საქმე №ას-366-2023 25 მაისი, 2023 წელი,

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ეკატერინე გასიტაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ზურაბ ძლიერიშვილი,

ნინო ბაქაქური

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორი – შპს „ტ.კ–ი“ (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე - ლ.კ–ნი (მოპასუხე, შეგებებული სარჩელის ავტორი)

მოწინააღმდეგე მხარე - ნ.კ–ნი (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 1 თებერვლის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება, ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, მესაკუთრედ ცნობა

საკითხი, რომელზედაც მიღებულია განჩინება - საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 12 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით შპს „ტ.კ–ის’’ (სს „თ.ბ–ის“ უფლებამონაცვლე. შემდეგში: მოსარჩელე, აპელანტი, კასატორი ან კომპანია) სარჩელი ნ.კ–ნის (შემდეგში: პირველი მოპასუხე ან შეგებებული სარჩელით მოსარჩელე) და ლ.კ–ნის (შემდეგში: მეორე მოპასუხე ან შეგებებული სარჩელით მოპასუხე) მიმართ დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ:

1.1. მეორე მოპასუხეს, მოსარჩელის სასარგებლოდ, 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის №3361902-10591543 ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, დავალიანების 33 027.08 ლარის (საიდანაც სესხის ძირითადი თანხაა - 27 332.94 ლარი, პროცენტი - 5 154.2 ლარი, პირგასამტეხლო - 539.94 ლარი) გადახდა დაეკისრა;

1.2. მეორე მოპასუხეს, მოსარჩელის სასარგებლოდ, 2019 წლის 22 ოქტომბრის საბანკო კრედიტის №3361902-10702354 ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, დავალიანების 447 ლარის (საიდანაც სესხის ძირითადი თანხაა - 387.5 ლარი, პირგასამტეხლო - 50 ლარი, საკომისიო - 9.5 ლარი) გადახდა დაეკისრა;

1.3. მეორე მოპასუხეს, მოსარჩელის სასარგებლოდ, 2019 წლის 22 ოქტომბრის საბანკო კრედიტის №3361902-10702390 ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, დავალიანების 597.15 ლარის (საიდანაც სესხის ძირითადი თანხაა - 537.65 ლარი, პირგასამტეხლო 50 ლარი, საკომისიო - 9.5 ლარი) გადახდა დაეკისრა;

1.4. მოსარჩელის მოთხოვნა მეორე მოპასუხისათვის დავალიანების შესახებ ცნობის გაცემის თარიღიდან (2021 წლის 9 ივნისიდან) 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის №3361902-10591543 ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ძირითად თანხაზე 27 332.94 ლარზე, აღსრულებამდე, მაგრამ არა უმეტეს 2 წლისა, წლიური 14,5% სარგებლის გადახდის თაობაზე, რაც ყოველთვიურად შეადგენს 330.27 ლარს, არ დაკმაყოფილდა;

1.5. მოსარჩელის მოთხოვნა პირველ და მეორე მოპასუხეებს შორის 2020 წლის 29 სექტემბერს დადებული უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და უძრავ ქონებაზე, მდებარე: ქ. თბილისი, ..... (ნაკვეთი 17/0..) სართული 3, ს/კ ........, პირველი მოპასუხის საკუთრების უფლების აღდგენის შესახებ, არ დაკმაყოფილდა;

1.6. შეგებებული სარჩელით მოსარჩელის სარჩელი მოპასუხეებს შორის 2019 წლის 12 აგვისტოს დადებული ჩუქების ხელშეკრულების ბათილად ცნობის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

2. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 1 თებერვლის გადაწყვეტილებით მოსარჩელე კომპანიის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ;

2.1. მოცემულ საქმეზე გასაჩივრებულ ნაწილში გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 12 ოქტომბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 პუნქტი და ამ ნაწილში მიღებული იქნა ახალი გადაწყვეტილება;

2.2. მოსარჩელის სარჩელი მიუღებელი შემოსავლის დაკისრების შესახებ მოთხოვნის ნაწილში დაკმაყოფილდა;

2.3. 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის №3361902-10591543 ხელშეკრულების საფუძველზე მეორე მოპასუხეს, მოსარჩელის სასარგებლოდ, დაეკისრა სესხის ძირითად თანხაზე 27 332.94 ლარზე, აღსრულებამდე, მაგრამ არაუმეტეს 2 წლისა, წლიური 14,5% სარგებლის გადახდა, რაც ყოველთვიურად შეადგენს 330.27 ლარს;

2.4. დანარჩენ ნაწილში გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

3. სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერება შეამოწმა მოსარჩელის მიერ წარდგენილი სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში, რომლითაც ეს უკანასკნელი პრეტენზიას აცხადებდა მიუღებელი შემოსავლის დაკისრებისა და 2020 წლის 29 სექტემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმასთან დაკავშირებით (გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 1.4 -1.5 პუნქტები).

4. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

4.1. მოსარჩელის უფლებრივ წინამორბედს - სს ,,თ.ბ–სა’’ და მეორე მოპასუხეს შორის, 2019 წლის 2 აგვისტოს, №3361902-10591543 საბანკო კრედიტის ხელშეკრულება გაფორმდა. აღნიშნული გარიგების საფუძველზე მეორე მოპასუხის სასარგებლოდ 30 000 ლარის კრედიტი გაიცა. კრედიტით სარგებლობისთვის გათვალისწინებული იქნა სარგებელი, წლიურად 14.5%-ის ოდენობით. კრედიტი გადახდილი უნდა ყოფილიყო ყოველთვიურად, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული გრაფიკის მიხედვით. კრედიტის ვადა 1470 დღით განისაზღვრა;

4.2. მეორე მოპასუხემ დაარღვია 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება. მსესხებელს არ გადაუხდია 2020 წლის 11 სექტემბრის შემდეგ;

4.3. 2021 წლის 9 ივნისის მდგომარეობით მოპასუხეს, 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსარჩელის მიმართ ერიცხება დავალიანება 38 050.97 ლარი, საიდანაც ძირითადი თანხაა - 27 332.94 ლარი, პროცენტი - 5 154.2 ლარი, ჯარიმა - 5 399.44 ლარი და დაზღვევის საფასური - 164.39 ლარი;

4.4. სარჩელის სასამართლოში შეტანის გზით კრედიტორმა ცალმხრივად შეწყვიტა 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის ხელშეკრულების მოქმედება.

5. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ვალდებულების დარღვევისას, კანონმდებელმა კრედიტორს მიანიჭა უფლება, მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება. ზიანის ანაზღაურების ზოგად წესს განამტკიცებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში: სსკ) 394-ე მუხლი, რომლის პირველი ნაწილის მიხედვით, მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ზიანის ანაზღაურება შეიძლება სხვადასხვა ფორმით გამოიხატოს: პროცენტის გადახდა (სსკ-ის 403-ე მუხლი), პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენა (სსკ-ის 408.1-ე მუხლი), მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება (სსკ-ის 411-ე მუხლი) და ა.შ.

6. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელე საბანკო დაწესებულებაა, რომლის როგორც საბანკო საქმიანობის სფეროში მოღვაწე სუბიექტის კომერციული ინტერესი, კრედიტის გაცემა და ამით გარკვეული მოგების მიღებაა. ამასთან, საგულისხმოა, რომ ჩვეულებრივი სესხის ხელშეკრულებისაგან განსხვავებით, რომელიც შეიძლება იყოს სასყიდლიანი ან უსასყიდლო, საბანკო კრედიტის ხელშეკრულება, როგორც წესი, მხოლოდ სასყიდლიანი ფორმით არსებობს (სსკ-ის 867-ე მუხლი). ამდენად, საბანკო დაწესებულების მხრიდან ნებისმიერ მსესხებელთან საბანკო კრედიტის ხელშეკრულების გაფორმება ხდება იმ მოლოდინით, რომ ბანკი ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ მოგებას მიიღებს. უფრო მეტიც, საბაზრო ეკონომიკის პირობებში ფული განიხილება როგორც ყველაზე ბრუნვაუნარიანი საგანი, რომლის ფლობაც უპირობოდ იძლევა შემოსავლის მიღების პრეზუმფციას. საბანკო დაწესებულების შემთხვევაში შემოსავალში შეიძლება ვიგულისხმოთ საპროცენტო განაკვეთი, რაც კრედიტით სარგებლობის გარკვეული ეტაპის დასრულებისას უნდა იყოს გადახდილი, რაც, თავის მხრივ, უზრუნველყოფს, რომ ბანკმა დაფაროს ის ხარჯები, რაც დაკავშირებულია დეპოზიტზე მოზიდული სხვისი სახსრების პროცენტების გადახდასთან, შესაბამისი მოგების მიღებასთან და სარესურსო ფონდების გაზრდასთან (იხ. სუსგ N ას-1385-1307-2012, 07.02.2013წ.).

7. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოვალის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობა, ბანკს აძლევს უფლებას მოითხოვოს მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება. სსკ-ის 872-ე მუხლი ნათლად მიუთითებს, რომ ზიანის საზღაურში ჩაითვლება ის მოგება, რაც კრედიტის გამცემს თანხის სხვაგვარი გამოყენებით შეეძლო მიეღო. აღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ მიუღებელი შემოსავალი თანხის კრედიტის გამცემისათვის სარეალიზაციოდ დაბრუნებას უკავშირდება. კონკრეტული საპროცენტო განაკვეთი კი მოქმედებს მხოლოდ იმ პერიოდისათვის, როდესაც ფულადი რესურსი ბანკის სარგებლობაში არ იმყოფება. იმ მომენტიდან, როდესაც სესხის თანხა კრედიტის გამცემს უბრუნდება, მიუღებელი შემოსავალი აღარ არსებობს, რადგანაც კრედიტორს სრული შესაძლებლობა აქვს სხვაგვარად განკარგოს ეს თანხა, თავიდან გასცეს კრედიტი, ან სხვა საშუალებით მიიღოს მოგება. იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარეებს შორის მიმდინარეობს სასამართლო დავა ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის გამო, მოვალისთვის თანხის დაკისრების და ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, თანხის კრედიტორისათვის დაბრუნების მომენტად შესაბამისი გადაწყვეტილების აღსრულება ჩაითვლება და არა გადაწყვეტილების გამოტანის ან ხელშეკრულების შეწყვეტის თარიღი.

8. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე მხარე მიუღებელი შემოსავლის დაკისრებას 2021 წლის 9 ივნისიდან მსესხებლის მიერ ვალდებულების სრულად შესრულებამდე (აღსრულებამდე), თუმცა არაუმეტეს ორი წლის განმავლობაში მოითხოვდა.

9. სააპელაციო სასამართლომ გაითვალისწინა, რომ: 1. მეორე მოპასუხემ დაარღვია მასსა და ბანკს შორის 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება და 2020 წლის 11 სექტემბრის შემდეგ არ გადაუხდია; 2. საბანკო კრედიტის ხელშეკრულება, სსკ-ის 867-ე მუხლის თანახმად, ყოველთვის სარგებლიან სესხს წარმოადგენს, რომლის ფარგლებშიც კრედიტორი, ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების შემთხვევაში, იბრუნებს როგორც სესხად გაცემულ ძირითად თანხას, ისე - ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ პროცენტს (N ას-914-864-2015, 04.12.2015წ.); 3. საბანკო კრედიტს უკავშირდება დაბრუნების, ფასიანობის, უზრუნველყოფისა და ვადიანობის საწყისებზე ფულადი თანხების გაცემასთან დაკავშირებული ვალდებულებები (იხ. „კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონი - მუხლი 1, „თ“ პუნქტი), დაასკვნა, რომ მოცემულ შემთხვევაში, ბანკის მიუღებელ შემოსავლად მიჩნეული უნდა იქნეს ის შემოსავალი, რასაც საბანკო დაწესებულება მისთვის ფულის სარეალიზაციოდ დაბრუნებამდე, თუმცა, არაუმეტეს დავალიანების შესახებ ცნობის გაცემის თარიღიდან 2021 წლის 9 ივნისიდან ორი წლისა, მეორე მოპასუხისათვის გადაცემული ფულადი რესურსის დაკრედიტებით, სადავო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საპროცენტო განაკვეთის ოდენობით მიიღებდა.

10. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა აპელანტის მტკიცება, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში მეორე მოპასუხის მიერ 2019 წლის 2 აგვისტოს საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შეუსრულებლობის პირობებში, სახეზეა მიუღებელი შემოსავლის სახით მეორე მოპასუხისათვის, ყოველთვიურად 330.27 ლარის გადახდის დაკისრების საფუძველი (უდავოა, რომ მეორე მოპასუხეს, 2019 წლის 2 აგვისტოს ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსარჩელის მიმართ ძირითადი თანხის სახით ერიცხება დავალიანება 27 332.94 ლარის ოდენობით, ამ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული წლიური საპროცენტო განაკვეთი კი 14.5%-ია. შესაბამისად, 27 332.94/100*14.5/12=330.27). მიუღებელი შემოსავლის სახით მოთხოვნილი თანხის დაკმაყოფილების მატერიალურ-სამართლებრივი საფუძველი სსკ-ის 411-ე მუხლია, რომელიც ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას მიუღებელი შემოსავლისთვის ითვალისწინებს.

