საქმე №ას-1687-2019 12 იანვარი, 2023 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი,

ნ. ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი - მ. ტ–ი, ნ. ბ–ი (მოსარჩელეები)

მოწინააღმდეგე მხარე – ო. ბ–ი, ქ. ბ–ი, ლ. ბ–ი (მოპასუხეები)

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივნისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება.

დავის საგანი – სამკვიდროზე უფლებადაკარგულებად ცნობა, სამკვიდროს ღიად დარჩენილი წილის მესაკუთრეებად ცნობა

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის უარყოფა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 9 ნოემბრის გადაწყვეტილებით მ. ტ–ისა და ნ. ბ–ის (შემდეგში: მოსარჩელეები, აპელანტები ან კასატორები) სარჩელი ო. ბ–ის, ქ. ბ–ის და ლ. ბ–ის (შემდეგში: მოპასუხეები) წინააღმდეგ, ამ უკანასკნელთა უფლებადაკარგულად ცნობის მოთხოვნით აწ გარდაცვლ. ნ. ბ–ის (შემდეგში: მამკვიდრებელი) სამკვიდრო ქონებაზე, მდებარე მისამართზე: ქ.თბილისი, ....... არ დაკმაყოფილდა; ამავე გადაწყვეტილებით უარყოფილი იქნა სასარჩელო მოთხოვნა მითითებული სამკვიდრო ქონების ღიად დარჩენილ ½ ნაწილზე მოსარჩელეთა მესაკუთრედ ცნობის შესახებ.

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივნისის განჩინებით არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელეთა სააპელაციო საჩივარი პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებისა და, ახალი გადაწყვეტილების მიღების გზით, სარჩელის დაკმაყოფილების შესახებ, შესაბამისად, უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

3. მოცემულ საქმეზე ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოებმა შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები დაადგინეს:

3.1. ნ. ბ–ი გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა როგორც თბილისში, ...... განთავსებულ უძრავ ქონებაში, ასევე, კასპის რაიონის სოფელ ........ (ყოფილი ........) მდებარე 1926 წელს აგებულ საცხოვრებელ სახლში (მოსარჩელის ეს ახსნა-განმარტება მოპასუხე მხარეს სადავოდ არ გაუხდია);

3.2. ნ. ბ–ი 1926 წლის 18 ივლისიდან რეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფებოდა ს.ქ–თან;

3.3. მამკვიდრებელი გარდაიცვალა 1972 წლის 10 აგვისტოს;

3.4. მამკვიდრებლის გარდაცვალების დროისათვის მის საკუთრებაში ირიცხებოდა უძრავი ქონება, მდებარე მისამართზე: ქ. თბილისი, ......... (იხ. ამონაწერი საჯარო რეესტრიდან - ტ.1, ს.ფ. 26);

3.5. მამკვიდრებლის კანონიერ პირველი რიგის მემკვიდრეებს წარმოადგენდნენ - მეუღლე - ს.ქ–ი; შვილები: ზ., ტ. და რ. ბ–ები, ასევე, შვილიშვილები (1968 წლის 28 დეკემბერს გარდაცვლ. გ. ბ–ის შვილები) წარმომადგენლობითი მემკვიდრეობის უფლებით - მ. ტ–ი და ნ. ბ–ი (იხ. განჩინების პირველი პუნქტი);

3.6. მამკვიდრებლის გარდაცვალების მომენტისათვის კანონით პირველი რიგის მემკვიდრეთაგან გარდაცვლ. იყო მამა, ა. ბ–ი (იხ. გარდაცვალების მოწმობა - ტ.1, ს.ფ 39);

3.7. ზ. ბ–ი გარდაიცვალა 1982 წლის 9 ნოემბერს. ზ. ბ–ის კანონით პირველი რიგის მემკვიდრეებს წარმოადგენენ მეუღლე - ლ. ბ–ი და შვილები: ო. და ნ. ბ–ები (იხ. დაბადების მოწმობები- ტ.1, ს.ფ. 94, 98; ქორწინების მოწმობა - ს.ფ 103);

3.8. ლ. ბ–მა ნოტარიუს თ.გ–ის სანოტარო ბიუროში 2010 წლის 16 დეკემბერს წარდგენილი განცხადებით უარი განაცხადა გარდაცვლ. მეუღლის - ზ. ბ–ის დანაშთ უძრავ და მოძრავ ქონებაში შემავალ თავის კუთვნილ წილზე (რომელმაც ფაქტობრივად მიიღო, მაგრამ იურიდიულად ვერ მოასწრო გარდაცვლ. მამის, ნ. ე. ძე ბ–ის დანაშთ ქონებაზე სამკვიდრო მოწმობის მიღება) შვილის, ო. ბ–ის და 1997 წლის 31 დეკემბერს გარდაცვლ. შვილის - ნ.ი ზ.ის ძე ბ–ის მეუღლის, ქ. ბ–ის სასარგებლოდ (იხ. განცხადება - ტ.1, ს.ფ. 105);

3.9. რ. ბ–ი გარდაიცვალა 1995 წლის 12 აპრილს (იხ. გარდაცვალების მოწმობა - ტ.1, ს.ფ. 30);

3.10. ტ. ბ–ი გარდაიცვალა 1986 წლის 20 ნოემბერს (იხ. გარდაცვალების მოწმობა - ტ.1, ს.ფ. 34);

3.11. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს საინფორმაციო - სამისამართო ბიუროს მიერ გაცემული ცნობის შესაბამისად, მ. ტ–ი 1972 წლის 20 ივნისიდან რეგისტრირბეულია თბილისში, ........ (იხ. ცნობა - ტ.1, ს.ფ. 52);

3.12. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს საინფორმაციო-სამისამართო ბიუროს მიერ გაცემული ცნობის შესაბამისად, ნ. ბ–ი 1976 წლის 5 თებერვლიდან რეგისტრირებულია თბილისში, ...... N 4-ში (იხ. ცნობა - ტ.1, ს.ფ. 54);

3.13. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს ისანი-სამგორის სამსახურის მიერ გაცემული ცნობის შესაბამისად, ნ. ბ–ი 1978 წლის 20 სექტემბრიდან რეგისტრირებულია კასპში, ...... (იხ. ცნობა - ტ.1, ს.ფ. 99);

