07 ივნისი, 2023 წელი

საქმე№ას-945-2022 ქ.თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

ამირან ძაბუნიძე

თეა ძიმისტარაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა _ ზეპირი განხილვის გარეშე

კასატორები _ ი.თ–ი, გ. თ–ი, გ. თ–ი, ბ. თ–ი

მოწინააღმდეგე მხარე _ ქ.დ–ია

გასაჩივრებული განჩინება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 17 მაისის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა _ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი _ ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობა და სააღსრულებო ფურცლის გაუქმება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სასარჩელო მოთხოვნა:

1. ი.თ–მა, ნ. თ–მა, გ. თ–მა და გ. თ–მა სარჩელით მიმართეს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე ქ.დ–იას მიმართ, 2017 წლის 16 ნოემბრის ვალის აღიარების ხელშეკრულების ნაწილობრივ, კერძოდ 4100 აშშ დოლარის ნაწილში ბათილად ცნობისა და ნოტარიუს ა.ქ–ას მიერ 2018 წლის 05 ივლისს გაცემული სააღსრულებო ფურცლის გაუქმების მოთხოვნით.

სარჩელის საფუძვლები:

2.1. 2015 წლის 21 აგვისტოს მოპასუხის მეუღლეს, აწ გარდაცვლილ ზ.შ–ძესა და ნ. თ–ს შორის დაიდო სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ნ. თ–მა ისესხა 40000 აშშ დოლარი, ყოველთვიურად სესხის ძირითად თანხაზე სარგებლის 2.5 პროცენტის დარიცხვით და სარგებლის ყოველთვიურად გადახდით. აღნიშნულ ხელშეკრულებაში 2016 წლის 24 თებერვალს შევიდა ცვლილება და მხარეთა შეთანხმებით სესხის დაბრუნების ვადა გაგრძელდა 2016 წლის 24 აგვისტომდე.

2.2 მსესხებელი ყოველთვიურად იხდიდა 1000 აშშ დოლარს სარგებელს, მხოლოდ ბოლო 5 თვის განმავლობაში ვერ შეძლო პროცენტის გადახდა. ნოტარიუსის მიერ გამოწერილი სააღსრულებო ფურცლის საფუძველზე, დაიწყო იძულებითი აღსრულების პროცედურები კერძო აღმასრულებელთან. იპოთეკით დატვირთული უძრავი ქონების რეალიზაციის დაწყებამდე მოსარჩელეებმა მოახერხეს სესხის ძირითადი თანხის _ 40000 აშშ დოლარის მობილიზება, წარუდგინეს თანხა იპოთეკარს და მოსთხოვეს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმება, თუმცა ქ.დ–იამ ხელი არ მოაწერა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმებაზე, ვიდრე მსესხებელმა მის ოჯახის წევრებთან ერთად ხელი არ მოაწერა 13 000 აშშ დოლარის ოდენობით ვალის აღიარების ხელშეკრულებას, წინააღმდეგ შემთხვევაში, იპოთეკარი იმუქრებოდა იპოთეკის საგნის აუქციონზე რეალიზაციით.

2.3. 2017 წლის 16 ნოემბერს მოსარჩელეებმა ხელი მოაწერეს 13000 აშშ დოლარის ვალის აღიარებას ბინის გადარჩენის მიზნით, ვალის გადახდა უნდა მომხდარიყო 2018 წლის 01 ივლისის ჩათვლით. მხოლოდ ამის შემდგომ მოაწერა ხელი კრედიტორმა 2017 წლის 16 ნოემბრის შეთანხმებას სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმების შესახებ, რომლის მეოთხე პუნქტში აღინიშნა, რომ მხარეებს ერთმანეთის მიმართ პრეტენზია აღარ გააჩნდათ.

2.4. ვალის აღიარების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ვალდებულების დათქმულ ვადაში შესრულება მოვალეებმა ვერ შეძლეს. მოპასუხემ ნოტარიუსს 2018 წლის 05 ივლისს გამოაწერინა სააღსრულებო ფურცელი, რის საფუძველზეც დაიწყო სააღსრულებო წარმოება. არამართლზომიერად აღიარებული 13000 აშშ დოლარიდან მოსარჩელეებს გადახდილი აქვთ 8900 აშშ დოლარი. მოპასუხემ ისარგებლა მოსარჩელეთა უკიდურესად მძიმე მდგომარეობით და მოსარჩელეებთან ამორალური გარიგება გააფორმა ვალის აღიარების ხელშეკრულების სახით.

3. მოპასუხემ შესაგებლით სარჩელი არ ცნო.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

4. თბილისის საქალაქო სასამართლლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 08 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით, სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

5. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა და მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების შეცვლის გზით სარჩელის დაკმაყოფილება.

