საქმე №ას-1760-2018 14 თებერვალი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ნინო ბაქაქური (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ზურაბ ძლიერიშვილი, ეკატერინე გასიტაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

საკასაციო საჩივრის ავტორი – ც.პ–ია (მოსარჩელე, მოპასუხე შეგებებულ სარჩელში)

მოწინააღმდეგე მხარეები – მ.ზ–ძე, თ.თ–ძე (მოსარჩელე შეგებებულ სარჩელში), თ.ზ–ძის უფლებამონაცვლე გ.თ–ძე (მოპასუხეები)

გასაჩივრებული განჩინება – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 25 სექტემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი – სამკვიდრო მოწმობისა და ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა, მემკვიდრედ და მესაკუთრედ აღიარება (ძირითად სარჩელში); უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა (შეგებებულ სარჩელში)

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

1. ც.პ–ია (შემდგომში - „მოსარჩელე“, „შეგებებულ სარჩელში მოპასუხე“, „აპელანტი“ ან „კასატორი“) და გ.ზ–ძე (შემდგომში - „მამკვიდრებელი“ ან „მოსარჩელის მეუღლე“) 1985 წლის 22 ივნისიდან 2014 წლის 21 მარტამდე, ქორწინების რეგისტრაციის გარეშე, ცხოვრობდნენ ერთ ოჯახად. თანაცხოვრების პერიოდში მათ შვილი არ შესძენიათ.

2. მოსარჩელის მეუღლეს ეკუთვნოდა უძრავი ქონება, მდებარე: ქ. ბათუმი, ........., ს.კ. №....... (შემდგომში - „სადავო უძრავი ქონება“, „სადავო ქონება“ ან „სადავო ბინა“).

3. მოსარჩელის მეუღლე გარდაიცვალა 2014 წლის 21 მარტს.

4. მამკვიდრებლის ძმამ, მ.ზ–ძემ (შემდგომში - „პირველი მოპასუხე“) და დამ, თ.ზ–ძემ (შემდგომში - „მეორე მოპასუხე“) 2014 წლის 29 მაისს სანოტარო ორგანოში შეიტანეს განცხადება მამკვიდრებლის სამკვიდროს მიღების თაობაზე.

5. ნოტარიუსმა 2014 წლის 01 ოქტომბერს პირველ და მეორე მოპასუხეებზე გასცა სამკვიდრო მოწმობა.

6. სამკვიდრო მოწმობის საფუძველზე, პირველი და მეორე მოპასუხეები დარეგისტრირდნენ მამკვიდრებლის კუთვნილი ქონების მესაკუთრეებად.

7. პირველმა და მეორე მოპასუხეებმა 2015 წლის 26 მარტს სადავო ქონება 30 000 ლარად მიჰყიდეს თ.თ–ძეს (შემდგომში - „მესამე მოპასუხე“ ან „შეგებებულ სარჩელში მოსარჩელე“).

8. ამჟამად, სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრეა მესამე მოპასუხე, თუმცა სახლში მოსარჩელე ცხოვრობს და მესამე მოპასუხეს კუთვნილი ქონებით სარგებლობის საშუალებას არ აძლევს.

9. მოსარჩელემ სარჩელი აღძრა სასამართლოში მოპასუხეთა მიმართ და მოითხოვა: პირველი და მეორე მოპასუხეების მიმართ 2014 წლის 01 ოქტომბერს ნოტარიუსის მიერ გაცემული სამკვიდრო მოწმობის, ასევე, მოპასუხეთა შორის 2015 წლის 26 მარტს დადებული უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობა; გარდაცვლილი მეუღლის ერთადერთ მემკვიდრედ და სადავო უძრავი ქონების მესაკუთრედ მოსარჩელის ცნობა; ქორწინების რეგისტრაციის არარსებობის საფუძვლით მემკვიდრედ არცნობის გამო მის მიმართ დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა.

10. სარჩელი ემყარება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებს:

10.1. 1985 წლის 22 ივნისს მოსარჩელე დაქორწინდა მამკვიდრებელზე. ტრადიციისამებრ, გაიმართა საქორწინო ცერემონია მოსარჩელის მეუღლის მამის ბინაში, ქ. ბათუმში;

10.2. მოსარჩელის მეუღლე გარდაიცვალა 2014 წლის 21 მარტს. მოსარჩელე მეუღლესთან ერთად, ერთ ოჯახად ცხოვრობდა ქორწინების დღიდან მის გარდაცვალებამდე. მოსარჩელე დღემდე ცხოვრობს მისი მეუღლის სახელზე რიცხულ სადავო ბინაში;

10.3. მოსარჩელემ მეუღლის გარდაცვალების შემდგომ, მისი დანაშთი სამკვიდრო ქონების მიღების მიზნით, დააპირა ნოტარიუსისთვის განცხადებით მიმართვა, თუმცა ქორწინების მოწმობის არარსებობის გამო განცხადების შეტანა ვერ შეძლო;

10.4. შემდგომში მოსარჩელისათვის ცნობილი გახდა, რომ მისი და მისი მეუღლის ოჯახის ბინა მემკვიდრეობით მიიღეს მამკვიდრებლის მეორე რიგის მემკვიდრეებმა და გაასხვისეს მესამე მოპასუხეზე, რომლისთვისაც ცნობილი იყო სადავო ქონებაზე მოსარჩელის უფლებების შესახებ;

10.5. სადავო ბინა გასხვისებულია მოჩვენებითი გარიგებით. მასში დღემდე მოსარჩელე ცხოვრობს.

11. მოპასუხეებმა წარადგინეს მოთხოვნის გამომრიცხველი შესაგებლები, რომლებითაც სარჩელი არ ცნეს. მათი განმარტებით, მართალია, მოსარჩელე 1985 წლიდან ცხოვრობდა მამკვიდრებელთან და მასთან ოჯახურ ცხოვრებას ეწეოდა, თუმცა ისინი რეგისტრირებულ ქორწინებაში არ იმყოფებოდნენ. შესაბამისად, სამართლებრივად მათ თანაცხოვრებას შეუძლებელია ქორწინება ეწოდოს. 2014 წლის 01 ოქტომბერს გაცემული სამკვიდრო მოწმობისა და ტექბიუროდან გაცემული ცნობა-დახასიათების საფუძველზე, პირველმა და მეორე მოპასუხეებმა სადავო უძრავი ქონება თანასაკუთრების უფლებით დაირეგისტრირეს საჯარო რეესტრში, ხოლო შემდგომ 2015 წლის 26 მარტს 30 000 ლარად მესამე მოპასუხეს მიჰყიდეს.

12. პირველმა და მეორე მოპასუხეებმა მათ მიერ წარდგენილ შესაგებელში დამატებით მიუთითეს, რომ მათ ძმას, მამკვიდრებელს 1993 წლის 26 თებერვალს, პრივატიზაციის ხელშეკრულების საფუძველზე, სადავო უძრავი ქონება უსასყიდლოდ გადაეცა საკუთრებაში. ვინაიდან, მამკვიდრებლის მიერ პრივატიზებული სადავო ბინა არ იყო საჯარო რეესტრში რეგისტირებული (ის მხოლოდ ტექბიუროში იყო რეგისტირებული) 2014 წლის 01 ოქტომბერს პირველ და მეორე მოპასუხეებზე, როგორც მეორე რიგის კანონისმიერ მემკვიდრეებზე, გაიცა სამკვიდრო მოწმობა, მამკვიდრებლის სამკვიდროში შემავალ აქტივებზე და პასივებზე.

13. მესამე მოპასუხემ შეგებებული სარჩელი აღძრა მოსარჩელის მიმართ და მოითხოვა ამ უკანასკნელის უკანონო მფლობელობიდან სადავო უძრავი ქონების გამოთხოვა.

14. მოსარჩელემ წარდგენილი შესაგებლით შეგებებული სარჩელი არ ცნო და განმარტა, რომ მოპასუხეებმა უკანონოდ მიითვისეს მისი ოჯახის საკუთრება. მესამე მოპასუხე მოსარჩელის ქმრის ნათესავია (დისშვილია) და მან კარგად იცოდა, რომ ყიდულობდა მოსარჩელის ოჯახის საკუთრებაში არსებულ ქონებას. გარდა ამისა, მოსარჩელეს სხვა საცხოვრებელი არ გააჩნია.

15. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა; შეგებებული სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოსარჩელის უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვილ იქნა მესამე მოპასუხის საკუთრებაში არსებული სადავო უძრავი ქონება და დადგინდა მისი მესამე მოპასუხისთვის გამოთავისუფლებულ მდგომარეობაში გადაცემა; მოსარჩელეს მესამე მოპასუხის სასარგებლოდ დაეკისრა საადვოკატო მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება 200 ლარის ოდენობით.

16. მოსარჩელემ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე წარადგინა სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება, ხოლო შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

17. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე შეგებებული სააპელაციო საჩივარი წარადგინა მესამე მოპასუხემ, რომლითაც ხარჯების განაწილების ნაწილში მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მის მიერ წარმომადგენლის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის - 2500 ლარის მოსარჩელისათვის დაკისრება მოითხოვა.

18. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 18 მაისის განჩინებით მეორე მოპასუხის გარდაცვალების გამო, წინამდებარე სამოქალაქო საქმეში მის უფლებამონაცვლედ ცნობილ იქნა გ.თ–ძე (შემდგომში - ასევე „მეორე მოპასუხე“ ან „მეორე მოპასუხის უფლებამონაცვლე“).

19. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 25 სექტემბრის განჩინებით მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი და მესამე მოპასუხის შეგებებული სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

20. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია წინამდებარე გადაწყვეტილების 1-8 პუნქტებში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები.

21. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1106-ე მუხლის პირველი ნაწილით და განმარტა, რომ ოჯახი იმ პირების ერთობლიობაა, რომლებიც მუდმივად ცხოვრობენ ერთად, ეწევიან საერთო მეურნეობას და დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, ითვლებიან ოჯახად. შესაბამისად, ქალისა და მამაკაცის მუდმივი და მყარი თანაცხოვრება, რეგისტრაციის მიუხედავად, ოჯახია, ხოლო თანამცხოვრები ქალი და მამაკაცი, დამკვიდრებული შეხედულების მიხედვით, მეუღლეები არიან. თუმცა, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1151-ე მუხლის თანახმად, მეუღლეთა უფლება-მოვალეობებს მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით რეგისტრირებული ქორწინება წარმოშობს. ამრიგად, აშკარაა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი მეუღლეთა უფლება-მოვალეობების წარმოშობას ქორწინების რეგისტრაციის ფაქტს უკავშირებს, ე.ი. ამ თვალსაზრისით იგი არსებითად თანაბარ მდგომარეობაში მყოფ პირებს - „რეგისტრირებულ“ და „არარეგისტრირებულ“ მეუღლეებს, ერთმანეთისგან განასხვავებს.

22. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, კანონით დადგენილი ამგვარი განსხვავება დისკრიმინაციული არ არის. სასამართლომ მოიხმო „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტები და აღნიშნა, რომ ქორწინების რეგისტრაციის მოთხოვნას, საჯარო სამართლებრივი მიზნების გარდა, კონკრეტული სამოქალაქო სამართლებრივი მიზნებიც გააჩნია. ქორწინება ქალისა და მამაკაცის ნებაყოფლობითი კავშირია, რაც ნიშნავს, რომ ქალი და მამაკაცი თავად იღებენ გადაწყვეტილებას როგორც, ზოგადად, თანაცხოვრების, ისე ამ თანაცხოვრების სამართლებრივი შედეგების თაობაზე. შესაძლებელია, ქალსა და მამაკაცს, თანაცხოვრების მიუხედავად, სულაც არ ჰქონდეთ მეუღლეთა უფლება-მოვალეობების წარმოშობის სურვილი. თანაცხოვრების სამართლებრივი შედეგების ქორწინებასთან გათანაბრების შემთხვევაში, მათ მიერ გამოვლენილი ნამდვილი ნების დადგენა უაღრესად გართულდება და შეუძლებელიც კი გახდება. ასეთ შემთხვევაში ისინი იძულებულნი გახდებიან ყოველი გარიგება ცალკე შეათანხმონ და დააფიქსირონ, რაც არაგონივრულია. საბოლოოდ კი, ამ ვითარებამ შეიძლება უფლება-მოვალეობათა წარმოშობაზე უარის თქმის რეგისტრაცია, ე.ი. ნეგატიური ფორმით დადგენილი განსხვავება გამოიწვიოს. შესაბამისად, ქორწინების რეგისტრაცია მეუღლეთა ნების დასადგენად, მათი უფლება-მოვალეობების განსასაზღვრად და ურთიერთობათა მოსაწერიგებლად ძალზედ მნიშვნელოვანია.

23. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, ზემოაღნიშნული ასევე მნიშვნელოვანია სამოქალაქო ბრუნვაში მონაწილე მესამე პირთა უფლებების დასაცავადაც. მაგალითად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1170-ე მუხლის საფუძველზე ქორწინების რეგისტრაცია უზრუნველყოფს მეუღლეთა ან ერთ-ერთი მეუღლის მიმართ კრედიტორის მოთხოვნათა დაკმაყოფილებას. იმავე კოდექსის 1160-ე მუხლის მოთხოვნებიდან გამომდინარე, იგი შესაძლებელს ხდის შემძენის მიერ შესაძენ ქონებაზე გამსხვისებლის უფლების დადგენას და ა.შ. შესაბამისად, ზემოაღნიშნული განსხვავება საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის კანონით განსაზღვრულ მიზნებს ემსახურება.

24. სააპელაციო პალატის განმარტებით, ქორწინების რეგისტრაციას ზნეობრივი ნორმების დაცვის მნიშვნელოვანი ფუნქციაც აკისრია. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1120-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დაქორწინება არ დაიშვება: ა. იმ პირთა შორის, რომელთაგან თუნდაც ერთი დაქორწინებულია სხვასთან; ბ. პირდაპირ აღმავალი ან დამავალი შტოს ნათესავებს შორის; გ. ბიოლოგიურ და არაბიოლოგიურ და-ძმას შორის; დ. მშვილებელსა და ნაშვილებს შორის; ე. იმ პირებს შორის, რომელთაგან თუნდაც ერთი მხარდაჭერის მიმღებია და რომლებსაც არ დაუდიათ ამ კოდექსის 1172-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული საქორწინო ხელშეკრულება. საქართველოს კანონმდებლობა, ზოგიერთი სხვა ქვეყნის კანონმდებლობისგან განსხვავებით, პოლიგამიის ან ახლო ნათესავებს შორის სქესობრივი კავშირისათვის პასუხისმგებლობას არ ითვალისწინებს. ამ ვითარებაში, ზნეობის დარღვევით წარმოშობილი ცოლ-ქმრული ურთიერთობების სამართლებრივად შემზღუდავი, სწორედ, ზემოხსენებული ნორმაა. ამგვარი ურთიერთობების რეგისტრაციის დაუშვებლობით სახელმწიფო, ყოველ შემთხვევაში, თანამცხოვრებ პირთა მიმართ მისი სამართლებრივი შედეგების აღიარებაზე უარს აცხადებს. ეს ნიშნავს, რომ ქორწინების რეგისტრაციას ზნეობის დასაცავად კანონით განსაზღვრული მიზანიც გააჩნია.

25. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, ქორწინების რეგისტრაცია სუბიექტური და ირაციონალური მოთხოვნა არ არის. იგი ობიექტური გარემოებებიდან გამომდინარეობს და გონივრული ახსნაც გააჩნია. აღსანიშნავია, რომ ქორწინების ამა თუ იმ ფორმით რეგისტრაციას იცნობს სასამართლოსთვის ცნობილი ყველა სამართლებრივი სისტემა. ეს კი ნიშნავს, რომ საზოგადოების განვითარების ამ ეტაპზე იგი აუცილებელია და დემოკრატიის პრინციპებს სავსებით შეესაბამება.

26. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საქართველოში ქორწინების რეგისტრაციის წესს განსაზღვრავს „სამოქალაქო აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონი და საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2012 წლის 31 იანვრის №18 ბრძანებით დამტკიცებული „სამოქალაქო აქტების რეგისტრაციის წესი“; ქორწინებისათვის დადგენილი პროცედურები არის სწრაფი, მარტივი და ყველასათვის ხელმისაწვდომი; ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ქორწინებაში არმყოფი მეუღლისათვის მემკვიდრეობის უფლების შეზღუდვა დისკრიმინაცია არ არის.

27. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მოსარჩელის მიერ მითითებული, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ განხილული საქმეები: „მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ - MARCKX v. BELGIUM“ (Application no. 6833/74); „ინზე ავსტრიის წინააღმდეგ - INZE v. AUSTRIA“ (Application no. 8695/79), „მაზურეკი საფრანგეთის წინააღმდეგ - MAZUREK v. FRANCE“ (Application no. 34406/97), „კროონი და სხვები ნიდერლანდების წინააღმდეგ KROON AND OTHERS v. THE NETHERLANDS“ (Application no. 18535/91) - თანაცხოვრების შედეგად დაბადებულ ბავშვთა უფლებებს ეხება. სასამართლოს მოსაზრებით, ე.წ. არარეგისტრირებული ან, თუნდაც, დროებითი, ან შემთხვევითი სქესობრივი ურთიერთობის შედეგად დაბადებული ბავშვის სამართლებრივი მდგომარეობა თანამცხოვრები მეუღლეების სამართლებრივი მდგომარეობისგან მნიშვნელოვნად და არსებითად განსხვავდება. უპირველეს ყოვლისა, ამ ურთიერთობის შედეგად დაბადებული ბავშვი მისი მშობლების ოჯახის წევრი და ნათესავია, თავისთავად, ბიოლოგიური კავშირიდან გამომდინარე და, რაც მთავარია, თანამცხოვრები, სრულწლოვანი მეუღლეებისგან განსხვავებით, ბავშვი სამართლებრივ ურთიერთობებში მისი ნებისგან აბსოლუტურად დამოუკიდებლად შედის - იგი მშობლებს ვერ აირჩევს. ამ ვითარებაში „რეგისტრირებული“ და „არარეგისტრირებული“ ურთიერთობის შედეგად დაბადებულ ბავშვთა მიმართ განსხვავებული მოპყრობა, არა მარტო დისკრიმინაციულია, არამედ გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციას არღვევს. რაც შეეხება მოსარჩელის მიერ მითითებულ კიდევ ერთ საქმეს „მუნოს დიაზი ესპანეთის წინააღმდეგ - MUÑOZ DÍAZ v. SPAIN“ (Application no. 49151/07) - აქ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დარღვევა დაადგინა სახელმწიფოს მიერ ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენლისადმი გაუმართლებელი, განსხვავებული მოპყრობის გამო. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მოსარჩელის შემთხვევას ყველაზე მეტად ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ განხილული საქმე „შერიფე იითი თურქეთის წინააღმდეგ - ŞERİFE YİĞİT v. TURKEY“ (Application no. 3976/05) შეესაბამება.

28. სასამართლოს მითითებით მოსარჩელის განმარტება რომ მეუღლეები საცხოვრებელი ფართის გაზრდის მიზნით არ ქორწინდებოდნენ დაუსაბუთებელი და უსაფუძვლოა. მას სასამართლოსთვის არ განუმარტავს 1985 წლიდან 2014 წლამდე ვისგან და რა საფუძვლით უნდა მიეღოთ მეუღლეებს საცხოვრებელი ფართი და რა კავშირში იყო ამასთან ქორწინების რეგისტრაცია. შერიფე იითის საქმისგან განსხვავებით, მოსარჩელე და მისი მეუღლე რელიგიური წესითაც არ იყვნენ დაქორწინებულები და უფლებამოსილი ორგანოსათვის ქორწინების რეგისტრაციის მოთხოვნითაც არასდროს მიუმართავთ.

29. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელე მისი მეუღლის მემკვიდრე არ იყო და მის სამკვიდრო ქონებაზე უფლებები არ გააჩნდა; შესაბამისად, სადავო სამკვიდრო მოწმობისა და ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძვლები არ არსებობდა.

30. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით აღნიშნა, რომ მამკვიდრებლის დანაშთ ქონებაზე მოსარჩელემ პრეტენზია განაცხადა მხოლოდ თანაცხოვრების ფაქტიდან გამომდინარე. სხვა ფაქტობრივ გარემოებებზე, რომლებიც სადავო ქონებაზე მის უფლებებს დაადასტურებდა, მოსარჩელეს სასამართლოსთვის არ მიუთითებია. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, მხარეები თვითონვე განსაზღვრავენ, თუ რომელი ფაქტები უნდა დაედოს საფუძვლად მათ მოთხოვნებს ან რომელი მტკიცებულებებით უნდა იქნეს დადასტურებული ეს ფაქტები. იმავე კოდექსის 248-ე მუხლის მიხედვით კი, სასამართლოს უფლება არ აქვს მიაკუთვნოს თავისი გადაწყვეტილებით მხარეს ის, რაც მას არ უთხოვია, ან იმაზე მეტი, ვიდრე ის მოითხოვდა. ამ ნორმათა შესაბამისად, თანაცხოვრების გარდა სადავო ქონებაზე მოსარჩელის უფლების წარმოშობის სხვა საფუძვლებზე სასამართლო ვერ იმსჯელებს, თანაცხოვრება კი მას ქონების მოთხოვნის უფლებას არ ანიჭებს. შესაბამისად, სადავო ქონებასთან დაკავშირებით რა გარიგებაც არ უნდა დადებულიყო, მოსარჩელეს მისი შეცილების უფლება არ ჰქონდა, რადგან ისინი მის უფლებებს ან კანონით გათვალისწინებულ ინტერესებს არ ეხებოდა.

31. სააპელაციო პალატის განმარტებით, იმავე მიზეზით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, სასამართლომ სავსებით სწორად დააკმაყოფილა მესამე მოპასუხის სარჩელი მოსარჩელის მფლობელობიდან სადავო ქონების გამოთხოვის თაობაზე. დადგენილია, რომ ამჟამად სადავო ქონება მესამე მოპასუხეს ეკუთვნის, თუმცა მის კუთვნილ სახლში მოსარჩელე ცხოვრობს, რის გამოც მესაკუთრე ქონებით ვერ სარგებლობს. ამასთან, მართალია, თავდაპირველად მოსარჩელე სადავო ქონებას მისი მეუღლის, ე.ი. მესაკუთრის თანხმობით ფლობდა, თუმცა ახალმა მესაკუთრემ, მესამე მოპასუხემ მას მფლობელობის შეწყვეტა მოსთხოვა, ე.ი. მესაკუთრემ მფლობელს დასაბუთებული პრეტენზია წაუყენა. ამდენად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 168-ე მუხლის საფუძველზე მოსარჩელის მფლობელობის უფლება შეწყვეტილია და მან სადავო ქონება მესაკუთრეს უნდა დაუბრუნოს.

32. სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილით და განმარტა, რომ წარმომადგენლის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის გონივრული ოდენობის დასადგენად გასათვალისწინებელია დავის ხასიათი და სირთულე, წარმომადგენლის მიერ გაწეული საპროცესო მოქმედებების რაოდენობა და სახე, მხარეთა მატერიალური მდგომარეობა და ა.შ. მოცემულ შემთხვევაში დავის საგნის ფასი შეადგენდა 34 000 ლარს (სარჩელზე და შეგებებულ სარჩელზე), თუმცა გასათვალისწინებელი იყო ისიც, რომ განსახილველ საკითხთან დაკავშირებით საქართველოს საერთო სასამართლოებს აქვთ ერთგვაროვანი და მყარი სასამართლო პრაქტიკა; მსგავსი კატეგორიის საქმეზე არსებობს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული გადაწყვეტილებები; საქმე არ მოითხოვდა მხარეთა წარმომადგენლების მიერ მრავალი მტკიცებულების მოპოვებასა და წარდგენას; მოსარჩელე რეგისტრირებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და მისი მოქმედი სარეიტინგო ქულა საქართველოს მთავრობის მიერ დადგენილ ზღვრულ ქულაზე ნაკლებია. შესაბამისად, სასამართლომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მოსარჩელისათვის მესამე მოპასუხის სასარგებლოდ დაკისრებული თანხა გონივრულ და სამართლიან ოდენობად მიიჩნია.

33. სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაზე მოსარჩელემ წარადგინა საკასაციო საჩივარი, რომლითაც გასაჩივრებული განჩინების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხვა.

34. კასატორმა საკასაციო საჩივარში მიუთითა სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმების შემდეგ საფუძვლებზე:

34.1 სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-8 მუხლის მოთხოვნები. ოჯახური ცხოვრების კონცეფცია, რომლის განვითარება განაპირობა ცნობიერებისა და სოციალურმა ცვლილებებმა ევროპაში, მოიცავს საკითხთა ფართო წრეს. სასამართლომ არასწორად განმარტა ოჯახური ცხოვრების ცნება, რადგან ოჯახური ცხოვრება მოიცავს მემკვიდრეობის უფლებასაც;

34.2 მართებული არ არის სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა, რომ კასატორის მიმართ კანონის წინაშე თანასწორობის უფლება არ დარღვეულა. კასატორმა, როგორც სააპელაციო საჩივარში, ისე სასამართლო სხდომაზე, მიუთითა არაერთ მაგალითზე, როდესაც მსგავს შემთხვევებში ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევასთან ერთად მე-14 მუხლის დარღვევაც დაადგინა. კანადის უზენაესმა სასამართლომ 1995 წელს „მირონ ვ. ტრიდელის“ საქმეზე დაადგინა, რომ კანონი, რომელიც არ ითვალისწინებს ქორწინებაში დაურეგისტრირებელი საწინააღმდეგო სქესის პარტნიორის უფლებას დაზღვევის პრემიის მიღებაზე, არღვევს უფლებათა ქარტიას, რადგან ეს წარმოადგენს ქორწინებაში არმყოფი თანამცხოვრები პირის დისკრიმინაციას ოჯახური მდგომარეობის გამო. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელის მიმართ ირღვევა „დისკრიმინაციის საყოველთაო აკრძალვის შესახებ“ კანონი;

34.3 სააპელაციო სასამართლომ არარეგისტრირებული ქორწინება დააკავშირა ზნეობრივ ნორმებთან, როცა ევროსასამართლო ერთსქესიან პირთა ოჯახური ცხოვრების უფლებას იცავს. წინამდებარე შემთხვევაში კი ქართული ტრადიციების თანახმად დაქორწინებულ წყვილს, რომელიც ოჯახური ცხოვრებით 29 წელი ცხოვრობდა, სახელმწიფომ მემკვიდრეობის უფლება ჩამოართვა;

34.4 საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლის პირველი პუნქტის პირველი წინადადების თანახმად, საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და ხელშეუვალია, ხოლო მე-7 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფო ცნობს და იცავს ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, როგორც წარუვალ და უზენაეს ადამიანურ ღირებულებებს. სამწუხაროდ, მოცემულ შემთხვევაში აღნიშნული ნორმების მოთხოვნები არ სრულდება;

34.5 საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1151-ე მუხლი ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მე-7, მე-14 და 21-ე მუხლებს, რის გამოც მოსარჩელემ საკონსტიტუციო სასამართლოში შეიტანა სარჩელი;

34.6 სასამართლომ არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა საქმეში არსებულ მტკიცებულებებს და უკანონო გადაწყვეტილება გამოიტანა;

34.7 ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის მიხედვით: “განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია და მხარეები არ დავობენ იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე და მისი მეუღლე ცხოვრობდნენ ერთად 1985 წლიდან 2014 წლის მარტამდე. ნათესავები, მათ შორის მოპასუხეები, მოსარჩელესა და მის მეუღლეს მიიჩნევდნენ ერთი ოჯახის წევრებად, ცოლ-ქმრად. ისინი ერთობლივად წყვეტდნენ საოჯახო საქმეებს და როგორც ოჯახის წევრები, ზრუნავდნენ ერთმანეთზე, თუმცა ურთიერთობის რეგისტრაცია ქორწინების სახით, რაც მოსარჩელეს წარმოუშობდა პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრეობის უფლებას, არ მოუხდენიათ“. საქმეში წარდგენილია ასევე მოსარჩელის ხარჯების გაანგარიშება მეუღლის დაკრძალვაზე, ქმრის შემნახველი სალაროს წიგნი და სხვა. თუმცა, მიუხედავად აღნიშნულისა, სააპელაციო სასამართლომ აპელანტის მოთხოვნა არ დააკმაყოფილა;

34.8 სააპელაციო სასამართლომ გასაჩივრებული განჩინების დასასაბუთებლად მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საქმეზე „შერიფე იითი თურქეთის წინააღმდეგ“, რაც არასწორია, რადგან აღნიშნული საქმის დავის საგანი და წინამდებარე საქმის დავის საგანი ერთმანეთს არ ემთხვევა, ამასთან იმ საქმეში გამცხადებელი სახელმწიფოსგან რაღაც დახმარებას მოითხოვდა, მოსარჩელე კი არა. მოსარჩელე ორივე ინსტანციის სასამართლოში მიუთითებდა, რომ მის მიმართ დარღვეულია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-8 მუხლით დაცული ოჯახური ცხოვრების უფლება, რაც ოთხ კომპონენტს მოიცავს, კერძოდ, პირს უფლება აქვს პატივი სცენ მის პირად და ოჯახურ ცხოვრებას, მის საცხოვრებელს და მიმოწერას. მოსარჩელემ სასამართლოების ყურადღება არაერთხელ გაამახვილა ევროსასამართლოს გადაწყვეტილებაზე - „მარქსი ბელგიის წინააღმდეგ“. ინგლისელი იურისტის, ფილიპ რიჩის განმარტების თანახმად, „ოჯახური ცხოვრების ცნება ასევე მოიცავს ისეთ საკითხებს, როგორიცაა მემკვიდრეობა“, ხოლო სამართლის დოქტორის, გ.ბ–ის შეფასების თანახმად, „ეს არის პირველი და ფუნდამენტური გადაწყვეტილება, რომელშიც დადასტურებულ იქნა, რომ ფაქტიური თანაცხოვრება გულისხმობს ოჯახურ თანაცხოვრებას და მემკვიდრეს აქვს სამკვიდროს მიღების უფლება“. სასამართლომ მოსარჩელის არცერთი არგუმენტი არ გაიზიარა;

34.9 კასატორმა მიუთითა კონვენციის მე-8 მუხლთან დაკავშირებით ევროსასამართლოს პრაქტიკის სხვა მაგალითებზე. მაგალითად, საქმე „პ–ჩი რუსეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი №58255/00). ამ საქმის მიხედვით, განმცხადებელი ათი წლის განმავლობაში იმყოფებოდა ფაქტობრივ საქორწინო ურთიერთობაში მოქალაქე ფ–თან. ის ცხოვრობდა ფ–ის ბინაში, რომელთან ერთადაც ეწეოდა საერთო საოჯახო მეურნეობას, ერთობლივად ყიდულობდნენ საოჯახო ნივთებს და ამ მისამართზე პ–ჩი ღებულობდა კორესპოდენციას, მაგრამ იქ რეგისტრირებული არ იყო. ფ–ის გარდაცვალების შემდეგ პ–ჩი გამოასახლეს ბინიდან და დაკარგა ქონება. პ–ჩმა მიმართა რუსეთის სასამართლოებს, მაგრამ უშედეგოდ, რის გამოც დავა გადაიტანა ევროსასამართლოში. ევროსასამართლომ 2004 წლის 18 ნოემბრის დადგენილებით დაადგინა ევროკონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევა და მიუთითა განმცხადებლის კავშირზე საცხოვრებელთან, რომელიც წარმოშობს უფლებას ბინაზე. ამასთან, ევროსასამართლომ განმარტა, რომ მარტო ხანგრძლივი ცხოვრების ფაქტი არ წარმოშობს ბინაზე უფლებას, აქ მნიშვნელოვანია ის, რომ ის იყო ფ–ის, ბინის მესაკუთრის ოჯახის წევრი;

34.10 საინტერესოა ასევე საქმე „გავრიკოვი რუსეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი №42180/02), 2007 წლის 15 მარტის გადაწყვეტილება. ამ საქმეში ევროსასამრთლომ აღნიშნა, რომ ერთობლივი ცხოვრება საკმარისი საფუძველია მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად. სასამართლოს მოსაზრებით, როგორც პირებს, რომლებიც იმყოფებიან ოფიციალურ, რეგისტრირებულ ქორწინებაში, ისე პირებს, რომლებიც ცხოვრობენ ერთად, ეწევიან ერთობლივ საოჯახო მეურნეობას, ზრდიან ბავშვებს ქორწინების რეგისტრაციის გარეშე, ქმრის ან პარტნიორის გარდაცვალების შემთხვევაში, გააჩნიათ მორალური ზიანის ანაზღაურების უფლება. ამ საქმეშიც დადგინდა კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევა;

34.11 ერთ-ერთი ბოლო გადაწყვეტილება, რომელშიც გამოვლინდა კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევა, არის „ზ–ვი რუსეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი №676/09), 2016 წლის 11 ოქტომბრის გადაწყვეტილება. საქმის გარემოებების მიხედვით, განმცხადებელი იმყოფებოდა ათეული წლების განმავლობაში ფაქტობრივ საქორწინო ურთიერთობებში ბ-სთან, რომელიც წარმოადგენდა დამქირავებელს კომუნალურ საცხოვრებელში. ამ ბინაში ზ–ვი არ იყო რეგისტრირებული. დამქირავებლის გარდაცვალების შემდეგ ზ–ვი გამოასახლეს ბინიდან. გამოსახლებას ის არ დაეთანხმა და მიმართა სასამართლოს სარჩელით, რომელშიც მიუთითებდა, რომ ის იყო ბ-ს ოჯახის წევრი, მასთან ერთად ეწეოდა საერთო მეურნეობას, ერთად არემონტებდნენ ბინას, მისი ხარჯებით გაასვენა მეუღლე და სხვა. პირველი ინსტანციის სასამართლომ დააკმაყოფილა სარჩელი, მაგრამ ადგილობრივმა სახელმწიფო ორგანოებმა ეს გადაწყვეტილება გაასაჩივრეს და საბოლოოდ ზ–ვს უარი ეთქვა სარჩელზე. ამ საქმეზე ევროპულმა სასამართლომ ასევე დაადგინა კონვენციის მე-8 მუხლით დაცული პირადი და ოჯახური ცხოვრების უფლების დარღვევა და რუსეთს დააკისრა მორალური ზიანის კომპენსაცია. თავისი გადაწყვეტილების დასასაბუთებლად ევროსასამართლომ ხაზი გაუსვა იმ გარემოებას, რომ „საცხოვრებელის“ ცნება წარმოადგენს დამოუკიდებელ კონცეფციას და არ არის დამოკიდებული შიდასახემწიფოებრივი კანონის განმარტებაზე. ზ–ვის დამქირავებელთან ერთად ცხოვრება ერთ ოთახში იძლევა საშუალებას ზ–ვის აღიარებისთვის ბ-ს ოჯახის წევრად. რეგისტრაცია კი ამ ოთახში თავისთავად არ წარმოშობს უფლებას ბინაზე. ევროსასამართლოს აზრით, ამ შემთხვევაში მუნიციპალურმა ორგანოებმა არ დაიცვეს ბალანსი უფლებებს შორის და არაპროპორციულად ჩაერივნენ ზ–ვის უფლებაში. უფრო მეტიც, საქმეზე “პოპოვა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (საჩივარი №44560/11), ევროსასამართლომ 2018 წლის 27 ნოემბრის გადაწყვეტილებით სახელმწიფოს დააკისრა 7500 ევრო თითოეული განმცხადებლის სასარგებლოდ იმის გამო, რომ ისინი გამოსახლებულ იქნენ საერთო საცხოვრებლიდან. ამასთან, სასამართლომ აღიარა, რომ ჩარევა განმცხადებელთა უფლებებში იყო დასაბუთებული და კანონიერი, მაგრამ ეროვნულმა სასამართლოებმა თავი ვერ გაართვეს მოქალაქეთა და ხელისუფლების კონკურირებადი ინტერესების დაბალანსების ამოცანას;