3.14. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს ისანი-სამგორის სამსახურის მიერ გაცემული ცნობის შესაბამისად, ზ. ბ–ი 1978 წლის 16 აგვისტოდან რეგისტრირებულია კასპში, ..... (იხ. ცნობა - ტ.1, ს.ფ. 100);

3.15. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს ისანი-სამგორის სამსახურის მიერ გაცემული ცნობის შესაბამისად, ქ. ბ–ი 1981 წლის 20 ოქტომბრიდან რეგისტრირებულია კასპში,. ........ (იხ. ცნობა - ტ.1, ს.ფ. 101);

3.16. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს ისანი-სამგორის სამსახურის მიერ გაცემული ცნობის შესაბამისად, ო. ბ–ი 1978 წლის 16 სექტემბრიდან რეგისტრირებულია კასპში,. ........ (იხ. ცნობა - ტ.1, ს.ფ. 102);

3.17. ნოტარიუს თ.გ–ის მიერ, 2011 წლის 19 ივლისს, მოსარჩელეების სასარგებლოდ მამკვიდრებლის სამკვიდრო ქონებაზე, მდებარე თბილისი, ......., ½ ნაწილზე გაიცა კანონისმიერი სამკვიდრო მოწმობა. ქონების ½ ნაწილი დარჩა ღიად. სამკვიდრო ქონების ½ ნაწილი საკუთრების უფლებით აღირიცხა მოსარჩელეების სახელზე (იხ. სამკვიდრო მოწმობა #110751190 - ტ.1 ს.ფ. 16-19; საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ამონაწერი - ს.ფ. 57).

3.18. საქართველოს ეროვნული არქივის კასპის არქივის საარქივო ცნობის შესაბამისად, კასპის ადგილობრივ არქივში დაცულ, ........ სასოფლო საბჭოს აღმასკომის, სოფელ ........ 1954-1956 წლებით დათარიღებულ საკომლო წიგნში კომლის უფროსად ჩაწერილია კ. ა.. ძე ბ–ი. კომლს პირადად საკუთრებაში ერიცხება 1926 წელს აგებული საცხოვრებელი სახლი, ფართი მითითებული არ არის და 0.14 მიწის ფართობი. კომლის შემადგენლობაში ირიცხებიან: 1. კ.ბ–ის ა.ის ძე - ოჯახის უფროსი; 2. ს. ბ–ი - ცოლი; 3. ზ. ბ–ი -შვილი; 4. გ. ბ–ი - შვილი; 5. ვ. ბ–ი - შვილი; 6. ტ. ბ–ი - შვილი (იხ. საარქივო ცნობა #AA2015013487-04, ტ.1, ს.ფ. 87).

3.19. ზ. ბ–ი მამის - ნ. ბ–ის გარდაცვალების შემდეგ განაგრძობდა კასპის რაიონში, სოფელ ........ მდებარე, 1926 წელს აგებული საცხოვრებელი სახლის ტერიტორიაზე განთავსებული ნივთების, მათ შორის მარანში არსებული ქვევრების და ა.შ., ფლობასა და სარგებლობას (მოწმეების გ.უ–ის, ი. ბ–ის, ბ.ს–ის ჩვენებები; იხ. 08.09.2015 სასამართლო სხდომის ოქმი).

3.20. ზ. ბ–ის გარდაცვალების შემდეგ, 1982 წლის 9 ნოემბრიდან 6 თვის მანძილზე და შემდგომ პერიოდში, მისი პირველი რიგის მემკვიდრეები, მეუღლე - ლ. ბ–ი და შვილები: ო. და ნ. ბ–ები, ხოლო ნ. ბ–ის გარდაცვალების შემდეგ - მისი მეუღლე ქ. ბ–ი, ფლობდნენ კასპის რაიონში, სოფელ ........ მდებარე, 1926 წელს აგებული საცხოვრებელი სახლის ტერიტორიაზე განთავსებულ ნივთებს, მათ შორის მარანში არსებულ ქვევრებს და ა.შ. (მოწმეების გ.უ–ის, ი. ბ–ის, ბ.ს–ის ჩვენებები; იხ. 08.09.2015 სასამართლო სხდომის ოქმი).

4. დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასების შედეგად პირველი ინსტანციის სასამართლო მივიდა დასკვნამდე, რომ სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ვინაიდან მოსარჩელემ ვერ შეძლო იმ გარემოების უდავოდ დადასტურება, რომ მოპასუხეები ფაქტობრივად არ დაეუფლნენ სამკვიდრო ქონებას. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი გარემოებები და მათი სამართლებრივი შეფასება სრულად გაიზიარა სააპელაციო სასამართლომ.

4.1. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 1507-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სამოქალაქო კოდექსი ვრცელდება მხოლოდ იმ ურთიერთობებზე, რომლებიც წარმოიშობა ამ კოდექსის ამოქმედების შემდეგ, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ურთიერთობის მონაწილეებს სურთ ერთმანეთს შორის ურთიერთობა ამ კოდექსით მოაწესრიგონ. სსკ-ის 1504-ე მუხლის თანახმად, ეს კოდექსი ამოქმედდა 1997 წლის 25 ნოემბრიდან;

4.2. განსახილველ შემთხვევაში, რადგან ნორმათა გამოყენებასთან დაკავშირებით მხარეები არ შეთანხმებულან, მამკვიდრებლის სამკვიდროს მიღებასთან მიმართებით გამოყენებულ უნდა იქნეს სარჩელში მითითებული სადავო სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის დროს მოქმედი საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი (1964 წლის რედაქცია). სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 540-ე მუხლის თანახმად, სამკვიდროს გახსნის დროდ ითვლება სამკვიდროს დამტოვებლის გარდაცვალების დღე. ამავე კოდექსის 539-ე მუხლით, მემკვიდრეობის გადასვლა ხდება კანონით ან ანდერძით. ამავე კოდექსის 544-ე მუხლის თანახმად, კანონისმიერი მემკვიდრეობის დროს თანასწორი წილის უფლებით მემკვიდრეებად ითვლებიან პირველ რიგში გარდაცვლ.ს შვილები, მეუღლე და მშობლები.