11. აპელანტის კიდევ ერთი მოთხოვნაა პირველ და მეორე მოპასუხეებს შორის 2020 წლის 29 სექტემბერს გაფორმებული უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა და სადავო გარიგების საგნის პირველი მოპასუხის საკუთრებაში დაბრუნება. უძრავ ქონებაზე საკუთრების დაბრუნების ფაქტობრივ საფუძვლად მოსარჩელე იმ გარემოებაზე უთითებს, რომ ზემოხსენებული ნასყიდობის ხელშეკრულება დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, უძრავი ქონებიდან ბანკის მოთხოვნის დაკმაყოფილების გამოსარიცხად. შესაბამისად, სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულება, როგორც მოჩვენებითი გარიგება, ბათილია.

12. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელის აღნიშნული მოთხოვნის დაკმაყოფილების პერსპექტივა დამოკიდებულია იმაზე, დაამტკიცებს თუ არა იგი სადავო გარიგების ბათილობის სსკ-ის 56-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლის არსებობას. ამ ნორმის პირველი ნაწილის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება).

13. მოჩვენებითი გარიგების არსებობის შემთხვევაში, არ არსებობს ნების გამოვლენის გარეგანი დათქმა. ამ შემთხვევაში აუცილებელია, რომ ნების გამომვლენი და ნების მიმღები მოქმედებდნენ შეთანხმებით და ორივე აცნობიერებდეს ნების ნაკლს. მოჩვენებითი გარიგების დროს კანონი ადგენს კავშირს ფიქტიურ გარიგებასა და ნების მიმღები ადრესატის თანხმობას შორის. ამრიგად, განსახილველი ნორმით იგულისხმება ის შემთხვევა, რომლითაც, როგორც ნების გამომვლენი, ისე ნების მიმღები მოქმედებდნენ იმ განზრახვის გარეშე, რომ ამ გარიგებას შესაბამისი იურიდიული შედეგი მოჰყვეს. ყოველივე აღნიშნული მიუთითებს იმაზე, რომ მოჩვენებით გარიგებას ახასიათებს მხარეთა „ურთიერთშეთანხმება“, „გარიგება“ მოჩვენებით ნების გამოვლენის შესახებ. ამ შემთხვევაში ორივე მხარეს გაცნობიერებული აქვს, რომ ასეთი ნების გამოვლენას არ მოჰყვება იურიდიული შედეგი (იხ. სუსგ №ას-571-879-09).

14. იმისათვის, რომ სასამართლომ სადავო გარიგება მიიჩნიოს მოჩვენებით გარიგებად, აუცილებელია ისეთი ფაქტობრივი გარემოებების არსებობა, რომლებიც მიუთითებენ ნების გამოვლენის ნაკლზე, ფიქტიური გარიგების შესახებ „ურთიერთშეთანხმებაზე”, საერთო მიზანზე, რაც არ შეესაბამება მათ მიერ გარეგანი ნების გამოვლენას. ამ მხრივ მეტად დიდი მნიშვნელობა გააჩნია პრეზუმფციებისა და მტკიცების ტვირთის სწორად განსაზღვრას. მითითებული გარემოებების დადასტურება ეკისრება პირს, რომელიც ითხოვს ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას, რადგან თუნდაც მოსარჩელე უთითებდეს გარიგების ერთი მხარის არაკეთილსინდისიერებაზე, ივარაუდება, რომ გარიგების მეორე მხარე მოქმედებდა კეთილსინდისიერად, რისი გაქარწყლებაც მოსარჩელეს ევალება, მაგრამ იმ შემთხვევაში, როდესაც გარიგება იდება ნათესავებს (მაგალითად, დედა-შვილს შორის) ან ოჯახის სხვა წევრებს შორის, ივარაუდება, რომ ოჯახის წევრებისათვის ცნობილია არსებული ვალდებულებებისა და, ასევე მათი ოჯახის წევრის მიერ ქონებრივი პასუხისმგებლობისაგან თავის არიდების თაობაზე (იხ. სუსგ №ას-1347-1272-2012).