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას, მოსარჩელე ნ. თ–ის გარდაცვალების გამო, საქმეში უფლებამონაცვლედ ჩაერთო მისი პირველი რიგის კანონისმიერი მემკვიდრე _ ბ. თ–ი. უფლებამონაცვლედ ცნობის შესახებ სასამართლო განჩინება არ გასაჩივრებულა და შესულია კანონიერ ძალაში.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინების სარეზოლუციო ნაწილი და ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2022 წლის 17 მაისის განჩინებით, სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

8. სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

8.1. 2015 წლის 21 აგვისტოს ზ.შ–ძეს და ნ. თ–ს შორის გაფორმდა სესხის და იპოთეკის №150900421 ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც ნ. თ–ზე სესხის სახით გაიცა 40000 აშშ დოლარი ყოველთვიურად სესხის ძირითად თანხაზე 2.5 პროცენტის დარიცხვით. ხელშეკრულება დაიდო ექვსი თვის ვადით და სესხი უნდა დაბრუნებულიყო 2016 წლის 21 თებერვალს.

8.2. 2015 წლის 21 აგვისტოს ხელშეკრულების მე-13 პუნქტის თანახმად, ხელშეკრულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვანი შესრულებისათვის ხელშეკრულების დამრღვევი მხარე იხდის პირგასამტეხლოს ძირი თანხის 0.12%-ის ოდენობით ყოველვადაგადაცილებულ დღეზე სააღსრულებო საქმის წარმოების დაწყებამდე.

8.3. 2016 წლის 24 თებერვალს შეტანილი იქნა ცვლილება სესხის და იპოთეკის ხელშეკრულებაში, რომლის თანახმად, სესხის დაბრუნების ვადად განისაზღვრა 2016 წლის 24 აგვისტო.

8.4. მსესხებელს სესხის პროცენტი ბოლო 5 თვის განმავლობაში არ გადაუხდია.

8.5. 2017 წლის 16 ნოემბერს ნ. თ–მა ზ.შ–ძის უფლებამონაცვლე ქ.დ–იას გადაუხადა სესხის ძირი თანხა - 40000 აშშ დოლარი.

8.6. 2017 წლის 16 ნოემბერს, ზ.შ–ძის უფლებამონაცვლე ქ.დ–იასა და ნ. თ–ს შორის სანოტარო ფორმით გაფორმდა ხელშეკრულება, რომლითაც მსესხებლის მხრიდან სესხის ძირითადი თანხის გადახდის გამო, გააუქმდა მათ შორის არსებული სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება.

8.7. 2017 წლის 16 ნოემბერს ქ.დ–იასა და ნ. თ–ს, გ. თ–ს, ი.თ–ს, გ. თ–ს შორის გაფორმდა ვალის აღიარების შესახებ ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზეც, ნ. თ–მა, ი.თ–მა, გ. თ–მა და გ. თ–მა აღიარეს ქ.დ–იას მიმართ 13000 აშშ დოლარის ოდენობით ვალის არსებობა, რომელიც წარმოიშვა 2015 წლის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების საფუძველზე. ვალის გადახდა უნდა განხორციელებულიყო 2018 წლის 01 ივლისის ჩათვლით.

8.8. 2018 წლის 05 ივლისს ნოტარიუსს ა.ქ–ას მიერ გაიცა სააღსრულებო ფურცელი შემდეგი რეკვიზიტებით: კრედიტორი - ქ.დ–ია; აღსასრულებელი დოკუმენტი - ვალის აღიარების შესახებ ხელშეკრულება; მოვალეები: ი.თ–ი, ნ. თ–ი, გ. თ–ი, გ. თ–ი; აღსასრულებელი ვალდებულება - 13000 აშშ დოლარი.

8.9. ვალის აღირების ხელშეკრულება მხარეებს შორის არ დადებულა იძულებით. აღნიშნული გარემოების დადგენისას პალატამ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასაბუთება, რომლის თანახმადაც, იმ პირობებში, როდესაც მოსარჩელე სარჩელში თავად ადასტურებს ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვადაში სესხის ძირი თანხის და გარკვეული ოდენობით პროცენტის გადაუხდელობის ფაქტს, სასამართლო მოპასუხის მხრიდან დავალიანების სრულად გადაუხდელობის შემთხვევაში, იპოთეკის საგნის აუქციონზე რეალიზაციის „მუქარა“ მართლსაწინააღმდეგო ზეწოლად არ მიიჩნევა, რის გამოც იძულების საფუძვლით სადავო ხელშეკრულების ბათილად ცნობის საფუძველი არ არსებობს. 5 თვის პროცენტის გადაუხდელობისა და 448 დღიანი ვადაგადაცილების მოცემულობით, სადავო ვალის აღიარების ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისათვის მსესხებლის - ნ. თ–ის დავალიანება კრედიტორის მიმართ შეადგენდა 5 თვის პროცენტს - 5000 აშშ დოლარს და პირგასამტეხლოს - 21504 აშშ დოლარს, მთლიანობაში 26504 აშშ დოლარს, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება სადავო ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ფულად ვალდებულებას.

9. დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს სააპელაციო პალატამ მისცა შემდეგი სამართლებრივი შეფასება:

9.1. მუქარა (ფსიქიკური იძულება) წარმოადგენს სამომავლო საფრთხის შესახებ შეტყობინებას, რომლის რეალიზებასაც დამმუქრებელი საკუთარ ნება-სურვილზე დამოკიდებულად წარმოაჩენს, რათა ამგვარად მუქარის ადრესატის ნების ჩამოყალიბებაზე ზეგავლენა მოახდინოს და შესაბამისი გარიგების დადებაზე დაიყოლიოს. გარიგების იძულების გამოყენებით დადებულად ცნობისთვის მნიშვნელობა არ აქვს იძულების განმახორციელებელი პირის სურვილს ან შესაძლებლობას, რეალურად განახორციელოს მუქარა, მთავარია, აღნიშნულს ადრესატი რეალური საფრთხის შემცველად და შესრულებადად აღიქვამდეს. შესაბამისად, როდესაც მხარის მიერ იძულების მოტივით გარიგების ბათილად ცნობაა მოთხოვნილი, სასამართლოს კვლევის საგანს წარმოადგენს, ის თუ რამდენად განხორციელდა იძულება, განხორციელებულ იძულებასა და სადავო გარიგების დადებას შორის არსებობს თუ არა მიზეზობრივი კავშირი და იძულების ფაქტი რა ფაქტობრივი გარემოებებით ან/და მტკიცებულებებით დასტურდება.

9.2. სსკ-ის 86-ე მუხლის დანაწესის თანახმად, გარიგების ბათილად ცნობას საფუძვლად უნდა დაედოს ისეთი იძულება, რომელსაც თავისი ხასიათით შეუძლია გავლენა მოახდინოს პირზე და აფიქრებინოს, რომ მის პიროვნებას ან ქონებას რეალური საფრთხე ემუქრება და ამასთან, მითითებული ნორმის მეორე ნაწილი მიუთითებს, რომ იძულების ხასიათის შეფასებისას მხედველობაში პირთა ასაკი, სქესი და ცხოვრებისეული გამოცდილებანი უნდა იქნეს მიღებული. კანონი ასევე, ითვალისწინებს, რომ შესაძლებელია, ხელშეკრულების იძულებით დადების ფაქტი განპირობებული იყოს გარიგების მხარის ახლობლის ან ოჯახის წევრის მიმართ არსებული საფრთხის გამო.

9.3. პირზე იძულების, განსაკუთრებით კი ფსიქოლოგიური იძულების, განხორციელებისას იძულების ფაქტის დადასტურება პირდაპირი მტკიცებულებებით ძალიან რთულია და ამ დროს გათვალისწინებული უნდა იყოს მხარის ობიექტური შესაძლებლობა, სასამართლოს იძულების დასადატურებლად არაპირდაპირი მტკიცებულებები წარმოუდგინოს. იძულების განმახორციელებელი პირი ყოველთვის მოქმედებს გააზრებულად და ფრთხილად მისთვის საინტერესო მიზნის მიღწევის პროცესში, რის გამოც, ძალიან რთულია საჭირო მტკიცებულებების მოპოვება. ამიტომ, მნიშვნელოვანია, ისეთ შემთხვევებში, როცა გარიგების დადების წინ განვითარებული მოვლენები აშკარად ქმნის მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული ძალადობის ან მუქარის რწმენას, მტკიცებულებები გონივრულობისა და ჯეროვანების პრინციპიდან გამომდინარე შეფასდეს.

9.4. მუქარის შემთხვევაში, მომავალში იძულების/მუქარის შესაძლო რეალიზაციით გამოწვეული შიში აიძულებს პირს სხვისი ნების შესატყვისი ნება გამოავლინოს. იძულების ფაქტის განხორციელებულად მიჩნევისათვის, არსებითი მნიშვნელობისაა, თავად იძულების ობიექტი პირის სუბიექტური დამოკიდებულება იძულების (მუქარის) ფაქტის მიმართ და არა მუქარის განმახორციელებელი პირის განზრახვის რეალურობა, სისრულეში მოიყვანოს მუქარის შინაარსი. გარიგების დადება უშუალოდ მუქარის სამართლებრივ პროდუქტს/შედეგს უნდა წარმოადგენდეს. თავის მხრივ, იძულება როგორც ასეთი, არის არა ფაქტის, არამედ სამართლებრივი შეფასების საკითხი. სსკ-ის 85-89-ე მუხლებით განსაზღვრული გარიგების იძულებით დადება სამართლებრივი კატეგორიაა და სასამართლო ნორმით გათვალისწინებული შედეგის განსაზღვრისას ხელმძღვანელობს მხარის მიერ მითითებული ფაქტებითა და ამ ფაქტების დადასტურების მიზნით წარდგენილი მტკიცებულებებით, რომლებიც ნორმით გათვალისწინებულ შემადგენლობას უნდა ქმნიდეს.