4.3. სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 556-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სამკვიდრო მიღებულად ითვლება, თუ მემკვიდრე ფაქტობრივად შეუდგება ფლობას ან მართვას, აგრეთვე როდესაც იგი შეიტანს სანოტარო მოქმედებათა შემსრულებელ ორგანოში სამკვიდროს გახსნის ადგილას განცხადებას სამკვიდროს მიღების შესახებ. ამავე ნორმის პირველი აბზაცის პირველი წინადადების თანახმად იმისათვის, რომ სამკვიდრო მემკვიდრის გახდეს, მან უნდა მიიღოს იგი. მიღებული სამკვიდრო მემკვიდრის საკუთრებად ითვლება მემკვიდრეობის გახსნის დღიდან. აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ სამკვიდროს მიღების ფაქტის დასადასტურებლად საჭიროა ან სამკვიდროს გახსნის დღიდან ექვსი თვის განმავლობაში სანოტარო ორგანოსათვის განცხადებით მიმართვა, ანდა სამკვიდრო ქონების ფაქტობრივი ფლობა და დაუფლება; ანუ მითითებული ნორმა იმპერატიული დანაწესის სახით ადგენს დროს, რომლის განმავლობაშიც მემკვიდრემ უნდა გამოთქვას სამკვიდროს მიღების სურვილი. სამკვიდროს მისაღებად საჭირო მოქმედებები (სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობა და მართვა, განცხადების შეტანა სანოტარო ორგანოში) შესრულებულ უნდა იქნეს ექვსი თვის განმავლობაში. დადგენილი ვადის გაშვების შემთხვევაში მემკვიდრე, როგორც წესი, კარგავს სამკვიდროს მიღების უფლებას. ამდენად, იმისათვის, რომ დასახელებული ნორმით დარეგულირდეს განსახილველი ურთიერთობა, სამკვიდროს გახსნიდან ექვსი თვის განმავლობაში მემკვიდრე ფაქტობრივად უნდა დაეუფლოს ქონებას ან მართოს იგი. სასამართლომ აღნიშნა, რომ სამკვიდროს მიღება არის ცალმხრივი გარიგება, რაც იმას ნიშნავს, რომ მემკვიდრის მოქმედებები უნდა მიუთითებდნენ მემკვიდრის ნებაზე სამკვიდროს მიღების შესახებ. ზემოაღნიშნული ნორმის ანალიზი ცხადჰყოფს, რომ უნდა არსებობდეს მემკვიდრის მიერ სამკვიდროს მიღების ნება და სამკვიდროს მიღების მიზნით განხორციელებული მოქმედებების არსებობის ფაქტი, რომლებიც, თავის მხრივ, ადასტურებენ სამკვიდრო ქონების ფლობასა და მართვას. ასეთად კი მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ მიიჩნევა მემკვიდრის ცხოვრება იმავე საცხოვრებელ სახლში, მამკვიდრებლის კუთვნილი მოძრავი ნივთების დაუფლება და სხვა.

4.4. მოცემულ შემთხვევაში, მამკვიდრებლის გარდაცვალებით 1972 წლის 10 აგვისტოს გაიხსნა სამკვიდრო. დადგენილია ასევე, რომ სამკვიდროს გახსნიდან ექვსი თვის ვადაში სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით დაეუფლენ შვილიშვილები წარმომადგენლობითი მემკვიდრეობის უფლებით - მ. ტ–ი და ნ. ბ–ი (კერძოდ, ქ. თბილისში, ....... მდებარე უძრავ ქონებას), ასევე, შვილი ზ. ბ–ი, რომელიც დაეუფლა მამკვიდრებლის მოძრავ ნივთებს, სახელდობრ, ქვევრებს. სამკვიდროს ნაწილების მიღება კი უთანაბრდება მთლიანი სამკვიდროს მიღებას სსრ სამოქალაქო კოდექსის (1964 წლის რედაქცია) 556-ე მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე (იხ. სუსგ N 3კ-660-03, 26.06. 2003 წ.). სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობით მიღებისათვის მთავარია მემკვიდრე რაიმე ფორმით სარგებლობდეს სამკვიდრო ქონებით, ან მისი ნაწილით, რაც სარჩელის დაკმაყოფილებას დაედო საფუძვლად. მოცემულ შემთხვევაში თავად ამ ფაქტის და საქმეში აღნიშნული სადავო გარემოებების დასადასტურებლად წარმოდგენილი მტკიცებულებების, დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე გამოირკვა ზ. ბ–ის მიერ ნ. ბ–ის სამკვიდროში შემავალი ნივთების კანონით დადგენილი წესით მიღების ფაქტი; დადგენილია ასევე, რომ ზ. ბ–ი გარდაიცვალა 1982 წლის 9 ნოემბერს. ზ. ბ–ის გარდაცვალებიდან 6 თვის ვადაში მის სამკვიდრო მასას ფაქტობრივი ფლობით დაეუფლნენ პირველი რიგის მემკვიდრეები: მეუღლე- ლ. ბ–ი და შვილები: ო. და ნ. ბ–ები. ნ. ბ–ის გარდაცვალების შემდეგ მის დანაშთ ქონებას დაეუფლა მეუღლე - ქ. ბ–ი;

4.5. შესაბამისად, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების, წარმოდგენილი მტკიცებულებების ერთობლივად განხილვისა და მითითებული ნორმების სამართლებრივი შეფასების საფუძველზე სასამართლომ დაასკვნა, რომ მოპასუხეებს, კანონით დადგენილი წესით, ნაწილობრივ აქვთ მიღებული ნ. ბ–ის დანაშთი სამკვიდრო, შესაბამისად არ არსებობს სამკვიდროზე მათი უფლებადაკარგულად ცნობისა და მოსარჩელეებისათვის ღიად დარჩენილი წილის მიკუთვნების შესახებ წარდგენილი სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი.