15. ზემოაღნიშნული პრეზუმფციის საპირისპიროდ, სარჩელის წინააღმდეგ წარდგენილ შესაგებელში მოპასუხეებმა მიუთითეს, რომ 2019 წლის 2 აგვისტოს ბანკსა და მეორე მოპასუხეს შორის საბანკო კრედიტის ხელშეკრულების გაფორმებისას, სადავო გარიგებით განკარგული უძრავი ქონება მეორე მოპასუხის საკუთრება არ ყოფილა. აღნიშნული ქონება მის საკუთრებად 2019 წლის 15 აგვისტოს ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე აღირიცხა, რა დროსაც მეორე მოპასუხის საკუთრებაში ქონების გადასვლის ერთადერთ მიზანს, კანადის ვიზის მისაღებად, სავიზიო კრიტერიუმების დაკმაყოფილების წინაპირობის შექმნა წარმოადგენდა. სესხის აღების მიზანიც საზღვარგარეთ გამგზავრების დაფინანსება იყო. მოპასუხეების განმარტებით, მეორე მოპასუხემ კანადის რესპუბლიკის ვიზის მიღება ვერ შეძლო და სადავოდ გამხდარი ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე უძრავი ნივთი მის თავდაპირველ მესაკუთრეს პირველ მოპასუხეს დაუბრუნა.

16. სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის მიმდინარეობისას მოსარჩელე მისთვის სასამართლოს მიერ დასმულ კითხვაზე - საკრედიტო ხელშეკრულების გაფორმებისას იყო თუ არა გადამწყვეტი მეორე მოპასუხის საკუთრებაში უძრავი ქონების არსებობა, აპელანტის წარმომადგენელმა უარყოფითი პასუხის გასცა და განმარტა, რომ საბანკო კრედიტის ხელშეკრულების გაფორმებისას უძრავი ქონება მეორე მოპასუხის საკუთრებაში არ ყოფილა, შესაბამისად, ქონების საკუთრებაში არსებობის საკითხი გათვალისწინებული ვერ იქნებოდა (01.02.2023 წლის სხდომის ოქმი, 14:50:25-14:50-45).

17. სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, უდავო გარემოება, რომ ბანკთან ხელშეკრულების გაფორმებისას უძრავი ქონება მსესხებლის საკუთრება არ ყოფილა, ასევე მოპასუხეების განმარტება, რომ უძრავი ქონების მეორე მოპასუხის საკუთრებაში აღრიცხვის ერთადერთ მიზანს სავიზო მოთხოვნების დაკმაყოფილება წარმოადგენდა და აღნიშნული პროცედურის შემდეგ უძრავი ქონება კვლავ ძველ მესაკუთრეს დაუბრუნდა, იმ უდავო გარემოებასთან ერთობლიობაში, რომ სადავო გარიგებით განკარგული უძრავი ნივთის მეორე მოპასუხის საკუთრებაში არსებობა, ამ უკანასკნელისთვის კრედიტის გაცემის წინაპირობა არ ყოფილა, აქარწყლებს დედა-შვილს შორის ფიქტიური გარიგების შესახებ „ურთიერთშეთანხმების’’ არსებობის ვარაუდს და მტკიცების ტვირთს ისევ მოსარჩელეს უბრუნებს. ამ მიმართებით აპელანტმა ყურადღება იმ გარემოებაზე გაამახვილა, რომ სადავო გარიგება საკრედიტო ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების დარღვევის პირობებში გაფორმდა.

18. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ აღნიშნული მსჯელობის გაზიარება შესაძლებელი იქნებოდა იმ შემთხვევაში თუ დადასტურდებოდა, რომ: 1. სესხის აღებისას სადავო ქონება მეორე მოპასუხის საკუთრება იყო; 2. ამ უკანასკნელის სასარგებლოდ კრედიტის გაცემის მნიშვნელოვან ფაქტორს სადავო ქონების საკუთრებაში არსებობა წარმოადგენდა; 3. კრედიტის გაფორმებისას მსესხებლის საკუთრებაში არსებული ქონება სესხის დაბრუნების ვალდებულების დარღვევის დროს მისი საკუთრებიდან გავიდოდა. როგორც უკვე აღინიშნა, სადავო შემთხვევაში მოვლენათა ამგვარ განვითარებას ადგილი არ ჰქონია. აღნიშნული კი სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, არაუზრუნველყოფილი საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულების იძულების აღსრულებისთვის გარანტიების შექმნის მიზნით, მეორე მოპასუხის საკუთრებაში უძრავი ქონების დაბრუნების შესახებ მოთხოვნის უარყოფის საკმარისი საფუძველია.

19. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ვინაიდან მოსარჩელემ ვერ დაამტკიცა 2020 წლის 29 სექტემბრის უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილობის სსკ-ის 56-ე მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლის არსებობის ფაქტი, ამ ნაწილში მოსარჩელის მოთხოვნა წარუმატებელია.

20. საკასაციო სამართალწარმოების ეტაპი

20.1. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა მოსარჩელემ და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, დეს სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის გადაწყვეტილების გაუქმება, ასევე, პირველ და მეორე მოპასუხეებს შორის დადებული 2020 წლის 29 სექტემბრის უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათულად ცნობისა და უძრავ ქონებაზე პირველი მოპასუხის საკუთრების უფლების აღდგენის შესახებ სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

20.2. კასატორის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში სადავო გარიგების მონაწილე სუბიექტების ნების გამოვლენის მოჩვენებით ხასიათზე მიუთითებს ის გარემოება, რომ მოპასუხეები წარმოადგენენ ოჯახის წევრებს, ისინი არიან დედა-შვილი, ასევე, უცვლელი დარჩა ნასყიდობის საგნის მფლობელი. ორივე მოპასუხე, როგორც ნების გამომვლენი, ისე მისი მიმღები მოქმედებდნენ იმ განზრახვის გარეშე, რომ ჩუქების ხელშეკრულებას შესაბამისი იურიდიული შედეგი რეალურად მოჰყოლოდა და ჩუქების ხელშეკრულების დადების ნამდვილ მოტივს მეორე მოპასუხის მიერ დადებული საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებებიდან გამომდინარე პასუხისმგებლობისაგან თავის არიდება წარმოადგენდა.

20.3. კასატორის განმარტებით, ეჭვგარეშეა, რომ „მყიდველმა“ იცოდა კრედიტორის მიმართ მოვალის დავალიანების შესახებ და, მის საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაზე მოჩვენებითი ხელშეკრულების დადებით, მოპასუხეებს უძრავი ქონების ფორმალურად გასხვისების გზით საბანკო კრედიტის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე პასუხისმგებლობისაგან თავის არიდება ამოძრავებდათ. ეს ერთადერთ საშუალებას წარმოადგენს, საიდანაც შესაძლებელია მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილება.

20.4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2023 წლის 19 აპრილის განჩინებით მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (შემდეგში: სსსკ) 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის წინაპირობების შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის იურიდიული დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად, მივიდა დასკვნამდე, რომ მოსარჩელის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს სსსკ-ის 391-ე მუხლის მოთხოვნებს, ამიტომ იგი დაუშვებელია შემდეგი არგუმენტაციით:

21. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ და სხვა არაქონებრივ დავებში დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე. ზემოაღნიშნული ნორმები განსაზღვრავს იმ მოთხოვნებს, რომელთაც საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს და ეფუძნებოდეს.

22. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოხსენებული საფუძვლით.

23. საკასაციო სასამართლო, საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობის შემოწმებისას, უპირველესად, მტკიცების ტვირთის განაწილების საკითხზე მიუთითებს. ვინაიდან სსსკ-ის მე-4 მუხლიდან გამომდინარე, სამართალწარმოება მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის საფუძველზე, ამავე კოდექსის 102-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების მიხედვით, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამ გარემოებათა დამტკიცება შეიძლება თვით მხარეთა (მესამე პირთა) ახსნა-განმარტებით, მოწმეთა ჩვენებით, ფაქტების კონსტატაციის მასალებით, წერილობითი თუ ნივთიერი მტკიცებულებებითა და ექსპერტთა დასკვნებით. დასახელებული ნორმების თანახმად, სამოქალაქო პროცესში მხარეები ვალდებული არიან, სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით დაადასტურონ მათი პოზიციის გასამყარებლად მითითებული გარემოებების არსებობა. კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა, რომელიც ადგენს მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების სპეციფიკურ წესს, მოსარჩელეს ევალება სასარჩელო განცხადებაში ასახული ფაქტების მტკიცება. მტკიცების ტვირთი - ესაა სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრება მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა არ (ვერ) შეასრულა.

24. განსახილველ შემთხვევაში, კასატორის მოთხოვნა სადავო გარიგებაში გამოვლენილი ნების არანამდვილობას ეფუძნება, მოსარჩელე სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულების მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების მოჩვენებითობაზე მიუთითებს.

