრედიტორების წინაშე პირდაპირი პასუხისმგებლობა ჩვეულებრივი საკითხია (იხ. სპეციალური კანონის მე-20 და 34-ე მუხლები). შეზღუდული პასუხისმგებლობის ფორმის ბოროტად გამოყენებაში იგულისხმება შემთხვევა, როცა შპს-ის პარტნიორი საზოგადოებაში უშუალოდ ხელმძღვანელობს და ახორციელებს ისეთ საქმიანობას, რომელიც მიზნად ისახავს გადასახადებისაგან თავის არიდებას, ანუ როცა პარტნიორი საზოგადოებას არადეკლარირებული შემოსავლის მაგენერირებელი წყაროს დანიშნულებით იყენებს;

3.18. კორპორაციის დამოუკიდებელი სამართალსუბიექტობის კონცეფცია და პასუხისმგებლობის შეზღუდვის პრინციპი ყველა სამართლებრივი სისტემისათვის დამახასიათებელ ზოგად და საყოველთაო წესს წარმოადგენს. თუმცა, იგი არ არის აბსოლუტური და უპირობო. პრაქტიკაში შესაძლებელია ადგილი ჰქონდეს პარტნიორის მხრიდან კორპორაციის ორგანიზაციული ფორმის ბოროტად გამოყენებას პირადი სარგებლის არაკეთილსინდისიერად გაზრდის მიზნით, კორპორაციის გადახდისუუნარობამდე მიყვანას, პასუხისმგებლობის შეზღუდვის პრინციპის ბოროტად გამოყენებას. საჯარო წესრიგი მოითხოვს, რომ სამართალმა ადეკვატური და ქმედითი მექანიზმით დაარეგულიროს მსგავსი შემთხვევა. საკორპორაციო სამართალში მსგავსი შემთხვევები მოწესრიგებულია გამჭოლი პასუხისმგებლობის დოქტრინით, რომელიც საშუალებას იძლევა, რიგი გარემოებების არსებობისას, დადგეს პარტნიორის პირადი პასუხისმგებლობა კორპორაციის კრედიტორების სასარგებლოდ (ნ. ზ–ის სადისერტაციო ნაშრომი: ,,პარტნიორის პასუხისმგებლობა კორპორაციის ვალდებულებებისათვის საზოგადოების გადახდისუუნარობის დროს - გამონაკლისი შემთხვევები პასუხისმგებლობის შეზღუდვის პრინციპიდან’’);

3.19. სპეციალური კანონის 3.6 მუხლთან მიმართებით, მნიშვნელოვანია მოხმობილი იქნეს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკა- „აღნიშნული ნორმა ფართოდ განიმარტება და თავის თავში მოიცავს არა მხოლოდ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის კორპორატიული ფორმის ბოროტად გამოყენებას (მაგ., კორპორაციის, როგორც მხოლოდ პარტნიორის მიზნის მისაღწევი „ინსტრუმენტის“ დანიშნულებით გამოყენება; „კორპორაციული ფორმალობების დაუცველობა“; კორპორაციის, როგორც პარტნიორის „ალტერ ეგოს“ არსებობა), არამედ თავად შეზღუდული პასუხისმგებლობის, როგორც პასუხისმგებლობის ელემენტის, ბოროტად გამოყენებას, რაც გულისხმობს პარტნიორის მიერ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის პრივილეგიის მარტოოდენ სხვისი ინტერესების საზიანოდ გამოყენებას და საკუთარი ეკონომიკური რისკებისა და დანაკარგის სხვაზე გადაკისრებას კრედიტორის განზრახ შეცდომაში შეყვანით... აღნიშნული დოქტრინის ამოქმედებას, როგორც წესი, განაპირობებს საწარმოს გადახდისუუნარობა, როდესაც საწარმოს კუთვნილი აქტივით არ შესწევს უნარი დაფაროს ნაკისრი ვალდებულება, კრედიტორს შეუძლია მოთხოვნის დაკმაყოფილების მიზნით დააყენოს საწარმოს პარტნიორის პირადი პასუხისმგებლობის საკითხი. რამდენადაც კომპანიის გადაახდისუუნარობის საფუძვლით ვალდებულების შეუსრულებლობით წარმოშობილი დანაკარგი, ყოველთვის კრედიტორის რისკის სფეროდ ვერ განიხილება“ (იხ. სუსგ Nას-1158-1104-2014);