4.6. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა აპელანტების პრეტენზია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ დაარღვია მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპი და ერთ-ერთ საქმეზე საკასაციო სასამართლოს განმარტებაზე მიუთითა: „სასამართლოს უპირველესი ამოცანაა, დაადგინოს, თუ რას ითხოვს მოსარჩელე მოპასუხისაგან და რის საფუძველზე, ანუ რომელ ფაქტობრივ გარემოებებზე ამყარებს თავის მოთხოვნას. სასამართლომ მხარის მიერ მითითებული მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მოძებნოს ის სამართლებრივი ნორმა (ნორმები), რომელიც იმ შედეგს ითვალისწინებს, რისი მიღწევაც მხარეს სურს. ამასთან, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად განხილული ნორმა (ან ნორმები) შეიცავენ იმ აღწერილობას (ფაქტობრივ შემადგენლობას), რომლის შემოწმებაც სასამართლოს პრეროგატივაა და რომელიც უნდა განხორციელდეს ლოგიკური მეთოდების გამოყენების გზით, ანუ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, ნორმაში მოყვანილი აბსტრაქტული აღწერილობა რამდენად შეესაბამება კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციას და გამოიტანოს შესაბამისი დასკვნები. ის მხარე, რომელსაც აქვს მოთხოვნა მეორე მხარისადმი, სულ მცირე, უნდა უთითებდეს იმ ფაქტობრივ შემადგენლობაზე, რომელსაც სამართლის ნორმა გვთავაზობს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის რომელიმე ფაქტობრივი წანამძღვრის (სამართლებრივი წინაპირობის) არარსებობა გამორიცხავს მხარისათვის სასურველი სამართლებრივი შედეგის დადგომას“ (იხ. სუსგ-ები: N ას-973-1208-04; N ას-1529-1443-2012; N ას-664-635-2016);

4.7. განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით ფაქტი, რომელზედაც მიუთითა ერთმა მხარემ და რომელიც გაიზიარა სასამართლომ, დაკავშირებული იყო ისეთ გარემოებასთან, რომელზედაც მეორე მხარეს შეეძლო საწინააღმდეგო არგუმენტაცია პროცესის მსვლელობის დროსაც წარედგინა, ვინაიდან თვითონ ამ ფაქტის ხასიათიდან გამომდინარე, დამატებითი დროის მიცემა პოზიციის ჩამოყალიბებისათვის სასამართლომ დასაბუთებულად მიიჩნია არამართებულად. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ განვითარებული მსჯელობა განსახილველ საქმეზე და დაასკვნა, რომ არ არსებობდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების ფაქტობრივ-სამართლებრივი წანამძღვრები. მხარეთა შეჯიბრებითობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების გათვალისწინებით, სასამართლო შეზღუდულია მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებითა და მათ დასადასტურებლად წარდგენილი მტკიცებულებებით. მტკიცების ნაკლი კი სამართალწარმოებაში მხარისათვის არასასურველ შედეგს იწვევს. მოცემულ საქმეზე მოსარჩელეების (აპელანტების) მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა სწორედ მტკიცების ნაკლის გამო.

5. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

5.1. მოსარჩელეებმა სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს, მისი გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვეს.

5.2. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის განჩინებით მოსარჩელეთა საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი არსებითად განსახილველად საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

5.3. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 31 იანვრის საოქმო განჩინებით დაკმაყოფილდა კასატორის მოწინააღმდეგე მხარის წარმომადგენლის მ.ნ–ის შუამდგომლობა, მოპასუხე ლ. ბ–ის გარდაცვალების გამო, საქმის წარმოების შეჩერების თაობაზე;

5.4. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 4 ივლისის განჩინებით განახლდა საქმისწარმოება საკასაციო საჩივრის არსებითი განხილვის ეტაპზე და ლ. ბ–ის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნენ - ო. ბ–ი, თ. ბ–ი, ს. ბ–ი და ზ. ბ–ი (იხ.ტ. 2, ს.ფ.211-213);

5.5. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას 2022 წლის 24 ოქტომბერს შუამდგომლობით (რეგისტრაციის N ა-5531-22; იხ. ტ.2, ს.ფ.222) მომართა ადვოკატმა შ.ქ–ძემ და მოითხოვა მხარის უფლებამონაცვლის ჩართვა საქმეში. საკასაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 3 ნოემბრის განჩინებით მოსარჩელე ნ. ბ–ის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა ხ.პ–ი;

5.6. მხარეთა მონაწილეობით 2022 წლის 29 ნოემბერს ზეპირი განხილვის ფორმით გამართულ სხდომაზე მხარეებმა (მათმა წარმომადგენლებმა) განმარტეს, რომ სასამართლომ მხარეებს მისცა დამატებითი დრო (წინა სხდომა მხარეთა მონაწილეობით შედგა 15.11.2022წ.) მორიგების მიზნით სსსკ-ის 218-ე მუხლის საფუძველზე, ასევე, სასამართლომ 29 ნოემბრის სხდომაზე ამ მიმართებით მოისმინა მხარეთა (მათ ადვოკატთა) პოზიციები და მორიგების წინაპირობების ჩამოსაყალიბებლად რამდენიმე ვერსია განიხილა მხარეთა მონაწილეობით, მათივე მოსაზრებების მოსმენით (იხ. საკასაციო სასამართლოს 29.11.2022 წლის სხდომის ოქმი 17:12:08-17:40:24სთ-დან). სასამართლომ მხარეებს 16 დეკემბრამდე განუსაზღვრა დამატებითი ვადა მორიგების მიზნით. საბოლოოდ მხარეთა შორის მორიგება ვერ შედგა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, მტკიცებულებათა გაანალიზების, მხარეთა ახსნა-განმარტებების ზეპირ სხდომაზე მოსმენის, შეფასებისა და საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი დასაბუთებულობის არსებითი განხილვის შედეგად მივიდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელის საკასაციო განაცხადი დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