25. სსკ-ის 56-ე მუხლის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება). თუ მოსაჩვენებლად დადებული გარიგებით მხარეებს სურთ სხვა გარიგების დაფარვა, მაშინ გამოიყენება დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები (თვალთმაქცური გარიგება).

26. უზენაესი სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტებულია, რომ თვალთმაქცური გარიგების დროს, მართალია, ნების გამოვლენა მიმართულია სამართლებრივი შედეგის დადგომისკენ, თუმცა არა იმ ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელზეც მხარეები შეთანხმდნენ. ამგვარი გარიგების მიზანს წარმოადგენს იმ გარიგების დაფარვა, რომლის მიღწევის სურვილი მხარეებს რეალურად გააჩნიათ. ამ შემთხვევაში არსებობს ორი გარიგება - ერთი თვალთმაქცური და მეორე, რომელიც მხარეებმა უშუალოდ გაითვალისწინეს. ამდენად, თვალთმაქცური გარიგება ერთგვარად ფარავს ნამდვილ გარიგებას, შესაბამისად, მას არ გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი და იგი ბათილია. თვალთმაქცური გარიგების დროს ნების გამოვლენის სუბიექტების ნება შეთანხმებულია და მათ განზრახული აქვთ განსაზღვრული სამართლებრივი შედეგის დადგომა, თუმცა მათი შინაგანი ნება და გამოვლენილი ნება ერთმანეთს არ ემთხვევა. როგორც პრაქტიკა გვიჩვენებს, მოჩვენებითი გარიგების დადება დაკავშირებულია მესამე პირებთან არსებულ ურთიერთობასთან მათი მოტყუების, პასუხისმგებლობისათვის თავის არიდებისა თუ სხვა მიზნით (სუსგ-ები: N ას-1142-1088-2014, 23.01.2015 წ; N ას-487-461-2015, 17.06.2015 წ; N ას-474-455-2016, 07.07.2016 წ; N ას-1043-2019, 17.10.2019 წ.).

27. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, სააპელაციო სასამართლომ მართებულად გაიზიარა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ის მსჯელობა, რომ სადავო გარიგების დადებისას მხარეთა ნამდვილ ნებას წარმოადგენდა ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება.

28. მოჩვენებითი გარიგების არსებობის შემთხვევაში არ არსებობს გამოვლენის გარეგანი დათქმა. ამ შემთხვევაში აუცილებელია, რომ ნების გამომვლენი და ნების მიმღები მოქმედებდნენ შეთანხმებით და ორივე აცნობიერებდეს ნების ნაკლს. მოჩვენებითი გარიგების დროს კანონი ადგენს კავშირს ფიქციურ გარიგებასა და ნების მიმღები ადრესატის თანხმობას შორის, ამრიგად, განსახილველი ნორმით იგულისხმება ის შემთხვევა, როდესაც, როგორც ნების გამომვლენი, ასევე, მისი მიმღები მოქმედებენ იმ განზრახვის გარეშე, რომ ამ გარიგებას შესაბამისი იურიდიული შედეგი მოჰყვეს. ყოველივე აღნიშნული მიუთითებს იმაზე, რომ მოჩვენებით გარიგებას ახასიათებს მხარეთა „ურთიერთშეთანხმება“, „გარიგება“ მოჩვენებით ნების გამოვლენის შესახებ. ამ შემთხვევაში ორივეს გაცნობიერებული აქვს, რომ მათ მიერ ასეთი ნების გამოვლენას არ მოჰყვება იურიდიული შედეგი. სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, ძირითადად მოჩვენებითი გარიგების დადება დაკავშირებულია მესამე პირებთან არსებულ ურთიერთობასთან (მაგალითად, მოჩვენებითი გარიგების დადების ერთ-ერთ მოტივს შეიძლება, წარმოადგენდეს მესამე პირის მოტყუება, პასუხისმგებლობისაგან თავის არიდება და ა.შ). იმისათვის, რომ სასამართლომ სადავო გარიგება მიიჩნიოს მოჩვენებითად, აუცილებელია ისეთი ფაქტობრივი გარემოებების არსებობა, რომლებიც მიუთითებენ ნების გამოვლენის ნაკლზე, ფიქციური გარიგების შესახებ „ურთიერთშეთანხმებაზე“, საერთო მიზანზე, რაც არ შეესაბამება მათ მიერ გარეგანი ნების გამოვლენას (იხ. სუსგ №ას-171-159-2015; 29.04.2015წ). ერთ-ერთ საქმეზე, სადაც გამოვლინდა პირთა ნათესაური კავშირი, საკასაციო სასამართლომ სწორედ სსკ-ის 56.1-ე მუხლის საფუძველზე პრეზუმირებულად მიიჩნია მხარეთა (პაპისა და შვილიშვილის) საერთო მიზნით მოქმედება, რადგან ასეთ დროს ივარაუდება, რომ ერთი ოჯახის წევრებს ერთმანეთის განზრახვის შესახებ ინფორმაცია ჰქონდათ, თუმცა, ამ შემთხვევაში ნათესაური კავშირი მხოლოდ ერთ-ერთი ელემენტია, რადგან ზემოხსენებული ნორმით გათვალისწინებული წინაპირობაა გადამწყვეტი, რომ ფიქტიურად გაფორმებული ხელშეკრულებას არ მოჰყოლია ის სამართლებრივი შედეგი, რაც უნდა დამდგარიყო (იხ. სუსგ-ები: N ას-1257-2022, 23.06.2023წ; N ას-136-2021, 05.04.2022წ; N ას-1314-2020, 22.02.2022წ; N ას-976-908-2017, 22.01.2018წ; შეად. სუსგ-ებს: N ას-1212-1138-2015, 06.06.2016წ; N ას 871-821-2015, 05.02.2016წ; N ას-487-461-2015, 17.06.2015წ; წN ას-1266-1195-2012, 14.11.2013 წ.).