9.5. ამდენად, ამ საფუძვლით გარიგების საცილოობისას, ამა თუ იმ კონტრაჰენტი მხარის მიმართ გარიგების დადების იძულების საკითხი სასამართლომ უნდა შეაფასოს სამართლებრივად. სამართლებრივი შეფასების პროცესში პირზე განხორციელებული ზემოქმედების სსკ-ის 85-ე მუხლის კონტექსტით იძულებად შეფასებისთვის, განმსაზღვრელია იძულების ფაქტზე მიმთითებელი პირის მიერ საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებები და სამართალწარმოების პროცესში გამოკვლეული ფაქტობრივი გარემოებები, რამდენად ქმნის იძულების რაიმე ფორმის გამოყენების გარეშე, ხელშეკრულების დაუდებლობაზე დასაბუთებულ ვარაუდს

9.6. იძულების შემთხვევაში, მიუხედავად იმისა, რომ ნების გამომხატველს გაცნობიერებული აქვს რეალური მდგომარეობა და არ სურს გარიგების დადება, მისი თავისუფალი ნება იმდენად არის შეზღუდული, რომ საბოლოო ჯამში, თანხმდება მასზე, ფორმალურად საკუთარი გადაწყვეტილებით ანუ, იგი იძულებულია მეორე მხარესთან სახელშეკრულებო ურთიერთობაში შევიდეს მისი ნებისგან დამოუკიდებლად. შესაბამისად, იძულება წარმოადგენს ნების გამოხატვის პროცესში აშკარა ჩარევას. იძულებით დადებული გარიგებაც, მოტყუებით და შეცდომით დადებული გარიგების მსგავსად, არის მხოლოდ საცილო და არა ავტომატურად ბათილი გარიგება, რაც ნიშნავს, რომ მისი ბათილობისთვის აუცილებელი პირობაა მონაწილე მხარის მიერ მისი შეცილება.

9.7. სამოქალაქო სამართალში მოქმედი კანონის ცოდნის პრეზუმფციიდან გამომდინარე (სამოქალაქო კოდექსის მესამე მუხლის მეორე ნაწილი), თითოეული მხარე მიიჩნევა კანონის მცოდნედ, წინააღმდეგ შემთხვევაში, რთულია დადგინდეს ჩარჩო, რომელშიც კანონის არცოდნა საპატიოდ მიიჩნევა. ნებისმიერი ხელშემკვრელი მხარე სამოქალაქო ურთიერთობებისათვის დამახასიათებელი რისკის მატარებელია, რომელიც მოქმედებს სახელშეკრულებო თავისუფლების ფარგლებში, რაც გულისხმობს, როგორც კონტრაჰენტის შერჩევის თავისუფლებას, ასევე, ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლად განსაზღვრასაც. შესაბამისად, მხარეები ამყარებენ რა ერთმანეთთან სხვადასხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობებს ივარაუდება რომ მათ იციან ამ ურთიერთობიდან წარმოშობილი საკუთარი უფლება-მოვალეობების შესახებ. აპელანტმა დაადასტურა რა თავისი ხელმოწერით მის მიერ გამოხატული ნება, მოქმედებს პრეზუმფცია, რომ ხელშეკრულების შინაარსი შეესაბამებოდა მის ნებას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოპასუხემ უნდა ამტკიცოს ისეთი ობიექტური ან სუბიექტური საფუძვლის არსებობა, რაც მას ხელს შეუშლიდა წერილობითი დოკუმენტის გაცნობასა და აღქმაში (ქმედუუნარობა, მოპასუხის მხრიდან ზეწოლა და ა.შ.).

9.8. მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ვერ ადასტურებს ხელშეკრულების იძულების შედეგად დადების ფაქტს და მხარეების მიერ გამოვლენილი ნება შეესაბამება ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ სამართლებრივ შედეგს. მხარეთა შორის სადავოს არ წარმოადგენს 2015 წლის 21 აგვისტოს დადებული ხელშეკრულება, მათი თქმით, განმარტების საგანია 2017 წლის 16 ნოემბერს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმების სანოტარო აქტი, სადაც მითითებულია, რომ მხარეებს ერთმანეთის მიმართ ვალდებულება არ გააჩნიათ და მოხდა ამავე რიცხვში ვალის აღიარების ხელშეკრულების დადება. აღნიშნულთან მიმართებით პალატამ აღნიშნა, რომ მხარეებმა გააუქმეს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომელიც უზრუნველყოფილი იყო მათი საცხოვრებელი ბინით და შეადგინეს ვალის აღიარების სანოტარო აქტი, სადაც მხარეებმა პრეტენზია არ გამოხატეს უკვე გადახდილი თანხის ფარგლებში, თუმცა იმავე თარიღით იკისრეს სოლიდარული ვალდებულება უზრუნველყოფის გარეშე, რომელმაც ჩაანაცვლა მანამდე არსებული უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი ვალდებულება, რაც ასევე მხარეთა შეთანხმების შედეგია.

10. სააპელაციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა, მოითხოვეს მისი გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება, შემდეგი საფუძვლებით:

10.1. ბათილი გარიგების ერთ-ერთ სახეს ამორალური გარიგება წარმოადგენს, რომელიც განმარტებულია ზნეობის ნორმების საწინააღმდეგო გარიგებად. გარიგების ამორალურად მისაჩნევად აუცილებელი არ არის იმ გარემოებათა დადგენა-დადასტურება, რამაც განაპირობა ამ გარიგების დადება. საკმარისია, არსებობდეს დისპროპორცია ხელშეკრულების მხარეების მიერ ნაკისრ ვალდებულებათა შორის, რომ სასამართლომ იგი მიიჩნიოს ამორალურ გარიგებად. წინამდებარე საქმეში ერთმნიშვნელოვნად დგინდება მოწინააღმდეგე მხარის მოსარჩელეებზე განხორციელებული იძულების ფაქტი, როცა არარსებული ვალი ნ. თ–ის ოჯახის წევრებმაც აღიარეს იძულებით.

10.2. 2017 წლის 16 ნოემბრის ხოლო სესხისა და იპოთეკის გაუქმების სანოტარო აქტის მე-4 პარაგრაფში გამოვლენილი ნება, რომ „ამ შეთანხმებით მხარეები ვაცხადებთ, რომ ერთმანეთის მიმართ პრეტენზია არ გვაქვს“, ნიშნავს მხარეთა შორის ვალის არარსებობის აღიარებას, რაც ვალდებულების შეწყვეტის საფუძველია. ვალის არსებობის აღიარებასთან არ გვაქვს საქმე, როდესაც მხარეები უკვე არსებული ვალდებულების შინაარსიდან გამოდიან ან ადასტურებენ მას ან არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ. მხარეთა შორის დადებული ვალის აღიარების ხელშეკრულების საფუძველია 2015 წლის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულება, რომლის მხარეებს ერთმანეთის მიმართ პრეტენზია არ გააჩნიათ. მეორეც, ვალის აღიარების ხელშეკრულებას ხელს აწერენ ნ. თ–ის ოჯახის წევრებიც, რომელთაც 2015 წლის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებასთან შემხებლობა არ გააჩნიათ.

11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მიერ საკასაციო საჩივარი მიღებულ იქნა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მიხედვით დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ შეამოწმა საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი და მიიჩნევს, რომ იგი დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული, შემდეგ გარემოებათა გამო:

12. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის შესაბამისად, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს; ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

13. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

14. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება. კასატორებს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან მიმართებით, არ წარმოუდგენიათ დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).

15.1. საკასაციო სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილების თანახმად, გაზიარებას არ იმსახურებს მოსაზრება, რომ ამორალურად მიჩნევისათვის აუცილებელი არ არის იმ გარემოებათა დადგენა-დადასტურება, რამაც განაპირობა მისი დადება. ასეთი განმარტება ეწინააღმდეგება ხელშეკრულების დადებისა და მისი შინაარსის განსაზღვრის თავისუფლების პრინციპს (სსკ-ის 319.1-ე მუხლი „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დაცვისათვის ხელშეკრულების ნამდვილობა დამოკიდებულია სახელმწიფოს ნებართვაზე, მაშინ ეს უნდა მოწესრიგდეს ცალკე კანონით“). სამოქალაქო კანონები საქართველოს ტერიტორიაზე უზრუნველყოფენ სამოქალაქო ბრუნვის თავისუფლებას, თუ ამ თავისუფლების განხორციელება არ ხელყოფს მესამე პირთა უფლებებს (სსკ-ის მე-9 მუხლი)...იმ დასკვნის გაზიარება, რომ „საკმარისია, არსებობდეს დისპროპორცია ხელშეკრულების მხარეების მიერ ნაკისრ ვალდებულებათა შორის“, რათა გარიგება ამორალურად იქნეს მიჩნეული, ხელს შეუშლის სამოქალაქო ბრუნვის ნორმალურ განვითარებასა და სტაბილურობას, რადგანაც ხელშეკრულების არაკეთილსინდისიერ მხარეს, სათანადო წინაპირობების არარსებობის პირობებშიც კი, შეეძლება უარი თქვას ხელშეკრულებაზე (იხ. სუს. დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-664-635-2016, 02.03.2017წ).

15.2. განსახილველი დავა ეხება იძულებით დადებული საცილო გარიგებების ბათილობას, შესაბამისად, უნდა შემოწმდეს, განხორციელებულია თუ არა სსკ-ის 85-89-ე მუხლების წინაპირობები. სსკ-ის 85-ე მუხლის მიხედვით, „გარიგების დადების მიზნით იმ პირის იძულება (ძალადობა ან მუქარა), რომელმაც დადო გარიგება, ანიჭებს ამ პირს გარიგების ბათილობის მოთხოვნის უფლებას მაშინაც, როცა იძულება მომდინარეობს მესამე პირისაგან“. ამდენად, საცილო გარიგება ბათილია მისი დადების მომენტიდან, თუ გარიგება დადებულია მხოლოდ იძულების წყალობით. იძულებით დადებული გარიგების შემთხვევაში საქმე გვაქვს ნების ნაკლის საფუძველზე დადებულ გარიგებასთან, სადაც ნების თავისუფლება აშკარად არის ხელყოფილი. ამ დროს ადგილი აქვს დაზარალებულის თავისუფალი ნების აშკარა მოდრეკას (ლ. ჭანტურია, „სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი“, 2011წ., გვ. 380; ბ.ზოიძე, „სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი“, წიგნი პირველი, მუხლი 85, გვ. 246).