6. სსსკ-ის მე-3 მუხლის მიხედვით, მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში, ამ კოდექსში ჩამოყალიბებული წესების შესაბამისად, სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონვე იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. მხარეებს შეუძლიათ საქმის წარმოება მორიგებით დაამთავრონ. მოსარჩელეს შეუძლია უარი თქვას სარჩელზე, ხოლო მოპასუხეს – ცნოს სარჩელი. ამავე კოდექსის მე-4 მუხლის მიხედვით სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე. მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებითა და შესაძლებლობებით, დაასაბუთონ თავიანთი მოთხოვნები, უარყონ ან გააქარწყლონ მეორე მხარის მიერ წამოყენებული შესაგებლები, მოსაზრებები თუ მტკიცებულებები. მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. მტკიცების ტვირთს აწესრიგებს სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის მიხედვითაც თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს ის გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება. მტკიცების ტვირთი არის სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. ის ვინც ითხოვს ვალდებულების შესრულებას, უნდა დაამტკიცოს მოთხოვნის საფუძვლის არსებობა არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც იგი ითხოვს თავისი მოთხოვნის შესრულებას, ან აღიარებას, არამედ მაშინაც, როდესაც იგი თავს იცავს მოწინააღმდეგე მხარის ნეგატიური აღიარებითი სარჩელისაგან (მოთხოვნისაგან).

7. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელის საკვანძო საკასაციო არგუმენტი, რომელიც, ცხადია, მისსავე სარჩელსა და სააპელაციო საჩივარშიც არის მითითებული, იმაში მდგომარეობს, რომ მოპასუხეთა მხრიდან სოფ. ...... (ამჯამად ........) უძრავი ქონების დაუფლება სასამართლომ გაუთანაბრა მამკვიდრებლის სამკვიდროს დაუფლებას. კასატორი განმარტავს, რომ მამკვიდრებელი გარდაიცვალა 1972 წელს, როდესაც მოქმედებდა სსრ საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსი (1964 წ.რედაქცია), რომლის საფუძველზეც უნდა გადაწყვეტილიყო დავა. მოსარჩელის მოთხოვნის გამოსარიცხად მოპასუხეს უნდა დაემტკიცებინა, რომ მამკვიდრებელს - ნ. ბ–ს გააჩნდა პირადი საკუთრების მოძრავი ნივთები, რომლებსაც დაეუფლა მოპასუხე. ამ უკანასკნელის მიერ კი მხოლოდ ერთადერთი ფაქტია მითითებული შესაგებელში, რომ მამკვიდრებელს უძრავი ქონება ჰქონდა კასპის რაიონის სოფ. ....., საცხოვრებელი სახლის სახით, რასაც დაეუფლენ მოპასუხეები და ამ ფაქტობრივი გარემოების დასამტკიცებლად დაკითხა პირველი ინსტანციის სასამართლომ მოწმეები. კასატორი ახალი კოდექსის გამოყენების პირობებშიც კი არასწორად მიიჩნევს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების დასკვნას და განმარტავს, რომ კომლში სამკვიდროს გახსნის წესის მიხედვით, სამკვიდრო იხსნება მისი ბოლო წევრის გარდაცვალებით.

7.1.კასატორის მტკიცებით, ნ. ბ–ის გარდაცვალებით სამკვიდრო კომლის საკუთრებაში არსებულ სახლზე (სოფ. .......) არ გახსნილა სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964წ. რედ.) 569-ე მუხლის თანახმად. მოსარჩელე იმთავითვე სწორედ იმაზე ამახვილებდა ყურადღებას, რომ მოპასუხე უთითებს სახლზე, რომელში ცხოვრების ფაქტით თითქოსდა დაეუფლა სამკვიდროს, თუმცა, სახლი სამკვიდროში არ შესულა;

7.2. ამ მიმართებით კასატორის პრეტენზია იმასაც ეხება, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოსამართლემ ორჯერ გადადო გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადება და საკუთარი ინიციატივით, შეჯიბრებითობის პრინციპის უგულებელყოფით, გამოითხოვა არქივიდან მტკიცებულება, თუმცა, მაინც ვერ მიიღო დასტური, რომ ნ. ბ–ს საკუთრებაში ჰქონდა სახლი. საგულისხმოა, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილება დაეყრდნო მოპასუხის მიერ ქვევრების დაუფლების ფაქტს, რაზედაც შესაგებელში არ ყოფილა მითითება და პირველი ინსტანციის სასამართლოში მთავარ სხდომაზე, მხოლოდ მოწმეთა დაკითხვის შემდეგ, პაექრობის ეტაპზე იქნა მოხმობილი ეს ფაქტი, რაც საპროცესო დარღვევაა. სასამართლომ არ გამოიკვლია, რომელი ქონება წარმოადგენდა მამკვიდრებლის პირად საკუთრებას მისი გარდაცვალების, ანუ სამკვიდროს გახსნის დროისათვის და რა შევიდა სამკვიდრო მასაში; მემკვიდრეთაგან ვინ და რა გზით მიიღო ქონება, რაში გამოიხატა ეს. იმის გამო, რომ სოფ. ....... მდებარე საცხოვრებელი სახლი იყო კომლის და არა მამკვიდრებლის საკუთრება, ამ უკანასკნელს, ქვევრზე, როგორც მთავარი ნივთის-სახლის საკუთვნებელზე, ვერ ექნებოდა საკუთრების უფლება (ვრცლად იხ. საკასაციო საჩივარი- ტ.2., ს.ფ.171-185). კასატორმა ყურადღება გაამახვილა მოპასუხეთა არაკვალიფიციურ შესაგებელზე (პრაქტიკულად ფორმალურად შევსებულზე), ასევე, 29.11.2022 წ. სხდომაზე ისიც განმარტა, რომ შესაძლოა, საკასაციო სასამართლო იმ დასკვნამდეც მივიდეს, რომ საქმე დაუბრუნოს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს დამატებითი კვლევისა და შემოწმების მიზნით.

8. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ საქმეზე პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოსამზადებელი სხდომა შედგა 30.04.2015წ., 18.06.2015წ. და 08.09.2015წ. ეს სწორედ ის საპროცესო ეტაპია, როდესაც მხარეებს საკუთარი საპროცესო უფლების განკარგვის მიზნით შეუძლიათ ისარგებლონ დამატებითი გარემოებების მითითებისა და მტკიცებულებების წარდგენით, მათ შორის მოთხოვნის დაზუსტების გზით თუ მისი გამაქარწყლებელი შეპასუხების დადასტურების გასამყარებლად გამოიყენონ საკუთარი უფლება. ამ პროცესში სასამართლოს ამოცანაა, რომ კანონის წინაშე თითოეული მხარის თანასწორობა უზრუნველყოს და მისცეს შესაძლებლობა, შეჯიბრებითობის პრინციპის დაცვით, წარმოაჩინოს პოზიცია. „მოსამზადებელ სხდომაზე მხარეების გამოკითხვისა და ახსნა-განმარტების მიღების დროს, სასამართლოს შეუძლია ჯერ-ერთი, განუმარტოს მათ, რომ სარჩელის საფუძველში თუ შესაგებელში მითითებულ ფაქტებს სინამდვილეში არ აქვთ სამართლებრივი მნიშვნელობა ამ სარჩელის და შესაგებლის დასაბუთება-გამართლებისათვის და რომ საჭირო იქნება სამართლებრივად მნიშვნელოვანი ფაქტების მითითება, თუ, რა თქმა უნდა, ასეთი ფაქტები არსებობენ და, მეორე, სასამართლოს შეუძლია დააზუსტოს და დააკონკრეტოს მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტები, განუმარტოს მხარეებს, რომ მათ შეუძლიათ საქმის მომზადების სტადიაზე შეავსონ ფაქტები თავიანთი მოთხოვნა-შესაგებლის დასაბუთება-გამართლების მიზნით. ამრიგად, სამოქალაქო საქმის წარმოების იმ ეტაპზე, როდესაც ხდება მხარეთა მიერ მითითებული ფაქტების დაზუსტება, დაკონკრეტება და შევსება, ამ ფაქტების სამართლებრივი მნიშვნელობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ და მტკიცების საგნის განსაზღვრა“. (იხ. ლილუაშვილი თ.; სამოქალაქო პროცესუალური სამართალი; II გამოცემა; 2005წ; გვ.237; <http://lawlibrary.info/ge/books/giz2005-ge-liluashvili-civil-procedures.pdf>).

9. სასამართლოსათვის ამოსავალია მხარეთა საპროცესო უფლებების თანაბრად დაცვა და ამიტომ, პირველ რიგში, სწორედ კასატორის იმ პრეტენზიაზე იმსჯელებს, რომელიც, მისი მტკიცებით, პირველი ინსტანციის სასამართლოში გამოვლინდა მოსარჩელის შეჯიბრებითობის პრინციპის ხელყოფის სახით, რადგან მხარეს საკუთარი მატერიალური უფლების დაცვა კანონით დადგენილი წესებისა და პროცედურის მიხედვით მოეთხოვება.

10. საკასაციო სასამართლო გაეცნო პირველი ინსტანციის სასამართლოში 2015 წლის 1 ოქტომბერს გამართული სხდომის ოქმს და კასატორის პრეტენზიასთან დაკავშირებით, რომ საქალაქო სასამართლო საპროცესო ნორმების დარღვევით დაუბრუნდა მტკიცებულებათა გამოკვლევის ეტაპს, მაშინ როდესაც საქმის განხილვა თითქმის დასრულებული იყო, განმარტავს, რომ სამოქალაქო სამართალში მოქმედი მტკიცებულებათა შეგროვებისა და შეფასების წესის თანახმად მტკიცებულებებს სასამართლოში მხარეები წარადგენენ, თუმცა ამასთანავე სასამართლოსაც შეუძლია შესთავაზოს მხარეებს წარმოადგინონ დამატებითი მტკიცებულებები (სსსკ-ის 103-ე მუხლი). განსახილველ შემთხვევაში დავის გადასაწყვეტად არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებების დადგენისათვის სასამართლომ მხარეებს დამატებით საარქივო ცნობების გამოთხოვა შესთავაზა, რითაც დადგინდებოდა, თუ რა შედიოდა კომლის საკუთრებაში მამკვიდრებლის გარდაცვალების დროს და რა ბედი ეწია კომლს მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ. მხარეთა შორის სადავოა შედიოდა თუ არა კომლის საკუთრება სამკვიდრო მასაში. სასამართლოს მიერ გამოთხოვილი საარქივო ცნობებით იმაზე მეტი, რასაც მოპასუხე სასამართლოს წინაშე აცხადებდა, არ დადასტურებულა. შესაბამისად, სავსებით გასაზიარებელია სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა, რომ ფაქტი, რომელზედაც მიუთითა ერთმა მხარემ და რომელიც გაიზიარა სასამართლომ, დაკავშირებული იყო ისეთ გარემოებასთან, რომელზედაც მეორე მხარეს შეეძლო საწინააღმდეგო არგუმენტაცია პროცესის მსვლელობის დროსაც წარედგინა, ვინაიდან თვითონ ამ ფაქტის ხასიათიდან გამომდინარე, დამატებითი დროის მიცემა პოზიციის ჩამოყალიბებისათვის სასამართლომ დასაბუთებულად მიიჩნია არამართებულად (იხ. წინამდებარე განჩინების 4.7 ქვეპუნქტი). რაც შეეხება კასატორის პრეტენზიას, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ ორჯერ გადადო გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადება და დაბრუნდა საქმის განხილვის ეტაპზე, საკასაციო სასამართლო სსსკ-ის 216-ე მუხლის პირველი ნაწილის მეორე წინადადებას, რომლის მიხედვით „სასამართლო უფლებამოსილია საქმის განხილვა გააგრძელოს იმ სტადიიდან, რომელსაც ის მიზანშეწონილად მიიჩნევს. მხარეები ვალდებული არიან, ხელი შეუწყონ სასამართლოში საქმის დადგენილ ვადაში განხილვას“. (იხ. სუსგ-ები: N ას-312-312-2018, 17.03.2021წ; N ას-1973-2018, 26.02.2021წ. N ას-348-2019, 22.11.2019წ.) ამდენად, საქმის ყოველმხრივ და ობიექტურად განხილვის მიზნიდან გამომდინარე, საქალაქო სასამართლოს არ დაურღვევია მხარეთა უფლებები, მათ შორის საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე მტკიცებულების გამოთხოვით.