34.12 განსახილველ შემთხვევაში სასამართლომ დაადგინა, რომ მოსარჩელე და მისი გარდაცვლილი მეუღლე ცხოვრობდნენ ოჯახური ცხოვრებით 29 წლის განმავლობაში, მოსარჩელე იყო მისი მეუღლის ოჯახის წევრი და მასთან ერთად ეწეოდა საერთო მეურნეობას, მოსარჩელის მეუღლე გასვენებულ იქნა მოსარჩელის ხარჯებით და სხვა. ერთადერთი პრობლემა, რაც მოსარჩელეს შეექმნა, იყო ის, რომ ისინი არ იყვნენ რეგისტრირებულ ქორწინებაში, თუმცა გასათვალისწინებელია ევროსასამართლოს პრაქტიკა, რომელმაც აღიარა ოჯახური ცხოვრების უფლების დარღვევა, როგორც გარდაცვლილი პირების საკუთრებაში არსებულ ბინებზე, ისე სამსახურებრივ ბინებზე და საერთო საცხოვრებელში მცხოვრებ პირებზე. მოსარჩელეს ასახლებენ ბინიდან, რომელიც მისი ოჯახის საკუთრებას წარმოადგენდა, მას სხვა საცხოვრებელი ფართი არ გააჩნია (რის მნიშვნელობასაც ევროსასამართლომ არაერთხელ გაუსვა ხაზი);

34.13 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატამ ქორწინების გარეშე მემკვიდრეობის მიღებაზე იმსჯელა 2016 წლის 16 მარტის გადაწყვეტილებაში, საქმე №ას-7-7-2016. საკასაციო სასამართლომ ამ საკითხის განხილვისას მოიხმო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1994 წლის გადაწყვეტილება - „კროონი ნიდერლანდების წინააღმდეგ“, სადაც აღნიშნულია, რომ ქორწინება გასცდა ფორმალურ ურთიერთობებს; ასევე ის, რომ დე-ფაქტო ოჯახური კავშირები იზოლირებულად არ უნდა განვიხილოთ. მიუხედავად ამისა, უზენაესმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ პრეცედენტი სამართლებრივად „არ არის ვარგისი“, ვინაიდან ქორწინების რეგისტრაციის გარეშე მემკვიდრეობის წარმოშობას საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი გამორიცხავს. უზენაესმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ ამ ნორმის სხვაგვარად განმარტება ეწინააღმდეგება თავად მუხლის ნორმატიულ შინაარსს. ეს ნორმის არასწორი ინტერპრეტაციაა, რადგან ასეთი გადაწყვეტილებით სასამართლომ დაარღვია კანონთა იერარქია და იურიდიულად ნაკლები ძალის მქონე კანონს, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსს, უპირატესი იურიდიული ძალა მიანიჭა საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებასთან მიმართებით;

34.14 ამ საკითხთან დაკავშირებით განსხვავებული პრაქტიკა აქვს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატას, კერძოდ, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა ნ.შ.-ს სარჩელი და სსიპ საქართველოს სოციალური მომსახურების სააგენტოს დაევალა ახალი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა, რომლითაც ნ.შ.-ს აღუდგებოდა სახელმწიფო კომპენსაცია „სახელმწიფო კომპენსაციისა და სახელმწიფო აკადემიური სტიპენდიის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22¹-ე მუხლის საფუძველზე, იმავე მუხლით დადგენილი ოდენობითა და წესით. პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტებით, მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელე ნ.შ. 1990 წლიდან არარეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფებოდა მ.ნ.-სთან, საქმეში არსებული ფაქტობრივი გარემოებები ქმნიდა იმის უპირობო საფუძველს, რომ მოსარჩელე ნ.შ. საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის საბრძოლო მოქმედებებში დაღუპული მ.ნ.-ს მეუღლე და ოჯახის წევრი იყო, სწორედ, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე–8 მუხლის შესაბამისად, არარეგისტრირებულ, რეალურ, ფაქტობრივ ქორწინებაზე დაფუძნებული ოჯახური ცხოვრების საფუძველზე. აღნიშნული მსჯელობა სრულად გაიზიარეს როგორც სააპელაციო, ისე საკასაციო სასამართლოებმა (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 08 თებერვლის განჩინება);

34.15 კასატორის მოსაზრებით, პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში ფაქტობრივ ქორწინებაში მყოფი პირების უფლებათა დაცვის თვალსაზრისით, უკრაინას გააჩნია ყველაზე პროგრესული ნორმები, კერძოდ, უკრაინის საოჯახო კოდესის 74-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ქალი და მამაკაცი ცხოვრობენ ერთად, მაგრამ არ იმყოფებიან ერთმანეთთან რეგისტრირებულ ქორწინებაში ან/და სხვაგვარ რეგისტრირებულ ქორწინებაში, ქონება, რომელიც წარმოშობილია მათი ერთად ცხოვრების პერიოდში, მათ საერთო საკუთრებას წარმოადგენს, თუ მათ შორის გაფორმებული წერილობით ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის დადგენილი. ქონებაზე, რომელიც ითვლება ქალისა და მამაკაცის ერთობლივი საკუთრების ობიექტად, როცა ქალი და მამაკაცი არ იმყოფებიან რეგისტრირებულ ან ნებისმიერ სხვაგვარ ქორწინებაში, ვრცელდება იმავე კოდექსის მე-8 თავით გათვალისწინებული წესები. მე-8 თავი კი არეგულირებს რეგისტრირებულ მეუღლეთა საერთო, ერთობლივი საკუთრების ურთიერთობებს, ანუ უკრაინის საოჯახო კოდექსი ათანაბრებს რეგისტრირებულ და არარეგისტრირებულ მეუღლეთა უფლებებს საერთო საკუთრების საკითხში.

35. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2020 წლის 15 ივლისის განჩინებით საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნა დასაშვებად საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

36. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა, საქმის მასალები, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების სამართლებრივი დასაბუთება და მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს.

მესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნა

37. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არსებობს მოსარჩელის/კასატორის სადავო უძრავი ქონების ½ წილის მესაკუთრედ ცნობის სამართლებრივი საფუძველი.

38. სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილია, რომ მოსარჩელე და მამკვიდრებელი 1985 წლის 22 ივნისიდან 2014 წლის 21 მარტამდე (მამკვიდრებლის გარდაცვალებამდე) ქორწინების რეგისტრაციის გარეშე, 29 წლის განმავლობაში ცხოვრობდნენ ერთ ოჯახად მამკვიდრებლის კუთვნილ სადავო ბინაში, სადაც ამჟამად ცხოვრებას განაგრძობს მოსარჩელე.

39. აღნიშნული ბინა, პირველი ინსტანციის სასამართლოში მოპასუხეების მიერ წარდგენილი შესაგებლის თანახმად, მამკვიდრებელს „საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაციის (უსასყიდლოდ გადაცემის) შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 1 თებერვლის №107 დადგენილების (შემდგომში - „107-ე დადგენილება“) საფუძველზე, 1993 წლის 26 თებერვლის პრივატიზაციის ხელშეკრულებით საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაეცა; ხელშეკრულების რეგისტრაცია განხორციელდა ტექ-ბიუროში (იხ. შესაგებელი, ს.ფ. 75-84 და მასზე დართული 1993 წლის 26 თებერვლის პრივატიზაციის ხელშეკრულება, ს.ფ. 88-91).

40. ზემოაღნიშნული ფაქტი არავის მიერ შედავებული არ ყოფილა და უდავოდ დადგენილად ითვლება.

41. შესაბამისად, უდავოდ დადგენილი ფაქტია, რომ მოსარჩელე 1993 წლის 26 თებერვალს მამკვიდრებლის სახელზე სადავო ბინის პრივატიზაციის დროს წარმოადგენდა მასთან ერთად ამ ბინაში მცხოვრებ პირს.

42. „საქართველოს რესპუბლიკაში ბინების პრივატიზაციის (უსასყიდლოდ გადაცემის) შესახებ“ საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1992 წლის 01 თებერვლის 107-ე დადგენილების პირველი მუხლის თანახმად, ბინების პრივატიზაცია წარმოადგენს მოქალაქეებისათვის სახელმწიფო და საზოგადოებრივ საბინაო ფონდში მათ მიერ დაკავებული საცხოვრებელი სახლის (ბინის) ნებაყოფლობით, შეღავათიანი პირობებით საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემას. იმავე დადგენილების მე-5 მუხლის თანახმად, საცხოვრებელი სახლი (ბინა) უსასყიდლოდ გადაეცემათ საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს, რომლებიც ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლები ან დამქირავებლის ოჯახის წევრები არიან.

43. დასახელებული ნორმების შესაბამისად, საცხოვრებელი სახლის (ბინის) პრივატიზაციისას თანაბარი უფლებებით სარგებლობენ ის პირები, რომლებიც წარმოადგენენ ამ საცხოვრებელი სახლის (ბინის) დამქირავებლებს ან მათი ოჯახის წევრებს. აღნიშნული ნორმატიული აქტი არ აყენებს საცხოვრებელი სახლის (ბინის) არცერთ დამქირავებელს ან მისი ოჯახის წევრს პრივილეგირებულ მდგომარეობაში (იხ. სუსგ საქმეებზე: №ას-1173-2018, 14 იანვარი, 2020 წელი; №ას-471-471-2018, 28 თებერვალი, 2019 წელი; №ას-1108-1028-2017, 31 ივლისი, 2018 წელი).

44. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1507-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, გამოყენებულ უნდა იქნეს საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი, ასევე, საქართველოს სსრ საბინაო კოდექსი, ვინაიდან სადავო ურთიერთობა წარმოშობილია მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე (1985 წლიდან).

45. საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 290-ე მუხლის პირველი აბზაცის თანახმად, სახელმწიფო და საზოგადოებრივი საბინაო ფონდის სახლებში საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობა ხორციელდებოდა საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულების შესაბამისად, რომელიც იდებოდა გამქირავებელს - საბინაო-საექსპლუატაციო ორგანიზაციასა (თუ ასეთი არ არსებობდა - შესაბამის საწარმოს, დაწესებულებას, ორგანიზაციას) და დამქირავებელს - მოქალაქეს შორის, რომლის სახელზეც გაცემული იყო ორდერი. ანალოგიურ დანაწესს შეიცავდა სსრ საბინაო კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი აბზაცი. საბინაო კოდექსის 57-ე მუხლის პირველი აბზაცის შესაბამისად, ორდერი საცხოვრებელ სადგომში შესახლების ერთადერთ საფუძველს წარმოადგენდა.

46. საქართველოს სსრ საბინაო კოდესის 62-ე მუხლის პირველი აბზაცის პირველი წინადადებით განსაზღვრული იყო იმ პირთა უფლება-მოვალეობები, რომლებიც დამქირავებლის ოჯახის წევრები იყვნენ და მასთან ერთად ცხოვრობდნენ. კერძოდ, მიუხედავად იმისა, რომ მათ არ ჰქონდათ დადებული საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულება, ისინი დამქირავებლის თანაბრად სარგებლობდნენ ყველა უფლებით და ეკისრებოდათ საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ყველა მოვალეობა. იმავე მუხლის მე-2 აბზაცის შესაბამისად, დამქირავებლის ოჯახის წევრებს განეკუთვნებოდნენ მასთან მუდმივად მცხოვრები დამქირავებლის მეუღლე, მათი შვილები და მშობლები, ასევე სხვა ნათესავები თუ ისინი მუდმივად ცხოვრობდნენ დამქირავებელთან და ეწეოდნენ საერთო მეურნეობას მასთან ერთად.