3.20. „გამჭოლი პასუხისმგებლობის“ გამოყენების საფუძვლები პირველად განმარტებულ იქნა ამერიკის შეერთებული შტატების სასამართლოების მიერ. აღნიშნული განმარტების მიხედვით, გამჭოლი პასუხისმგებლობა გამოიყენება, როდესაც პარტნიორის მხრიდან ადგილი აქვს მოტყუებას, შეცდომაში შეყვანას ან მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებას (fraud, misrepresentation, illegality). მოგვიანებით სამოსამართლო სამართალი განევრცო აღნიშნულ თემაზე და გამჭოლი პასუხისმგებლობის გამოყენების საფუძვლად მიიჩნია ისეთი შემთხვევები, როცა კომპანია წარმოადგენს პარტნიორის ხელში „ინსტრუმენტს“, პარტნიორის „ალტერ ეგოს“ ან „ფიქციას“;

3.21. გამჭოლი პასუხისმგებლობის გამოყენების ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული საფუძველია კომპანიის „არაადეკვატური კაპიტალიზაცია“. გამჭოლი პასუხისმგებლობის გამოყენების მიზნებისათვის არაადეკვატური კაპიტალიზაცია არ გულისხმობს კანონით დადგენილი მინიმალური კაპიტალის ქონას (მრავალ ქვეყანაში, საქართველოს ჩათვლით, ასეთი მოთხოვნა კომპანიების მიმართ აღარ არსებობს). არაადეკვატურ კაპიტალიზაციაში იგულისხმება ის შემთხვევა, როცა კომპანიის კაპიტალი ძალიან მცირე ან შეუსაბამოა იმ კომპანიის საქმიანობის სახისათვის და იმ რისკების დასაზღვევად, რომელსაც კომპანიის ბიზნეს საქმიანობა წარმოშობს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, აქ იგულისხმება მოსალოდნელი ეკონომიკური საჭიროებები და არა ფორმალურ-სამართლებრივი მოთხოვნები. „არაადეკვატური კაპიტალიზაციის“ ელემენტს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება არანებაყოფლობით კრედიტორებთან მიმართებით პარტნიორის გამჭოლი პასუხისმგებლობის გამოყენებისას;

3.22. გამჭოლი პასუხისმგებლობის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტია „კორპორაციული ფორმალობების დაუცველობა“. ამ ელემენტის დარღვევად მიიჩნევა როცა არ ხდება დირექტორებისა და პარტნიორების კრებების მოწვევა და/ან ჩატარება, როცა პარტნიორებისა და დირექტორების მმართველობითი და წარმომადგენლობითი უფლებამოსილებები არ არის ნათლად გამიჯნული, როცა ხდება პარტნიორებისა და კომპანიის ქონების აღრევა, როცა კომპანიის სახსრები გამოიყენება პარტნიორთა პირადი მიზნებისათვის, ხოლო პირადი ხარჯები მიიჩნევა კომპანიის ხარჯებად ბუღალტრული ანგარიშგების წესების დარღვევით, ან როცა არ ხდება სათანადო ბუღალტრული და ფინანსური ანგარიშგება და შესაბამისი დოკუმენტაციის წარმოება. საგადასახადო ვალდებულებების კონტექსტში გამჭოლი პასუხისმგებლობა გამოიყენება, როცა კომპანიის პარტნიორების საქმიანობა მიმართულია გადასახადებისაგან თავის არიდების სქემების შექმნისაკენ და კომპანია გამოიყენება, როგორც გადასახადებისაგან თავის არიდების „ინსტრუმენტი“ (იხ. სუსგ N ას-1158-1104-2014, 06.05.2015წ.);