29. მტკიცების ტვირთი მოჩვენებითი გარიგებების შემთხვევაში აწევს იმ პირს, რომელიც ითხოვს ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას. თუნდაც მოსარჩელე უთითებდეს გარიგების ერთი მხარის არაკეთილსინდისიერებაზე, ივარაუდება, რომ გარიგების მეორე მხარე მოქმედებდა კეთილსინდისიერად, რისი გაქარწყლებაც, მოსარჩელეს ევალება.

30. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, სარჩელის წინააღმდეგ წარდგენილ შესაგებელში მოპასუხეებმა მიუთითეს, რომ 2019 წლის 2 აგვისტოს ბანკსა და მეორე მოპასუხეს შორის საბანკო კრედიტის ხელშეკრულების გაფორმებისას, სადავო გარიგებით განკარგული უძრავი ქონება მეორე მოპასუხის საკუთრება არ ყოფილა. ამასთან, მოსარჩელემ განმარტა, რომ საბანკო კრედიტის ხელშეკრულების გაფორმებისას უძრავი ქონება მეორე მოპასუხის საკუთრებაში არ ყოფილა, შესაბამისად, ქონების საკუთრებაში არსებობის საკითხი, სესხის გაცემისას, გათვალისწინებული ვერ იქნებოდა. მხარეთა განმარტებების, ასევე, სესხის, ჩუქების და ნასყიდობის ხელშეკრულებების გაფორმების ქრონოლოგიის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მართებულად მიიჩნევს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოსარჩელე კომპანიის მიერ სადავოდ გამხდარი გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველი, მისი მოჩვენებითი ხასიათის გამო, არ არსებობს და ბანკის ეს მოთხოვნა კანონიერად იქნა უარყოფილი. კასატორი ვერ სთავაზობს სასამართლოს მოვლენათა განვითარების იმგვარ ჯაჭვს, რაც სადავო გარიგების ნამდვილობას საეჭვოს გახდიდა. ფაქტია, რომ სესხის გაცემის დროს სადავო უძრავი ქონება მეორე მოპასუხეს არ ეკუთვნოდა, გამსესხებელს სესხის გაცემისას უძრავი ქონება მხედველობაში არ მიუღია, მოსარჩელემ სესხი უზრუნველყოფის გარეშე გასცა.

31. საკასაციო სასამართლოს განსჯით სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონიერია და დასაბუთებული, არ არსებობს მისი გაუქმების საფუძველი, შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი როგორც დაუშვებელი, უნდა დარჩეს განუხილველი.

32. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება ცნობილი, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284-ე, 285-ე, 391-ე, 401-ე, 408.3-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. შპს "ტ.კ–ის" საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად;

2. შპს "ტ.კ–ს" (ს/ნ ......) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან (ქ.თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის, 300 ლარის (საგადახდო დავალება N1681304075, გადახდის თარიღი 2023 წლის 13 აპრილს), 70% – 210 ლარი;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ე. გასიტაშვილი

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ნ. ბაქაქური