15.3. იმ გარემოებების მტკიცების ვალდებულება, რომელიც ადასტურებს გარიგების მხარის ნებაზე არამართლზომიერ ზემოქმედებას, მოსარჩელის მხარეს არის. იძულების მტკიცების სირთულის გათვალისწინებით, საკმარისია მხარემ დაამტკიოს გარემოებები, რომლებიც იძულების განხორციელების ვარაუდს შექმნის, ესე იგი, ფაქტები, რომლებიც ობიექტურ შემფასებელს აფიქრებინებს, რომ მათი არარსებობის პირობებში, გარიგება საერთოდ არ დაიდებოდა, ან დაიდებოდა, მაგრამ არა ამ შინაარსით.

15.4. განსახილველ შემთხვევაში, პალატა განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაპყრობს სადავო გარიგების დადების წინაპირობების მოსარჩელეებისეულ აღწერას, კერძოდ: ერთ-ერთ მოსარჩელესა და მოპასუხის მეუღლეს შორის არსებობდა სასესხო ურთიერთობა იპოთეკური უზრუნველყოფით. კრედიტის ძირითადი თანხის დაფარვის ეტაპზე, არსებობდა 5 თვის შეუსრულებელი საპროცენტო დავალიანება 5000 აშშ დოლარის ოდენობით, აგრეთვე ხელშეკრულების ვადაში შეუსრულებლობის გამო წარმოშობილი იყო სახელშეკრულებო პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება ვადაგადაცილებულ 448 დღეზე, რაც შეადგენდა 21504 აშ დოლარს. მსესხებელმა კრედიტორს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების შეწყვეტა მოსთხოვა მხოლოდ სესხის ძირითადი თანხის სანაცვლოდ, რასაც არ დაეთანხმა კრედიტორი და მიუთითა, რომ ვალდებულების ჯეროვნად შეუსრულებლობის შემთხვევაში, აღასრულებდა იპოთეკის ძალით მინიჭებულ უფლებას _ ქონების რეალიზაციას.

15.5. პალატა მიუთითებს 2015 წლის 21 აგვისტოს სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების მე-5 პუნქტზე, რომლის თანახმად, იპოთეკა უზრუნველყოფდა როგორც სესხს, ისე მასზე დარიცხულ პროცენტებს; აგრეთვე ამავე ხელშეკრულების მე-6 პუნქტზე, რომლის თანახმად, უზრუნველყოფილი მოთხოვნის მოცულობა შეადგენს 46 000 აშშ დოლარს. ამრიგად, კრედიტორს სრული უფლება გააჩნდა, უარი ეთქვა მხოლოდ ძირითადი თანხის გადაცემის სანაცვლოდ იპოთეკის უფლების გაუქმებაზე, რამეთუ გადაცემული 40 000 აშშ დოლარის გამოკლებით, აღსრულების მიქცევა იპოთეკის საგანზე დასაშვები იყო დაგროვილი 5000 აშშ დოლარის ოდენობით პროცენტის გადასახდევინებლადაც. მართალია, იპოთეკით უზრუნველყოფილი არ ყოფილა პირგასამტეხლოს მოთხოვნის უფლება, მაგრამ იგი არსებობდა არაუზრუნველყოფილი მოთხოვნის სახით.

15.6. აკუმულირებული პროცენტისა და პირგასამტეხლოს პატიების გზით ვალდებულების შეწყვეტა კრედიტორის ნებაა და ამგვარი მოთხოვნის წარდგენის უფლება არ ეკუთვნის მოვალეს. ამდენად, კრედიტორის ნება, რომლითაც უარს აცხადებდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმებას, ვიდრე აღიარებული არ იქნებოდა ძირზე დანარიცხი თანხის გადახდის ვალდებულება, წინააღმდეგ შემთხვევაში, არ შეწყვეტდა აღსრულების მიქცევას იპოთეკის საგანზე, არ ეწინააღმდეგება კერძო სამართლის უზოგადეს პრინციპებს _ კეთილსინდისიერებასა და უფლების ბოროტად გამოყენების დაუშვებლობას, რამეთუ კრედიტორი კანონით დაშვებული საშუალებით მოქმედებდა საკუთარი ქონებრივი უფლების დასაცავად. მართლზომიერი მოქმედება კი გამორიცხავს ზემოქმედების „იძულებად“ კვალიფიკაციას (სსკ 88-ე მუხლი).