3.23. ამდენად, სპეციალური კანონისა და სასამართლო პრაქტიკის შესაბამისად ე.წ „გამჭოლი პასუხისმგებლობის“ დადგომისათვის მნიშვნელოვანია დადგინდეს პარტნიორის განზრახვა კომპანიის „ინსტრუმენტის“ დანიშნულებით გამოყენებასთან მიმართებით და ამავდროულად უნდა დგინდებოდეს თავად საწარმოს გადახდისუუნარობა, რამდენადაც სასამართლო პრაქტიკით პარტნიორის პასუხისმგებლობა მიჩნეულია სუბსიდიალურ ვალდებულებად, რომელიც მას შემდეგ დგება, რაც აღსრულება უშუალოდ საწარმოს აქტივიდან შეუძლებელია. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ პასუხისმგებლობის ხასიათთან მიმართებით მიდგომა განსხვავებულია სამოსამართლო პრაქტიკასა და იურიდიულ დოქტრინაში. სასამართლო პრაქტიკისაგან განსხვავებით იურიდიულ ლიტერატურაში გაბატონებული მოსაზრებით „გამჭოლი პასუხისმგებლობა“ სოლიდარულია და არა სუბსიდიალური, შესაბამისად აღნიშნული მიდგომით „გამჭოლი პასუხისმგებლობის“ წინაპირობა არის არა საზოგადოების გადახდისუუნარობა, არამედ პარტნიორის მიერ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივი ფორმის ბოროტად გამოყენება, რამაც კრედიტორისათვის ზიანის მიყენება გამოიწვია (ლ. ჭანტურია, პარტნიორთა გამჭოლი პასუხისმგებლობა საზოგადოების საგადასახადო დარღვევებისათვის (სამოსამართლო სამართლის სიახლე); გურამ ნაჭყებიას საიუბილეო კრებული, 2016 წ. თბილისი., ს.ფ. 406-417);

3.24. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პარტნიორის მიერ შეზღუდული პასუხისმგებლობის ფორმის ბოროტად გამოყენება სახეზეა, როცა შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების პარტნიორი საზოგადოებაში უშუალოდ ხელმძღვანელობს და ახორციელებს ისეთ საქმიანობას, რომელიც მიზნად ისახავს გადასახადებისაგან თავის არიდებას, ანუ როცა საზოგადოებას პარტნიორი არადეკლარირებული შემოსავლის მაგენერირებელი წყაროს დანიშნულებით იყენებს. აღნიშნული გარემოებების მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოსარჩელეს;

3.25. დადგენილია, რომ მოსარჩელე/აპელანტის მიერ გაცემული დაზღვევის პოლისის პირობების თანახმად, მზღვეველის მიერ ზიანის ანაზღაურების მომენტიდან, ანაზღაურებული თანხის ფარგლებში დაზღვეულის ყველა უფლება დამზღვევის მიმართ გადაეცემოდა მზღვეველს. მხარეთა შორის არსებული შეთანხმების საფუძველზე, სადაზღვევო კომპანიას, რომელმაც დაზღვეულს ზიანი აუნაზღაურა, მოთხოვნის უფლება აქვს დამზღვევის მიმართ;

3.26. განსახილველ შემთხვევაში სახეზეა ვითარება, რომლის შესაბამისადაც სადაზღვევო კომპანიამ დაზღვეულს აუნაზღაურა კონტეინერის მოცდენის გამო მიყენებული ზიანი, რომლის ანაზღაურებაც დამზღვევს ევალებოდა. წარმოდგენილი სარჩელის ფარგლებში მოსარჩელე წარმოადგენს ზიანის მიყენებაზე პასუხისმგებელი პირის მიმართ მოთხოვნის უფლების მქონე უფლებამოსილ პირს;