47. ამდენად, 107-ე დადგენილებით განისაზღვრა უფლება, რომლის რეალიზაციის ფაქტობრივ საფუძველს წარმოადგენდა საქართველოს სსრ საბინაო კოდექსი. ქირავნობის ურთიერთობის ნამდვილობისათვის განმსაზღვრელი იყო საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის ფაქტი, რომელიც, ერთ შეთმთხვევაში, წარმოიშობოდა წერილობითი ხელშეკრულების საფუძველზე, ხოლო, სხვა შემთხვევაში, დამქირავებელთან მცხოვრები ოჯახის წევრობის ინსტიტუტით და ამ უკანასკნელებს გააჩნდათ ყველა ის უფლება, რომლითაც სარგებლობდა დამქირავებელი. შესაბამისად, 107-ე დადგენილებით მინიჭებული უფლება ვრცელდება დამქირავებელთან ერთად მცხოვრებ ოჯახის ყველა წევრზე და საერთო უფლებებთან ერთად, მათ ეკისრებათ სარგებლობიდან გამომდინარე მესაკუთრის ყველა ვალდებულება. ამასთან, პრივატიზაციის უფლების მქონე ერთ-ერთ პირზე საკუთრების უფლების აღრიცხვა არ ნიშნავს იმას, რომ მასთან მცხოვრებმა ოჯახის წევრებმა უარი განაცხადეს საკუთრების უფლების მოპოვებაზე. ამ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია, რომ პრივატიცაზიის განხორციელებაზე ოჯახის ყველა წევრის ნების არსებობა გულისხმობს საკუთრების უფლების მოპოვებას ოჯახის ყველა წევრის სასარგებლოდ, მიუხედავად იმისა, რომ საკუთრების უფლება შეიძლება რეგისტრირებულ იქნეს მხოლოდ ერთ-ერთ დამქირავებელზე. ამ შემთხვევაში არ შეიძლება საკუთრების ინსტიტუტი მხოლოდ უძრავი ქონების შეძენის იურიდიული დეფინიციის ფარგლებში განიმარტოს. კონკრეტულ ვითარებაში ის სოციალური დანიშნულებისაა, რაც პოზიტიურ-სამართლებრივი სახით 107-ე დადგენილების პირველ აბზაცში ვლინდება (იხ. სუსგ საქმეებზე: №ას-1173-2018, 14 იანვარი, 2020 წელი; №ას-471-471-2018, 28 თებერვალი, 2019 წელი; №ას-1161-1107-2013, 29 მაისი, 2015 წელი; №ას-934-877-2012, 24 დეკემბერი, 2012 წელი).

48. საკასაციო სასამართლოს არაერთ გადაწყვეტილებაშია განვითარებული მსჯელობა იმის თაობაზე, რომ პრივატიზებულ ბინებზე საკუთრების უფლება მიეცემა ყველა იმ პირს, რომელსაც ბინის პრივატიზაციის დროისათვის საცხოვრებელ ფართზე უფლება მოპოვებული ჰქონდა (ცხოვრობდა და ჩაწერილი იყო სადავო ბინაში) (იხ. სუსგ საქმეეზე: №ას-516-838-05, 14 ნოემბერი, 2005 წელი; №ას-284-610-05, 26 ივლისი, 2004 წელი). სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ბინის პრივატიზაციის უფლების რეალიზაციის ფაქტობრივ საფუძველს წარმოადგენდა საცხოვრებელი სადგომით სარგებლობის ფაქტი.

49. წინამდებარე საქმეში უდავოდ დადგენილია, რომ 1985 წლიდან 2014 წლამდე მოსარჩელე მამკვიდრებელთან, მის არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფ მეუღლესთან ერთად ცხოვრობდა სადავო ბინაში. არავის სადავოდ არ გაუხდია, რომ იგი მამკვიდრებელთან 29 წლის განმავლობაში მუდმივად ცხოვრობდა და საერთო მეურნეობას მასთან ერთად ეწეოდა, შესაბამისად, 107-ე დადგენილების მიზნებისათვის, იგი დამქირავებლის (მამკვიდრებლის) ოჯახის წევრს წარმოადგენს.

50. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელემ, როგორც 1993 წელს პრივატიზაციის განხორციელების მომენტისათვის სადავო ბინაში დამქირავებელთან ერთად მცხოვრებმა ოჯახის წევრმა, აღნიშნული ბინის ½ წილის საკუთრებაში მიღების უფლება მოიპოვა. შესაბამისად, არასწორია სააპელაციო სასამართლოს დასკვნა, რომ მამკვიდრებელთან თანაცხოვრება მას ქონების მესაკუთრედ ცნობის მოთხოვნის უფლებას არ ანიჭებს.

51. აღნიშნულთან დაკავშირებით საგულისხმოა, აგრეთვე, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებები საქმეში „პ–ჩი რუსეთის წინააღმდეგ“ (იხ. Prokopovich v. Russia, application no. 58255/00) 2004 წლის 18 ნოემბერი, https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-67538%22]}), სადაც ქორწინების რეგისტრაციის გარეშე 10 წლის მანძილზე ერთად მცხოვრები პირებიდან ერთ-ერთის გარდაცვალების შემდეგ ამ უკანასკნელის მფლობელობაში არსებული ბინიდან მისი პარტნიორის გამოსახლების გამო სასამართლომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-8 მუხლით გარანტირებული პირადი და ოჯახური ცხოვრების დაცულობის უფლების დარღვევა დაადგინა. აღნიშნული საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით, მომჩივანი 10 წლის განმავლობაში იმყოფებოდა არარეგისტრირებულ საქორწინო ურთიერთობაში მოქალაქე ფ–თან. ის ცხოვრობდა ფ–ის ბინაში, რომელთან ერთადაც ეწეოდა საერთო საოჯახო მეურნეობას, ერთობლივად ყიდულობდნენ საოჯახო ნივთებს და ამ მისამართზე პ–ჩი იღებდა კორესპონდენციას, მაგრამ იქ რეგისტრირებული არ იყო. ფ–ის გარდაცვალების შემდეგ პ–ჩი გამოსახლებულ იქნა ბინიდან და დაკარგა ქონება. მან მიმართა რუსეთის სასამართლოებს, თუმცა უშედეგოდ, რის გამოც დავა გადაიტანა ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში. სტრასბურგის სასამართლომ 2004 წლის 18 ნოემბრის გადაწყვეტილებით დაადგინა ევროკონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევა.

52. მომჩივანთან მიმართებაში კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევაზე მსჯელობისას სტრასბურგის სასამართლომ აღნიშნა, რომ ამ მუხლის მიზნებისათვის იმის დასადგენად, წარმოადგენს თუ არა ესა თუ ის ადგილი ადამიანის „სახლს“ მნიშვნელოვანია ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით დადგინდეს აქვს თუ არა პირს საკმარისი და განგრძობადი კავშირი აღნიშნულ ადგილთან. ამ მიზნით მხოლოდ სამართლებრივი კავშირის არსებობა აუცილებელი არ არის. სასამართლოს განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში მომჩივანმა ასეთი კავშირი პარტნიორის „სახლთან“ 1988 წლიდან დაამყარა, როდესაც იგი საცხოვრებლად პარნიორთან ერთად გადავიდა. სასამართლოს მითითებით, არსებობდა დამაჯერებელი და შეუდავებელი ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებიც დადასტურებული იყო, მათ შორის, მოწმეთა განცხადებებითა და მომჩივნის მიერ წარდგენილი მიმოწერით, რომ მას გააჩნდა საფუძვლიანი და ხანგძლივი კავშირი მეწყვილის ბინასთან. უფრო მეტიც, მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა ქალიშვილის ბინაში მომჩივნის იურიდიული რეგისტრაციის ფაქტი დაადგინეს, არავის სადავოდ არ გაუხდია, რომ პარტნიორის ბინა მის ერთადერთ ფაქტობრივ საცხოვრებელს წარმოადგენდა. შესაბამისად, პარტნიორის გარდაცვალების შემდეგ ბინიდან მომჩივნის გამოსახლება ამ უკანასკნელის საცხოვრებლის უფლების პატივისცემაში ჩარევად იქნა მიჩნეული.

53. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლის შესაბამისად, სამკვიდრო (სამკვიდრო ქონება) შეიცავს მამკვიდრებლის იმ ქონებრივი უფლებებისა (სამკვიდრო აქტივი) და მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მას ჰქონდა სიკვდილის მომენტისათვის. სამკვიდროში შედის საერთო საკუთრების წილი, რომელიც მამკვიდრებელზე მოდიოდა. შესაბამისად, რაკი წინამდებარე საქმეში დადგენილია, რომ 2014 წელს მამკვიდრებლის გარდაცვალების დროს ამ უკანასკნელთან ერთად სადავო ქონებაზე საკუთრების უფლება მოსარჩელესაც გააჩნდა, მამკვიდრებლის გარდაცვალების დროს ამ უკანასკნელის სამკვიდროში სადავო ბინის მხოლოდ ½ წილი მოექცა. ამიტომ მემკვიდრეობის მიღებაც მხოლო ½ წილზე უნდა მომხდარიყო.

54. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ნაწილობრივ ბათილად უნდა იქნეს ცნობილი ნოტარიუს ნ.ბ–ძის მიერ 2014 წლის 01 ოქტომბერს გაცემული სამკვიდრო მოწმობა 2014 წლის 21 მარტს გარდაცვლილი მამკვიდრებლის დანაშთი სამკვიდრო უძრავი ქონების ½ ნაწილში.

55. ზემოაღნიშნულ უძრავ ქონებაზე პირველ და მეორე მოპასუხეებსა და მესამე მოპასუხეს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 56-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის თანახმად, ბათილია გარიგება, რომელიც დადებულია მხოლოდ მოსაჩვენებლად, იმ განზრახვის გარეშე, რომ მას შესაბამისი იურიდიული შედეგები მოჰყვეს (მოჩვენებითი გარიგება).

56. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ მოჩვენებითია გარიგება, როცა ნების გამომვლენი და ნების მიმღები თანხმდებიან იმაზე, რომ მათ მიერ გამოვლენილ ნებას არ მიეცეს მსვლელობა და არ მოჰყვეს ამ გარიგებისათვის დამახასიათებელი სამართლებრივი შედეგი. მოჩვენებით გარიგებას ორი ძირითადი ნიშანი ახასიათებს: პირველი, ის დადებულია მოსაჩვენებლად და, მეორე, მხარეებს არა აქვთ ამ გარიგებით გათვალისწინებული შედეგის დადგომის განზრახვა. სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით, მოჩვენებითი გარიგების შემთხვევაში აუცილებელია, რომ ნების გამომვლენი და ნების მიმღები მოქმედებდნენ შეთანხმებით და ორივე აცნობიერებდეს ნების ნაკლს (იხ. სუსგ საქმეებზე: №ას-820-786-2016, 15 მაისი, 2017 წელი; №ას-976-908-2017, 22 იანვარი, 2018 წელი; №ას-366-2019, 17 მაისი, 2019 წელი; №ას-603-562-2017, 10 ივლისი, 2019 წელი).