11. კასატორის პრეტენზიის პასუხად, ცხადია, უპირველეს ყოვლისა, უნდა შეფასდეს, თუ რა ქონება დარჩა მამკვიდრებლის დანაშთ სამკვიდროში და შემდეგ რა ვადაში და რა გზით დაეუფლნენ მემკვიდრეები სამკვიდრო ქონებას.

12. საკასაციო სასამართლო პირველი ინსტანციის სასამართლოში გამართულ 2015 წლის 1 ოქტომბრის სხდომაზე ((პირველი ინსტანციის სასამართლოს სხდომის ოქმი 10:05:47 წთ-დან) მოპასუხის მიერ გაკეთებულ განმარტებაზე მიუთითებს, რომლის თანახმადაც, 90-იან წლებში კომლმა შეწყვიტა არსებობა; 1985 წლამდე კომლის ყველა წევრი გარდაიცვალა; კომლის არსებობის შეწყვეტის შემდეგ ქონება (სოფ. .......) გადაიქცა თანასაკუთრებად, მოპასუხეებმა მიიღეს მამკვიდრებლის დანაშთი ქონება; ნ. ბ–ის გარდაცვალების შემდეგ კომლი აღარ მოიხსენიება, ასეთი რამ საარქივო ჩანაწერებში არ იძებნება.

13. საკასაციო სასამართლო მოპასუხის ზემოთხსენებულ განმარტებას, რაც საქმის მასალებით დასტურდება და რომლის გაქარწყლებაც კასატორმა ვერ შეძლო, დასაბუთებულად მიიჩნევს. პირველი ინსტანციის სასამართლოში 2015 წლის 8 სექტემბრის სხდომაზე სოფელ ........ (ყოფილი სოფელი ........) მცხოვრებმა პირებმა დაადასტურეს, რომ მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ მის სახლში ცხოვრებას აგრძელებდნენ მისი შვილები და შვილიშვილები. ასევე, მამკვიდრებლის შვილმა, ზ. ბ–მა სამკვიდრო მასაში შემავალ მიწის ნაკვეთზე (ნაკვეთი მდებარეობს მამკვიდრებლის დანატოვარი სახლის გვერდით) ახალი სახლი, ძველი სახლის გვერდით ააშენა, რადგან ძველი სახლის სახურავი დაზიანდა და საცხოვრებლად უვარგისი გახდა. მოწმეთა ჩვენებებით დადასტურდა, რომ მამკვიდრებლის სიცოცხლეშიც და მისი გარდაცვალების დღის შემდეგაც, სოფელ ........ სახლში ცხოვრებას აგრძელებდნენ მამკვიდრებლის შვილები და შვილიშვილები, სხვა გარემოებათა შორის, მოწმეებმა ისიც დაადასტურეს, რომ ნ. ბ–ის მემკვიდრეები სახლის პირველ სართულზე განთავსებულ მარანს დღემდე იყენებენ (პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასახელებული სხდომის ოქმი 15:08:55 წთ-დან).

14. საკასაციო სასამართლო უარყოფს კასატორის პრეტენზიას, რომ მოპასუხეებს სამკვიდრო არ მიუღიათ, რადგან სახლი სადაც კოლა (ნ. ბ–ი) ცხოვრობდა, როგორც კომლის საკუთრება, სამკვიდრო მასაში არ შედიოდა. კასატორის ამ არგუმენტს საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებები ვერ ადასტურებენ. საკასაციო სასამართლო მართებულად მიიჩნევს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების დასკვნას, რომ საარქივო ცნობების შესაბამისად, ნ. ბ–ის გარდაცვალებით კომლმა შეწყვიტა არსებობა, რადგან მამკვიდრებლის გარდაცვალების შემდეგ კომლი აღარ მოიხსენიება, ქონება შევიდა სამკვიდრო მასაში, რასაც ფაქტობრივად დაეუფლნენ მოპასუხეები.

15. საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს, რომ “საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ” მთავრობის 22.09.92 N 949 დადგენილების, სახელმწიფო საბჭოს 21.10.92. N 29 დეკრეტის საფუძველზე 1993 წლიდან დადგინდა სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების რეორგანიზაცია და ახალ ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმაზე გადასვლა. ამდენად, 1993 წლამდე სასოფლო-სამეურნეო ურთიერთობებს ახასიათებდა კომლის წევრის შრომითი მონაწილეობა საკოლმეურნეო წარმოებაში და ასევე -დამხმარე მეურნეობაში, რომელსაც აწარმოებდა კომლად არსებული ოჯახი, რაც შემოსავლის დამატებით წყარო იყო. საკოლმეურნეო კომლის ქონება წარმოადგენდა მისი წევრების თანასაკუთრებას და რეგულირდებოდა სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქციით) 122-ე მუხლით. უნდა აღინიშნოს, რომ ამავე კოდექსის 569-ე მუხლი არეგულირებდა მემკვიდრეობითი სამართალურთიერთობებს კომლში, კერძოდ, განსახილველი ნორმის პირველი აბზაცის თანახმად, საკოლმეურნეო კომლის წევრის (იმ მოქალაქის, რომელიც ეწევა ინდივიდუალურ შრომის საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში) გარდაცვალების შემთხვევაში კომლის (იმ მოქალაქის ოჯახის, რომელიც ეწევა ინდივიდუალურ შრომითს საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში) ქონებაში მემკვიდრეობა არ წარმოიქმნება. ამავე მუხლის მე-2 აბზაცის თანახმად, თუ საკოლმეურნეო კომლის წევრის (იმ მოქალაქის, რომელიც ეწევა ინდივიდუალურ შრომის საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში) გარდაცვალების შემდეგ კომლში (იმ მოქალაქის ოჯახის, რომელიც ეწევა ინდივიდუალურ შრომით საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში) სხვა წევრები არ დარჩენილა, კომლის (ოჯახის) ქონების მიმართ გამოიყენება ამ კარით დადგენილი წესები, ე.ი. მემკვიდრეობითი სამართლის საერთო წესები. ამდენად, განსახილველი ნორმების თანახმად, მემკვიდრეობის სპეციფიკური და საერთო საფუძვლები დაკავშირებულია სოფლის მეურნეობაში ინდივიდუალურ შრომის საქმიანობის არსებობაზე, ე.ი. კომლის (ოჯახის) წევრებს წარმოადგენდნენ მოქალაქეები, რომლებიც ეწეოდნენ ინდივიდუალურ შრომით საქმიანობას სოფლის მეურნეობაში. ასეთი წევრების არარსებობის შემთხვევაში მემკვიდრეებზე ქონება გადადიოდა საერთო საფუძველზე. უნდა აღინიშნოს, რომ საკოლმეურნეო კომლის მოსპობის შემდეგ იქმნებოდა მუშა-მოსამსახურის ოჯახი და მათ მიერ საკოლმეურნეო კომლის ქონება გაიყო სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964 წლის რედაქციით) 129-ე მუხლის საფუძველზე. საკოლმეურნეო კომლის მოსპობის მომენტიდან დამხმარე მეურნეობაში მომუშავე მუშა-მოსამსახურის ოჯახს შორის ურთიერთობები წესრიგდებოდა საოჯახო კანონმდებლობით, ხოლო დამხმარე მეურნეობის სხვა მონაწილეთა შორის ურთიერთობები საერთო საკუთრების მომწესრიგებელი ნორმებით რეგულირდებოდა. “საქართველოს რესპუბლიკაში სახელმწიფო მეურნეობების, კოლმეურნეობების და სხვა სასოფლო-სამეურნეო საწარმოების რეორგანიზაციის წესის შესახებ” მთავრობის 22.09.92. N 949 დადგენილებით დადგენილ იქნა, რომ სახელმწიფო მეურნეობის, კოლმეურნეობებისა და სხვა სასოფლო სამეურნეო საწარმოების ბაზაზე შეიძლება ორგანიზებულ იქნეს გლეხური (ფერმერული) მეურნეობები, კოოპერაციული სასაფლო-სამეურნეო საწარმოები, სახელმწიფო სასოფლო-სამეურნეო მეურნეობები, აგროფირმები, აქციონერული საზოგადოებები, ასოციაციები და მიწაზე მეურნეობის სხვა ორგანიზაციული ფორმები. ამდენად, 1993 წლის შემდეგ წარმოიშობა საკომლო მეურნეობა, რომლის დეფინიცია მოცემულია “სასოფლო-სამეურნეო მიწის საკუთრების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის მე-4 ნაწილით, კერძოდ, ამ ნორმის თანახმად, “საკომლო მეურნეობა არის სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთების, მათზე არსებული საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობების, აგრეთვე, შესაბამისი გადამამუშავებელი მრეწველობის ობიექტებისა და მოწყობილობების ერთობლიობა, რომელიც წარმოადგენს ერთი ფიზიკური პირის საკუთრებას ანდა მეუღლეთა ან ოჯახის სხვა წევრების საერთო საკუთრებას.” ამავე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, “საკომლო მეურნეობა რეგისტრირებული უნდა იქნეს საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში). თუ ეს მეურნეობა მეუღლეთა ან ოჯახის სხვა წევრების საერთო საკუთრებაა, საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში) თითოეული მათგანი საკომლო მეურნეობის თანამესაკუთრედ უნდა იქნეს რეგისტრირებული”. ამრიგად, კომლი არის სოფელში მცხოვრები ცალკე ოჯახი, რომელიც ახორციელებს საკომლო მეურნეობას, ხოლო საკომლო მეურნეობის დეფინიციისათვის აუცილებელ პირობას წარმოადგენს სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთის მასზე არსებული საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობების, აგრეთვე, შესაბამისი გადამამუშავებელი მრეწველობის ობიექტებისა და მოწყობილობათა ერთობლიობაზე საკუთრების უფლება, რაც წარმოადგენს სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძველს. ამასთან ერთად საკომლო მეურნეობა ითვალისწინებს რეგისტრაციას საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში), ასევე კანონის იმპერატიული მოთხოვნაა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ ეს მეურნეობა მეუღლეთა ან ოჯახის სხვა წევრების საერთო საკუთრებაა, საადგილმამულო წიგნში (საჯარო რეესტრში) თითოეული მათგანი საკომლო მეურნეობის თანამესაკუთრედ უნდა იქნეს რეგისტრირებული. აქედან გამომდინარე, უნდა აღინიშნოს, რომ, საკოლმეურნეო კომლისაგან განსხვავებით საკომლო მეურნეობის წევრები ახორციელებენ არა დამხმარე მეურნეობის წარმოებას, არამედ, მთლიანად სასოფლო-სამეურნეო წარმოების წარმართვას (იხ. სუსგ N ას-988-1242, 27.07.2006წ). მიუხედავად აღნიშნული განსხვავებისა, ამ ორ ინსტიტუტს საერთო გააჩნია ის, რომ, როგორც ერთ, ასევე მეორე შემთხვევაში კომლის წევრებს შორის არსებული ურთიერთობების საფუძველს წარმოადგენს სასოფლო-სამეურნეო წარმოება. კონკრეტულ შემთხვევაში კასატორ გ. ს-ოვას მიერ არ დასტურდება ის ფაქტი, რომ სადავო ქონება წარმოადგენდა სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძველს და ის, რომ ზ. მ-ლი და გ. ყ-ის ოჯახი არ მიეკუთვნებოდა მუშა-მოსამსახურეთა კატეგორიას. ამდენად, 1991 წელს გარდაცვლილ გ. ყ-ის ქონება მის მემკვიდრეებზე გადადის საერთო საფუძველზე“ (იხ.სუსგ-ები: N ას-684-905-08, 9.02.2009წ; N ას-241-566-09, 12.11.2009წ.).

16. საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, სააპელაციო სასამართლოს განჩინება, უნდა დარჩეს უცვლელად, რადგან კასატორმა ვერ დაძლია კუთვნილი მტკიცების ტვირთი, რომლის შედეგად მისი მოთხოვნა სამკვიდროზე მოპასუხეთა უფლებადაკარგულად ცნობისა და ღიად დარჩენილ ½ ნაწილზე მესაკუთრედ ცნობის შესახებ დაკმაყოფილდებოდა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. მ. ტ–ის და ნ. ბ–ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2019 წლის 25 ივნისის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ნ. ბაქაქური