3.27. ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს „გამჭოლი პასუხისმგებლობის’’ გამოყენება სახელშეკრულებო და არასახელშეკრულებო ვალდებულებების მიმართ. სახელშეკრულებო ურთიერთობისას კრედიტორი ნებაყოფლობით ირჩევს კონტრაჰენტს და თავადვე იღებს სამომავლო რისკებს, მის მიერ შერჩეული კოტრაჰენტის გადახდისუნარიანობასა და კეთილსინდისიერებასთან მიმართებით, ხოლო არასახელშეკრულებო (არანებაყოფლობით) კრედიტორებს, არ შეუძლიათ საკუთარი ნებით განსაზღვრონ მათ წინაშე პასუხისმგებელი პირები, შესაბამისად „გამჭოლი პასუხისმგებლობის’’ პრინციპის გამოყენება მიზანშეწონილია არასახელშეკრულებო ვალდებულებების მიმართ, რამდენადაც იგი არის ის საგამონაკლისო შემთხვევა, რომელიც უკიდურეს შემთხვევაში უნდა იქნეს გამოყენებული. კონკრეტულ შემთხვევაში მოსარჩელემ გამოხატა ნება სახელშეკრულებო ურთიერთობა დაემყარებინა პირველ მოპასუხეთან, შესაბამისად, მისი რისკის სფეროს კონტრაჰენტის სამომავლო გადახდისუნარიანობის საკითხის განსაზღვრა განეკუთვნებოდა;

3.28. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, განსახილველ შემთხვევაში, წარმოდგენილი სარჩელით არ დგინდება მეორე მოპასუხის (იხ. წინამდებარე განჩინების პირველი პუნქტი) მიმართ „გამჭოლი პასუხისმგებლობის’’ დადგომისათვის განსაზღვრული არც ერთი წინაპირობის არსებობა, რაც პარტნიორთან მიმართებით გამორიცხავს სარჩელის დაკმაყოფილებას. მოსარჩელის მითითება მარტოოდენ იმის თაობაზე, რომ პარტნიორმა არ განახორციელა შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების სათანადო კაპიტალიზაცია, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით განმტკიცებული შეჯიბრებითობის პრინციპისა და მოსარჩელეზე არსებული მტკიცების ტვირთის ფარგლებში არ წარმოშობს მეორე მოპასუხის მიმართ გამჭოლი პასუხისმგებლობის დაკისრების ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძვლებს;

3.29. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 799-ე მუხლის მიხედვით, დაზღვევის ხელშეკრულებით მზღვეველი მოვალეა აუნაზღაუროს დამზღვევს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით მიყენებული ზიანი ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად. დაზღვევის ხელშეკრულება ორმხრივ მავალდებულებელი ხელშეკრულებაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ დამზღვევი მოვალეა გადაიხადოს სადაზღვევო შენატანი, ხოლო მზღვეველი მოვალეა აანაზღაუროს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით მიყენებული ზიანი. დაზღვევის ხელშეკრულების საგანია მზღვეველის მიერ დამზღვევისათვის სადაზღვევო შემთხვევის დადგომით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უზრუნველყოფა, ხოლო ის, თუ რა შეიძლება იყოს დაზღვევის ობიექტი, მოცემულია სსკ-ის 820-858-ე მუხლებში;

3.30. სსკ-ის 820-ე მუხლის თანახმად, ზიანის დაზღვევისას მზღვეველმა ზიანი უნდა აანაზღაუროს ფულით. სსკ-ის 821-ე მუხლით კი გათვალისწინებულია, რომ მზღვეველი ზიანს ანაზღაურებს მხოლოდ სადაზღვევო თანხის ფარგლებში;

3.31. მოცემულ შემთხვევაში, უდავოა რომ მხარეთა შეთანხმებით, გენერალური სადაზღვევო პოლისის პირობების თანახმად, მზღვეველის მიერ ზიანის ანაზღაურების მომენტიდან ასანაზღაურებელი თანხის ფარგლებში დაზღვეულის ყველა უფლება დამზღვევის მიმართ გადაეცემა მზღვეველს;