57. ამრიგად, მოჩვენებით გარიგებას ახასიათებს მხარეთა „ურთიერთშეთანხმება“, „გარიგება“ მოჩვენებით ნების გამოვლენის შესახებ. ამ შემთხვევაში ორივეს გაცნობიერებული აქვს, რომ მათ მიერ ასეთი ნების გამოვლენას არ მოჰყვება იურიდიული შედეგი. სასამართლო პრაქტიკამ გვიჩვენა, რომ ძირითადად მოჩვენებითი გარიგების დადება დაკავშირებულია მესამე პირებთან არსებულ ურთიერთობასთან (მაგალითად, მოჩვენებითი გარიგების დადების ერთ-ერთ მოტივს შეიძლება წარმოადგენდეს მესამე პირის მოტყუება, პასუხისმგებლობისაგან თავის არიდება და ა.შ). ამრიგად, იმისათვის, რომ სასამართლომ სადავო გარიგება მიიჩნიოს მოჩვენებით გარიგებად, აუცილებელია ისეთი ფაქტობრივი გარემოებების არსებობა, რომლებიც მიუთითებენ ნების გამოვლენის ნაკლზე, ფიქტიური გარიგების შესახებ „ურთიერთშეთანხმებაზე“, საერთო მიზანზე, რაც არ შეესაბამება მათ მიერ გარეგანი ნების გამოვლენას. ამ მხრივ მეტად დიდი მნიშვნელობა გააჩნია პრეზუმფციებისა და მტკიცების ტვირთის სწორად განსაზღვრას. მითითებული გარემოებების დადასტურება ეკისრება პირს, რომელიც ითხოვს ამ საფუძვლით გარიგების ბათილობას, რადგან თუნდაც მოსარჩელე უთითებდეს გარიგების ერთი მხარის არაკეთილსინდისიერებაზე, ივარაუდება, რომ გარიგების მეორე მხარე მოქმედებდა კეთილსინდისიერად, რისი გაქარწყლებაც მოსარჩელეს ევალება (იხ. სუსგ საქმე №ას-1439-1357-2012, 01 ივლისი, 2013 წელი).

58. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სასყიდლიანი გარიგების შემთხვევაში, კეთილსინდისიერი შემძენის უფლებების დაცვის საკითხს სამოქალაქო კოდექსი წყვეტს სამოქალაქო ბრუნვის სიმყარისა და სტაბილურობის ინტერესების გათვალისწინებით, საამისოდ აღნიშნული კოდექსის 185-ე მუხლი არის ის დამცავი ნორმა, რომელიც კეთილსინდისიერ შემძენს იცავს მისი საკუთრების უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის გზით.

59. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 185-ე და 312-ე მუხლებით დადგენილია საჯარო რეესტრის მონაცემთა უტყუარობისა და სისრულის პრეზუმფცია, რომელიც ვრცელდება მხოლოდ რეგისტრაციაუნარიან უფლებებზე. აღნიშნული კოდექსის 183-ე მუხლი ადგენს უძრავ ნივთზე საკუთრების წარმოშობის სანივთოსამართლებრივ წინაპირობებს [უძრავი ნივთის შესაძენად აუცილებელია გარიგების წერილობითი ფორმით დადება და შემძენზე ამ გარიგებით განსაზღვრული საკუთრების უფლების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში], თუმცა იგი არ არის ამომწურავი. საკუთრების გადაცემის, როგორც განკარგვითი ხელშეკრულების ვალდებულებითი ნაწილიდან გამომდინარე (სსკ-ის 477-ე მუხლი), მასზე ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის დადგენილი ყველა ის ზოგადი და კერძო შეზღუდვა ვრცელდება, რაც სახელშეკრულებო სამართლისთვისაა დამახასიათებელი. საკუთრების უფლების გადაცემისათვის საკმარისი არ არის მხოლოდ კანონის ზემოხსენებული ფორმალური მოთხოვნების დაცვა (მაგ: მხოლოდ გარიგების ფორმის დაცვა, საზღაურის გადახდა და სხვა), არამედ, უმთავრეს ამოსავალს წარმოადგენს მხარეთა ნების ნამდვილობა, ანუ ქონების განკარგვა უნდა განხორციელდეს გამყიდველისა და მყიდველის ურთიერთმფარავი ნამდვილი ნების საფუძველზე, წინააღმდეგ შემთხვევაში, იმის მიხედვით თუ რა ნაკლი გააჩნდა გარეგნულად ფორმირებულ ნებას, დღის წესრიგში დგება მისი შედეგის ნამდვილობის საკითხი (საცილო და უცილოდ ბათილი გარიგებები) (იხ. სუსგ საქმე №ას-28-25-2017, 28 თებერვალი, 2018 წელი).

60. ნების გამოვლენის ნამდვილობაზე მსჯელობისას, ყურადღება უნდა გამახვილდეს სამ კომპონენტზე: ნება, მისი გამოვლენა და მათი ურთიერთშესაბამისობა. ამ სამი ელემენტიდან ერთ-ერთის ხარვეზი განაპირობებს ნების გამოვლენის არარსებობას ან არანამდვილობას ნამდვილობის შემაფერხებელი გარემოებების გამო. ასეთია ის გარემოება, რომელიც ნების გამოვლენის გარეგნული გამოხატულების, მისი შემადგენლობის არსებითი ელემენტების არსებობის მიუხედავად, გავლენას ახდენს გარიგების ნამდვილობაზე. სამართლებრივი შედეგის გამოწვევა შეიძლება მიუღებელი იყოს გარიგების შინაარსის დაუშვებლობის, მისი დადების გარემოებების, ნების გამოვლენის ფორმის ნაკლის გამო (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმე №ას-664-635-2016, 02 მარტი, 2017 წელი). ამრიგად, იმისათვის, რომ შემძენი გახდეს მესაკუთრე, სამოქალაქო კანონმდებლობით გამყიდველის საჯარო რეესტრში მესაკუთრედ რეგისტრაციის ფაქტთან ერთად, ასევე, დადგენილია დამატებითი პირობები.

61. საკასაციო პალატა, ასევე, მიუთითებს, რომ კეთილსინდისიერება უკავშირდება სუბიექტურ ფაქტორს და არა ობიექტურს. ამასთან, კეთილსინდისიერება არსებობს უფლების წარმოშობამდე. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლის თანახმად, შემძენის ინტერესებიდან გამომდინარე, გამსხვისებელი ითვლება მესაკუთრედ, თუ იგი ასეთად არის რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა შემძენმა იცოდა, რომ გამსხვისებელი არ იყო მესაკუთრე. იმავე კოდექსის 312-ე მუხლის შესაბამისად, შემძენი მხოლოდ მაშინ შეიძლება გახდეს მესაკუთრე, თუ მან არ იცოდა საჯარო რეესტრის ჩანაწერის უზუსტობის შესახებ. ამასთან, უზუსტო ჩანაწერთან დაკავშირებით, შემძენს არაკეთილსინდისიერად აქცევს არა ყოველგვარი ცოდნა, არამედ მხოლოდ ისეთი, რაც ეჭვის ქვეშ აყენებს უფლების შეძენის ნამდვილობას, ანუ იმ გარემოებათა ცოდნა, რის გამოც ჩანაწერი უზუსტოა (იხ. სუსგ საქმე №ას-189-182-2013, 16 იანვარი, 2014 წელი).

62. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლზე მსჯელობისას სასამართლომ აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოს, შემძენს გონივრული წინდახედულობის ფარგლებში შეეძლო თუ არა სცოდნოდა სადავო ფაქტი. სწორედ ამ გარემოებათა გამოკვლევას უნდა ეფუძნებოდეს დასკვნა შენაძენის ნამდვილობასა და მისი დაცვის მიზანშეწონილობის თაობაზე.

63. წინამდებარე საქმეში დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ანალიზი იძლევა იმგვარი მსჯელობის შესაძლებლობას, რომ გარიგების მეორე მხარე - მესამე მოპასუხე არ წარმოადგენდა სადავო უძრავი ქონების კეთილსინდისიერ შემძენს. დადგენილია, რომ პირველი და მეორე მოპასუხეები არიან მამკვიდრებლის და-ძმა, ხოლო მესამე მოპასუხე - მამკვიდრებლის დისშვილი. ამ უკანასკნელ გარემოებაზე მოსარჩელემ პირველად მესამე მოპასუხის შეგებებული სარჩელის საპასუხოდ წარდგენილ შესაგებელში მიუთითა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 146), ხოლო შემდეგ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას არაერთხელ გაიმეორა (იხ. ტ. 1, ს.ფ. 210, 239), რასაც მოპასუხეები არ შედავებიან. შესაბამისად, ფაქტი, რომ მესამე მოპასუხე მამკვიდრებლის დისშვილი და პირველი და მეორე მოპასუხეების ახლო ნათესავია, უდავოდ დადგენილად მიიჩნევა. სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს ასევე, რომ მოპასუხეთა შორის გაფორმებულ ნასყიდობის ხელშეკრულებას არ მოჰყოლია შედეგი და მესამე მოპასუხეს, როგორც მყიდველს, წინამდებარე დავის დაწყებამდე არ მოუხდენია მესაკუთრის უფლებების რეალიზება - სადავო უძრავ ქონებას დღემდე ფლობს მოსარჩელე.

64. საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ როდესაც გარიგება ნათესავებს ან სხვა ოჯახის წევრებს შორის იდება, ივარაუდება, რომ ოჯახის წევრებისათვის ცნობილი იყო ქონების ნაკლის თაობაზე, ასეთის არსებობის შემთხვევაში (იხ. სუსგ საქმეებზე: №ას-1347-1272-2012, 2013 წლის 01 ივლისი, №ას-1439-1357-2012, 2013 წლის 01 თებერვალი).

65. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო დასაბუთებულად ვარაუდობს, რომ მოცემულ საქმეში მესამე მოპასუხისათვის ცნობილი იყო მოსარჩელის შესახებ, რომელიც, როგორც მამკვიდრებლის არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფი მეუღლე და მასთან ერთად სადავო ბინაში 29 წლის განმავლობაში ერთ ოჯახად მცხოვრები პირი, პრეტენზიას აცხადებდა აღნიშნულ ქონებაზე. ზემოთ მითითებული გარემოებები სასამართლოს სწორედ ამ ვარაუდს უქმნის, ხოლო მოპასუხეებს არ წარუდგენიათ მტკიცებულება, რომელიც ამ ვარაუდს გააბათილებდა.

66. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილში სახეზეა პირველ და მეორე მოპასუხეებსა და მესამე მოპასუხეს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობისა და სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილზე მოსარჩელის მესაკუთრედ ცნობის ფაქტობრივ-სამართლებრივი საფუძვლები.

67. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს მოსარჩელის მოთხოვნა მესაკუთრედ ცნობის შესახებ და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილიდან გამომდინარე, დაკმაყოფილებაზე უარი ეთქვას შეგებებული ვინდიკაციური სარჩელის მოთხოვნას.

მემკვიდრედ ცნობის მოთხოვნა

68. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფი გარდაცვლილი მეუღლის მემკვიდრედ მოსარჩელის/კასატორის ცნობის სამართლებრივი საფუძველი.

69. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1151-ე მუხლის შესაბამისად, მეუღლეთა უფლება მოვალეობებს (მათ შორის, მემკვიდრედ ყოფნის უფლებას, იხ. სსკ-ის 1336-ე, 1340-ე და 1342-ე მუხლები) მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით რეგისტრირებული ქორწინება წარმოშობს.