15.7. ამრიგად, საკასაციო პალატა იზიარებს სადავო გარიგების იძულების საფუძვლით ბათილად ცნობის მოთხოვნის უმართებულობაზე ქვემდგომ სასამართლო ინსტანციათა დასკვნას.

16.1. სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმების შესახებ შეთანხმების მე-4 პუნქტში გამოვლენილ ნება, რომ მხარეებს ერთმანეთის მიმართ პრეტენზია არ გააჩნიათ, გარკვეული ბუნდოვანების შემცველი არის, შესაბამისად, საჭიროებს განმარტებას იმ გარემოებათა მხედველობაში მიღების გზით, რომელთა არსებობის პირობებშიც დაითქვა ხსენებული პირობა.

16.2. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 52-ე მუხლის თანახმად, ნების გამოვლენის განმარტებისას ნება უნდა დადგინდეს გონივრული განსჯის შედეგად და არა მარტოოდენ გამოთქმის სიტყვასიტყვითი აზრიდან. ცხადია, რომ ეს „გონივრული განსჯა“ უნდა ემყარებოდეს გარკვეულ კრიტერიუმებს და გათვალისწინებული უნდა იქნეს ყველა ხელშესახები გარემოება, რომელიც ამ შემთხვევას ახასიათებს. ხელშეკრულების განმარტების საჭიროებას ადგილი აქვს იმ შემთხვევაში, როცა სახეზეა ხელშეკრულება, რომლის გამონათქვამებიც ბუნდოვანი, ორაზროვანი ან ურთიერთგამომრიცხავია, აგრეთვე, როცა მისი გამონათქვამები შესწორებასა და შევსებას მოითხოვენ. ხელშეკრულების განმარტების დროს სასამართლო ორ მნიშვნელოვან საკითხს წყვეტს: სასამართლოს ევალება მხარეთა მიერ ხელშეკრულებაში გაკეთებული გამონათქვამების დაზუსტება, ხოლო მეორეს მხრივ, სასამართლო თავისი გადაწყვეტილებით ხელშეკრულებაში ღიად დარჩენილი ადგილების ე.წ. ხარვეზების შევსებას ახორციელებს (ხელშეკრულების განმარტების საკითხებზე იხ. სუსგ.-ები №ას-425-425-2018,18.02.2021წ; №ას-1144-1090-2014, 23.02.2015წ).

16.3. როგორც თავად მოსარჩელეები აღნიშნავენ სარჩელში, რომ კრედიტორი არ დაეთანხმა მოვალის მოთხოვნას მარტოოდენ სესხის ძირითადი თანხის მიღებით ვალდებულების შეწყვეტაზე, მოითხოვა დამატებითი თანხის _ 13 000 აშშ დოლარის (რაც, ლოგიკურად, დაგროვილი პროცენტისა და აკუმულირებული პირგასამტეხლოს ნაწილის ერთობლიობაა) ნაწილში ვალდებულების არსებობის აღიარება, რათა იპოთეკის უფლებაზე ეთქვა უარი. სარჩელის თანახმად, ქრონოლოგიურად, ჯერ განხორციელდა ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულების დადება და მხოლოდ მას შემდეგ სესხისა და და იპოთეკის გაუქმების ხელშეკრულების დადება. ესე იგი, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებაში პრეტენზიის არარსებობის პირობა დაითქვა იმ მოცემულობით, როდესაც უკვე დადებული იყო ვალის აღიარების შესახებ დამოუკიდებელი ხელშეკრულება და ყველა ის პრეტენზია, რომელიც სესხის ძირითადი თანხის ოდენობას სცდებოდა, წერილობით იყო ასახული ახალ გარიგებაში. ცხადია, იმ პირობებში, როდესაც კრედიტორს, თანხაზე, რომელზედაც იგი პრეტენზიას აცხადებდა ძირ თანხასთან ერთად, ხელთ ჰქონდა მოთხოვნის უფლების დამდგენი ახალი დოკუმენტი, აღარ გააჩნდა მოთხოვნის უფლების განხორციელების ინტერესი მანამდე არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან. ვალის აღიარების ფაქტობრივი გარემოების არსებობის პირობებში, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ფარგლებში პრეტენზიის არარსებობაზე სახელშეკრულებო პირობას სხვა გონივრული ახსნა ვერ მოეძებნება.