3.32. სსკ-ის 992-ე მუხლის თანახმად, პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. მოცემული მუხლით პირისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრება სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს და დელიქტურ ვალდებულებას განეკუთვნება. ამგვარი ვალდებულება არასახელშეკრულებო ვალდებულებათა კატეგორიას მიეკუთვნება, რომელიც ზიანის მიყენების შედეგად წარმოიშობა. დელიქტიდან გამომდინარე საფუძვლით სამოქალაქო სამართლებრივი პასუხისმგებლობა – ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება, პირს დაეკისრება ერთდროულად რამდენიმე პირობის არსებობის შემთხვევაში: 1) უნდა არსებობდეს მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება; 2) დამდგარი ზიანი; 3) მიზეზობრივი კავშირი დამდგარ შედეგსა (ზიანს) და მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებას შორის; 4) ზიანის მიმყენებელს უნდა მიუძღოდეს ბრალი;

3.33. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, საქალაქო სასამართლომ მართებულად არ გაიზიარა მოპასუხე კომპანიის მტკიცება დაზღვეულისათვის მიყენებული ზიანის დადგომაში მისი პასუხისმგებლობის გამორიცხვის (არ არსებობის) შესახებ. საქმის მასალებით არ დასტურდება მოპასუხე კომპანიის პარტნიორის მეორე მოპასუხის მიმართ გამჭოლი პასუხისმგებლობის წარმოშობის საფუძველი. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელე სადაზღვევო კომპანიის მიერ სადაზღვევო პოლისით მოსარგებლე პირისთვის (დაზღვეულისათვის) ზიანის ანაზღაურების სანაცვლოდ გადახდილი 35 342.61 ლარის ანაზღაურება ეკისრება მხოლოდ პირველ მოპასუხეს (დამზღვევს).

4. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.

4.1. კასატორის განმარტებით, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებით დასტურდება, რომ მეორე მოპასუხემ, როგორც პირველი მოპასუხე კომპანიის დირექტორმა იკისრა ისეთი ვალდებულება, რომელიც შპს-ის კაპიტალის გათვალისწიებით აჭარბებდა კომპანიის უნარიანობას, რისკის დადგომის შემთხვევაში, შეესრულებინა ვალდებულება;

4.2. კასატორის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში პირველი მოპასუხისათვის აღნიშნული გადაზიდვის ოპერაცია პირველი არ იყო, კომპანიისათვის და მით უმეტეს მისი მმართველი პარტნიორისათვის, საქმიანობის სფეროდან გამომდინარე, უცხო არ იყო წარუმატებელი გადაზიდვის ოპერაციის - ანუ მის მიერ აღებული ვალდებულების არაჯეროვანი შესრულების ან შეუსრულებლობის შემთხვევაში მიუხედავად ნებისმიერი მიზეზისა (თუნდაც არაკეთილსინდისიერი მძღოლების ქცევა) მოსალოდნელი ზიანისა და პასუხისმგებლობის ვალდებულების შესახებ. მეორე მოპასუხე ვალდებული იყო, კომპანია ადეკვატური კაპიტალიზაციით აღეჭურვა, რაც მან პარტნიორის უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების ფარგლებში არ გააკეთა.

5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მივიდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელის (სადაზღვევო კომპანიის) საკასაციო განაცხადი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, ამიტომ იგი დაუშვებელია შემდეგი არგუმენტაციით:

6. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

7. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.

8. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის მართებულობის საკითხის შემოწმებამდე, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გამოკვლეული აქვს სამართლებრივი მნიშვნელობის მქონე ყველა ფაქტობრივი გარემოება, რომელიც მხარეთა მიერ არის მითითებული შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების ფარგლებში და რაც აუცილებელია საქმის სწორი იურიდიული კვალიფიკაციისათვის.

9. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული სამოქალაქო საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში, დაკავშირებულია გარკვეული ფაქტების დადგენასთან. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლო იხილავს და წყვეტს მხარეთა შორის წარმოშობილ დავებს, რომლებიც სამართლით რეგულირებული ურთიერთობებიდან წარმოიშობიან. სამართლებრივი ურთიერთობა კი, როგორც ეს ცნობილია, შეიძლება აღმოცენდეს, განვითარდეს ან შეწყდეს მხოლოდ იურიდიული ფაქტების საფუძველზე. სწორედ მტკიცების ტვირთსა და მის სწორ განაწილებაზეა დამოკიდებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მიღება.