70. აღნიშნულთან დაკავშირებით არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკა (იხ. სუსგ საქმეებზე: №ას-7-7-2016, 16 მარტი, 2016 წელი; №ას-205-2019, 24 ოქტომბერი, 2019 წელი). ერთ-ერთ საქმეზე, რომელიც არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფი მეუღლეების სამართლებრივ სტატუსს და მათ შორის ქონების განაწილებას ეხებოდა (კასატორი არასწორად მიუთითებს, რომ დავა მემკვიდრეობითი სამართლიდან გამომდინარეობდა, იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 34.13 პუნქტი) თბილისის სააპელაციო სასამართლომ, მიუხედავად ქორწინების რეგისტრაციის არარსებობისა, მხარეებს შორის საქორწინო ურთიერთობის (და შესაბამისად, მეუღლეთა უფლება-მოვალეობების) წარმოშობის მომენტად მათი ფაქტობრივი ქორწინების თარიღი - 2005 წლის იანვარი მიიჩნია; შესაბამისად, 2006 წელს შეძენილი ქონება მათ თანასაკუთრებად ჩათვალა. სააპელაციო სასამართლო დაეყრდნო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებას საქმეზე „კროონი და სხვები ნიდერლანდების წინააღმდეგ“ (იხ. KROON AND OTHERS v. THE NETHERLANDS, Application no. 18535/91, 1994 წლის 27 ოქტომბერი, https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-57904%22]}), რომლის თანახმად: „ქორწინება გასცდა ფორმალურ ურთიერთობებს, ოჯახური ცხოვრების არსებობა-არარსებობის საკითხი მნიშვნელოვნად დამოკიდებულია მჭიდრო პირადი ურთიერთობის რეალურად არსებობის ფაქტზე . . . ოჯახური ურთიერთობის ცნება არ იზღუდება მხოლოდ ქორწინებაზე დამყარებული ურთიერთობით და შეიძლება მოიცავდეს სხვა დე ფაქტო ოჯახურ კავშირებს, როდესაც მხარეები ერთად ცხოვრობენ ქორწინების გარეშე“. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, აქ იგულისხმება ერთად ცხოვრება ქორწინების რეგისტრაციის ფაქტის გარეშე, რასაც ადგილი ჰქონდა განსახილველ შემთხვევაში, მით უფრო, იმ გარემოების მხედველობაში მიღებით, რომ ქორწინების რეგისტრაციის დამაბრკოლებელი გარემოება იმ დროისათვის მოსარჩელის ასაკი იყო. აღნიშნული მსჯელობა არ გაიზიარა საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ. სასამართლოს მითითებით, სამოქალაქო კოდექსის 1151-ე მუხლი მეუღლეთა უფლება-მოვალეობების წარმოშობას მხოლოდ რეგისტრირებული ქორწინების ფაქტს უკავშირებს და მეუღლეთა უფლება-მოვალეობების წარმოშობის მომენტთან მიმართებაში ამ ნორმის სხვაგვარი განმარტება მის ნორმატიულ შინაარსს ეწინააღმდეგება. უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნულ საქმეში სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოხმობილი პრეცედენტული გადაწყვტილება კონკრეტული საქმის გარემოებებთან შეუსაბამოდ მიიჩნია (იხ. სუსგ საქმეზე №ას-7-7-2016, 16 მარტი, 2016 წელი). სააპელაციო სასამართლოს მსგავსი მსჯელობა უზენაესმა სასამართლომ განმეორებით არ გაიზიარა საქმეში №ას-205-2019, სადაც მოსარჩელე ნიშნობის შედეგად გადაცემული საჩუქრების უკან დაბრუნებას ითხოვდა, ხოლო მოპასუხე მხარეებს შორის ფაქტობრივი ქორწინების შედეგად მათზე თანასაკუთრების წარმოშობაზე მიუთითებდა. აღნიშნულ საქმეში უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, რომ მხარეთა შორის „დე ფაქტო“ ოჯახური ცხოვრების დადგენას სხვა - მაგალითად, მამობის დადგენის, ან მშობლებსა და შვილებს შორის ურთიერთობის საქმეებზე - შეიძლება ჰქონდეს მხოლოდ სამართლებრივი დატვირთვა (იხ. სუსგ საქმეზე №ას-205-2019, 24 ოქტომბერი, 2019 წელი; ასევე, იხ. დ. ბერეკაშვილი, „სავალდებულო წილი მემკვიდრეობით სამართალში“, სამართლის დოქტორის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად წარდგენილი დისერტაცია, თბილისი, 2020, გვ. 94).

71. საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მითითებას, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1151-ე მუხლი და უზენაესი სასამართლოს მხრიდან მისი განმარტება მოსარჩელის, როგორც არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფი პირის მიმართ, დისკრიმინაციულია. აღნიშნული ნორმა არ ახდენს კასატორის/მოსარჩელის რაიმე ნიშნით დიფერენცირებას. იგი ნებისმიერ ადამიანს/წყვილს უდგენს იდენტურ უფლებრივ რეჟიმს. წყვილებს შეუძლიათ თანაცხოვრება ქორწინებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი შედეგების წარმოშობით ან/და მის გარეშეც. მათზეა დამოკიდებული, რა შედეგს დაუკავშირებენ თანაცხოვრების ფაქტს, დაარეგისტრირებენ ქორწინებას თუ არა.

72. ზემოაღნიშნული ნორმით დადგენილი უფლებრივი რეჟიმი ნეიტრალურია პირთა ნებისმიერი წრის მიმართ. სამოქალაქო კოდექსის 1151-ე მუხლი არ გამოყოფს პირთა რაიმე ნიშნით გამორჩეულ ან იდენტიფიცირებად ჯგუფს, რომელთაც იგი განსხვავებულ მოთხოვნებს განუსაზღვრავდა ან რაიმე დამატებით სამართლებრივ ტვირთს დააკისრებდა. შესაბამისად, სადავო ნორმა არ ახდენს მოსარჩელის რაიმე ნიშნით დიფერენცირებას სხვა პირებთან მიმართებით.

73. მიუხედავად ამისა, ნეიტრალური რეგულაცია, რომელიც ყველასათვის იდენტურ უფლებრივ რეჟიმს ადგენს, მისი ზოგიერთი ადრესატისათვის შესაძლოა სხვა პირებთან შედარებით ფაქტობრივად გაცილებით მძიმე ტვირთს ქმნიდეს. რიგ შემთხვევებში, თავად პირთა შორის არსებული განსხვავებებიდან გამომდინარე, შესაძლოა თანასწორი მოთხოვნის დაწესება უსამართლო, დისკრიმინაციული რეჟიმის შექმნას განაპირობებდეს. სწორედ ამგვარი შემთხვევების თანასწორობის უფლების სფეროში მოქცევას ემსახურება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს არსებული პრაქტიკა, რომლის თანახმად, დისკრიმინაციად მიიჩნევა არსებითად უთანასწორო პირთა მიმართ თანაბარი მოპყრობის დაწესება სათანადო გამართლების გარეშე (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2011 წლის 22 დეკემბრის №1/1/477 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-64-70).

74. არაპირდაპირ დისკრიმინაციას შეიძლება ადგილი ჰქონდეს მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევაში, თანასწორობის კონტიტუციური უფლებისათვის გამორჩეულად მნიშვნელოვანი ნიშნით დიფერენცირებისას. თანასწორობის უფლების შეზღუდვა შესაძლოა იმგვარმა ნეიტრალურმა ნორმამ/რეგულაციამ გამოიწვიოს, რომელიც მყარად იდენტიფიცირებადი ნიშნის ქვეშ გაერთიანებულ ადამიანთა ჯგუფის მიმართ განსხვავებულ შედეგებში ტრანსფორმირდება. ამასთან კონკრეტული ჯგუფის შესადარებელ სუბიექტად მიჩნევისათვის, არაპირდაპირი დისკრიმინაციის დასასაბუთებლად ცვლადი ფაქტობრივი გარემოებების გავლენით ჩამოყალიბებულ პირთა განსხვავებულ მდგომარეობაზე მითითება ვერ გამოდგება. მსგავსი დაცვა შესაძლოა მხოლოდ იმ ჯგუფებს შეეხოს, რომლებიც მკვეთრად გამოყოფილი, პიროვნებასთან მყარად დაკავშირებული ნიშნის ქვეშ ერთიანდებიან და მათი განსხვავებულ მდგომარეობაში აღმოჩენა, კონკრეტული ჯგუფის მიმართ კუთვნილება, ცვლადი ფაქტობრივი გარემოებებისა თუ პირთა მიერ გაკეთებული სხვადასხვა პერსონალური არჩევანის გამო ჩამოყალიბებულ მოცემულობას არ წარმოადგენს.

75. წინამდებარე საქმეში შესადარებელ ჯგუფებს, ერთი მხრივ, რეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფი მეუღლეები, მეორე მხრივ კი, არარეგისტრირებულ ქორწინებაში მყოფი ფაქტობრივი თანაცხოვრების მქონე წყვილი წარმოადგენს. მათ შორის განმასხვავებელი ნიშანი მხოლოდ კანონის შესაბამისად ქორწინების რეგისტრაციის ფაქტია. რეგისტრაციის ფაქტი თავად არის ნიშანი, რომელიც, იმავდროულად, შესაძლებელია იდენტურად არსებობდეს სხვადასხვა პერსონალური ნიშნით იდენტიფიცირებად ჯგუფებთან მიმართებით. თუმცა, ამ თვალსაზრისით, კასატორს რაიმე არგუმენტაცია არ წარმოუდგენია. იგი მიიჩნევს, რომ მის მიერ იდენტიფიცირებული შესადარებელი ჯგუფები მემკვიდრეობის უფლების წარმოშობასთან მიმართებით ერთმანეთის არსებითად თანასწორი პირები არიან. ამ კუთხით, სადავო ნორმიდან გამომდინარე განსხვავებული შედეგები სწორედ ცვალებადი ფაქტობრივი მოცემულობიდან გამომდინარეობს და არა მოსარჩელის მდგომარეობაში მყოფი პირების რაიმე კუთვნილების ნიშნიდან, რაც საკასაციო სასამართლოს აზრით, ამ ნორმის საფუძველზე დიფერენცირებული მოპყრობის არსებობას გამორიცხავს.

76. საკასაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული მსჯელობა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას შეესაბამება. ამ მხრივ მოსარჩელის შემთხვევასთან ყველაზე უფრო მსგავსი ფაქტობრივი გარემოებების მქონეა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ განხილული საქმე „შერიფე იითი თურქეთის წინააღმდეგ“. ამ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების თანახმად, 1976 წელს განმცხადებელი რელიგიური წესით დაქორწინდა. მეუღლეებს ექვსი შვილი შეეძინათ. მათ ქორწინების რეგისტრაცია გადაწყვიტეს, მაგრამ 2002 წლის 10 სექტემბერს ქმარი ავადმყოფობის შედეგად გარდაიცვალა; 2003 წლის 11 სექტემბერს განმცხადებელმა როგორც საკუთარი, ისე შვილის სახელით სარჩელით მიმართა რაიონულ სასამართლოს და ქორწინების ნამდვილობისა და შვილის მამად გარდაცვლილის აღიარება მოითხოვა; რაიონული სასამართლოს 2003 წლის 26 სექტემბრის გადაწყვეტილებით, განმცხადებელს ქორწინების ნამდვილად აღიარებასა და რეესტრში შესაბამისი ცვლილებების შეტანაზე უარი ეთქვა, ბავშვის მამად გარდაცვლილის აღიარების თაობაზე მოთხოვნა კი დაკმაყოფილდა. ეს გადაწყვეტილება შევიდა კანონიერ ძალაში. ამის შემდეგ, შერიფე იითმა ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს მიმართა, თუმცა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მეორე სექციის 2009 წლის 20 იანვრის გადაწყვეტილებითა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2010 წლის 02 ნოემბრის გადაწყვეტილებით მისი საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს მომჩივანის მიმართ ევროპული კონვენციის მე-8 და მე-14 მუხლები არ დაურღვევია. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ განსახილველი საქმე შეადარა საქმეს - „მუნოს დიაზი ესპანეთის წინააღმდეგ“ და განმარტა, რომ ამ შემთხვევისგან განსხვავებით, შერიფე იითს ვერ ექნებოდა სახელმწიფოსგან თანაცხოვრების სამართლებრივი შედეგების აღიარების მართლზომიერი მოლოდინი. სასამართლომ ხაზი გაუსვა თურქეთის რესპუბლიკაში სამოქალაქო ქორწინების მარეგულირებელი ნორმების სიცხადესა და ხელმისაწვდომობას და სახელმწიფოს მიერ სამოქალაქო ქორწინების რეგისტრაციის მოთხოვნის უფლება დაადასტურა (იხ. ŞERİFE YİĞİT v. TURKEY, no. 3976/05, 2010 წლის 02 ნოემბერი, https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22tabview%22:[%22document%22],%22itemid%22:[%22001-101579%22]}).

77. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ 1985 წელს მოქმედი საქართველოს საქორწინო და საოჯახო კოდექსი, 1997 წლის 25 ნოემბრიდან მოქმედი საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი და ამ პერიოდში საქართველოში მოქმედი რომელიმე ნორმატიული აქტი ქორწინებასთან თანაცხოვრების სამართლებრივი შედეგების გათანაბრებას არ ითვალისწინებდა და ამჟამადაც არ ითვალისწინებს. შესაბამისად, მოსარჩელეს სახელმწიფოსგან თანაცხოვრების სამართლებრივი შედეგების აღიარების მართლზომიერი მოლოდინი ვერ ექნებოდა. ეს, გარკვეულწილად, მოსარჩელის თავდაპირველი სარჩელიდანაც დგინდება, რომელშიც იგი აღნიშნავდა, რომ მის მეუღლესთან ქორწინება რეგისტრირებული ჰქონდა. მოსარჩელისათვის თანაცხოვრებისა და ქორწინების სამართლებრივ შედეგებს შორის განსხვავება ნათელი რომ არ ყოფილიყო, სარჩელში ამ ფაქტზე მითითება საჭირო არც გახდებოდა.

78. საქართველოში ქორწინების რეგისტრაციის წესს განსაზღვრავს „სამოქალაქო აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონი და საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2012 წლის 31 იანვრის №18 ბრძანებით დამტკიცებული „სამოქალაქო აქტების რეგისტრაციის წესი“. ინსტრუქციის მიხედვით, ქორწინების რეგისტრაცია შეიძლება მოხდეს როგორც სამოქალაქო აქტების რეგისტრაციის ორგანოში, ისე ნოტარიუსის მიერ; ქორწინების რეგისტრაცია სპეციალური სარიტუალო ცერემონიალის გარეშე საქართველოში უფასოა. შესაბამისად, საქართველოში ქორწინებისათვის დადგენილი პროცედურები არის სწრაფი, მარტივი და ყველასათვის ხელმისაწვდომი. თუ ქალსა და მამაკაცს ქორწინების რეგისტრაცია სურთ და სამართლებრივად დამაბრკოლებელი გარემოებები არ გააჩნიათ, საქართველოში მათ ამისათვის ყველაზე მინიმალური დრო და საშუალება დასჭირდებათ.

79. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ 1985 წლის 22 ივნისს მოსარჩელე 44 წლის იყო, ხოლო მისი მეუღლე - 49 წლის, მათ 2014 წლამდე ერთად 29 წელი იცხოვრეს. შესაბამისად, ისინი საკუთარი ქმედების სამართლებრივ შედეგებს სავსებით აცნობიერებდნენ და ქორწინების რეგისტრაციაზე უარის თქმა მათ არჩევანს წარმოადგენდა.

80. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის შესაბამისად, შვილებთან და მშობლებთან ერთად გარდაცვლილის პირველი რიგის მემკვიდრედ მიიჩნევა მისი მეუღლე, ხოლოდ 1151-ე მუხლის მიხედვით, მეუღლეთა უფლება-მოვალეობებს მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით რეგისტრირებული ქორწინება წარმოშობს. შესაბამისად, არ არსებობს გარდაცვლილი არარეგისტრირებული მეუღლის მემკვიდრედ კასატორის ცნობის ნაწილში სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი.

81. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო საქმეზე გადაწყვეტილებას თვითონ მიიღებს, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნების საფუძვლები. საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ არსებობს ამგვარი საფუძვლები და საკასაციო პალატა უფლებამოსილია თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება.

82. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივარი შეიძლება ეფუძნებოდეს მხოლოდ იმას, რომ გადაწყვეტილება კანონის დარღვევითაა გამოტანილი. იმავე კოდექსის 394-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის მიხედვით, გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული.

83. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ; გასაჩივრებული განჩინება გაუქმდეს იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის სააპელაციო საჩივარი და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება; სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ; ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი ნოტარიუს ნ.ბ–ძის მიერ 2014 წლის 01 ოქტომბერს გაცემული №141079025 სამკვიდრო მოწმობა 2014 წლის 21 მარტს გარდაცვლილი მამკვიდრებლის დანაშთი სამკვიდრო სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილში; ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი, ერთი მხრივ, პირველ და მეორე მოპასუხეებს, ხოლო, მეორე მხრივ, მესამე მოპასუხეს შორის 2015 წლის 26 მარტს დადებული უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილში; მოსარჩელე ცნობილ იქნეს სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილის მესაკუთრედ; სარჩელი მემკვიდრედ ცნობის ნაწილში, ასევე, შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს.

საპროცესო ხარჯები

84. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მაშინ ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მოსარჩელეს მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რომელიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს – სარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა. იმავე მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.

85. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე სარჩელით ითხოვდა სამკვიდრო მოწმობისა და უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულების ბათილად ცნობას და სადავო უძრავი ქონების მემკვიდრედ და მესაკუთრედ ცნობას; ხოლო, მესამე მოპასუხის შეგებებული სარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენდა მოსარჩელის უკანონო მფლობელობიდან სადავო უძრავი ქონების გამოთხოვა. შესაბამისად, სარჩელზე დავის საგნის ღირებულება შეადგენდა 30 000 ლარს (უძრავი ქონების ღირებულება), ხოლო შეგებებულ სარჩელზე 4000 ლარს (სსსკ-ის 41.1.კ მუხლი).

86. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; ნაწილობრივ (½ ნაწილში) ბათილად იქნა ცნობილი სადავო სამკვიდრო მოწმობა, ასევე, უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება და მოსარჩელე ცნობილ იქნა სადავო უძრავი ქონების ½ ნაწილის მესაკუთრედ, ხოლო შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. შესაბამისად, ვინაიდან მოსარჩელის მიერ სარჩელზე გადახდილი იყო სახელმწიფო ბაჟი 900 ლარის ოდენობით (დავის საგნის ღირებულების - 30 000 ლარის 3%), მოპასუხეებს მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროთ აღნიშნული თანხის ½ ნაწილის - 450 ლარის გადახდა; ხოლო, მესამე მოპასუხის მიერ შეგებებულ სარჩელზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი უნდა დარჩეს ბიუჯეტში, ვინაიდან მისი მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა.

87. მესამე მოპასუხემ პირველი ინსტანციის სასამართლოში შესაგებლით მოითხოვა მის მიერ წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯის 2500 ლარის მოსარჩელისთვის დაკისრება. აღნიშნული ხარჯის დასადასტურებლად შესაგებელსა და შეგებებულ სარჩელს ერთვის მესამე მოპასუხესა და შპს „ს.კ.ბ–ს“ შორის 2016 წლის 08 ივლისს დადებული ხელშეკრულება წინამდებარე საქმეზე ადვოკატ ვ.გ–ძის მეშვეობით საადვოკატო მომსახურების გაწევის თაობაზე, რომლის თანახმად, საადვოკატო მომსახურების საფასური განისაზღვრა 2500 ლარით, საიდანაც მესამე მოპასუხეს 1500 ლარი უნდა გადაეხადა 2016 წლის 08 ივლისს, ხოლო 1000 ლარი 2016 წლის 15 აგვისტოს (იხ. ს.ფ. 58-62,132-136); ასევე, მესამე მოპასუხის მიერ 2016 წლის 08 ივლისს ვ.გ–ძის მიმართ გაცემული მინდობილობა (იხ. ს.ფ. 57, 131) და სალაროს შემოსავლის ორდერი, რომლის თანახმად, მესამე მოპასუხემ 2016 წლის 08 ივლისს აღნიშნულ საადვოკატო კომპანიას გადაუხადა საადვოკატო მომსახურების საფასური 1500 ლარი (იხ. ს.ფ. 63, 137).

88. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის ბოლო წინადადების თანახმად, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით.

89. ვინაიდან, მოცემულ შემთხვევაში შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, ხოლო სარჩელი მხოლოდ ½ ნაწილში დაკმაყოფილდა, წინამდებარე საქმის სირთულისა და დავის საგნის ღირებულების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო გონივრულად მიიჩნევს მოსარჩელისათვის მესამე მოპასუხის მიერ წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯის ნაწილის - 100 ლარი დაკისრებას.

90. მოსარჩელე სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოებში გათავისუფლებული იყო სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან.

91. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 55-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სასამართლოს მიერ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული ხარჯები და სახელმწიფო ბაჟი, რომელთა გადახდისაგან განთავისუფლებული იყო მოსარჩელე, გადახდება მოპასუხეს ბიუჯეტის შემოსავლის სასარგებლოდ, მოთხოვნათა იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელიც დაკმაყოფილებულია.

92. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლოში დამდგარი შედეგის გათვალისწინებით, მოპასუხეებს მოსარჩელის მიერ სააპელაციო სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროთ - 600 ლარის (15 000 ლარის 4%), ხოლო საკასაციო სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად 750 ლარის (15 000 ლარის 5%), ჯამში 1350 ლარის გადახდა; ამასთან, მესამე მოპასუხეს მოსარჩელის მიერ შეგებებულ სარჩელთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს 160 ლარის (4000 ლარის 4%), ხოლო საკასაციო სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად 200 ლარის (4000 ლარის 5%), ჯამში 360 ლარის გადახდა; ამასთან, მესამე მოპასუხის შეგებებულ სააპელაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი უნდა დარჩეს ბიუჯეტში გადახდილად, ვინაიდან მისი მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა

1. ც.პ–იას საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 25 სექტემბრის განჩინება იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა ც.პ–იას სააპელაციო საჩივარი და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება;

3. ც.პ–იას სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

4. ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი ნოტარიუს ნ.ბ–ძის მიერ 2014 წლის 01 ოქტომბერს გაცემული №141079025 სამკვიდრო მოწმობა 2014 წლის 21 მარტს გარდაცვლილი გ.ზ–ძის დანაშთი სამკვიდრო უძრავი ქონების, მდებარე ქალაქ ბათუმში, ქუჩა ......., ს.კ. №......, ½ ნაწილში;

5. ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი, ერთი მხრივ, მ.ზ–ძესა და თ.ზ–ძეს, ხოლო, მეორე მხრივ, თ.თ–ძეს შორის 2015 წლის 26 მარტს დადებული უძრავი ნივთის ნასყიდობის ხელშეკრულება უძრავი ქონების, მდებარე ქალაქ ბათუმში, ქუჩა ........, ს.კ. №.........., ½ ნაწილში;

6. ც.პ–ია ცნობილ იქნეს უძრავი ქონების, მდებარე ქალაქ ბათუმში, ........, ს.კ. №........, ½ ნაწილის მესაკუთრედ;

7. სარჩელი მემკვიდრედ ცნობის ნაწილში არ დაკმაყოფილდეს;

8. შეგებებული სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;

9. მ.ზ–ძეს (პ.ნ. .........), თ.თ–ძესა (პ.ნ. ........) და თ.ზ–ძის უფლებამონაცვლე გ.თ–ძეს (პ.ნ. ........) ც.პ–იას (პ.ნ. .........) სასარგებლოდ დაეკისროთ 450 (ოთხას ორმოცდაათი) ლარის გადახდა ამ უკანასკნელის მიერ სარჩელზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ასანაზღაურებლად;

10. ც.პ–იას (პ.ნ. ........) თ.თ–ძის (პ.ნ. ......) სასარგებლოდ დაეკისროს 100 (ასი) ლარის გადახდა ამ უკანასკნელის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯის ასანაზღაურებლად;

11. მ.ზ–ძეს (პ.ნ. ........), თ.თ–ძესა (პ.ნ. .......) და თ.ზ–ძის უფლებამონაცვლე გ.თ–ძეს (პ.ნ. ......) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაეკისროთ 1350 (ერთი ათას სამას ორმოცდაათი) ლარის გადახდა;

12. თ.თ–ძეს (პ.ნ. .....) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150) დაეკისროს 360 (სამას სამოცი) ლარის გადახდა;

13. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ბაქაქური

მოსამართლეები: ზ. ძლიერიშვილი

ე. გასიტაშვილი