16.4. რაც შეეხება წინამდებარე საქმეში არსებული ვალის აღიარების დოკუმენტის იურიდიულ ბუნებას, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლიდან გამომდინარე, თეორია და პრაქტიკა ერთმანეთისგან მიჯნავს ვალის აბსტრაქტულ („კონსტიტუციურ“) და კაუზალურ („დეკლარაციულ“) აღიარებას. კაუზალური აღიარება აფუძნებს არა ახალ ვალდებულებას, არამედ მიემართება უკვე არსებული ვალდებულების დადასტურებას, მისი დანიშნულებაა მტკიცების პროცესის გამარტივება, შემდგომი დავის თავიდან აცილება, სადავო საკითხების მოწესრიგება, მათ შორის, ყველა იმ ფაქტისა, თუ არგუმენტის გაქარწყლება, რომელიც ვალის არსებობას გამორიცხავს, ან თუნდაც, ეჭვქვეშ დააყენებს. ვალის აღიარება კონსტიტუციურია, ანუ ვალდებულების შესრულების დამოუკიდებელ საფუძველს ქმნის, თუ ვალის აღიარება ისეთი შინაარსისაა, საიდანაც მოთხოვნის დამოუკიდებელი საფუძვლის არსებობა დგინდება. აღიარების დროს ხელშეკრულებაში, როგორც წესი, არ ჩანს, თუ რამ განაპირობა მოვალის მხრიდან ვალის აღიარება. თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც ხელშეკრულებაში პირდაპირაა მითითებული, თუ რა სამართალურთიერთობა უძღოდა ვალის აღირებას. მიუხედავად ამისა, იგი დამოუკიდებელი გარიგებაა. ვალის კონსტიტუციური აღიარების, როგორც დამოუკიდებელი გარიგების ბუნებაზე, ზეგავლენას არ ახდენს მისი ფორმალური ბმა წინმსწრებ სამართალურთიერთობასთან. მაგალითისათვის, ვალის აღიარების ხელშეკრულებაში შეიძლება ჩანდეს, თუ რა სამართალურთიერთობა უძღოდა წინ მოვალესა და კრედიტორს, რამ განაპირობა მოვალის მხრიდან კრედიტორის სასარგებლოდ ვალის აღიარება, თუმცა, აღნიშნულ გარემოებას ვალის აღიარების ბუნების განსაზღვრის მიზნებისათვის სამართლებრივი დატვირთვა არ გააჩნია (მესხიშვილი ქ. „კერძო სამართლის აქტუალური საკითხები“, GIZ, თბილისი, 2020, გვ.11-12).

16.5. განსახილველ შემთხვევაში, ვალის აღიარების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული 13 000 აშშ დოლარის წარმოშობის საფუძვლად ამავე ხელშეკრულების მხარეები ასახელებენ 2015 წლის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებას, თუმცა თუ კონკრეტულად რას წარმოადგენს ხსენებული 13 000 აშშ დოლარი _ პროცენტს, პირგასამტეხლოს, ზიანს, ან რა პრინციპით არის გამოთვლილი ხსენებული თანხა, ვალის აღიარის დოკუმენტი მითითებას არ შეიცავს. ამავდროულად, როგორც აღინიშნა, ვალის აღიარების ინტერესი მდგომარეობდა სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების მოქმედების დასრულებასა და ქონების იპოთეკისგან გათავისუფლებაში, ამდენად, პალატა ხსენებულ ვალის აღიარების ხელშეკრულებას აკვალიფიცირებს აბსტრაქტულ (კონსტიტუციურ) ვალის აღიარებად, მიუხედავად მისი ფორმალური ბმისა 2015 წლის სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებასთან. ამდენად, სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების გაუქმების შესახებ შეთანხმებაში ასახული პირობა ერთმანეთის მიმართ პრეტენზიის არქონის შესახებ ზეგავლენას ვერ იქონიებს დამოუკიდებელი ვალდებულების დამფუძნებელ გარიგებაზე.

17. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ კასატორებმა ვერ დაასაბუთეს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვა-გადაწყვეტა მატერიალური ან საპროცესო ნორმების დარღვევით, ამრიგად, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება კანონიერია, ხოლო საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის წინაპირობები არ არსებობს, რაც მისი არსებითად განსახილველად დაუშვებლად ცნობის სამართლებრივი საფუძველია.

18. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. ხსენებული ნორმის საფუძველზე, კასატორებს უკან უნდა დაუბრუნდეთ საკასაციო საჩივარზე გადახდილი 575 ლარის 70%, რაც შეადგენს 402.5 ლარს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე, 401-ე, 284-ე, 285-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ი.თ–ის, გ. თ–ის, გ. თ–ის და ბ. თ–ის საკასაციო საჩივარი, როგორც დაუშვებელი, დარჩეს განუხილველად.

2. ი.თ–ს (პ/ნ .......), გ. თ–ს (პ/ნ ......), გ. თ–ს (პ/ნ ......) და ბ. თ–ს (პ/ნ .......) დაუბრუნდეთ ა.კ–ის (პ/ნ ........) მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის – 575 ლარის (საგადახდო დავალება № 28731359, გადახდის თარიღი: 19.09.2022წ, გადამხდელის ბანკი: ს.ს. „ლიბერთი ბანკი“) 70% – 402.5 ლარი შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, „სახელმწიფო ხაზინა“ ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი 300773150.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მოსამართლეები: ლაშა ქოჩიაშვილი

ამირან ძაბუნიძე

თეა ძიმისტარაშვილი