10. საქმის გარემოებათა ანალიზის საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის შინაარსის დადგენა, აგრეთვე მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის მოძიება და სადავო ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება სასამართლოს ვალდებულებაა, მიუხედავად იმისა, ედავებიან თუ არა ამ შეფასებას მხარეები. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც სააპელაციო და არც საკასაციო სასამართლო არაა შებოჭილი სააპელაციო თუ საკასაციო საჩივარში მითითებული კანონის დარღვევებით და ისინი ამოწმებენ გადაწყვეტილებას მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმების სწორად გამოყენების თვალსაზრისით. თუ ასეთი შემოწმების შედეგად ზემდგომი ინსტანციის სასამართლო იმ დასკვნას გამოიტანს, რომ საჩივრის მოთხოვნა გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს, მაგრამ არა საჩივარში მითითებული, არამედ მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის (კანონის) სხვა დარღვევის გამო, სასამართლომ უნდა გამოიტანოს შესაბამისი გადაწყვეტილება.

11. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კასატორის პრეტენზია მეორე მოპასუხის მიმართ ე.წ. გამჭოლი პასუხისმგებლობის დაკისრებას შეეხება, რასთან დაკავშირებითაც გასაჩივრებულ განჩინებაში ვრცელი და დასაბუთებული სამართლებრივი განმარტებებია მითითებული (იხ. ამ განჩინების 3.15-3.24 ქვეპუნქტები), როგორც სასამართლო პრაქტიკის, ისე იურიდიულ დოქტრინაში ასახული მსჯელობებისა და დასკვნების საფუძველზე, რასაც საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს.

12. დავის წარმოშობის დროს მოქმედი სპეციალური კანონის 44-ე მუხლის შესაბამისად, შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების პასუხისმგებლობა კრედიტორების წინაშე შემოიფარგლება საზოგადოების მთელი ქონებით, რაც იმას ნიშნავს, რომ საზოგადოების ვალდებულებებისათვის საზოგადოების პარტნიორები პირადი ქონებით პასუხს არ აგებენ. ამდენად, კანონის მე-3 მუხლის მე-6 პუნქტი ითვალისწინებს გამონაკლის წესს პარტნიორის შეზღუდული პასუხისმგებლობისაგან ამ უკანასკნელის მიერ პასუხისმგებელობის შეზღუდვის ფორმის ბოროტად გამოყენების შემთხვევაში. შესაბამისად, გამჭოლი პასუხისმგებლობა საგამონაკლისო, უკიდურესი ღონისძიებაა.

13. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ აღნიშნული ნორმა ფართოდ განიმარტება და თავის თავში მოიცავს არა მხოლოდ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის კორპორატიული ფორმის ბოროტად გამოყენებას (მაგ., კორპორაციის, როგორც მხოლოდ პარტნიორის მიზნის მისაღწევი „ინსტრუმენტის“ დანიშნულებით გამოყენება; „კორპორაციული ფორმალობების დაუცველობა“; კორპორაციის, როგორც პარტნიორის „ალტერ ეგოს“ არსებობა), არამედ თავად შეზღუდული პასუხისმგებლობის, როგორც პასუხისმგებლობის ელემენტის, ბოროტად გამოყენებას, რაც გულისხმობს პარტნიორის მიერ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის პრივილეგიის მარტოოდენ სხვისი ინტერესების საზიანოდ გამოყენებას და საკუთარი ეკონომიკური რისკებისა და დანაკარგის სხვაზე გადაკისრებას კრედიტორის განზრახ შეცდომაში შეყვანით.

14. კორპორაციული საფარველის გაჭოლვის ფაქტის დასასაბუთებლად კასატორი განმარტავს, რომ მეორე მოპასუხე პირველ მოპასუხე კომპანიაში 100%-იანი წილის მფლობელია, რომელმაც პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივი ფორმა ბოროტად გამოიყენა და ვალდებულების შესრულების თავიდან ასაცილებლად მოსარჩელესთან სამართლებრივ ურთიერთობაში შემოიყვანა გადახდისუუნარო სუბიექტი - მის მიერ დაფუძნებული კომპანია, პირველი მოპასუხე.

15. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კორპორაციული საფარველის გაჭოლვისთვის არ არის საკმარისი მეორე მოპასუხის 100%-იანი მონაწილეობა დამზღვევ კომპანიაში, მიუხედავად იმისა, რომ ასეთ მოცემულობაში კონტროლი და საკუთრება შეიძლება ერთი პირის ხელში იყოს მოქცეული. ამისათვის საჭიროა კონტროლის გამოყენება არამართლზომიერი ქმედებისთვის - კანონისმიერი ან სახელშეკრულებო ვალდებულებისგან თავის ასარიდებლად, რაც უთანაბრდება კორპორაციული ფორმის ბოროტად გამოყენებას და მიზეზშედეგობრივი კავშირი კონტროლსა და კრედიტორისთვის მიყენებულ ზიანს შორის. აღნიშნული კონტროლი შეიძლება გამოვლინდეს არასათანადო კაპიტალიზაციის, კორპორაციულ ფორმალობათა დაუცველობის, ქონებათა აღრევის, დირექტორატის იდენტურობის, ანდა სხვა გარემოებების სახით (იხ. სუსგ N ას-246-2020, 19.11.2020 წ.).

16. მოსარჩელემ სასამართლოს ვერ დაუდასტურა, რომ ხელშეკრულების გაფორმების დროისათვის პირველი მოპასუხეს არაადეკვატური ფინანსები ჰქონდა თავისი საქმიანობისათვის.

17. სპეციალური კანონი კომპანიის პარტნიორთა გამჭოლ პასუხისმგებლობას ითვალისწინებს მაშინ, როდესაც ისინი ბოროტად იყენებენ პასუხისმგებლობის შეზღუდვის სამართლებრივ ფორმას.

18. როგორც ზიანის მიყენების ფაქტი, ასევე, განცდილი ზიანის ოდენობის დამტკიცების ტვირთი აწევს დაზარალებულ მხარეს ანუ კრედიტორს, რომელიც სასამართლო პროცესში წარმოადგენს მოსარჩელეს. ზიანის ანაზღაურების ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს რეალურად განცდილი დანაკარგების ჯამს. ის არ უნდა ატარებდეს მოვალის მიმართ სადამსჯელო ხასიათს და არ უნდა წარმოადგენდეს საჯარიმო სანქციას, რადგან ვალდებულების დარღვევისათვის სამოქალაქო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის არსი მდგომარეობს კრედიტორისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაში და არა მოვალის დასჯაში. ზიანის ანაზღაურების ინსტიტუტი მიმართულია ვალდებულების დარღვევის პრევენციისა და მხარეთა ინტერესთა წონასწორობის აღდგენაზე. საჯარიმო სანქციები ქართული სამართლისათვის უცხოა. ზიანის ანაზღაურება გულისხმობს შემდეგი პრინციპების დაცვას: ზიანის სრულად ანაზღაურება; უსაფუძვლო გამდიდრების არდაშვება; ადეკვატურობა.

19. კომპანიის პარტნიორის მიერ შეზღუდული პასუხისმგებლობის ფორმის ბოროტად გამოყენების მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოსარჩელეს (იხ. სუსგ-ები: №ას-1307-1245-2014, 6.05.2015წ., №ას-1158-1104-2014, 6.05.2015წ.). კასატორმა ვერ შეძლო დასაბუთებული საკასაციო პრეტენზიის წარმოდგენა, რითაც ვერ დაძლია გასაჩივრებული განჩინების დასაბუთება.

20. სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს განჩინება კანონიერია და დასაბუთებულია, არ არსებობს მისი გაუქმების საფუძველი, შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი როგორც დაუშვებელი, უნდა დარჩეს განუხილველი.

21. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება ცნობილი, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. სს "ს.კ.უ–ნის" საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. სს "ს.კ.უ–ნს" (ს/ნ .....) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 1 767,13 ლარის (საგადახდო დავალება N4818759, გადახდის თარიღი 2022 წლის 29 ივლისი), 70% – 1236,99 ლარი;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

მ. ერემაძე